1. Voorzieningenonderzoek Stadshagen, d.d. 12 mei 2022

SPREIDING Als laatste geldt dat er spreidingsproblemen zijn. De belangrijkste knelpunten zijn: ▪

▪

Primair onderwijs: De meeste capaciteit is aanwezig in de ‘oudere’ wijken van Stadshagen (Frankhuis, Milligen, Schoonhorst en Werkeren). De behoefte aan scholen is in die wijken inmiddels lager dan het bestaande aanbod, terwijl in Breecamp/Breezicht de behoefte is toegenomen. Daardoor is er overcapaciteit in de ‘oudere’ wijken en zijn er inmiddels tekorten aan de randen van Stadshagen. Dit spreidingsprobleem zal de komende jaren toenemen. Op deze toekomstige ontwikkeling wordt in het volgende hoofdstuk ingegaan. Stadshagen kenmerkt zich door een gecentraliseerd voorzieningenaanbod. Die centralisatiegedachte begint te knellen als het gaat om voorzieningen voor senioren en voorzieningen voor de uitbreidingsbuurten Breecamp en Breezicht.

EINDRAPPORT

25 | 62

4

ONTWIKKELINGEN

4.1

INLEIDING

In dit hoofdstuk worden de belangrijkste ontwikkelingen beschreven, die van invloed zullen zijn op het aanbod van en de vraag naar en behoefte aan voorzieningen. Achtereenvolgens komen aan bod: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

De bevolkingsontwikkeling. Veranderende leefstijlen. Inhoudelijke ambities. Druk op de huizenmarkt. Centralisatie en spreiding.

4.2

STADSHAGEN GROEIT, MAAR KRIMPT OOK

Het aantal inwoners van Stadshagen gaat in de komende tien jaar stijgen van ruim 25.200 op dit moment naar bijna 32.000 in 2031. Daarna zal het aantal inwoners langere tijd stabiel blijven. In de linker figuur is de bevolkingsontwikkeling van Stadshagen totaal weergegeven. De rechterfiguur geeft de ontwikkeling voor de verschillende buurten. Figuur 8: Bevolkingsontwikkeling Stadshagen 2021-2041.

Stadshagen 2021-2041 35.000

Krimp/groep per buurt 2021-2041 75 jr e.o.

30.000

65-74 jaar

25.000

20.000

40-65 jaar

15.000

25-39 jaar

10.000

18-24 jaar

5.000

12-17 jaar

0

2021 2026 2031 2036 2041

4-11 jaar

Bron: Gemeente Zwolle. De figuren maken duidelijk dat Stadshagen als geheel groeit, maar dat er grote verschillen zijn per buurt. Grofweg geldt dat de er sprake zal zijn van een krimp van de bevolking in de ‘oudere’ buurten van Stadshagen en – vanzelfsprekend – een stevige groei in de uitbreidingsgebieden; De Tippe en Breecamp/Breezicht. De krimp varieert van een beperkte krimp in Werkeren tot een stevige daling van het aantal inwoners in Frankhuis en Milligen. Het spreekt voor zich dat deze ontwikkelingen gevolgen hebben voor de totale behoefte aan voorzieningen en voor de verschillende buurten.

4.3

STADSHAGEN VERANDERT

Naast groei en krimp van de bevolking, zal Stadshagen ook van samenstelling veranderen. Die veranderingen hebben betrekking op de samenstelling naar leeftijdsklassen, naar leefstijlen en naar huishoudtypen.

EINDRAPPORT

26 | 62

BEVOLKINGSSAMENSTELLING De samenstelling van de bevolking naar leeftijdsklassen gaat veranderen. Het aandeel peuters zal iets afnemen, het aandeel kinderen zal substantieel afnemen, het aandeel tieners zal iets afnemen en het aandeel senioren neemt toe. Daarbij moet worden opgemerkt dat de het aandeel peuters, kinderen en tieners weliswaar afneemt, maar de absolute aantallen blijven min of meer gelijk. De veranderingen in de bevolkingssamenstelling verschillen per buurt. In de ‘oudere’ buurten van Stadshagen zal ontgroening en vergrijzing plaatsvinden. In de uitbreidingswijken wordt een bevolkingssamenstelling verwacht die lijkt op die van de ‘oudere’ buurten van 10 tot 15 jaar geleden. In de volgende figuren is de bevolkingsontwikkeling naar leeftijdsklassen schematisch weergegeven. Figuur 6: Bevolkingsontwikkeling Stadshagen naar leeftijdsklassen 2021-2041. Bron: Gemeente Zwolle.

Wijk Stadshagen

0-12 jarigen 2021-2041 per buurt

EINDRAPPORT

65 jaar e.o. 2021-2041 per buurt

27 | 62

LEEFSTIJLEN EN HUISHOUDTYPEN Er mogen ook veranderingen worden verwacht van de samenstelling van Stadshagen naar leefstijlen en naar huishoudtypen. Een beschrijving van de huidige leefstijlen is te vinden in hoofdstuk 2. Wij hebben de stedenbouwkundige plannen voor de uitbreidingswijken geanalyseerd en daaruit mogen de volgende conclusies worden getrokken. De Tippe Voor het uitbreidingsgebied De Tippe is een beleidsrijk stedenbouwkundig plan ontwikkeld. De Tippe wordt in meerdere opzichten een bijzondere buurt, die sterk onderscheidend is van de overige buurten van Zwolle. De volgende kernwaarden zijn uitgangspunt voor het plan: klimaat adaptief, energieneutraal, circulair, duurzaam bereikbaar, sociaal inclusief buurschap. De inrichting van de buurt beoogt het stimuleren van ontmoeting en naar elkaar omzien, het combineren verschillende levensfases, eigen buurtvoorzieningen en eigenaarschap bij de inwoners. Het plan is opgesplitst in drie deelgebieden met elk een eigen karakter. Het zuidelijke deel wordt ingericht als verbinding met de stad, het middendeel beoogt een stedelijk woonmilieu, het noordelijke deel verschillende buurtschappen. Gegeven de kernwaarden, het type woningen en de wijkinrichting verwachten wij dat De Tippe vooral aantrekkingskracht zal hebben op inwoners met een postmoderne waardeoriëntatie.

Dat zijn de kosmopolieten, de postmaterialisten en de postmoderne hedonisten. Voor wat betreft huishoudtypen mag een toename worden verwacht van de typen (stedelijke dynamiek) en zorgeloos en actief. De huidige krapte op de huizenmarkt zal mogelijk effect hebben op de te verwachten aantrekkingskracht van de wijk naar leefstijlen. Nu de vraag naar woningen zo sterk is gestegen, is het lastiger om vanuit het aanbod te sturen op de kopers. Kopers hebben nauwelijks nog keuze, waardoor de kans bestaat dat – gegeven deze krapte - De Tippe dezelfde groep kopers en bewoners zal aantrekken als de rest van Stadshagen. De eerste signalen daarover tekenen zich nu al af. Indien dit werkelijkheid wordt dan zal De Tippe waarschijnlijk een buurt worden die niet veel verschilt van alle andere buurten in Stadshagen. Breecamp/Breezicht Het uitbreidingsplan voor Breecamp/Breezicht is in lijn met de huidige buurten van Stadshagen. De uitbreiding van Breecamp/Breezicht lijkt dan ook vooral een voortzetting van eerdere uitbreidingen van Stadshagen, zowel naar type woningen als naar prijsklassen. Het enige verschil is dat deze buurt grenst aan het buitengebied en de Milligersplas wat ook enige effecten kan hebben. Belangrijk in dit plan is dat ook woningen worden gereserveerd voor ‘van beschermd wonen naar beschermd thuis’ en voor maatschappelijke opvang.

Dat veronderstelt ook voorzieningen om deze specifieke groep inwoners te kunnen bedienen.

4.4

STADSHAGEN HEEFT AMBITIES

In de voorbereiding van deze rapportage is gesproken met verschillende personen vanuit alle betrokken sectoren. Daarnaast zijn alle beschikbare, relevante beleidsdocumenten geanalyseerd. Op basis van deze gesprekken en de analyse is een aantal conclusies te trekken over Stadshagen: 4.4.1

INHOUDELIJKE AMBITIES

LEEFBAARHEID EN SOCIALE SAMENHANG Leefbaarheid en sociale samenhang staan onder druk in Stadshagen. De mate waarin en de wijze waarop dit tekort schiet verschilt per buurt. Het is echter wijkbreed een thema. Het versterken van leefbaarheid en sociale samenhang komt in tal van beleidsambities naar voren. De ontwikkeling van de Stadkamer in de Stadsfoyer, de samenwerking daar met welzijnsorganisatie Wijz, de wens om de buitenruimte ook meer tot ontmoetingsruimte om te vormen, maar ook de ambitie om sport en bewegen, en dus de sportaccommodaties, meer in te zetten als

EINDRAPPORT

28 | 62

middel voor ontmoeting. Het komt ook naar voren in de IKC-ontwikkeling, het wijkontwikkelingsplan en de cultuurplannen. SENIOREN Nu al wordt stevig ingezet op het aanbod voor senioren. Het is één van de ambities van de Hervormingsagenda, maar ook in verschillende sectorale rapportages komt dit aan bod. Meer aandacht voor sport en bewegen, welzijn en ontmoeting van en door senioren. De sterke spreiding van senioren over en in de verschillende buurten maakt het soms lastig om alle senioren te bereiken. OPGROEIENDE JEUGD Er wonen veel kinderen en jongeren in Stadshagen en het gaat overwegend goed met deze groep inwoners. Het aantal probleemjongeren en overlast gevende jongeren is beperkt. Daarmee is niet gezegd dat er geen overlast is, maar de omvang is beheersbaar. Het is wel zo dat het aanbod aan voorzieningen voor deze groep kwalitatief en kwantitatief beperkt is. Voor de jongste groep lijkt er al veel te zijn, maar voor de oudere groepen is het aanbod enigszins schraal. Jongeren ontmoeten elkaar graag buiten, op plekken waar ze niet tot overlast zijn en waar ze zichzelf kunnen zijn. Het gaat dan bij uitstek om plekken die beschutting bieden en waar faciliteiten op het gebied van sport en ontspanning voor hen aanwezig zijn. SAMENVATTEND De inhoudelijke opgave voor Stadshagen hebben wij getypeerd met gebruikmaking van de Waaier Sociale Domein van Arrangementenmonitor BV.

Deze waaier geeft een schematisch overzicht van alle activiteiten, producten en diensten binnen het sociale domein die inwoners in staat stellen om zelfstandig hun leven vorm te geven. De binnenste cirkels geven de activiteiten weer waar de zelfredzame inwoners een beroep op doen/aan deelnemen. Dat zijn een betaalde baan, zinvolle vrijetijdsbesteding, sporten, deelname aan verenigingen of andere sociale verbanden, et cetera. De buitenste cirkel is de professionele hulp- en zorgverlening voor de minder of niet zelfredzame inwoners. Figuur 10: Waaier Sociale Domein.

Copyright Arrangementenmonitor B.V.

Voor Zwolle zijn op basis van deze waaier, enkele typeringen ontwikkeld voor de maatschappelijke opgave. De mate waarin elk van deze typeringen van toepassing is voor een wijk, verschilt per wijk, afhankelijk van sociale

EINDRAPPORT

29 | 62

staat, zelfredzaamheid, leefstijlen, huishoudtypen, et cetera. In de volgende tabel is schematisch weergegeven welke typering van toepassing zijn op welke buurten van Stadshagen. Figuur11: Typering maatschappelijke opgave Stadshagen naar buurten.

Fac iliteren

Samenhang/verbinden

O ntmoeten/vitaliteit

De maatschappelijke opgave in wijken die bovengemiddeld scoren, waar de inwoners zelfredzaam zijn, waar sprake is van sociale samenhang en problematiek met kinderen, jeugd en jongeren beperkt voorkomt. De opgave kenmerkt zich door het behouden van de goede uitgangspositie en faciliteren van de initiatieven van de inwoners.

Dit zijn de wijken waar de sociale samenhang onder druk staat of te laag is. Dat kan door veel doorstroom in de woningen, de leefstijl van de inwoners of door een snel wijzigende samenstelling van de wijk of buurt.

Dit is de opgave in de wijken en buurten waar grote groepen senioren woonachtig zijn. De kern van de opgave is de vitaliteit van de inwoners en voorkomen van vereenzaming.

Deze opgave geldt vooral voor Breecamp/Breezicht

Deze opgave is vooral van toepassing voor Frankhuis, Milligen en Schoonhorst

Deze opgave is van toepassing voor alle buurten van Stadshagen Vinex/modern life

Dit is de maatschappelijke opgave in wijken die over het algemeen bovengemiddeld scoren, maar waar problematiek zichtbaar is die de moderne leefstijl met zich meebrengt. In die wijken komen bijvoorbeeld relatief veel scheidingen voor met een problematiek met opgroeiende kinderen. Deze opgave is voor geheel Stadshagen van toepassing.

EINDRAPPORT

30 | 62

4.4.2

AMBITIES MET VOORZIENINGEN

BESTAANDE TEKORTEN OPHEFFEN Het meest prangende tekort is de huisartsenzorg. Daarnaast is er behoefte aan meer kleine, gedecentraliseerde voorzieningen voor ontmoeting en voor eerste levensbehoeften. FLEXIBILITEIT Stadshagen groeit snel en verandert daarbij van samenstelling. Vooral het sterk dalende aantal kinderen enerzijds en de groeiende groep senioren anderzijds vraagt om een verschuiving in het voorzieningenaanbod. Maar vooral binnen en tussen de buurten is de verandering het sterkst. Daarnaast verandert de behoefte van de verschillende leeftijdsgroepen voortdurend. Om hier goed op deze veranderingen vraagt een flexibelere invulling van de beschikbare maatschappelijke en commerciële voorzieningen. BEHOUD/VERSTERKEN BESTAANDE ONTMOETINGSPLEKKEN Vanuit meerdere sectoren wordt ingezet op het behoud/versterken van bestaande ontmoetingsplekken. Het betreft commerciële voorzieningen, maar ook speelplekken, sportparken, parken, et cetera. Ingezet wordt bijvoorbeeld op het uitbreiden van kleinere speelplekken (meubilair toevoegen zodat deze kunnen uitgroeien tot een ontmoetingsplek), het meer openbaar maken van het sportpark (toevoegen van functies voor recreanten) en open schoolpleinen met een beweegfunctie. BUITENRUIMTE Er is in de bestaande buurten een ruim aanbod aan voorzieningen in de buitenruimte. Deze zijn niet evenwichtig gespreid over de buurten van Stadshagen.

Werkeren en vooral Breecamp/Breezicht hebben minder voorzieningen in de buitenruimte. Functioneel zijn er ook enkele tekortkomingen. Er zijn relatief veel voorzieningen voor kinderen en relatief weinig voor jongeren. Evenzeer zijn veel voorzieningen monofunctioneel en gericht op een specifieke doelgroep. Daardoor sluiten voorzieningen in de buitenruimte niet aan op de behoefte van de bewoners in de omgeving. Kennelijk is de verwachten levensduur en afschrijvingstermijn van veel inrichtingselementen een obstakel om de benodigde flexibiliteit in het aanbod van voorzieningen te realiseren. Hierdoor ontstaat regelmatig de situatie dat er wel voorzieningen zijn, maar dat deze niet aansluiten bij de behoefte. Hierdoor ontstaat een situatie dat de voorzieningen niet of verkeerd gebruikt worden. Dit is soms erger dan dat er geen voorzieningen zijn, omdat het tot overlast leidt. Dit vraagt om meer flexibele en multifunctionele voorzieningen in de buitenruimte met een beleving die past bij de specifieke omgeving van de voorziening. Parkeren is een probleem in veel buurten. Dit wordt versterkt door de steeds grotere rol van bezorgdiensten voor de bovengemiddeld gemak georiënteerde inwoners van Stadshagen. Tegelijkertijd mag verwacht worden dat in een hele grote wijk met centrale voorzieningen, zoals Stadshagen, het autobezit alleen maar zal toenemen.

Het terugdringen van de parkeerdruk en het aantal verkeersbewegingen zal vragen om de inzet van meer deelmobiliteit in de wijken en in mobiliteitshubs. Daarnaast zullen de voorzieningen voor eerste levensbehoeften, zoals kleine boodschappen, snelle horeca, eerstelijnszorg, primair onderwijs en het ophalen en inleveren van pakketjes meer gedecentraliseerd kunnen worden.

EINDRAPPORT

31 | 62

5

DE VRAAG/BEHOEFTE NAAR VOORZIENINGEN

5.1

INLEIDING

Op basis van alle beschreven ontwikkelingen hebben wij een prognose gemaakt van de vraag/behoefte aan voorzieningen in Stadshagen 2021-2041. Daarbij zijn de volgende uitgangspunten toegepast: ▪ ▪ ▪

5.2

Voor de overzichtelijkheid is de ontwikkeling van de vraag/behoefte door middel van een indexgetal weergegeven. De huidige vraag/behoefte is voor elk type voorzieningen gesteld op 100 . De vraag/behoefte is telkens vergeleken met het aanbod van voorzieningen. De geplande uitbreidingen zijn meegenomen in die vraag/aanbod vergelijking. De ontwikkeling van de vraag c.q. behoefte is samengevat weergegeven. Daarmee wordt bedoeld dat wij in deze paragraaf een beeld geven van vraag en aanbod voor de hele wijk Stadshagen. Deze gegevens zijn uitgewerkt op buurtniveau, maar vanwege de overzichtelijkheid in de bijlagen weergegeven.

DE OMVANG VAN DE VRAAG/BEHOEFTE

ONDERWIJS EN OPVANG In figuur 12 is de verandering van de vraag c.q. behoefte aan onderwijs en kinderopvang weergegeven. De zwarte stippellijn geeft het aanbod per type voorziening weer, inclusief de geplande uitbreidingen . Figuur 12: Ontwikkeling vraag/behoefte onderwijs en opvang 2021-2041 Stadshagen.

Uit de figuur blijkt dat: ▪ ▪

▪

Het aanbod van kinderopvang ook op de langere termijn toereikend is. Op de middellange termijn, tot 2031, is het mogelijk dat nog knelpunten ontstaan, maar daarna is er meer dan voldoende capaciteit. Ook het aanbod van buitenschoolse opvang is toereikend, waarbij geldt dat de tijdelijke piek , minder groot is dan bij de kinderopvang. Voor zowel kinderopvang als buitenschoolse opvang geldt dat de effecten van de te verwachten veranderingen in het landelijk beleid nog helemaal zijn te kwantificeren. Het aanbod van klaslokalen voor basisonderwijs is en blijft fors hoger dan de vraag/behoefte. Er is ruim 30% overcapaciteit. Deze overcapaciteit bedraagt in 2041 bijna 7.000 m² BVO. Dit wordt nu – en denkelijk ook in 2041- voor een flink deel opgevangen door kinderopvang, BSO en peuterwerk. Het probleem in het basisonderwijs is – naast de capaciteit – ook vooral de spreiding. De scholen staan in toenemende mate in de verkeerde buurten. Een bijkomend probleem is dat er niet gestuurd wordt op de omvang van scholen.

EINDRAPPORT

32 | 62

Hierdoor kan er op de ene locatie een tekort zijn aan klaslokalen, terwijl er op een andere locatie lokalen leeg staan. CULTUUR, DIENSTVERLENING EN ONTMOETING In figuur 13 is de verhouding tussen vraag en aanbod weergegeven voor de functie cultuur, dienstverlening en ontmoeting. Figuur 13: Ontwikkeling vraag/behoefte cultuur, dienstverlening en ontmoeting 2021-2041 Stadshagen.

Uit de figuur blijkt dat de vraag c.q. behoefte naar deze functie de komende jaren stijgt en dat geen sprake is van een tijdelijke stijging. Er ontwikkelt zich een tekort, dat vooral zijn oorzaak vindt in de groei van de groep senioren. Voor deze groep inwoners ontstaat een specifieke behoefte, waar nu nog geen antwoord op is. De leegstand in het scholen voor primair onderwijs biedt echter volop aangrijpingspunten voor het oplossen voor deze problematiek (waarover later meer). Ook de vraag/behoefte vanuit de groep jongeren is groter dan het aanbod. Vraag en aanbod voor de jongeren hoeven niet noodzakelijkerwijs in evenwicht worden gebracht met vierkante meters ‘gebouw’. Ook de buitenruimte, sportparken, et cetera kunnen oplossingen bieden. SPORT EN BEWEGEN De ontwikkeling van de vraag/behoefte naar binnensport, buitensport, fitness en bewegen in de buitenruimte is in figuur 14 weergegeven. Uit de figuur blijkt dat: ▪ ▪

▪ ▪ ▪

De binnensportcapaciteit voor verenigingen is toereikend. Met de bestaande capaciteit kan de piek in de vraag/behoefte (2031) worden opgevangen, De binnensportcapaciteit voor het bewegingsonderwijs in en rondom de wijk (inclusief Het Anker) is voldoende, maar de afstand van deze capaciteit ten opzichte van de scholen is problematisch. Indien de drie scholen in Breecamp als een school worden gezien, zal op korte termijn een tweede gymlokaal noodzakelijk zijn in Breecamp. Voor de buitensport ontstaat op korte termijn een tekort aan capaciteit. Voor fitness is er nu en in de toekomst voldoende capaciteit. Voor de buitenruimte geldt dat wij een toenemend gebruik verwachten voor bewegen en sporten.

EINDRAPPORT

33 | 62

Figuur14: Ontwikkeling vraag/behoefte sport en bewegen 2021-2041 Stadshagen.

EERSTELIJNSZORG De vraag naar en behoefte aan huisartsenzorg zal – door de toename van het aantal inwoners en de vergrijzing – de komende jaren stijgen. Die stijging is in figuur 15 weergegeven. Figuur 15: Ontwikkeling vraag/behoefte huisartsenzorg 2021-2041 Stadshagen.

Uit de figuur blijkt dat er op dit moment al een groot tekort is en dat dit tekort – als de capaciteit niet stevig wordt uitgebreid – schrijnende vormen gaat aannemen. WINKELS EN HORECA In figuur 16 is de vraag/behoefte naar detailhandel voor dagelijkse en niet-dagelijkse boodschappen en horeca weergegeven.

EINDRAPPORT

34 | 62

Figuur16: Ontwikkeling vraag/behoefte commerciële voorzieningen 2021-2041 Stadshagen.

Uit de figuur blijkt dat de geplande uitbreiding van het winkelcentrum, vraag en aanbod voor detailhandel op dit moment in evenwicht brengt. Echter door de groei van Stadshagen groeit de behoefte verder en ontstaat er meer ruimte voor uitbreiding van commerciële voorzieningen. Dat geldt in nog sterkere mate voor de horeca. Hier moet wel meteen een kanttekening bij worden geplaatst. De verwachte groei is gebaseerd op de markt zoals we die nu kennen. De retailmarkt is echter sterk in ontwikkeling. Denk daarbij aan de snelle opkomst van bezorgdiensten en inmiddels flitsbezorging, maar ook van de gemakswinkels. Hetzelfde geldt voor horeca. In een markt waarin disruptieve ontwikkelingen zo snel gaan, is het lastig om iets zinnigs te voorspellen over de ontwikkeling over 20 jaar. Zeker als die voorspellingen, noodgedwongen, zijn gebaseerd op huidige markt. In tabel 13 op de volgende pagina is de toekomstige verhouding tussen vraag en aanbod voor alle voorzieningen nog een samengevat weergegeven. Daarbij zijn zowel de jaren 2031 als 2041 weergegeven. Dat maakt zichtbaar dat de situatie in 2031 voor de meest voorzieningen vergelijkbaar is met de situatie in 2041. Daar waar oplossingen noodzakelijk zijn, zijn die veelal al in 2031 noodzakelijk.

EINDRAPPORT

35 | 62

Tabel 13: Overzicht verhouding vraag en aanbod voorzieningen Stadshagen 2041.

Eenheid

Aanbod incl. uitbreiding

Behoefte 2 0 31

% O verschot c .q. tekort 2 0 31

Behoefte 2 0 41

% O verschot c .q. tekort 2 0 41

Kinderopvang

Kindplaats

1.126

1.021

10%

896

26%

VVE/PSZ

Kindplaats

179

BSO

Kindplaats

1.154

1.019

13%

973

19%

Basisonderwijs

m² BVO

26.995

20.694

29%

20.171

34%

Ontmoeting en cultuur m² BVO

3.592

5.582

- 36%

5.621

- 36%

TYP E VOORZIENING

Opvang en onderwijs

Sport en recreatie Binnensport verenigingen

zdu/week

287

269

7%

261

10%

Binnensport onderwijs

zdu/week

130

156

- 17%

150

- 13%

Zwembaden

m² water

160

535

- 70%

512

- 69%

Buitensport

baan/veld

20

24

- 15%

22

- 11%

Fitness

m² BVO

4.183

3.234

29%

3.172

32%

Huisartsen

fte

8,0

15,2

- 48%

15,2

- 47%

Fysiotherapie

fte

28,6

31,9

- 10%

31,9

- 10%

Tandarts

fte

10,6

16,0

- 34%

15,9

- 33%

Apotheek

fte

3,1

4,8

- 35%

4,8

- 35%

Verloskundigen

fte

9,5

3,6

163%

3,3

184%

Dagelijks

m² WVO

7.815

10.360

- 25%

10.341

- 24%

Niet-dagelijks

m² WVO

4.094

5.745

- 29%

5.735

- 29%

m² VO

2.826

3.220

- 12%

3.220

- 12%

Z org

Com mercieel Detailhandel

Horeca

5.3

DE SPREIDING

Op het gebied van spreiding van voorzieningen zijn er ook nog een paar duidelijke uitdaging die moeten worden aangepakt. SENIOREN De groeiende groep senioren zal vaker gebruik maken van eerstelijnszorg en minder mobiel zijn. Dit betekent dat de druk op het – toch al beperkte aanbod aan - eerstelijnszorg verder zal toenemen. Ook zal de behoefte aan dagelijkse voorzieningen in de directe omgeving toenemen. Dit gaat zowel over boodschappen, eerstelijnszorg en mobiliteit als over ontmoeten en bewegen.

EINDRAPPORT

36 | 62

KINDEREN Het aantal kinderen neemt af in de ‘bestaande’ buurten van Stadshagen en zal groeien in de uitbreidingsgebieden. Het zwaartepunt verplaatst zich van de bestaande buurten naar de buurten aan de rand van Stadshagen. Voor veel voorzieningen ligt de nadruk nu nog op de bestaande buurten. Dit springt vooral in het oog als het gaat om de spreiding van de scholen en de gymlokalen. Voor kinderopvang en buitenschoolse opvang geldt overigens dat er al ruime capaciteit aanwezig is in de uitbreidingswijken. BREECAMP EN BREEZICHT Deze wijken hebben een grote afstand tot de gecentraliseerde voorzieningen en weinig voorzieningen in de eigen buurt. Dit zal een negatief effect hebben op de sociale binding en leefbaarheid in deze buurten. Daarbij leidt het tot een duidelijke groei in het aantal verkeersbewegingen in en de parkeerdruk, zowel in de buurten zelf als ook rond de centrale voorzieningen. DE TIPPE De Tippe is bedoeld als een buurt met een specifiek karakter en een eigen woonmilieu. In deze buurt komen verschillende hubs. Deze bieden bij uitstek de mogelijkheid om maatschappelijke en commerciële buurtfuncties samen te brengen die het karakter van de buurt alsook de sociale samenhang en de leefbaarheid van de buurt versterken.

5.4

TIJDELIJK EN PERMANENT

Onderdeel van dit onderzoek is om vast te stellen of en in welke mate tekorten of overschotten in het voorzieningenaanbod van tijdelijke aard zijn of juist permanent. Over dit aspect kunnen we kort zijn: Er zijn niet of nauwelijks tijdelijke tekorten of overschotten te verwachten. De overschotten (scholen voor basisonderwijs, fitness) zijn permanent. Voor voorzieningen waar een tekort aan is of ontstaat (bewegen, ontmoeten en zorg voor senioren, eerstelijnszorg, en commerciële voorzieningen) neemt dit tekort alleen maar toe.

EINDRAPPORT

37 | 62

6

DE OPGAVE EN PRIORITERING

6.1

INLEIDING

In het vorige hoofdstuk is de toekomstige verhouding tussen vraag en aanbod van voorzieningen in Stadshagen beschreven, voor zowel de capaciteit, als de spreiding en samenhang. In dit hoofdstuk beschrijven wij de opgave voor Stadshagen. Wij starten met algemene uitgangspunten voor de ontwikkeling van het voorzieningenaanbod in Stadshagen. Daarna wordt weergegeven voor welke voorzieningen aanpassingen van het aanbod gewenst zijn. Het hoofdstuk eindigt met prioritering en een samenvattend overzicht.

6.2

UITGANSGSPUNTEN

LEEFBAARHEID EN SOCIALE SAMENHANG De leefbaarheid en sociale samenhang staan onder druk in Stadshagen. Het is van belang dat dit thema de komende jaren aandacht krijgt, ook door middel van voorzieningen. Meerdere voorzieningen kunnen een bijdrage leveren aan de versterking van ‘leefbaarheid en sociale samenhang’. Dat zijn bijvoorbeeld kleinere ontmoetingsruimten in de buitenruimte, sportparken met een brede maatschappelijke functie, maar ook winkels en andere kleinschalige buurtvoorzieningen. Ook de doorontwikkeling van Stadkamer/Wijz in de Stadsfoyer zullen hieraan bijdragen. Voorgesteld wordt dat het voorzieningenplan voor Stadshagen stevig inzet op de totstandkoming/versterking van dit type voorzieningen. Uiteraard moet daarbij ook de programmatische invulling aandacht krijgen. EEN ‘STRIK’ OM STADSHAGEN De inwoners van Stadshagen zijn over het algemeen tevreden over hun woning, de woonomgeving en de voorzieningen. Dit neemt niet weg dat wij voorstellen om extra aandacht te geven aan voorzieningen die Stadshagen ‘leuker’ maken om de vrije tijd te besteden. Veel voorzieningen zijn nu nog gericht op wettelijke taken, dagelijkse behoeften, dienstverlening en zorg. Voorzieningen voor aantrekkelijke en meer uitdagende vormen van vrijetijdsbesteding verdienen het om te worden versterkt.

De dominante leefstijlen in Stadshagen zijn de moderne en in toenemende mate de postmoderne leefstijlen. Binnen die groepen inwoners bestaat behoefte aan actieve cultuurparticipatie en meer experiment. Voorgesteld wordt om in te spelen op deze behoeftes, vanzelfsprekend afgestemd met het aanbod in en rondom het centrum van Zwolle. Dit uitgangspunt geldt niet uitsluitend voor volwassenen en senioren, maar ook – of juist vooral – voor de grote groep tieners in Stadshagen. SPREIDING EN DIFFERENTIATIE Stadshagen is een omvangrijke wijk en kent meerdere gezichten. Vanuit die optiek wordt voorgesteld om per buurt specifieke accenten aan te leggen in het toekomstige voorzieningenaanbod. In Breecamp/Breezicht wordt bijvoorbeeld voorgesteld om te werken aan samenhang en verbinding door kleinschalige buurtvoorzieningen. In De Tippe stellen wij voor in en rondom de Hubs voorzieningen te realiseren die aantrekkingskracht zullen hebben op de postmoderne leefstijlen (de gewenste dominante leefstijl in De Tippe). Ook stellen wij voor om iets meer dan in de huidige situatie, in te zetten op decentrale voorzieningen. Dit niet uitsluitend voor maatschappelijke voorzieningen, maar ook voor commerciële voorzieningen. ONTMOETEN, VITALITEIT EN ZORG De groeiende groep senioren leidt tot de behoefte aan goede gespreide voorzieningen voor ontmoeten, vitaliteit en zorg.

Het gaat daarbij om de combinatie van voorzieningen die ouderen in staat stelt zo lang mogelijk zelfstandig te kunnen blijven functioneren. Dat is een combinatie van bewegen, informatie, ontmoeten, sport en zorg.

EINDRAPPORT

38 | 62

PRIORITEIT VOOR DE BASISFUNCTIES Er is een aantoonbaar tekort aan enkele noodzakelijke basisvoorzieningen (huisartsenzorg). Ongeacht keuzes voor de ontwikkeling van andere typen voorzieningen verdient het herstel van evenwicht in vraag en aanbod voor deze voorzieningen de hoogste prioriteit.

6.3

AANGRIJPINGSPUNTEN

Er zijn aangrijpingspunten om tekorten of overschotten op te lossen, zonder omvangrijke ruimteclaims. Dat zijn: OPZEGGEN HUURLOCATIES Er zijn meerdere accommodaties in Stadshagen die zijn gehuurd. Het betreft bijvoorbeeld het huidige Cultuurhuis, maar ook drie scholen voor het primair onderwijs (De Vlieger 3, De Wendakker/ locatie Kopakker en El Amana). Het opzeggen van deze huurovereenkomsten biedt handvatten om vraag en aanbod in overeenstemming te brengen. Het alternatief is dat er meer gestuurd wordt op de spreiding van leerlingen, waardoor de overcapaciteit in de ene buurt wordt ingezet om ondercapaciteit in de andere buurt op te vangen. HERGEBRUIK LEEGSTAND SCHOLEN VOOR PRIMAIR ONDERWIJS De bestaande en groeiende leegstand in de scholen in het ‘oude’ deel van Stadshagen kan worden ingevuld voor andere functies. Voor de functie voor senioren (bewegen, ontmoeten en zorg) biedt kansrijke mogelijkheden. MULTIFUNCTIONALITEIT Het versterken van de multifunctionaliteit van voorzieningen biedt mogelijkheden om met minder of dezelfde vierkante meters meer functionaliteit te bereiken. Het plan voor de Stadsfoyer geeft daar een goed voorbeeld van.

Daar worden meerdere functies gecombineerd in een flexibele en multifunctionele opzet, waardoor met relatief weinig vierkante meters vrijwel de gehele behoefte voor cultuur, dienstverlening en ontmoeting in Stadshagen wordt ingevuld, behoudens specifieke voorzieningen voor jongeren en senio ren. Dergelijke multifunctionele invullingen zijn ook zondermeer mogelijk op en rondom sportpark De Verbinding, bij de planontwikkeling rond Het Festival en de invulling van de Hubs in De Tippe.

6.4

DE OPGAVE

ONDERWIJS EN OPVANG Primair onderwijs De opgave voor het primaire onderwijs is vooral om vraag en aanbod van scholen in evenwicht te krijgen. In de bestaande wijken van Stadshagen is inmiddels een overcapaciteit en aan de randen ontstaat een tekort. Het is wenselijk dat de capaciteit meer verschuift naar de ‘randen’ van Stadshagen. Er zijn voldoende aangrijpingspunten om deze capaciteitsverschuiving te realiseren , te weten: ▪

▪

Drie scholen voor primair onderwijs zijn gehuisvest in huurlocaties. Deze huurcontracten kunnen op termijn worden opgezegd. Het zijn: ▪ Milligen: De Vlieger 3 en De Wendakker, locatie Kopakker. Deze locaties tezamen beschikken over ruim 4.100 m² BVO. Beide scholen kunnen bijna worden ingepast in één van de twee gebouwen. ▪ Schoonhorst: El Amana, waarbij geldt dat deze school weliswaar te groot is gehuisvest, maar dat de leerlingenaantallen redelijk op peil blijven. het IHP adviseert uitbreiding van Het Festival (Breezicht/Breecamp). Het alternatief is dat de gemeente en de scholen actief gaan sturen op de spreiding van leerlingen.

EINDRAPPORT

39 | 62

De resterende leegstand zou goed kunnen worden ingevuld met voorzieningen voor bewegen, ontmoeten en zorg, specifiek voor senioren. Daarmee zouden scholen ontstaan die een functie vervullen voor het onderwijs, de opvang en een ontmoetingsfunctie. Kinderopvang/buitenschoolse opvang Het huidige aanbod van kinderopvang en buitenschoolse opvang en de geplande uitbreidingen, bieden tezamen voldoende aanbod voor de toekomstige vraag. Veranderingen/ingr epen voor dit type voorzieningen lijken niet nodig. Ook is een andere spreiding niet nodig. Het zwaartepunt van de capaciteit bevindt zich op dit moment in de buurten waar het aantal kinderen gaat groeien. CULTUUR, DIENSTVERLENING EN ONTMOETING Voor deze voorzieningen geldt dat er in de huidige situatie een tekort bestaat in Stadshagen. Er zijn concrete plannen om de Stadsfoyer te realiseren. In de Stadsfoyer zal een eigentijdse voorziening voor cultuur, educatie, informatie en ontmoeten centraal staan. Dit is bij uitstek een voorziening die zal bijdragen aan één van de centrale uitgangspunten (de ‘strik’ om Stadshagen). De Stadsfoyer zal ook beschikken over voorzieningen voor maatschappelijke dienstverlening. De Stadsfoyer is als voorziening niet groot genoeg om de totale behoefte aan deze functies in Stadshagen in te vullen. Het is wenselijk dat aanvullend voorzieningen worden aangeboden, vooral voor senioren, maar ook de jeugd.

De voorzieningen voor senioren worden idealiter gespreid over de wijk en de versnipperde leegstand in de scholen voor primair onderwijs biedt volop mogelijkheden. Verder biedt de concrete invulling van de Hubs in De Tippe de mogelijkheid om daar een toegesneden aanbod in te richten. Als laatste is een eigen voorzieningenaanbod in Breezicht/Breecamp wenselijk. Daarbij moet niet worden ingezet op een traditioneel buurthuis, maar op ontmoeten in de buitenruimte, op en rond De Verbinding, in en rond Het Festival en een eigen voorzieningencentrum voor deze buurt (enkele winkels en gezondheidscentrum). SPORT EN BEWEGEN Binnensport Voor de binnensport is de behoefte vanuit het bewegingsonderwijs leidend. Er is voldoende capaciteit in Stadshagen, maar deze ligt deels buiten de wijk en op (te) grote afstand van de buurten waar de komende jaren het aantal leerlingen gaat toenemen. Er zijn dus goede argumenten om tot uitbreiding van de capaciteit over te gaan in Breecamp/Breezicht. In dat geval is het wenselijk om die uitbreidingen ‘hand in hand’ te laten gaan met het geschikt maken van de uitbreidingen voor bewegen en ontmoeten voor de groeiende groep senioren, maar bij voorkeur ook voor andere leeftijdsgroepen. Dit veronderstelt dat geen ‘traditionele’ gymzalen worden gerealiseerd, maar eigentijdse binnensportaccommodatie, die geschikt is voor meerdere bewegingsvormen.

Buitensport Er ontstaat een capaciteitsprobleem voor de buitensport. Een deel van dit tekort kan wellicht worden opgevangen op sportpark De Hoge Laar (daar is leegstand van één voetbalveld), maar uitbreiding van de capaciteit lijkt gewenst (bijvoorbeeld omvorming van een natuurgrasveld tot een kunstgrasveld). Die uitbreiding gaat idealiter gepaard met versterking van de openbaarheid van het park en het toevoegen van r ecreatieve elementen voor alle leeftijdsgroepen. Voor het park De Verbinding zijn al plannen ontwikkeld voor de toevoeging van dergelijke voorzieningen. In samenhang met andere ontwikkelingen biedt dit gebied alle potentie om uit te groeien tot een brede maatschappelijke voorziening.

EINDRAPPORT

40 | 62

Buitenruimte Bewegen en sporten in de buitenruimte is de afgelopen jaren de sterkst groeiende ‘tak van sport’ in Nederland. Covid-19 heeft die ontwikkeling nog verder versneld en wij verwachten dat bewegen in de buitenruimte in Stadshagen de komende jaren verder groeit. Die groeiende behoefte kan worden gefaciliteerd door goede wandel-, ren- en fietsroutes in de wijk en vanuit de wijk naar het buitengebied. Voorgesteld wordt om ook in te zetten op behoud/versterking van voorzieningen in de buitenruimte voor sport en bewegen. Dat zijn de bestaande speelplekken, beweegvriendelijke schoolpleinen, openbare sportparken een voorzieningen voor jongeren (calisthenics, skate/skeeler). Fitness De behoefte aan indoor fitness zal de komende jaren ook verder stijgen in Stadshagen. De huidige capaciteit is voldoende om die groei op te vangen. ZORG Voor de eerstelijnszorg geldt dat er op dit moment onvoldoende aanbod is en dat dit aanbod gecentraliseerd is. Het is noodzakelijk dat de capaciteit wordt uitgebreid, waarbij wordt voorgesteld om deze voorzieningen meer te spreiden over de wijk. Huisartsen, fysiotherapeuten en apotheken worden het meest frequent gebruikt door senioren (vooral naarmate zij minder mobiel zijn). Meer spreiding wordt aanbevolen, waarbij vaak de rollator- of kinderwagennorm gebruikt wordt.

Dat is de afstand die - onder normale omstandigheden - binnen redelijke tijd zelfstandig kan worden afgelegd met een kinderwagen of rollator. In de praktijk is dat minder dan 1.000 meter. Een combinatie van zorg met ontmoeting en bewegen voor de groep senioren is wenselijk. Al eerder is vermeld dat er goede argumenten zijn voor een ‘eigen’ voorzieningenaanbod in Breecamp/Breezicht. Een gezondheidscentrum zou daar passend bij zijn. WINKELS EN HORECA Ook met commerciële voorzieningen is het goed mogelijk de aantrekkelijkheid, leefbaarheid, sociale samenhang in Stadshagen te vergroten. Het gaat dan niet alleen om het winkelcentrum, maar ook om kleinschalige voorzieningen die gespreid zijn over de wijk. De opkomst van nieuwe concepten voor kleinschalige gemakswinkels biedt in dat kader interessante kansen, onder meer voor De Tippe en Breecamp/Breezicht. Winkels Met de uitbreiding van het winkelcentrum zullen vraag en aanbod op dit moment ongeveer in evenwicht zijn. Naar verwachting zal er binnen enkele jaren alweer ruimte ontstaan voor verdere uitbreiding. Voor een wijk met de omvang van Stadshagen, gegeven het eigen karakter van de buurten, is enige diversificatie naar omvang, aard en locatie van het aanbod wenselijk. Daarbij geldt dat de afstand tussen de nieuwe woonbuurten en de centrumvoorzieningen, zoals het winkelcentrum, relatief groot is.

Voor Breezicht geldt een fiets- en loopafstand van twee kilometer. Met de auto is de afstand zelfs 4,5 kilometer. Dat is dan gemeten vanuit het midden van Breezicht. Meer naar de randen is de afstand nog groter. Het is het overwegen waard om, aan de randen van de wijk, ook in te zetten op bijvoorbeeld kleinere gemakswinkels. In De Tippe wordt gemikt op een specifiek woonmilieu en een groep bewoners met een postmoderne leefstijl. Zij zullen deels een afwijkende winkelbehoefte hebben. In die winkelbehoefte zal naast het product ook de beleving een belangrijke rol spelen. Denk aan de verkoop van biologische, seizoens- of streekproducten, of andere producten met een bijzondere beleving. In de Hubs die zijn gepland, zou kleinschalige detailhandel voor dit type producten een mooie rol kunnen spelen, mogelijk zelfs kostendrager zijn. Ook een bijpassend horeca aanbod zou op deze plekken een waardevolle aanvulling kunnen zijn. Dit vereist wel dat deze buurt de leefstijl trekt die oorspronkelijk gepland is. Voorgesteld wordt dan ook om – op termijn – het winkelaanbod verder te vergroten in Breecamp/Breezicht en in De Tippe. De kans van slagen van deze voorstellen is uiteraard afhankelijk van de ontwikkelingen in de retailmarkt.

EINDRAPPORT

41 | 62

Horeca Na de uitbreiding van het winkelcentrum en de realisatie van de Stadsfoyer is er tijdelijk een overschot aan verkoopoppervlak horeca. In de jaren daarna zal opnieuw ruimte voor uitbreiding. Horecavoorzieningen kunnen de centrale opgave voor Stadshagen versterken. Horeca kan een ontmoetingsplek zijn, maar kan ook recreatieve en commerciële functies versterken. Denk aan een mooi terras in een park of bij recreatieplas of kinderboerderij, een kantine bij een sporthal of een eetcafé in de buurt. In het geval van De Tippe kan horeca de functie van de Hubs versterken. Een horecavoorziening kan ook de basis voor kleinere of grotere evenementen zijn. Hiermee kan horeca bijdragen aan sociale contacten en samenhang in de wijk, verkeersbewegingen beperken en aanleiding voor meer en langduriger buiten (actief) zijn. In algemene zin maakt dit een woonomgeving aantrekkelijker en verhoogt het de leefbaarheid. In bijlage 2 zijn de mogelijkheden om vraag en aanbod in evenwicht te brengen samengevat. Vervolgens worden de maatregelen geprioriteerd.

6.5

PRIORITERING

In deze paragraaf wordt de methodiek gepresenteerd waarmee oplossingen vanuit de onderzoeksresultaten, maar ook andere ruimteclaims kunnen worden beoordeeld en geprioriteerd. Elk voorstel kan worden beoordeeld aan de hand van de volgende aspecten: 1. Wettelijke taak gemeente: Nagaan of het aanbieden van de betreffende voorziening een wettelijke taak van de gemeente is of niet. Dat geldt voor huisvesting van het primair onderwijs en het bewegingsonderwijs. 2. De omvang van het verschil tussen aanbod en behoefte, waarbij elk van de voorstellen zijn beoordeeld aan de hand van: a. Het relatieve verschil tussen aanbod en behoefte (procentueel). b. Het absulute verschil tussen aanbod en behoefte. c. De omvang van de gebruikers-/doelgroep (betreft het een kleine groep inwoners en juiste een grote groep of zelfs alle inwoners). Met andere woorden hoeveel inwoners worden geraakt door het tekort? d. Is het verschil tussen vraag en aanbod tijdelijk of permanent? 3. De aard van het verschil tussen aanbod en behoefte, waarbij is beoordeeld naar de mate waarin de voorziening bijdraagt aan de opgave waar Stadshagen voor staat. Gekeken is naar: a. De bijdrage aan de (maatschappelijk) opgave. b. Het afbreukrisico: hoe groot zijn de negatieve effecten als er niets gebeurt? c.

Opvangcapaciteit elders/waterbedeffect: de mate waarin de vraag/behoefte kan worden ingevuld in voorzieningen in omliggende wijken of andersom, de mate waarin omliggende wijken een probleem krijgen als de betreffende voorziening niet wordt uitgebreid in Stadshagen. Wettelijke taken van de gemeente hoeven niet beoordeeld te worden, want dat zijn is nu eenmaal verplichtingen die de gemeente heeft. Daarnaast geldt dat de afweging alleen gemaakt hoeft te worden voor voorstellen die een ruimteclaim kunnen veroorzaken. Het goed afwegen van ruimteclaims is nu juist de aanleiding geweest voor dit onderzoek. De voorstellen kunnen in een matrix worden uitgezet naar enerzijds de impact en anderzijds de omvang van het tekort. Naarmate de impact en het tekort groter worden, zal de prioriteit hoger worden. Een concrete uitwerking van deze methodiek voor de oplossingsrichtingen voor Stadshagen is opgenomen in bijlage 1.

EINDRAPPORT

42 | 62

BIJLAGE 1: SAMENSTELLING PROJECTGROEP EN KLANKBORDGROEPEN Voor de externe klankbordgroep zijn vertegenwoordigers uitgenodigd van de volgende organisaties: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Stadshagen Totaal Travers Jongerenwerk Travers Welzijn Wijz SportService Zwolle de Zonnehuisgroep IJsselheem SWZ DeltaWonen Openbaar Belang

Voor de interne klankbordgroep zijn vakspecialisten uitgenodigd met de volgende aandachtsgebieden: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

welzijn maatschappelijke voorzieningen cultuur horeca en leisure onderwijs ruimte en economie gezondheidszorg sportbeleid openbare ruimte recreatie

De projectgroep wordt gevormd door: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Joost Smeets, Projectleider René Stuij, Wijkmanager Stadshagen Karin van Boxtel, Vastgoed Marc Stevens, MO Sandy Bergenhenegouwen, Projectassistent Evelien Kooke, trainee projectleider

EINDRAPPORT

43 | 62

BIJLAGE 2: UITWERKING PRIORITERING MOGELIJKE MAATREGELEN PRIORITERING In deze bijlage geven wij een samenvatting van de mogelijkheden om vraag en aanbod in evenwicht te brengen. Wij starten met voorzieningen waarvoor – vanuit de onderzoeksresultaten – geen aanleiding is om het aanbod te veranderen. Daarna beschrijven wij samengevat de voorstellen. Als laatste worden deze voorstellen geprioriteerd. GEEN VERANDERINGEN NODIG Voor de volgende voorzieningen geldt dat er geen redenen zijn om het aanbod van voorzieningen te veranderen: ▪

▪

▪

▪

Kinderopvang/buitenschoolse opvang: Voor deze voorzieningen is het huidige aanbod (inclusief de geplande uitbreidingen), voldoende om in de huidige en toekomstige behoefte te kunnen voorzien. Ook geldt dat de huidige, onevenwichtige spreiding, zichzelf herstelt door de groei van het aantal kinderen in de uitbreidingswijken en de daling van deze groep in de bestaande wijken. Binnensport voor verenigingen: Ook de capaciteit van binnensportaccommodaties voor verenigingen behoeft geen aanpassing. Er is voldoende capaciteit, zeker als rekening wordt gehouden met de leegstand in binnensportaccommodaties in omliggende wijken die binnen een redelijke straal van Stadshagen liggen. Dat zijn de accommodaties Het Anker, Deltion en de WRZV-hallen. Buitenruimte: Voor de buitenruimte geldt dat kwalitatieve verbeteringen mogelijk/wenselijk zijn (toevoegen ontmoetingsmogelijkheden, meer flexibiliteit), maar uitbreiding van het aantal (behalve in Breecamp/Breezicht) niet nodig zijn. Zwembad: Een zwembad is geen wijkvoorziening. De behoefte aan zwemwater in Stadshagen is weliswaar groter dan het huidige aanbod in de wijk, maar zwemwater is een functie die stedelijk wordt afgewogen. Met Zwembad De Vrolijkheid, het zwembad On Campus en het aanbod in Stadshagen zelf lijkt er voldoende zwemwater in Zwolle.

GEWENSTE VERANDERINGEN In tabel 14 zijn de gewenste veranderingen samengevat weergegeven. In de tabel is weergegeven welk knelpunt in de verhouding tussen vraag en aanbod moet worden opgelost, alsmede de concrete voorstellen. Daarbij zijn wij uitgegaan van: ▪ ▪

Realisatie van de Stadsfoyer conform de plannen die op dit moment ter besluitvorming voorliggen en afstoten van het Cultuurhuis. Oplossen van het huisvestingsprobleem van Het Festival conform de visie van het IHP.

EINDRAPPORT

44 | 62

Tabel 14: Samenvatting gewenste veranderingen voorzieningenaanbod Stadshagen.

Knelpunt

V oorstellen

1. Afstoten één of twee huurlocaties. 2. Invullen van resterende overcapaciteit in scholen op twee tot drie locaties met Ca paciteit en spreiding Primair Onderwijs voorziening voor bewegen, ontmoeten en zorg voor senioren (elk circa 200 m²) in Milligen, Schoonhorst en Frankhuis. 3. Het Festival uitbreiden conform IHP of actief sturen op spreinig van leerlingen.

Ca paciteit en spreiding cultuur, di enstverlening en ontmoeting

4. Invullen overcapaciteit scholen met voorzieningen voor senioren (zie 2). 5. Invullen Hubs met (commerciele) voorzieningen voor ontmoeting (zie ook 14) 6. Van speelplekken naar ontmoetingsplekken. 7. Voorzieningencentrum Breecamp/Breezicht in combinatie met De Verbinding, Het Festival en bewegingsonderwijs (zie ook 3 en 10).

Spreiding bewegingsonderwijs

8. Binnensport toevoegen in Breecamp/Breezicht bij voorkeur in combinatie met De Verbinding en Festival. 9. Beweegvriendelijke schoolpleinen.

Ca paciteit buitensport

10. De Verbinding uitbreiden in combinatie met functie voor recreatie, ontmoeting en samenhang met binnensport en onderwijs (brede maatschappelijke voorziening zie ook 8).

Ca paciteit en spreiding eerstelijnszorg

11. Extra voorziening huisartsen en andere eerstelijnszorg in noorden van Stadshagen, bijvoorbeeld een gezondheidscentrum (zie ook 7).

Ca paciteit en spreiding detailhandel

12. Invullen Hubs De Tippe met specifieke detailhandel. 13. Eventueel detailhandel Breezicht/Breecamp.

Ca paciteit en spreiding horeca

14. Invullen Hubs De Tippe met specifieke horeca (zie ook 5). 15. Wellicht toevoeging aan mogelijk voorzieningencentrum in Breecamp/Breezicht.

AFWEGINGSKADER In de vorige tabel zijn 15 voorstellen weergegeven voor verandering van het voorzieningenaanbod in Stadshagen. Enkele voorstellen zijn combinaties die in samenhang gezien moeten worden. Voorbeelden zijn: ▪ Hubs De Tippe met invulling door ontmoeting, detailhandel en horeca. ▪ Voorzieningencentrum Breecamp/Breezicht dat idealiter een samenhangend programma biedt voor De Verbinding, Het Festival en uitbreiding van de binnensportcapaciteit. Elk van deze voorstellen is door ons beoordeeld aan de hand van de volgende aspecten: 16. Wettelijke taak: Nagegaan is of het aanbieden van de betreffende voorziening een wettelijke taak van de gemeente is of niet. Dat geldt voor huisvesting van het primair onderwijs en het bewegingsonderwijs. 17. De omvang van het verschil tussen aanbod en vraag, waarbij de voorstellen zijn beoordeeld aan de hand van: a. Het relatieve verschil tussen aanbod en behoefte (procentueel). b. Het absulute verschil tussen aanbod en behoefte. c. De omvang van de gebruikers-/doelgroep (betreft het een kleine groep inwoners en juiste een grote groep of zelfs alle inwoners). Met andere woorden hoeveel inwoners worden geraakt door het tekort? d. Is het verschil tussen vraag en aanbod tijdelijk of permanent? 18.

De aard van het verschil tussen aanbod en behoefte, waarbij is beoordeeld naar de mate waarin de voorziening bijdraagt aan de opgave waar Stadshagen voor staat. Gekeken is naar: a. De bijdrage aan de (maatschappelijk) opgave. b. Het afbreukrisico: hoe groot zijn de negatieve effecten als er niets gebeurt?

EINDRAPPORT

45 | 62

c. Opvangcapaciteit elders/waterbedeffect: de mate waarin de vraag/behoefte kan worden ingevuld in voorzieningen in omliggende wijken of andersom, de mate waarin omliggende wijken een probleem krijgen als de betreffende voorziening niet wordt uitgebreid in Stadshagen. Daarbij geldt dat de wettelijke taken niet door ons zijn beoordeeld (is nu eenmaal een verplichting) en dat wij ons vooral hebben gericht op voorstellen die een ruimteclaim (kunnen) veroorzaken. Het goed afwegen van ruimteclaims is nu juist de aanleiding geweest voor dit onderzoek. In figuur 17 zijn de resultaten van deze beoordeling weergegeven. Figuur 17: Prioriteitenmatrix Voorzieningenonderzoek Stadshagen.

Op basis van onze beoordeling adviseren wij de volgende prioriteitsstelling: WETTELIJKE TAAK ▪ Faciliteren huisvesting onderwijs en bewegingsonderwijs. PRIORITEIT 1 ▪ Ruimte bieden aan een extra gezondheidscentrum voor de eerstelijnszorg in het noorden van Stadshagen, bij voorkeur Breecamp/Breezicht. ▪ Ruimte bieden aan enkele gespreide voorzieningen voor bewegen, ontmoeten en zorg voor de groeiende groep senioren, bij voorkeur door hergebruik van de leegstand in de scholen voor primair onderwijs. PRIORITEIT 2 ▪ Voorzieningencluster Breecamp/Breezicht, waar vormen van (commerciele) ontmoeting en detailhandel worden aangeboden, bij voorkeur in samenhang een extra gezondheidscentrum (prioriteit 1). Op die wijze ontstaat een ontmoetingsplek in deze wijk van elkaar versterkende voorzieningen. PRIORITEIT 3 ▪ Ruimte bieden aan extra, eigentijdse binnensportcapaciteit in combinatie met het Festival en De Verbinding. ▪ Verbreden en uitbreiden van de maatschappelijke functie van De Verbinding in combinatie met de omliggende voorzieningen. Op deze wijze ontstaat wederom een ontmoetinsplek in deze wijk van elkaar versterekende voorzieningen. ▪ Invullen van de Hubs in De Tippe in combinatie met bij de drie thema’s passende horeca en detailhandel die onderscheidend, en daarmee niet concurrerend is aan de overige detailhandel in Stadshagen.

EINDRAPPORT

46 | 62

BIJLAGE 3: AANBOD NAAR BUURTEN Eenheid

Breec/ W erke- Schoon- Ti ppe bij F rankMi lligen Breez ren horst de Ijssel hui s

Totaal

Kinderdagverblijven

Kindplaatsen

144

738

Gastouder

Kindplaatsen

G eplande Totaal ui tbreiding

Opvang en onderwijs Kinderopvang

Totaal

231

150

79

0

134

148

240 144

231

150

79

0

134

978

886 240

148

1.126

VVE/PSZ

Kindplaatsen

16

55

60

32

0

16

179

BSO

Kindplaatsen

290

186

250

99

0

158

983

Basisonderwijs

m² BVO

6.887

5.720

4.741

5.296

1.500

2.851

26.995

26.995

Speciaal Basisonderwijs

m² BVO

2.228

2.228

2.228

Ontmoeting, cultuur, dvl

3.801

179 171

- 209

1.154

3.592

Sport en recreatie Binnensport verenigingen

Zaaldeeluren pw

37

250

287

287

Binnensport onderwijs

Zaaldeeluren pw

26

104

130

130

Zwembaden

m² water

160

160

160

Buitensport

Velden/banen

7

0

20

20

Fitness

m² BVO

2.000

4.183

4.183

0

13

2.033

0

0

150

Buitenruimte Speelplekken 0-6 jaar

Aantal

6

24

11

24

0

22

87

87

Sportspeelplekken 6 jr e.o.

Aantal

3

8

2

2

0

3

18

18

5,8

1,5

Z org Huisartsen

Fte

Fysiotherapie

Fte

Tandarts

16,6

3

Fte

8,6

1

Apotheek

Fte

3,1

Verloskundigen

Fte

EINDRAPPORT

9

7,3

2

6,5

1

1

0,7

8

28,6

28,6

10,6

10,6

3,1

3,1

9,5

9,5

47 | 62

Eenheid

Breec/ W erke- Schoon- Ti ppe bij F rankMi lligen Breez ren horst de Ijssel hui s

Totaal

G eplande Totaal ui tbreiding

Com mercieel Detailhandel Dagelijks

m² WVO

4.965

4.965

2.850

7.815

Niet-dagelijks

m² WVO

2.769

2.769

1.325

4.094

Horeca

m² VO

1.445

1.445

1.381

2.826

EINDRAPPORT

48 | 62

BIJLAGE 4: VRAAG/BEHOEFTE NAAR BUURTEN In deze bijlage is de ontwikkeling van de vraag/behoefte naar voorzieningen per buurt weergegeven voor de komende 20 jaar. Voor de overzichtelijkheid is die ontwikkeling weergegeven door middel van een indexgetal. De vraag/behoefte voor het jaar 2021 is gesteld op 100. Het getal voor de overige jaren geeft de ontwikkeling van de vraag/behoefte weer ten opzichte van 100. Stijgt het getal, dan stijgt de vraag/behoefte. Daalt het getal, dan daalt de vraag behoefte.

EINDRAPPORT

49 | 62

BREEZICHT/BREECAMP Breezicht/Breecamp 2021

2026

2031

2036

2041

Kinderopvang

100,0

235,6

240,0

200,0

177,8

BSO

100,0

212,5

258,7

254,0

233,3

Basisonderwijs

100,0

122,2

136,8

134,5

127,0

Jeugd

100,0

225,1

264,0

259,4

245,7

Volwassenen

100,0

285,0

323,3

320,3

313,7

Senioren

100,0

2.416,7

3.500,0

4.083,3

4.583,3

Bibliotheek

100,0

271,7

316,5

316,3

309,6

Cultuureducatie

100,0

271,7

316,5

316,3

305,1

Totaal

100,0

272,8

318,9

319,5

312,3

Binnensport ver

100,0

270,0

315,4

314,4

306,7

Binnensport onderwijs

100,0

125,0

139,3

132,1

128,6

Zwembaden

100,0

270,6

311,5

308,9

299,6

Buitensport

100,0

269,3

312,2

308,1

299,0

Fitness

100,0

289,4

337,8

343,0

346,7

Buitenruimte

100,0

275,8

323,5

326,2

322,4

Huisartsen

100,0

273,1

317,1

316,7

310,0

Fysiotherapie

100,0

273,1

317,1

316,7

310,0

Tandarts

100,0

273,1

317,1

316,7

310,0

Apotheek

100,0

273,1

317,1

316,7

310,0

Verloskundigen

100,0

273,2

283,0

259,7

246,2

Onderwijs en opvang

Ontmoeting, cultuur, dvl Ontmoeting/dvl

Cultuur

Sport en recreatie

Z org

EINDRAPPORT

50 | 62

MILLIGEN Mi lligen 2021

2026

2031

2036

2041

Kinderopvang

100

78,7

78,7

82,0

78,7

BSO

100

68,8

61,3

62,5

63,8

Basisonderwijs

100

84,1

81,5

83,3

85,4

Jeugd

100

75,3

65,5

64,4

64,4

Volwassenen

100

93,4

89,8

85,0

82,4

Senioren

100

114,4

129,9

145,4

153,6

Bibliotheek

100

91,3

88,9

88,3

88,1

Cultuureducatie

100

91,3

88,9

88,3

84,2

Totaal

100

91,7

89,7

89,7

88,9

Binnensport ver

100

91,4

89,0

88,0

87,6

Binnensport onderwijs

100

77,3

72,7

81,8

81,8

Zwembaden

100

90,7

87,4

85,8

84,6

Buitensport

100

91,1

88,1

86,3

85,4

Fitness

100

95,9

92,3

89,2

89,1

Buitenruimte

100

92,5

90,8

90,6

91,0

Huisartsen

100

91,5

89,0

88,0

87,5

Fysiotherapie

100

91,5

89,0

88,0

87,5

Tandarts

100

91,5

89,0

88,0

87,5

Apotheek

100

91,5

89,0

88,0

87,5

Verloskundigen

100

92,6

91,1

88,2

85,2

Onderwijs en opvang

Ontmoeting, cultuur, dvl Ontmoeting/dvl

Cultuur

Sport en recreatie

Z org Eerste lijn

EINDRAPPORT

51 | 62

WERKEREN W erkeren 2021

2026

2031

2036

2041

Kinderopvang

100

85,8

71,1

63,7

61,3

BSO

100

90,3

81,9

74,5

70,8

Basisonderwijs

100

91,9

88,1

84,9

82,2

Jeugd

100

104,2

93,3

85,4

81,0

Volwassenen

100

112,8

112,4

107,6

103,4

Senioren

100

106,3

111,7

128,1

147,1

Bibliotheek

100

108,7

104,3

99,8

97,3

Cultuureducatie

100

108,7

104,3

99,8

95,5

Totaal

100

108,4

103,9

99,7

97,1

Binnensport ver

100

109,2

105,7

100,9

97,9

Binnensport onderwijs

100

90,0

90,0

90,0

90,0

Zwembaden

100

108,1

103,2

98,1

94,6

Buitensport

100

109,0

104,6

98,9

95,5

Fitness

100

120,6

119,8

115,2

113,3

Buitenruimte

100

110,1

107,2

103,5

101,8

Huisartsen

100

109,0

105,1

100,5

97,9

Fysiotherapie

100

109,0

105,1

100,5

97,9

Tandarts

100

109,0

105,1

100,5

97,9

Apotheek

100

109,0

105,1

100,5

97,9

Verloskundigen

100

103,6

95,2

88,5

85,0

Onderwijs en opvang

Ontmoeting, cultuur, dvl Ontmoeting/dvl

Cultuur

Sport en recreatie

Z org Eerste lijn

EINDRAPPORT

52 | 62

SCHOONHORST Schoonhorst 2021

2026

2031

2036

2041

Kinderopvang

100

86,5

81,7

81,7

81,7

BSO

100

69,8

67,4

67,4

69,8

Basisonderwijs

100

106,1

114,3

113,6

109,4

Jeugd

100

78,8

69,9

68,9

69,9

Volwassenen

100

91,9

89,0

86,1

83,9

Senioren

100

113,6

130,7

143,9

153,4

Bibliotheek

100

91,5

89,7

89,5

89,8

Cultuureducatie

100

91,5

89,7

89,5

86,3

Totaal

100

91,8

90,5

90,8

90,6

Binnensport ver

100

91,5

90,0

89,6

89,6

Binnensport onderwijs

100

107,1

121,4

121,4

107,1

Zwembaden

100

90,7

88,0

87,0

86,2

Buitensport

100

91,2

89,1

87,8

87,4

Fitness

100

94,4

91,6

90,2

90,3

Buitenruimte

100

92,4

91,4

91,9

92,7

Huisartsen

100

91,5

89,6

89,2

89,2

Fysiotherapie

100

91,5

89,6

89,2

89,2

Tandarts

100

91,5

89,6

89,2

89,2

Apotheek

100

91,5

89,6

89,2

89,2

Verloskundigen

100

90,3

87,8

87,5

84,7

Onderwijs en opvang

Ontmoeting, cultuur, dvl Ontmoeting/dvl

Cultuur

Sport en recreatie

Z org Eerste lijn

EINDRAPPORT

53 | 62

TIPPE Ti ppe 2021

2026

2031

2036

2041

Kinderopvang

0

100,0

135,0

105,0

85,0

BSO

0

100,0

182,6

187,0

160,9

Basisonderwijs

100

88,5

87,9

89,2

90,4

Jeugd

0

100,0

167,3

165,5

150,9

Volwassenen

0

100,0

154,5

148,5

144,8

Senioren

0

100,0

220,0

280,0

320,0

Bibliotheek

0

100,0

162,2

161,2

156,6

Cultuureducatie

0

100,0

162,2

161,2

153,6

Totaal

0

100,0

163,1

162,9

157,9

Binnensport ver

0

100,0

161,8

159,8

154,3

Binnensport onderwijs

100

100,0

100,0

100,0

100,0

Zwembaden

0

100,0

159,8

157,3

151,4

Buitensport

0

100,0

160,6

157,0

150,8

Fitness

0

100,0

160,0

160,0

162,3

Buitenruimte

0

100,0

162,9

163,0

159,9

Huisartsen

0

100,0

161,3

159,8

155,3

Fysiotherapie

0

100,0

161,3

159,8

155,3

Tandarts

0

100,0

161,3

159,8

155,3

Apotheek

0

100,0

161,3

159,8

155,3

Verloskundigen

0

100,0

135,5

112,5

99,5

Onderwijs en opvang

Ontmoeting, cultuur, dvl Ontmoeting/dvl

Cultuur

Sport en recreatie

Z org Eerste lijn

EINDRAPPORT

54 | 62

F rankhuis 2021

2026

2031

2036

2041

Kinderopvang

100

64,0

59,2

59,2

59,2

BSO

100

70,0

57,5

54,3

55,4

Basisonderwijs

100

83,3

77,5

76,6

76,9

Jeugd

100

74,5

61,8

57,6

57,1

Volwassenen

100

94,0

90,8

86,8

84,1

Senioren

100

137,9

175,3

212,6

244,3

Bibliotheek

100

89,5

85,4

83,7

83,8

Cultuureducatie

100

89,5

85,4

83,7

81,4

Totaal

100

89,6

85,7

84,5

84,5

Binnensport ver

100

89,5

85,4

83,2

83,0

Binnensport onderwijs

100

77,8

77,8

66,7

66,7

Zwembaden

100

89,2

84,4

81,9

81,0

Buitensport

100

89,3

84,5

81,6

80,9

Fitness

100

96,0

92,2

88,7

88,5

Buitenruimte

100

90,9

87,7

86,5

87,2

Huisartsen

100

90,0

85,9

84,0

83,8

Fysiotherapie

100

90,0

85,9

84,0

83,8

Tandarts

100

90,0

85,9

84,0

83,8

Apotheek

100

90,0

85,9

84,0

83,8

Verloskundigen

100

88,9

84,7

82,0

80,2

Onderwijs en opvang

Ontmoeting, cultuur, dvl Ontmoeting/dvl

Cultuur

Sport en recreatie

Z org Eerste lijn

EINDRAPPORT

55 | 62

BIJLAGE 5: UITGANGSPUNTEN BEREKENING BEHOEFTE In deze bijlage treft u – per type voorziening – een toelichting aan op de uitgangspunten die wij hebben gehanteerd bij de berekening van de behoefte.

KINDEROPVANG EN BUITENSCHOOLSE OPVANG DE BASIS, LANDELIJKE CIJFERS DEELNAME KINDEROPVANG KDV

BSO

< 130% minimum

17,4%

7,0%

130% min – modaal

27,4%

15,4%

modaal - 1,5 modaal

39,8%

17,2%

1,5 - 2x modaal

54,6%

23,5%

2-3x modaal

65,8%

30,9%

3x modaal of hoger

68,2%

33,7%

Totaal

50,0%

26,0%

V SE

Deelnamepercentage

80,0%*

# uren per week 0 jaar

7,3

1 jaar

16,7

2 jaar

17,3

3 jaar

17,5

4 jaar

12,2

5 jaar

8,5

6 jaar

8,3

7 jaar

8,2

CORRECTIES STADSHAGEN ▪ Berekening deelnamepercentage Stadshagen o.b.v. inkomensgegevens per buurt. ▪ Hogere deelname kinderen vanuit moderne en postmoderne huishoudens, lagere deelname traditionele huishoudens, conform indeling Motivaction, per buurt.

EINDRAPPORT

56 | 62

ONDERWIJS Volledig gebaseerd op de meest recente leerlingenprognoses

ONTMOETING, CULTUUR EN MAATSCHAPPELIJKE DIENSTVERLENING DE BASIS, LANDELIJKE KENGETALLEN M² BVO per inwoner Ontmoeting en dienstverlening

0,12

Cultuur (bibliotheek en cultuurparticipatie)

0,08

CORRECTIES STADHAGEN ▪ De inkomensgegevens per buurt (behoefte ontmoeten/dienstverlening hoger naarmate inkomen lager, cultuur omgekeerd). ▪ De leefstijlen: ▪ Behoefte ontmoeting en dienstverlening hoger binnen traditionele leefstijlen, lager binnen moderne en postmoderne leefstijlen. ▪ Behoefte cultuur hoger binnen postmoderne leefstijlen. ▪ Leeftijdsklassen (behoefte ontmoeten/dienstverlening hoger binnen jeugd en jongeren en fors hoger binnen groep senioren).

BEWEGINGSONDERWIJS Volledig gebaseerd op de meest recente leerlingenprognoses, omgerekend naar de behoefte aan klokuren bewegingsonderwijs.

BINNENSPORT EN BUITENSPORT VERENIGINGEN ▪ ▪

Vertrekpunt het huidige gebruik en het huidige aantal teams. Toekomstige behoefte aan de hand van bevolkingsprognoses, met correcties naar: ▪ Ledenontwikkeling van de afgelopen jaren voor de meest populaire binnen- en buitensporten. ▪ Leeftijdsgroepen (jeugd relatief vaker lid dan andere leeftijdsgroepen). ▪ Leefstijlen (sportdeelname hoger onder moderene en postmoderne leefstijlen).

FITNESS EN BUITENRUIMTE ▪ ▪

Vertrekpunt landelijke cijfers over lidmaatschappen fitnesscentra en sport en bewegen in de buitenruimte. Toekomstige behoefte aan de hand van bevolkingsprognoses, met corr ecties naar: ▪ Leeftijdsgroepen. ▪ Leefstijlen (sportdeelname hoger onder moderene en postmoderne leefstijlen).

EINDRAPPORT

57 | 62

ZORG BASIS, LANDELIJKE NORMEN Pa tiënten per fte Huisarts

2.095

Fysiotherapeut

1.000

Tandarts

2.000

Apotheek

6.650

Verloskundige

1.500*

* = aantal vrouwen in de leeftijd 15 tot en met 39 jaar

DETAILHANDEL EN HORECA INRETAIL/PANTEIA “OMZETKENGETALLEN 2019” (2020); HORECADNA (2020) Dagelijkse detailhandel omzet per jaar • per inwoner € 2.740 • per m2 WVO € 7.948 Niet-dagelijkse detailhandel omzet per jaar • per inwoner € 2.640 • per m2 WVO € 2.096 Horeca omzet per jaar • per inwoner € 924 • per m2 WVO € 2.303 Om het noodzakelijke aantal vierkante meters winkelverkoopoppervlak te bepalen is gerekend met het aantal inwoners, de omzet per inwoner en de gangbare omzet per vierkant meter. Dit is afgezet tegen het beschikbare aantal vierkante meters plus de maximale uitbreiding die het bestemmingsplan nu toestaat. Voor het toekomstige aantal inwoners is uitgegaan van het aantal inwoners zoals dat blijkt uit de bevolkingsprognoses. Met snelle, disruptieve veranderingen van de markt is geen rekening gehouden.

EINDRAPPORT

58 | 62

BIJLAGE 6: VOORZIENINGEN IN VINEX-WIJKEN In het kader van dit onderzoek is het aanbod van voorzieningen in Stadshagen op enkele kenmerken vergeleken met het aanbod in andere uitbreidings- en Vinex-wijken. De vergelijking heeft zich toegespitst op: ▪ ▪ ▪

Het aantal voorzieningen per 10.000 inwoners. Het aantal voorzieningen binnen een straal van 1 kilometer t.o.v. de woning, per buurt. De gemiddelde afstand tot voorzieningen.