2.3 Creatieve industrie, de groeiparel van Zwolle, gemeente Zwolle, 2019.

CREATIEVE INDUSTRIE, DE GROEIPAREL VAN ZWOLLE Onderzoek naar de creatieve sector Zwolle Gemeente Zwolle Oktober 2019

1

Zonder creativiteit geen toekomst Onze toekomst staat in het teken van ingrijpende transities die ons voor grote maatschappelijke en economische vragen stellen. In het verkennen van de toekomst en bij het zoeken naar oplossingen van de voorliggende vraagstukken kan de creatieve sector een actieve rol spelen. Kunstenaars en creatieve ondernemers kijken anders naar de wereld en kunnen de horizon van wetenschap en technologie verbreden met hun verbeelding en creativiteit. Zij zijn de aanjagers van innovatie. Creatieve ondernemers kunnen samen met bedrijven, overheid en inwoners op zoek gaan naar een toekomst die wij kunnen willen realiseren. Zo kan er handelingsvermogen en handelingsperspectief ontstaan en kunnen er stappen worden gezet, ook al weten wij nog niet precies waar wij uit komen. In het Coalitieakkoord 2018-2022 hebben de collegepartijen van Zwolle afgesproken om meer aandacht te besteden aan vernieuwing en innovatie van de Zwolse economie. De creatieve sector is ook voor Zwolle een belangrijke aanjager om vernieuwing te bereiken. Om de sector te kunnen ondersteunen, wil de gemeente haar beleid herijken op de huidige beleidsuitgangspunten, middelen, organisatie en samenwerking.

Om tot een goede herijking te kunnen komen, is een verkennend onderzoek naar de sector uitgevoerd.1 Wij willen weten hoe de sector is samengesteld naar bedrijven en bedrijvigheid, welke ontwikkeling zij heeft doorgemaakt en hoe zij zich naar verwachting verder zal ontwikkelen. Hier zijn verschillende aspecten van belang. Binnen de kaders van dit onderzoek richten wij ons hoofdzakelijk op het aspect huisvesting en accommodatie. Wij trachten voldoende zicht te krijgen op het huidige aanbod aan ruimte voor de creatieve sector en waar zij is gelokaliseerd, zodanig dat kan worden vastgesteld of het aanbod aansluit op de behoefte. Voor het verkrijgen van data hebben wij in dit onderzoek de volgende stappen gezet. Wij hebben getracht een kwantitatieve inventarisatie van de sector uit te voeren op basis van gegevens uit openbare bronnen, waaronder de Kamer van Koophandel. Hoeveel bedrijven en van welke type zijn actief in de creatieve industrie? Welk type werknemer is er werkzaam? Waar werken zij in de stad en hoe zijn zij gehuisvest? Daarnaast onderzoeken wij in kwalitatieve termen welke ervaringen en behoeften de kunstenaars, culturele ondernemers en creatieve ondernemers hebben.

Hoe ervaren zij het om in Zwolle te werken en welke wensen voor ruimte en faciliteiten hebben zij? Wat maakt Zwolle tot een aantrekkelijke stad voor de creatieve industrie? Wat wordt er van de gemeente verwacht? Om een antwoord te kunnen geven op deze vragen zijn aanvullend op het kwantitatieve onderzoek enkele interviews gehouden met creatieve ondernemers, kunstenaars en studenten. Zwolle is een ideale biotoop voor ondernemende creativiteit. Een mix van kwaliteiten maakt onze stad tot een aantrekkelijke vestigingsplaats voor ondernemers. Er is een historische en mooie binnenstad. De stad is compact, heeft een gemêleerde bevolking en kent een goede infrastructuur. Er is een ruim onderwijsaanbod (t/m hbo+) waardoor mensen in de stad kunnen leren, werken, wonen en leven. De onderlinge lijnen zijn er kort en de stad biedt volop gelegenheid voor ontmoetingen en het uitwisselen van kennis, ervaringen en ideeën. Zwolle is een ambitieuze stad. Zwolle wil met de Regio Zwolle economisch en sociaal de best presterende regio van Nederland zijn. In de realisatie van onze ambitie nemen starters, startups en scale-ups een bijzondere positie in. Zij vormen de stuwende innovatieve en vernieuwende kracht van onze stad en regio. Wij hebben hen nodig om klaar te zijn voor de vernieuwing van de economie.

In dit onderzoek hebben wij waar mogelijk ingezoomed op deze starters en hun situatie en wensen. 1

Dit rapport is een bewerking van het onderzoeksverslag van oud-trainee Andrea de Vries. Door verwerking van recent aangeleverde gegevens is dit rapport een volledige omwerking geworden van het oorspronkelijke verslag. Wij zijn Andrea zeer erkentelijk voor de onderzoekswerkzaamheden die zij op dit taaie dossier heeft verricht. 2

LEESWIJZER Dit onderzoeksrapport wordt beknopt samengevat in een managementsamenvatting met de belangrijkste observaties, conclusies en aanbevelingen. In hoofdstuk 1 wordt de problematiek geschetst van het begrip “creatieve industrie”. Wat rekenen wij tot deze sector? Vervolgens kijken wij in hoofdstuk 2 naar Zwolle en de omvang en spreiding van de creatieve industrie in de stad. In de hoofdstukken 3 tot en met 5 zoomen wij achtereenvolgens in op de deelsectoren kunsten en cultureel erfgoed, media en entertainmentindustrie en de creatieve zakelijke dienstverlening. Vervolgens worden enige conclusies getrokken en aanbevelingen voor beleid gedaan (hoofdstuk 6).

HOOFDSTUK 1 - CREATIEVE INDUSTRIE . WAT IS DAT? In Nederland kennen wij een groei in werkgelegenheid binnen de creatieve industrie. Het aantal ondernemingen neemt gestaag toe. Tussen 2006 en 2009 is de sector met 19% gegroeid, tegenover 16% groei van het totaal aantal Nederlandse bedrijven. Zo’n 43.000 bedrijven zijn werkzaam in de creatieve industrie, wat 5% is van alle bedrijven in Nederland.2 Met in totaal ruim 150.000 banen beslaat de sector 2% van alle banen. Daarnaast heeft de sector een sterk internationaal karakter en worden er veel creatieve producten en diensten geëxporteerd. De sector is vanwege haar bijdrage aan innovatie door de Rijksoverheid aangewezen als één van de negen topsectoren in Nederland.

DEFINITIES De creatieve sector is de meest dynamische sector van de regionale economie Zwolle, maar ook een onderschatte sector. Dit komt omdat de sector vooral wordt gerelateerd aan Cultuur. In economisch perspectief is het daarentegen de groeiparel van de Regio Zwolle. De “creatieve sector” is een ruim begrip waaronder veel bedrijven en werkenden kunnen vallen. Focus en inperking is noodzakelijk om tot een werkbare aanpak te kunnen komen. Hoewel er meerdere definities van “creatieve sector” worden gehanteerd, hebben zij allen het uitgangspunt gemeen: bedrijvigheid met de kerntaak het maken van creatieve producten en diensten. Het gaat om economische activiteiten waarbij initiële creatie een belangrijke component is, zoals het creëren van vorm, betekenis of symbolische waarde. Het creatieve proces zelf is van betekenis.3 Concreet gaat het bijvoorbeeld om beeldende kunst, muziek, gaming, media, architectuur en industrieel ontwerp. Ook de vermarkting van deelproducten (bijvoorbeeld industriële vormgeving) en eindproducten (bijvoorbeeld een schilderij) maakt deel uit van de creatieve sector. In dit rapport hanteren wij de definitie die gebaseerd is op het gemeenschappelijke uitgangspunt van de definities.

SEGMENTATIE VAN DE MARKT Nu wij de brede reikwijdte van het begrip “creatieve industrie” door definiëring hebben ingeperkt, kan de sector worden onderverdeeld in de drie deelsectoren 1) kunsten en cultureel erfgoed, 2) media en

2 3

Creatieve Industrie in Topvorm, p.8 Monitor topsectoren, 2017, p.18 3

entertainmentindustrie en 3) creatieve zakelijke dienstverlening. Met deze onderverdeling volgen wij de indeling van TNO (zie bijlage 5), die gewoonlijk wordt toegepast op de creatieve industrie.4 Bij kunsten en cultureel erfgoed gaat het vooral om de esthetische ervaring die kunstobjecten kunnen oproepen bij mensen. Deze kunstobjecten zijn gemaakt vanuit een artistieke en culturele motivatie, en minder vanuit het oogpunt van commerciële exploitatie. Onder deze deelsector vallen podiumkunsten, scheppende kunsten, theaters, musea en bibliotheken. In de media- en entertainmentindustrie wordt naast het bereiken van esthetische kwaliteiten nadrukkelijk wel een winstgevende exploitatie beoogd en het bedienen van een publiek. In deze deelsector zijn persmedia, uitgeverijen, muziekindustrie, radio en televisie, film en live entertainment actief. De informatie- en communicatietechniek (ICT), softwareontwikkeling en de gaming-industrie worden eveneens tot deze sector gerekend. Onder creatieve zakelijke dienstverlening wordt verstaan de commerciële levering van creatieve diensten aan zakelijke afnemers. Hierbij gaat het om architectuur, design en reclame. Hier voegt de creatieve industrie waarde toe aan een groter product in een bredere economische waardeketen. Hoewel de deelsectoren van elkaar verschillen, kunnen er onderling geen harde grenslijnen worden getrokken.

Juist binnen de creatieve sector als geheel ontwikkelen en vernieuwen bedrijven zich telkens weer en verleggen zij hun grenzen en focus. Er is sprake van uitwisseling en cross overs. Sommige bedrijven acteren binnen meerdere deelsectoren. Het hybride karakter is kenmerkend voor de sector en zal naar onze verwachting in de komende periode alleen maar verder toenemen. Wij hebben in dit rapport bedrijven onderverdeeld naar deelsector op basis van het meest dominante werkterrein van het bedrijf.

WERKENDEN IN DE CREATIEVE SECTOR Werkenden binnen de creatieve industrie oefenen verschillende beroepen en functies uit. De beroepen kunnen verschillen naar rechtsvorm. Er zijn bijvoorbeeld werkenden in loondienst in een groot bedrijf, zoals een grafisch vormgever binnen een communicatieafdeling. Er zijn zelfstandige ondernemers werkzaam in een zzp-constructie. Er kan ook een onderscheid worden gemaakt naar taakinhoud. In lijn met de TNO definitie onderscheiden wij hier drie segmenten: 1) kunstenaars, 2) culturele ondernemers en 3) creatieve (technologische) ondernemers. Wij kruizen deze indeling met de SBI-codering (Standaard Bedrijfs Indeling) van de Kamer van Koophandel. Figuur 1 laat de afbakening van de creatieve sector zien.

4

TNO; http://www.mediafutureweek.nl/wp-content/uploads/2014/05/Creatieve-industrie-als-vliegwiel1.pdf

4

Het geeft een overzicht van de verschillende bedrijfsactiviteiten alsook van de verschillende marktsegmenten binnen de creatieve sector. De groep kunstenaars is hoofdzakelijk gericht op het proces van kunst scheppen (vrije vorm of in opdracht) en het maken van een kunstzinnig eindproduct dat al dan niet wordt verkocht. Culturele ondernemers verbinden een kunstzinnig eindproduct aan potentiële afnemers, met een direct commercieel oogmerk en met cultuurmotieven. Zij zijn intermediair tussen kunstenaars en publiek dat cultuur wil beleven en/of een kunstobject wil kopen. Creatieve (technologische) ondernemers hebben toegevoegde waarde bij productontwikkeling die veel breder gaat dan de ontwikkeling van kunstobjecten. De toevoeging kan resulteren in een eindproduct of een bijdrage aan de vormgeving van een eindproduct. Deze ondernemers maken deel uit van een brede economische sector- en waardeketen. Carrièreontwikkeling in de creatieve sector Werkenden in de creatieve sector kunnen zich in hun loopbaan ontwikkelen tot ondernemend kunstenaar, culturele ondernemer of creatieve ondernemer. Starters doen ervaring op met het maken van vrij of toegepast werk. Sommigen ontwikkelen zich tot kunstenaar, anderen gaan de weg op van creatief ondernemerschap. Ook kan een middenweg worden bewandeld van een combinatie van professioneel kunstenaar en creatief ondernemer.

Figuur 2 (afkomstig uit het Amsterdamse Broedplaatsenbeleid) laat deze carrièreontwikkeling zien.5 FIGUUR 1: CARRIÈREONTWIKKELING

5

Herzien Amsterdams Atelier- en Broedplaatsenbeleid 2015-2018. Het begrip CAWA creatieven wil zeggen dat het gaat om personen die voldoen aan de Amsterdamse toetsingscriteria. CAWA staat voor Commissie voor Ateliers en (Woon-) Werkpanden Amsterdam. 5

HOOFDSTUK 2 - OMVANG EN SPREIDING CREATIEVE SECTOR IN ZWOLLE BELANG VAN DE SECTOR VOOR ZWOLLE De creatieve sector draagt bij aan groei en vernieuwing van de economie in Zwolle en de versterking van het innovatieve economische klimaat. Behalve aan de economie in zijn geheel, dragen kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers ook bij aan innovatie en vernieuwing binnen bedrijven. Gevestigde grote bedrijven lopen het risico dat hun innovatief vermogen door de organisatiecomplexiteit en gevestigd belangen onder druk komt te staan. Grote bedrijven richten daarom soms eigen zogeheten “greenfields” op waarin creatief talent op enige fysieke afstand van het bedrijf de ruimte krijgt om te experimenteren. Het streven van deze bedrijven is om een ring van kleinere, innovatieve, onafhankelijke bedrijven te maken waarmee het grote bedrijf een netwerk kan vormen, soms ruimtelijk op een campus georganiseerd. In dit netwerk van creatieve bedrijven ontstaan technologische en productieve verbindingen met grote bedrijven. Succesvolle creatieve ondernemingen raken “embedded” en kunnen uiteindelijk worden overgenomen door de grote ondernemingen. Ook steeds meer werknemers in de creatieve sector vinden op deze manier een werkplek binnen reguliere grotere ondernemingen.

Bijkomend effect is dat de creatieve sector de werking krijgt van een satehprikker die door verschillende reguliere bedrijfsvormen loopt. De creatieve sector draagt tevens bij aan de versterking van de attractiviteit van het stedelijke klimaat in brede zin. Kunst en cultuur geven de stad kleur en levendigheid en een open geest voor verandering en vernieuwing. Deze creatieve cultuur bevordert de mate van stedelijkheid die door het college van B en W wordt gewenst. De sector versterkt de centrumfunctie van de stad, trekt hoogopgeleide potentiële werknemers aan (taakstelling van de Human Capital Agenda) en geeft daarmee belangrijke impulsen aan de lokale en regionale economie. Een stedelijke cultuur, een attractieve binnenstad en een gediversifieerde hoogwaardige arbeidsmarkt zijn belangrijke voorwaarden voor een hoogwaardige economische groei. In dit vliegwiel versterken creativiteit, cultuur en economie elkaar. De creatieve sector is een invloedrijk sector met veel raakvlakken en verbindingen in de economie. Om de sector goed te kunnen ondersteunen moeten wij rekening houden met deze diversiteit.

In Zwolle zijn volgens de Kamer van Koophandel (KvK) in totaal 1810 unieke bedrijven werkzaam in de creatieve industrie.6 Deze bedrijven hebben bij inschrijving in de Kamer aangegeven dat hun hoofdactiviteit ligt binnen kunsten en cultureel erfgoed, media en entertainmentindustrie en/of creatief zakelijke dienstverlening. Van de 1810 bedrijven zijn 1013 bedrijven (56%) actief op het gebied van kunsten en cultureel erfgoed; de media- en entertainmentindustrie omvat 461 bedrijven (25%); en 336 bedrijven (19%) zijn actief in de creatieve zakelijke dienstverlening. Het totaal aantal bedrijfsvestigingen in Zwolle lag in 2018 op 11.788.7 Daarmee is 15% van het totaal aantal bedrijven actief binnen de creatieve sector. Nota bene: dit percentage wordt vertekend door het gegeven dat met name de creatieve sector veel zzp-bedrijven kent met weinig medewerkers per bedrijf. De sector laat langjarige continue groei zien van het aantal bedrijven. In de volgende paragraaf staan wij eerst stil bij de groeidynamiek om vervolgens omvang en spreiding van de drie deelsectoren onder de loep te nemen.

6 7

Koophandelsregister, Basisregistratie Adressen & Gebouwen, WOZ cijfersoverzwolle.nl 6

GROEIDYNAMIEK Volgens een behoefteverkenning uit 2017 groeit de Zwolse creatieve sector van circa 800 bedrijven en 1800 arbeidsplaatsen in 2010 naar 1179 bedrijven en 2192 arbeidsplaatsen in 2016. Tussen 2012 en 2017 is het aantal bedrijven binnen de creatieve sector in Zwolle gegroeid met 47%.8 Het aantal banen steeg met 27%. Het totaal van 1810 bedrijven in 2019 laat onverminderd groei zien (zie figuur 3). Wij nemen aan dat de groei van het aantal bedrijven kan worden verklaard uit de flexibilisering van de economie, waardoor het aandeel zzpbedrijven inmiddels circa 20 procent is. 2500

2000

1500 Aantal bedrijven Aantal arbeidsplaatsen

1000

500

0 2010

2014

2016

2019

Figuur 3 Het aantal bedrijven binnen de creatieve sector in Zwolle

VERDELING OVER DE DEELSECTOREN Deze bedrijven zijn als volgt verdeeld over de drie deelsectoren: Deelsector Kunsten en cultureel erfgoed Media en entertainmentindustrie Creatieve zakelijke dienstverlening Totaal

Aantal bedrijven 1.013 461 336 1.810

Uit ons onderzoek blijkt dat de deelsector “Kunsten en cultureel erfgoed” het grootst is: in 2016 waren er rond de 550 bedrijven actief binnen deze sector; in 2019 is dit aantal gestegen tot 1013 bedrijven. In drie jaar tijd is deze deelsector bijna verdubbeld in omvang. De deelsector “Media en entertainmentindustrie” bestond in 2016 uit 238 bedrijven en in 2019 uit 461 bedrijven. “Creatieve zakelijke dienstverlening” was in 2016 met ongeveer 391 bedrijven de op een na grootste deelsector, maar kromp in 2019 tot 336 bedrijven.

8

Rozenbrood, Creative Industrie Regio Zwolle (2017). 7

BEDRIJFSGROOTTE Wij hebben geen betrouwbare en actuele gegevens kunnen verkrijgen over werknemersaantallen per bedrijf. De segmentering naar eenmans-, klein- en middenbedrijven binnen de drie deelsectoren is derhalve niet uitgevoerd. Bij een eventueel vervolgonderzoek dient uitsplitsing naar bedrijfsgrootte een aandachtspunt te zijn, mits de data überhaupt voorhanden is.

De volgende gegevens zijn ontvangen van/via de afdeling O&I van Gemeente Zwolle. vestigingen en banen creatieve industrie naar type verblijfsobject Creatieve industrie (TNO-definitie) i.c.m. type verblijfsobject vestigingen banen vestiging op woonadres 1473 vestiging op niet-woonadres 182 vestiging op adres waarvan type onbekend is 42 Totaal 1697

% vestigingen banen 1648 87% 59% 978 11% 35% 181 2% 6% 2807 100% 100%

vestigingen en banen creatieve industrie op woonadres, naar aantal vestigingen op adres

1 vestiging op adres 2 of meer vestigingen op adres Totaal

vestigingen banen 1139 334 1473

% vestigingen banen 1258 77% 76% 390 23% 24% 1648 100% 100%

vestigingen en banen creatieve industrie naar aantal vestigingen creatieve industrie op hetzelfde adres aantal vestigingen in de creatieve industrie op hetzelfde adres vestigingen banen 1 1424 2 of meer 273 Totaal 1697

% vestigingen banen 2142 84% 76% 665 16% 24% 2807 100% 100%

De cijfers laten zien dat 2/3 van de bij de Kamer van Koophandel ingeschreven bedrijven is gevestigd op het woonadres. Hierbij gaat het in 76% van de gevallen om 1 baan per adres. Als wij kijken naar de grootteklasse dan kunnen wij vaststellen dat het overwegend zzp-bedrijven zijn.

In de volgende tabellen wordt Zwolle gelegd naast de resultaten van een aantal andere gemeenten. In de vergelijking zijn gemeenten betrokken die net als Zwolle geen universiteit binnen de gemeentegrenzen hebben. Wetenschap en onderzoek zijn broedplaatsen van talent en geven een forse impuls aan innovatie en vernieuwing. Daarnaast hebben wij de referentie-gemeenten geselecteerd op grond van de spreiding over het land.

8

1. Ongeveer 15% van de bedrijven in Zwolle betreft creatieve industrie: a. Wat zijn de landelijke cijfers b. Wat zijn de cijfers van voor Zwolle relevante referentie gemeenten? Haarlem, Arnhem, Leeuwarden, Den Bosch en Sittard Vestigingen in de creatieve industrie, 2018 Bron: LISA

Kunsten en cultureel erfgoed Media en entertainmentindustrie Creatieve zakelijke dienstverlening Creatieve industrie totaal totaal werkgelegenheid % Kunsten en cultureel erfgoed Media en entertainmentindustrie Creatieve zakelijke dienstverlening Creatieve industrie totaal totaal werkgelegenheid

Arnhem Haarlem 's-Hertogenbosch Leeuwarden Sittard-Geleen Zwolle Nederland 1.192 1.268 754 650 231 755 76.387 555 666 381 394 146 392 43.887 1.003 1.100 813 508 247 550 64.407 2.750 3.034 1.948 1.552 624 1.697 184.681 15.625 15.648 14.694 10.930 7.812 11.788 1.630.070

8% 4% 6% 18% 100%

8% 4% 7% 19% 100%

5% 3% 6% 13% 100%

6% 4% 5% 14% 100%

3% 2% 3% 8% 100%

6% 3% 5% 14% 100%

5% 3% 4% 11% 100%

1. Creatieve zakelijke dienstverlening in |wollle was in 2016 met ca 391 bedrijven de tweede grootste deelsector en krimpt in 2019 tot 336 bedrijven. a. Zien we een dergelijke trend ook bij de referentie gemeenten?

Vestigingen in de creatieve zakelijke dienstverlening, 2009-2018 Bron: LISA Arnhem Haarlem 's-Hertogenbosch Leeuwarden Sittard-Geleen Zwolle Nederland 2009 610 619 510 280 153 329 37.003 2010 648 651 535 302 156 365 40.947 2011 700 684 585 326 170 389 44.727 2012 765 733 604 345 181 406 46.880 2013 791 787 617 388 181 431 49.329 2014 846 854 635 422 209 477 52.067 2015 864 890 679 457 223 481 54.204 2016 900 958 702 475 233 500 57.834 2017 929 1.036 747 492 235 526 60.639 2018 1.003 1.100 813 508 247 550 64.407 indexcijfers (2009 = 100) 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018

100 106 115 125 130 139 142 148 152 164

100 105 111 118 127 138 144 155 167 178

100 105 115 118 121 125 133 138 146 159

100 108 116 123 139 151 163 170 176 181

100 102 111 118 118 137 146 152 154 161

100 111 118 123 131 145 146 152 160 167

100 111 121 127 133 141 146 156 164 174

Wij zien dat Zwolle met de aantallen vestigingen in de creatieve industrie schommelt rond het landelijke gemiddelde. De groeicurve van de afgelopen 10 jaar laat weliswaar een stijging zien, maar blijft onder het landelijke gemiddelde.

SPREIDING EN CLUSTERING De spreiding van de bedrijven kan op wijkniveau in kaart worden gebracht. Onderstaande tabel geeft een overzicht van deze spreiding.

Aa-landen Assendorp Berkum

Kunsten en cultureel erfgoed 77 229 25

Media en entertainmentindustrie 37 71 19

Creatieve zakelijke dienstverlening 14 57 19 9

Binnenstad Diezerpoort Holtenbroek Ittersum Kamperpoort-Veerallee Marsweteringlanden Poort van Zwolle Schelle Soestweteringlanden Stadshagen Vechtlanden Westenholte Wipstrik Onbekend Totaal

89 140 72 62 37 20 9 68 2 90 4 25 49 15 1013

32 55 28 44 31 11 4 28 54 3 17 25 2 461

32 35 15 21 12 15 5 14 1 41 4 7 23 21 336

De meeste bedrijven in de creatieve sector zijn gevestigd in de wijken Assendorp, Diezerpoort en Stadshagen. Als wij de creatieve sector met de drie deelsectoren op een kaart uitzetten, ontstaat het volgende beeld:

10

Het spreidingsdiagram kan als volgt worden geïnterpreteerd:

11

1.

2.

3.

De drie sectoren zijn onderling niet significant ruimtelijk-geografisch van elkaar gescheiden. De sector “kunsten en erfgoed” is nadrukkelijker in de binnenstad en centrumnabijheid gevestigd. De overige sectoren zijn ook gericht op de binnenstad maar in een minder dominante mate. Wij kunnen veronderstellen dat kunstenaars in de binnenstad bewust zoeken naar economische mogelijkheden van traffic, verkoop en het opdoen van artistieke inspiratie. Niet de binnenstad zelf is in deze leidend maar de eerste ring daaromheen. De binnenstad kent veel andere, concurrerende commerciële functies. De eerste ring biedt meer mogelijkheden van beschikbaarheid van ruimten en prijsstelling en is als woonmilieu divers in bevolkingssamenstelling (deels studenten) en aanwezige functies. Er is sprake van een oudere bebouwing en multifunctionele voorzieningen. De aanwezigheid van deze factoren is een mogelijke verklaringsfactor waarom creatieve bedrijven vooral in de binnenstad zijn gevestigd. Opvallend is de positie van Stadshagen. Naar het zich laat aanzien zijn dit veel bedrijfjes in de creatieve zakelijke dienstverlening die vanuit het eigen huis worden gedreven op basis van digitale media en internetvoorzieningen. Totaal

Binnenstad

Totaal creatieve 100% 9% industrie Kunsten en erfgoed 100% 9% Media en 100% 7% entertainment industrie Creatieve zakelijke 100% 10% dienstverlening Ruimtelijke verdeling bedrijven. Eerste ring: Tweede ring: Overig:

Eerste ring

Stadshagen

Overig

37%

Tweede ring 35%

10%

9%

40% 34%

34% 40%

9% 12%

8% 7%

31%

31%

12%

16%

Assendorp/Spoorzone; Diezerpoort; Kamperpoort AA-landen; Berkum: Holtenbroek; Ittersum; Marslanden; Schelle; Westenholte Wipstrik; Vechtlanden; Soestweteringlanden; Poort van Zwolle.

12

HOOFDSTUK 3 – DEELSECTOR KUNSTEN EN CULTUREEL ERFGOED De meeste van onze creatieve bedrijven zijn actief binnen de deelsector “Kunsten en cultureel erfgoed”. In dit hoofdstuk zoomen wij in op de 1013 bedrijven die tot de deelsector behoren. Het grote aandeel van deze sector kan mogelijk worden verklaard door de rijke cultuurhistorie van de stad en de aanknopingspunten die dit biedt voor ondernemerschap.

SPREIDING OVER DE STAD Op onderstaande kaart is te zien hoe de bedrijven van “Kunsten en cultureel erfgoed” zijn verspreid over de gemeente.

13

BEDRIJFSACTIVITEITEN Het werkveld van bedrijven in deze sector varieert sterk. Hoofdactiviteit Schrijven en overige scheppende kunst

Aantal bedrijven 380

14

Beoefening van podiumkunst

353

Dienstverlening voor uitvoerende kunst

121

Kunstzinnige vorming van amateurs (geen dansscholen)

81

Producenten van podiumkunst

33

Informatieverstrekking op het gebied van toerisme en reserveringsbureaus

9

Monumentenzorg

7

Kunstgalerieën en -expositieruimten

7

Steunfondsen (niet op het gebied van welzijnszorg)

6

Kunstuitleencentra

3

Musea

2

Theaters en schouwburgen

1

Overige culturele uitleencentra en openbare archieven

1

Bewerken van edelstenen en vervaardiging van sieraden e.d.

2

Studiebegeleiding, vorming en onderwijs

2

Overige zakelijke dienstverlening

1

Vervaardiging van overige meubels

1

Winkels in bloemen en planten, zaden en tuinbenodigdheden

1

Vormen en bewerken van vlakglas

1

Vervaardiging van elektrische lampen en verlichtingsapparaten

1

Eindtotaal

1.013

Deze deelsector wordt gekenmerkt door een hoge mate van diversificatie van bedrijfsactiviteiten. Twee soorten van ondernemers kunnen binnen deze deelsector nadrukkelijk worden geïdentificeerd: 1) producenten van creatieve producten en 2) culturele ondernemers die deze productie verbinden aan een (kopers) publiek. De groep “producenten van creatieve producten” is in aantal veruit de belangrijkste. Kleine bedrijfjes, veelal eenmanszaken, vormen hier de grote meerderheid. De meeste bedrijven zijn actief binnen schrijven, overige scheppende kunst en beoefening van podiumkunst. Zij maken samen meer dan tweederde deel uit van de deelsector “Kunsten en cultureel erfgoed”. Verder zijn dienstverlening voor uitvoerende kunst, kunstzinnige vorming van amateurs en producenten van podiumkunst veelvoorkomende hoofdactiviteiten. Bij podiumkunsten kan de ruimte-behoefte divers zijn. Sommigen worden gevraagd en oefenen en spelen op een groot toneel (bijvoorbeeld in De Spiegel), anderen hebben behoefte aan faciliteiten voor het oefenen in het klein.

Ondernemers binnen deze deelsector hebben in een hybride beroepspraktijk, wat betekent dat ze naast hun creatieve bedrijfsactiviteiten ook elders betaald werk doen.9 Een voorbeeld kan zijn een muzikant van het conservatorium die ingeschreven staat als zelfstandige en tevens een betaalde baan heeft, al dan niet in directe relatie tot de eigen muzikale achtergrond. In de lijst staan enkele bedrijven die volgens de TNO-definitie niet tot de creatieve sector behoren. Aangezien het creëren van vorm, betekenis of symbolische waarde de kern vormt zijn deze bedrijven toch opgevoerd. Een voorbeeld is metaalbewerking voor de vervaardiging van sieraden, glas-in-lood en brandglas -ontwerp en productie, en verlichtingskunstenaarschap.

9

Behoefteverkenning 2017, p13 15

De groep “culturele ondernemers” vormt in aantal een veel kleinere groep. Zij verbindt de zeer diverse productiewereld met klantenkringen, met commerciële alsmede culturele beweegredenen aan de basis van hun handelen.

HUISVESTINGSSITUATIE Wij stellen vast dat de 1.013 ondernemers in de deelsector “kunsten en cultureel erfgoed” vooral zelf kunnen voorzien in hun werkruimte-behoefte, al dan niet door aan huis te werken. Het huidige getotaliseerde broedplaats gerelateerde aanbod van Stichting Ateliers Zwolle (SAZ), DOAS, Carex, Blauwdruk, Eureka en de Creatieve Coöperatie biedt ruimte aan 157 ondernemers (circa 15% van de bedrijven in de Zwolse creatieve sector). De deelsector “kunsten en cultureel erfgoed” kent een grote diversiteit aan bedrijven en ondernemers. Bedrijven zijn gevestigd in verschillende panden op verschillende locaties. De plek van vestiging is afhankelijk van de werkzaamheden, behoeften en mogelijkheden. Kunstenaars die grote werken maken zullen behoefte hebben aan een navenant grote atelierruimte. Hieronder volgt een overzicht van aanbod en gebruik van werkruimte binnen de deelsector “kunsten en cultureel erfgoed”. Het is mogelijk dat het aanbod en/of gebruik van ruimten feitelijk groter is. Dit overzicht geeft een beeld van de locaties zoals op dit moment aan ons bekend is. De onderstaande aanbieders SAZ, R10 en Carex hebben een subsidie- of werkrelatie met Gemeente Zwolle; DOAS, Eureka, de Creatieve Cooperatie en Blauwdruk hebben geen structurele subsidierelatie met Gemeente Zwolle.

STICHTING ATELIERS ZWOLLE De Stichting Ateliers Zwolle (SAZ) voert in opdracht van gemeente Zwolle een deel van het atelierbeleid uit. Zij verhuurt 50 atelierruimtes aan kunstenaars. De stichting ontvangt een structurele subsidie van € 135.000 per jaar, voor de exploitatie en het onderhoud. Hierdoor kunnen de huurprijzen relatief laag worden gehouden. De huurprijzen zijn inkomensafhankelijk. De gemiddelde kale huurprijzen liggen ongeveer tussen €2,26 en €3,10 per m2 per maand, afhankelijk van het gebouw. Per jaar is de m2 prijs dus ongeveer tussen de €27,12 en €37,20. De ateliers zijn verdeeld over de volgende panden in Zwolle: Locatie Praubstraat 21-23 Koewegje 4.1 Bergkloosterweg 46 Veemarkt/Lijnbaan 103 Cyclamenstraat 14-16 Curieweg 12

Aantal ateliers 17 6 5 2 3 17

CREATIEVE COÖPERATIE – LOCATIE RIETEWEG De Creatieve Coöperatie biedt op drie locaties in Zwolle plek aan creatieve ondernemers. Een van de locaties is het voormalig schoolgebouw aan de Rieteweg 10. Dit pand is eigendom van de gemeente. de Creatieve Coöperatie beheert de locatie en verhuurt de ateliers in opdracht van de gemeente. Hier zijn verschillende kunstenaars en ondernemers bij elkaar gehuisvest. Daarnaast huren er bedrijven die actief zijn in de creatieve zakelijke dienstverlening. De Creatieve Coöperatie zorgt voor diversiteit van huurders om cross overs te bevorderen. De kale huur voor de ruimten is € 40,- per m2 per jaar excl. BTW. Daarbij komt een voorschot op nutsvoorzieningen van € 15,- per m2 per jaar excl. BTW. Daarnaast wordt jaarlijks een vast bedrag betaald voor facilitaire voorzieningen: € 750,- excl. BTW per ruimte. De ruimten zijn veelal per 30 m2 opgebouwd. Er zijn dus veel ruimten van 30, 60 of 90 m2.

16

CAREX – CONTAINERWONINGEN OOSTZEELAAN Aan Oostzeelaan 6 verhuurt Carex Overijssel een complex met containerwoningen. Hier wonen en werken ongeveer 29 kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers. Er zijn huurders die hier alleen wonen óf werken. De lage huurprijzen voor de werk- en woonruimten maken deze plek geschikt voor startende ondernemers. De huurders vormen een gemeenschap en de locatie fungeert als broedplaats. De grond is van gemeente Zwolle, de containers waarin gewoond wordt zijn van Delta Wonen. De gemeenteschappelijke ruimten zijn van Gemeente Zwolle. De ruimte worden beheerd door Carex. De huur voor de flexwerkruimten is € 60,per maand, inclusief energie- en servicekosten. De tarieven voor de kantoorruimten variëren tussen € 60,- en € 140.- per maand, inclusief energiekosten. De vierkante meter prijs die gemiddeld gesproken voor de Oostzeelaan wordt gehanteerd, is ongeveer €45,- per vierkante meter inclusief service- en energiekosten. Carex draagt aan de gemeente OZB, verzekeringskosten en onderhoudskosten af. Hiermee heeft de gemeente geen kosten aan de Oostzeelaan.

DOAS – DE OUDE AMBACHTSSCHOOL Het pand Mimosastraat 1 wordt gehuurd door de vereniging DOAS van de woningcorporatie SWZ. DOAS verhuurt ateliers aan ruim 30 kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers. In het pand zijn werkplaatsen, ruimten voor workshops, voor schilderen of keramiek. Er is een fotostudio en er zijn zalen voor concert, dans en theater. De ateliers zijn vanaf een grootte van circa 28 m2 te huur en steeds een veelvoud daarvan. Het grootste atelier is 140 m2. De prijs is gemiddeld € 55 per m2 per jaar, exclusief 21% btw en servicekosten (gas, water, elektra en schoonmaakkosten voor algemene ruimten). SWZ verhuurt ruimten aan drie commerciële partijen, voor wie de huurprijs gemiddeld €130 per jaar per m2 is. Zo worden er bijvoorbeeld appartementen verhuurd. Aan de verhuur door DOAS zijn geen kosten voor de gemeente verbonden.

EUREKA De stichting Archimedes exploiteert namens de vereniging Eureka het pand Assendorperplein 7. In het pand zijn verschillende functies onder gebracht waaronder een poppodium en ateliers die ruimte bieden aan 11 creatieve bedrijven. In het verdienmodel is de exploitatie van een eetcafé voorzien. De creatieve bedrijvigheid is geconcentreerd op podiumkunsten en muziekbeoefening en muziekonderwijs. Aan de verhuur zijn geen kosten voor de gemeente verbonden.

17

CREATIEVE COÖPERATIE – LOCATIE ESDOORNSTRAAT [De Creatieve Coöperatie is qua beheerstructuur ondergebracht in een stichting en in een BV. De BV is recent overgenomen door Jansen Vastgoed; de stichting hangt onder Cibap. De locatie aan de Esdoornstraat biedt ruimte aan verschillende werkplaatsen en ateliers. Daarnaast is er ook een collectieve makerspace waar kunstenaars en creatieve ondernemers gebruik kunnen maken van faciliteiten zoals gereedschap en opbergkasten. Het pand bestaat uit 11 ateliers waarin ondernemers actief zijn uit de deelsector kunst en cultureel erfgoed. De huurprijs is € 36,- per m2 per jaar excl. BTW (€ 60,- per m2 in 2020). De facilitaire kosten incl. nutsvoorzieningen bedragen € 40,- per m2 per jaar excl. BTW. Tevens wordt een bijdrage gevraagd voor de collectieve materiaalpot van € 20,- per m2 per jaar excl. BTW. Aan de verhuur zijn geen kosten voor de gemeente verbonden.

BLAUWDRUCK WARENHUIS & GALERIE Blauwdruck, gelegen aan de Sassenstraat 26, is een private organisatie voor verhuur van atelierruimte, expositie en verkoop. Er worden 13 ateliers verhuurd. De huurprijzen zijn gerelateerd aan de gehuurde vloeroppervlakte. De prijzen zijn € 133, € 145, € 160, € 195, € 200, € 225, € 320 en € 550 per maand. Ook is er een workshopruimte die wordt gebruikt door een schilderclub; de huur van deze ruimte bedraagt €200 per maand. Blauwdruck berekent geen BTW over de netto huurprijzen. Aan de verhuur zijn geen kosten voor de gemeente verbonden. Samengevoegd in een tabel laten de locaties het volgende huurbeeld zien:

SAZ

Gem. Huur maand per m2 2,68

Rieteweg 10

Oostzeelaan Esdoornstraat

Eureka DOAS

Gem. Huur jaar per m2 32,16

Service, energie Kaal

40

Kaal, Ex. BTW ; Voorschot nutsvoorziening van € 15 per m2 per jaar ex. Btw. Daarnaast € 750 ex. BTW per ruimte.

36,-

Ex. BTW; + 60 per m2 per jaar nuts en materiaalbijdrage.

55

Ex btw servicekosten Ex. BTW

45

Blauwdruck Voorzichtig gemiddelde

Gem. Huur per ruimte per jaar

2892,-

en

40,79

18

AANBOD VAN VASTGOED DOOR GEMEENTE ZWOLLE De afdeling Vastgoed van Gemeente Zwolle heeft zicht op het aanbod van ruimte aan de creatieve sector in de eigen portefeuille. Er is geen beeld van commerciële partijen die atelierruimte e.d. aanbieden. Algemene indruk is dat het aantal commerciële spelers in deze niche relatief klein en overzichtelijk is. Verscherping van deze indruk met gegevens uit publieke registraties als BAG, WOZ e.d. valt niet te verwachten. Deze registraties bieden geen gegevens over de oppervlakte van ateliers, huurprijzen e.d.. Enige houvast kunnen wij ontlenen aan de “Benchmark Gemeente-Vastgoed” (2019) waaraan 23 gemeenten hebben meegedaan. 10 Zwolle is hierbij niet betrokken. Uit de benchmark blijkt dat de kostprijsdekkende huur voor atelier- en expositieruimte 51,80 per m2 vvo is. Voor poppodia en concertgebouwen is deze 119,90 per m2 vvo. Hierbij moet de kanttekening worden gemaakt dat de door de 23 gemeenten gehanteerde berekeningswijze onbekend is en per gemeente kan verschillen. De huisvestingsvraag in deze deelsector verandert door verschillende ontwikkelingen. Wij zien dat de productiewijze verschuift naar het gebruik van digitale middelen en -toepassingen. Ateliers worden steeds vaker gebruikt als expositie- en verkoopruimte en moeten voldoen aan maatschappelijke eisen van representativiteit.

Tenslotte, de veranderde huisvestingsvraag is ook ontstaan door het verdwijnen van de opleiding tot autonoom kunstenaar uit Zwolle. De ruimtevraag van de autonome kunstenaars is afgenomen.

BEHOEFTEN – KUNSTEN EN CULTUREEL ERFGOED Nu wij een beeld hebben van de omvang, spreiding en huisvesting (inclusief m2 prijs) van de deelsector “Kunsten en cultureel erfgoed” wordt in de volgende paragrafen getracht de behoeften en ervaringen van de kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers in deze deelsector te identificeren. Wat vragen zij van de stad en van de gemeente?

VERZAKELIJKING EN PROFESSIONALISERING De trend naar verzakelijking en professionalisering van de creatieve sector als geheel wordt herkend door de kunstenaars in onze stad. Er is een groeiende groep van kunstenaars die beseffen dat ondernemerschap noodzakelijk is om in het levensonderhoud te kunnen voorzien. “Je moet steeds bij je zelf nagaan of je voldoende mogelijkheden hebt om je product of werk te verkopen”. Een andere kunstenaar zegt: “Je naam is je merk: die moet je opbouwen en gaan verkopen”. Steeds meer kunstenaars werken in opdracht of beginnen een eigen bedrijf. Een muziekdocenten zegt dat “als je een inkomen wil halen uit je creatieve vak en een ruimte wil hebben in de stad, dan moet je ondernemen en ook wel risico durven nemen.” Van een professionele kunstenaar wordt tegenwoordig verwacht dat hij/zij over voldoende ondernemersvaardigheden kan beschikken. In het curriculum van het kunstonderwijs wordt hier georganiseerde aandacht aan besteed. Daarnaast is er een gericht aanbod van nascholing en begeleiding van alumni in de eerste fase van hun ondernemerschap. ArtEZ heeft het ArtEZ Business Centre (ABC) waarmee een brug wordt geslagen tussen leeromgeving en werkomgeving. ABC faciliteert het ondernemerschapsonderwijs binnen de opleidingen, verzorgt een alumniprogramma, adviseert startende kunstenaars en ontwikkelt broedplaatsen voor alumni.

11 De komende jaren wordt ABC verder doorontwikkeld.

10

Uitgevoerd door Tias-Republiq (2019), zie: https://benchmarkgemeentelijkvastgoed.nl/resultaten/

11

https://www.artez.nl/artbusinesscentre 19

Uit de in het kader van het onderzoek gevoerde interviews komt naar voren dat studenten en afgestudeerden nog niet optimaal gebruik maken van het aanbod. Tijdens de studie gaat de aandacht van de studenten zelf vooral uit naar het maken van kwalitatief goede kunst en minder naar het aanleren van ondernemersvaardigheden.

MARKTMACHT IN EEN STERK INDIVIDUALISTISCHE OMGEVING De kwantitatieve analyse laat zien dat tegenover een groot aantal, versnipperde bedrijven in de creatieproductiesfeer (kunstenaars) er een veel geconcentreerder aanbod is van culturele ondernemers (verbinders van producent en consument). Dat plaatst de producent bij voorbaat in een ongunstige positie in de keten en heeft negatieve effecten op zijn verdienvermogen (baten). In andere markten zien wij dat producenten intensieve samenwerking gaan zoeken om meer als collectief duidelijke marktmacht te organiseren. Dat gebeurt in de onderhavige markt slechts heel beperkt omdat deze markt een sterk individualistische cultuur kent. De geïnterviewden in dit onderzoek benadrukten het belang van vrijheid en rust in de door henzelf gestelde creatieve opgaven. Zij moeten naast hun creatieve werk al steeds meer aandacht schenken aan bedrijfsvoering en ondernemerschap. Verder opvoeren van de eigen collectieve organisatiegraad vraagt grote inspanningen, en operationele samenwerking (gezamenlijke open dag, collectieve verkoop, e.d.) roept weerstand op. Het zelf-organiserend vermogen oogt gering. Respondenten neigen ernaar om Gemeente Zwolle te vragen op het terrein van baten verhogend beleid meer verantwoordelijkheid te nemen.

Voorbeelden die in de interviews zijn genoemd, zijn: het betere kansen bieden in (gemeentelijke) openbare inschrijvingen, het beter betrekken van kunstenaars bij stadsontwikkelingsprojecten en de daaruit voortkomende kunstopdrachten (in het kader van de 1% regeling), het verbeteren van expositiemogelijkheden, het koppelen van de sector aan het cultuur- en evenementenbeleid en daaruit voortkomende activiteiten. Kortom, een roep om consistentie van programmering en daaraan verbonden huisvesting en locatietoewijzing. Jongere kunstenaars en ondernemers maken de indruk ondernemender en zakelijker te zijn. Zij zijn meer gericht op het onderhouden van een breed netwerk en zien eerder mogelijkheden om aan collectieve projecten (mee) te werken. Het aandeel van producenten dat in een broedplaats of cluster van bedrijven een atelier heeft is klein met circa 15% van de bedrijven. Het idee van broedplaatsen is het stimuleren van contact en het tot stand brengen van kruisbestuiving tussen heel verschillende activiteiten in productie-creatie, cultuurondernemerschap en creatief ondernemerschap. Vanuit stedelijk en gemeentelijk perspectief kan concentratie een positieve bijdrage leveren aan de aantrekkelijkheid van de stad, aan het stimuleren van een cultureel klimaat, en aan economische innovatie. Bovendien is concentratie in clusters qua kostenplaatje gunstiger.

Het bevorderen van ontmoeten, netwerken en samenwerking kan ook op andere wijze. In 2018 hebben de provincie Overijssel en de gemeente Zwolle gezamenlijk de Creative Council gesubsidieerd: een digitale platform bedoeld als een marktplaats om elkaar te leren kennen, kennis te delen, opdrachtgever en opdrachtnemer te verbinden en huisvestingsvragen te stellen. De Creative i Council is een initiatief van de Creative Board. Als de kansen aan de batenkant beter worden benut ontstaat er meer ruimte, privaat en publiek, om qua huisvesting, werklocaties, expositie-, opslag- en distributiefaciliteiten een schaalsprong te maken. Daarmee kan het huidige fenomeen dat de meeste aandacht uitgaat naar de kostenkant worden geadresseerd: het verkrijgen, in gebruik nemen en vooral houden van laaggeprijsde, al dan niet gesubsidieerde bedrijfsruimte 20

buitenshuis. Daarbij is het werken op woonadres meestal de goedkoopste, zij het niet altijd de meest ideale oplossing. Vanuit gemeentelijk en stedelijk perspectief brengt dit versnippering met zich mee en verkleint het de impact die de sector kan hebben op de attractiviteit en economie van de stad. SAZ kent een wachtlijst van circa 25 personen. Aan de aanbodzijde van SAZ is geen verruiming opgetreden van het aangeboden aantal ateliers. Bovendien is er nauwelijks doorstroom of uitstroom van de zittende populatie huurders. De huurcontracten bevatten geen clausule die doorstroming aanmoedigt of afdwingt. De contracten kennen weliswaar een looptijd van een jaar maar worden telkens stilzwijgend verlengd.

HOOFDSTUK 4 - MEDIA EN ENTERTAINMENTINDUSTRIE In dit hoofdstuk kijken wij naar de “Media en entertainmentindustrie” in Zwolle. Zoals aangegeven telt deze deelsector 461 bedrijven. Waar zijn deze bedrijven gevestigd, wat zijn hun bedrijfsactiviteiten en op wat voor locaties zijn zij gevestigd? Welke ervaringen en behoeften hebben de kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers binnen deze sector?

SPREIDING OVER DE STAD Eerst kijken wij naar de spreiding van de bedrijven over de stad. De kaart laat zien dat er een brede spreiding is over de stad, met een concentratie in de binnenstad.

21

BEDRIJFSACTIVITEITEN De meeste bedrijven zijn gericht op fotografie en de productie van films (geen televisiefilms). Bedrijven in deze deelsector hebben de volgende hoofdactiviteiten: Hoofdactiviteit

Aantal bedrijven

Fotografie

194

Productie van films (geen televisiefilms)

111

22

Maken en uitgeven van geluidsopnamen

29

Uitgeverijen van boeken

27

Facilitaire activiteiten voor film- en televisieproductie

22

Circus en variété

13

Uitgeverijen van tijdschriften

9

Ontwikkelen, produceren en uitgeven van software

9

Productie van televisieprogramma's

6

Uitgeverijen van kranten

6

Overige uitgeverijen (niet van software)

5

Kermisattracties

2

Bioscopen

2

Pret- en themaparken

2

Distributie van films en televisieproducties

1

Uitgeverijen van computerspellen

1

Overige uitgeverijen van software

1

Kunstzinnige vorming van amateurs (geen dansscholen)

6

Studiebegeleiding, vorming en onderwijs

3

Reproductie van opgenomen media

2

Overige specialistische zakelijke dienstverlening

1

Verhuur van overige consumentenartikelen

1

Advisering op het gebied van management en bedrijfsvoering (geen public relations en organisatie- adviesbureaus) Eindtotaal

1 461

ANALYSE CIJFERS Analyse van de cijfers laat zien dat binnen deze deelsector relatief veel bedrijven actief zijn in de fotografie. Waarschijnlijk zijn er hier veel fotografen actief die naast een (hoofd) betrekking parttime als fotograaf werken en zich als fotograaf hebben ingeschreven bij de Kamer van Koophandel. Ook de productie van films (geen televisiefilms) is een bedrijfsactiviteit die opvallend vaak voorkomt in Zwolle. Er zijn relatief veel mediaproductiebedrijven: makers van bijvoorbeeld bedrijfsfilms of evenementenvideo’s. De vraag is hoe het komt dat zoveel bedrijven hierin gespecialiseerd zijn. Binnen de categorie circus en variété zien wij tien DJ’s die in Zwolle gevestigd zijn.

HUISVESTINGSSITUATIE De media en entertainmentindustrie heeft een andersoortige ruimtebehoefte dan de overige deelsectoren. Fotografen, uitgeverijen, softwareontwikkelaars en omroepen maken vooral gebruik van / hebben behoefte aan kantoorruimten. Wij zien dat er ook kantoorruimte wordt aangeboden aan de creatieve sector. Hieronder wordt een aantal locaties toegelicht, voor zover deze aan ons bekend zijn. Net als in de overige deelsectoren zal een aantal bedrijven niet op een van de locaties zijn gehuisvest maar heeft het elders in de stad een vestiging.

23

CREATIEVE COÖPERATIE – LOCATIE ESDOORNSTRAAT Aan de Esdoornstraat 3 verhuurt de Creatieve Coöperatie kantoorwerkruimten en atelierruimten. Hier worden 34 kantoorruimten verhuurd met oppervlaktes variërend van 17 m2 tot 250 m2. wij zien hier 9 bedrijven uit de media en entertainmentindustrie: bedrijven in fotografie, productie van films en een uitgeverij van kranten. Verder zijn er drie reclamebureaus gevestigd. De kale huurprijs voor de kantoorruimten ligt op €95,- per m2 per jaar excl. BTW. Hier komen facilitaire kosten (incl. nutsvoorzieningen) van € 40,- per m2 per jaar excl. BTW.

2CONNEXT Aan de Dokter van Deenweg 108 worden 100 kantoorunits verhuurd door 2Connext. Hier zijn 7 bedrijven uit de media en entertainmentindustrie gevestigd. Het gaat om reclamebureaus, een softwareontwikkelaar en een uitgeverij. De huurprijs is vanaf 249 per maand (20m2) en 359 (28-40m2), (incl voorzieningen en services).

VISHAY-TERREIN Op het Vishay-terrein, het voormalige Philips-terrein aan de Ceintuurbaan 15, is een aantal creatieve ondernemers gevestigd waaronder twee bedrijven die films produceren, een bedrijf gericht op dienstverlening voor uitvoerende kunst en een reclamebureau. Deze locatie biedt dus ruimte aan de gehele creatieve sector.

BEHOEFTEN – MEDIA EN ENTERTAINMENTINDUSTRIE

HOOFDSTUK 5 – DEELSECTOR CREATIEVE ZAKELIJKE DIENSTVERLENING In de deelsector “Creatieve zakelijke dienstverlening” zijn 336 bedrijven actief. Op de kaart is te zien waar deze deelsector is gevestigd. Wij kunnen vaststellen dat zij vooral is geconcentreerd in de binnenstad, Assendorp en Dieze.

24

BEDRIJFSACTIVITEITEN Deze bedrijven hebben verschillende hoofdactiviteiten, namelijk de volgende: Hoofdactiviteit: Reclamebureaus Communicatie- en grafisch ontwerp

Aantal bedrijven: 261 31

25

Public relations bureaus

20

Organiseren van congressen en beurzen

15

Industrieel en productontwerp

2

Persagentschappen

1

Interieur- en ruimtelijk ontwerp

1

Ingenieurs en overig technisch ontwerp en advies

1

Vervaardiging van overige meubels

1

Overige recreatie

2

Totaal

336

De meeste bedrijven hebben als hoofdactiviteit “Reclamebureau” opgegeven: het aandeel reclamebedrijven is opvallend veel groter dan bedrijven met een andere hoofdactiviteit. Mogelijke verklaring is dat deze categorie zeer ruim gedefinieerd kan worden. Er staan bijvoorbeeld ook beeldend kunstenaars ingeschreven die in opdracht werken voor bedrijven en bijdragen aan de naamsbekendheid, reclame en publiciteit van het bedrijf. Volgens de TNO definitie passen zij beter in “Kunsten en cultureel erfgoed”. Ook binnen “Creatieve zakelijke dienstverlening” treedt vermenging op van gegevens: meerdere bedrijven hebben alleen een creatieve nevenactiviteit. Ook hier maken wij een uitzondering voor sommige bedrijven. Zo is er een ingenieursbedrijf dat innovatieve technologische producten ontwerpt. Een ander voorbeeld is een bedrijf in ‘vervaardiging van overige meubels’ dat meubels ontwerpt én kunst maakt.

HUISVESTINGSSITUATIE Net als in de “Media en entertainmentindustrie” zijn enige bedrijven in de “Creatieve zakelijke dienstverlening” in kantoorruimten gehuisvest. Daarnaast zijn er bedrijven gehuisvest in een werkplaats of atelierruimte. Bedrijven in interieur- en ruimtelijk ontwerp en industrieel en productontwerp zullen ruimte nodig hebben om met diverse materialen producten te kunnen ontwerpen en te produceren. Bedrijven in deze deelsector concentreren zich in het centrum en de eerste ring daar omheen. Hier werken vooral de intermediairs die het klantcontact monopoliseren. In de waardeketen van deze deelsector werken ook producenten van reclamematerialen (toeleveranciers, waaronder ook kunstenaars). Wij zien hen vaker intrek nemen in bedrijfsgebouwen en ateliers. Verzamellocaties waar “Creatieve zakelijke dienstverleningsbedrijven” zijn gehuisvest, zijn:

CREATIEVE COÖPERATIE – LOCATIE GROTE VOORT Aan de locatie Grote Voort wordt op dit moment (2019) door een particuliere vastgoedondernemer bedrijfsunits gecreëerd voor 100 ondernemingen. Dit bedrijfsverzamelgebouw is nog in ontwikkeling. Het beheer zal worden ondergebracht bij de Creatieve Coöperatie. Enige ondernemers hebben zich hier inmiddels gevestigd: een muziekschool, een meubelmakerij en een bedrijf in visuele communicatie. Vastgesteld kan worden dat een verhuurder niet discrimineert naar categorie. Er komen ondernemers te werken uit de drie deelsectoren, met verschillende soorten bedrijven en bedrijvigheid onder één dak. Op deze locatie ligt de kale huurprijs op € 80,- per m2 per jaar excl. BTW. Hier komt een voorschot nutsvoorzieningen bij van € 15,- per m2 per jaar excl. BTW. Verder zijn er facilitaire kosten van € 750,- per jaar excl. BTW per ruimte.

POLYMER SCIENCE PARK Het Polymer Science Park aan de Ceintuurbaan 15 is een bedrijvenpark waarbinnen sprake is van overlap tussen de creatieve zakelijke sector en de creatieve technologische sector is. Dit is een innovatiecentrum voor

26

toegepaste kunststoftechnologie, gericht op nieuwe technologische ontwikkelingen als duurzaamheid en smart technology. Hier worden onder meer (leer-)plekken aangeboden aan studenten en starters.

BEHOEFTEN – CREATIEVE ZAKELIJKE DIENSTVERLENING De gesprekken die met de ondernemers in deze deelsector zijn gevoerd zijn gelet op hun geringe aantal niet representatief. Rekening houdend met deze kanttekening kan worden opgemerkt dat de ondernemers aangeven dat strategie, productie en het bereiken van resultaten kan worden verbeterd. Men is van oordeel dat creatieve sector als geheel professioneler kan (samen)werken en de onderlinge organisatiegraad kan worden versterkt. Sectorbreed is er behoefte uitgesproken aan onderlinge ontmoeting. Enige jaren geleden is de Creative Board Regio Zwolle opgericht, als een pendant van de Economic Board in de Regio Zwolle. De Creative Board heeft het initiatief genomen voor de Sectortafel Creatieve Industrie waaraan bedrijven uit de verschillende deelsectoren deelnemen. Aan de sectortafel is een sterke behoefte geuit aan matching: het leggen van onderlinge relaties, kennisuitwisseling en samenwerken.

27

HOOFDSTUK 6 - LEERPUNTEN EN AANBEVELINGEN Dit onderzoek is een vervolg op het eerder door HEMM uitgevoerd onderzoek naar de creatieve sector in onze stad en een bewerking van het onderzoeksverslag van oud-trainee Andrea de Vries. Naar aanleiding van de resultaten van dit onderzoek is de behoefte uitgesproken om dieper in te zoomen op de huisvestingssituatie van de creatieve sector. Beantwoording aan deze behoefte bleek lastiger dan verwacht: de sector is omvangrijk, onzichtbaar en niet in een onderling verband georganiseerd. De benodigde data bleek niet in alle gevallen beschikbaar en/of onderling goed vergelijkbaar. Dit is voor ons aanleiding om geen conclusies te trekken maar voorzichtig enige leerpunten te formuleren op basis van de ontwikkelingen die wij menen te zien. In dit rapport hebben wij de sector beschreven en daarbij een behoeften aan ruimte en faciliteiten geconstateerd en getracht deze zo goed mogelijk in kaart te brengen. Er is een geografisch beeld gerealiseerd van de verspreiding van de bedrijven over de stad, zodanig dat indien gewenst hier beleidsmatig sturing op kan worden gegeven.

DE ROL VAN DE SECTOR IN DE SAMENLEVING VERANDERT De creatieve sector is van belang voor de toekomst van ons land en voor een innovatieve bijdrage aan de oplossing van complexe maatschappelijke, sociale en economische vraagstukken waarvoor wij worden geplaatst. Wij zien daarbij dat de creatieve sector steeds meer opschuift naar de reguliere economie, waar het substantieel bijdraagt aan vernieuwing en innovatie en waarde toevoegt aan de productontwikkeling van bedrijven. Wij zien de opkomst van creative technology waarin creatieven en technici samenwerken om de technologie toepasbaar en mensvriendelijk te maken én aantrekkelijk vorm te geven. Er is een beweging naar creative works waarin de creatieve sector rechtstreeks wordt verbonden met de reguliere industrie (met name het mkb). Het wordt in de Regio Zwolle normaal om creatieve breinen in te schakelen voor verandering en vernieuwing van producten en bedrijfsprocessen. De bijdrage aan de verschillende economische sectoren plús dat steeds meer creatieven “embedded” raken in reguliere bedrijven maakt dat de creatieve sector een verbindende satehprikker wordt in de Zwolse economie. De creatieve sector verbindt en versterkt de topsectoren economie en cultuur. Door het verbinden van veel kleine bedrijven uit de creatieve sector ontstaat een breed netwerk van creativiteit, productontwikkeling en producten.

De creatieve sector in Zwolle groeit en wordt steeds meer een factor van betekenis. Niet alleen de sector groeit, ook de stad zelf zal de komende jaren een forse groeispurt inzetten. Het gewicht van kunst en cultuur, waaronder de creatieve sector, neemt navenant toe om een attractief klimaat te kunnen bieden wat hoort bij een stad van onze schaalgrootte. De inwoner van morgen en de werknemer van de toekomst wil een rijk cultureel aanbod onder handbereik en een stadslucht kunnen ademen die de vrije geest voedt.

IDENTITEIT VAN DE SECTOR De creatieve sector is een losse en soms onzichtbare sector is. Daardoor is het niet eenvoudig om een duidelijk beeld te krijgen van alle kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers in de stad. Door de sector zelf is in de Creative Board als speerpunt geformuleerd het ontwikkelen van een gezamenlijke identiteit en profilering en het in kaart brengen van alle creatieve industrie in Zwolle, waaronder de verborgen creatieve industrie. In zijn aard is de sector gefragmenteerd in kleine bedrijven en is zij amorf in activiteiten waardoor het zicht op het totaal van de sector diffuus is. Nog lastiger is het zicht te krijgen op creatieve ondernemers die als zzp-er “embedded” zijn in grotere bedrijven. Het zelf-organiserend vermogen van de sector is laag, om begrijpelijke redenen. Hierdoor blijft ook het benoemen van gemene delers, die er wel degelijk zijn, achterwege. In de Zwolse sector zijn enkele keyfigures en icones beeldbepalend, maar een echte stuwende samenbindende waarde kan aan hen niet worden toegekend. Als gemeente moeten wij het zicht op de sector verbeteren en behouden en actief bijdragen aan de onderlinge samenwerking van de sector door het aanbieden van faciliteiten als 28

ruimten, subsidies en nudging. Door samenwerking wordt de economische kracht van de sector aanmerkelijk vergroot. Kunstenaars geven aan moeite te hebben om zichtbaar te zijn of te worden in de stad. Zij hebben behoefte aan mogelijkheden voor exposities, e.d.. Ook hebben zij behoefte aan een platform zodat verbindingen gelegd kunnen worden, onderling en tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Tegelijkertijd stellen wij vast dat het aandeel van

bedrijven dat zich in een clustervorm, zoals een broedplaats, vestigt klein is. Samenbrengen in broedplaatsen betekent niet dat men vanzelf gaat samenwerken en tot de gewenste cross overs komt. Bovendien zien wij dat onze broedplaatsen zich niet als knooppunten ontwikkelen in een beginnend netwerk. Dit vergt klaarblijkelijk van ons een extra beleidsmatige en beheersmatige stap. In de sectortafels van de creatieve sector, die begin 2019 zijn gehouden, is het gebrek aan zichtbaarheid als een kans geformuleerd (toon lef, wordt zichtbaar “and get creative”). Acties die hier bij horen zijn het op de regio agenda zetten van de creatieve industrie, verbindingen leggen, cases / best practices laten zien en het gezamenlijk werken aan de positionering van de creatieve industrie in de regio Zwolle. Er is geen georganiseerde verbinding tussen de sector en de reguliere economie. Door het creëren van verbinding kunnen wij het ambitieus ondernemerschap versnellen. Een methode is het bij elkaar brengen van de top 100 ondernemers (individuen) in de regio bij elkaar brengen en koppelen aan nieuwe initiatieven waardoor versnelling plaatsvindt.

DE SECTOR PROFESSIONALISEERT Onder de scheppende kunstenaars zien wij een trend naar verzakelijking en professionalisering. Waar de kunstenaar voorheen van mecenaat en overheid afhankelijk was, is de kunstenaar van vandaag actief op zoek naar presentatie en verkoop aan publiek. Kunstenaars worden ondernemender. De contactrelatie tussen kunstenaar en klant wordt zakelijk. Deze verzakelijking kunnen wij doortrekken naar de subsidierelatie tussen kunstenaar en gemeente. Dit uit zich onder meer in de noodzakelijke aanscherping van de afspraken over de looptijd van huurcontracten, de voorwaarden en de m2 prijs. Daarnaast kunnen eisen worden gesteld aan instroom, doorstroom en uitstroom

van huurders. Wij hebben kunnen vaststellen dat de huursituatie en de huurkwaliteit per pand verschilt. In het algemeen gesproken, kunnen wij concluderen dat het huuraanbod van een lage kwaliteit is en dat de huurprijs daarmee in verhouding is. Er is weinig doorstroming en de door de gemeente beheerde panden. Om hier verbetering in te brengen moet het beleid worden aangepast ten aanzien van de selectiviteit en doorstroom (instroommanagement) en het vragen van tegenprestaties. Daarnaast is een prijsbeleid noodzakelijk dat is gebaseerd op een reële huurprijs. In bestaande gevallen moet worden voorzien aan huurgewenning mocht er sprake zijn van huurverhoging. Starters in de sector lopen grosso modo tegen dezelfde vraagstukken aan als “reguliere” starters, startups en scale ups. Door hen in het gemeentelijk startersbeleid te betrekken, kunnen wij een win-win bereiken. De creatieve sector heeft de behoefte uitgesproken dat de creatieve campus op orde moet zijn, zowel fysiek als digitaal. Een campus waar creatieve ondernemers, onderwijs, ontwerpfabriek, museum en experience center samenkomen.

WENDBAARHEID In totaal volgen ca. 5.500 studenten een creatieve opleiding in Zwolle. Cibap, Deltion en Landstede behoren tot de nationale top. Daarbij wordt er in het curriculum onderwijs gegeven in ondernemerschapsvaardigheden; in de eerste alumni-fase worden alumni begeleid in de start van hun ondernemerscarrière. Afgaande op geluiden uit de interviews kunnen de onderwijsinstellingen het aanbod nog aanscherpen. Uit de sector zelf is behoefte aangegeven aan het laten samenwerken van creatieven en technici, het toegankelijk maken van technologie. Daarnaast is er behoefte aan versterking van het vakmanschap gericht op design thinking, digitale toepassingen, creative technology e.d.

29

In dit onderzoek is gesproken met een aantal oud-studenten van Cibap (MBO). De meesten van hen volgden de opleiding “Mediavormgeving” en zijn na hun studie als zelfstandig fotograaf gaan werken. Zij gaven aan dat er in het schoolcurriculum een georganiseerd onderwijsaanbod is van ondernemerschapsvaardigheden. In het 4de jaar wordt de keuzemogelijkheid “Ondernemen” aangeboden. Onderdeel van dit keuzevak is het schrijven van een ondernemingsplan en het starten een bedrijf. De geïnterviewde alumni geven aan dat zij voor dit keuzevak graag meer tijd hadden gehad. Men miste aandacht voor de risico’s van ondernemen, het leren netwerken en een mediatraining. Op het Deltion College (MBO) wordt de opleiding tot “Game Developer” aangeboden. Het ontwikkelen van games wordt gerekend tot de media- en entertainmentindustrie. In het curriculum kan volgens de geïnterviewde studenten meer georganiseerde aandacht worden geschonken aan ondernemerschap. De gaming industrie is een harde, competitieve sector. Dit vereist het kunnen beschikken over topkwaliteiten om te kunnen excelleren in deze sector. Studenten worden zo goed mogelijk opgeleid in met name de kennisaspecten van het vak. Dit sluit aan op de praktijk, waarin de meeste studenten na het afstuderen gaan werken voor een bestaand bedrijf.