1. Verkenning Toekomstbeeld energiesysteem 2050, januari 2026
Tekst van het document
Verkenning Energiesysteem van de toekomst Gemeente Zwolle
1. Aanleiding en context 1.1 Aanleiding
Dit document wil inspireren op de volgende strategische
In de Klimaatwet is vastgelegd dat er in 2030 55% minder CO2
vragen:
wordt uitgestoten ten opzichte van 1990. Per 2050 is Nederland
1.
volledig CO2-neutraal. Een ambitie waar de gemeente Zwolle
Wat zijn belangrijke algemene uitgangspunten voor het energiesysteem van de toekomst?
graag een bijdrage aan wil leveren. De transitie van fossiele
2.
naar duurzame energie betekent nogal wat. Er komen
Hoe kan het energiesysteem (incl. bronnenmix) eruitzien in 2050, en welke uitdagingen zijn er?
bijvoorbeeld meer verschillende energiebronnen, we hebben
3.
meer elektriciteit nodig dan voorheen, en bedrijven, inwoners,
Hoe kunnen vraag en aanbod van duurzame energie in balans komen, en op welk niveau komt vraag en aanbod
maatschappelijke organisaties gekoppeld aan vele werkvelden
samen?
maken die transitie door. Zowel op landelijke als provinciale
4.
Als we variëren met verschillende bronnenmixen,
5.
Welke rol kan de gemeente Zwolle in het energiesysteem
schaal is er daarom de afgelopen jaren hard gewerkt aan
invalshoeken en benaderingen, wat leert ons dat?
langetermijnperspectieven: hoe ziet het energiesysteem er in 2050 uit? En hoe wordt dit bereikt? Nederland werkt
van de toekomst vervullen, samen met haar externe
aan één duurzaam en toekomstbestendig energiesysteem.1
samenwerkingspartners?
Daarom is het van belang dat er op alle schaalniveaus wordt samengewerkt.
Het toekomstbeeld is samen met verschillende overheden, organisaties,
energiecoöperaties,
netbeheerders
en
De inzet van de nationale overheid, de provincie Overijssel,
ondernemers uit de regio gecreëerd. Toelichting daarover
en ook de visies op 2050 vanuit de netbeheerders zijn
staat in bijlage 2.
aanleiding voor de gemeente Zwolle om vorm te geven aan een langetermijnperspectief. Dat wordt het 'Verkenning Energiesysteem van de Toekomst' genoemd. Het beeld helpt
1.2 Leeswijzer
om scherper te krijgen voor welke uitdaging de gemeente
Dit rapport bestaat uit 6 hoofdstukken. Hoofdstuk 1 is
Zwolle staat, en hoe het energiesysteem in 2050 eruit kan
gericht op de beleidscontext. Hoofdstuk 2 geeft belangrijke
zien. Zodat Zwolle er ook zorg voor draagt dat keuzes in de
algemene uitgangspunten weer in het Energiesysteem van de
transitie van fossiele naar duurzame energie op de kortere
toekomst. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de cijfermatige
termijn bijdragen aan de stip op de horizon in 2050.
onderbouwing. Hoe ziet het energiesysteem er nu uit? Welke cijfers zijn er als het gaat om vraag, aanbod en energie-
Het is nadrukkelijk bedoeld om te inspireren en te agenderen.
infrastructuur richting 2050? Hoofdstuk 4 vertelt hoe we de
Het beeld gaat over meerdere bestuursperioden heen, en zal
verkenning opbouwen, dat we in hoofdstuk 5 uiteenzetten.
met nieuwe inzichten steeds completer en vollediger worden.
Hoofdstuk 6 biedt inspiratie op de strategische vragen. En
Het te bewandelen pad op weg naar mijlpalen in 2050 en
geeft een advies voor het vervolg. De bijlagen bieden een
bijbehorende structurerende keuzes, kunnen vanaf 2026
verdere onderbouwing en een beschrijving van het proces
verder uitgewerkt worden. Periodieke herijking is het vervolg.
voor de totstandkoming van dit toekomstbeeld.
Het toekomstbeeld bevat drie invalshoeken, omdat bouwen aan het energiesysteem op verschillende manieren kan, en er op verschillende manieren sturing aan gegeven kan worden.
Met het energiesysteem bedoelen de verbinding tussen vraag en aanbod (opwek en gebruik), transport en opslag van verschillende energievormen.
1
2
1.3. Scope Als er gesproken wordt over het toekomstbeeld, waar gaat het dan over? • Energiesysteem: Met het energiesysteem wordt bedoeld de verbinding tussen vraag en aanbod (opwek en gebruik), transport en opslag van verschillende energievormen (definitie van RVO). Het gaat daarbij om warmte, elektriciteit en duurzame gassen. • Geografisch:
gemeente
ontwikkelingen
in
de
structurerende
keuzes
Zwolle,
inclusief
regio
West-Overijssel,
vanuit
energievisie
relevante en
provincie
Overijssel. • Tijdshorizon: 2050
1.3 Urgentie Voor de gemeente Zwolle is het belangrijk om voor de lange termijn (2050) inzicht te geven in de ontwikkeling van het
clustering van vraag en aanbod van energie. Kostbare ruimte
energiesysteem. Zo kan gemeente Zwolle aangeven hoe
wordt gebruikt voor elektriciteitsstations op onwenselijke
zij vanuit landelijke en provinciale kaders zelf stuurt op het
plekken. Langetermijn strategisch ruimtelijke keuzes helpen
energiesysteem van de toekomst.
bij het sturen op energie-infrastructuur, want de bouw van hoogspannings-infrastructuur duurt minimaal 10 jaar. Het
Wat gebeurt er eigenlijk als de gemeente Zwolle dit niet
niet optimaal benutten van energiebronnen, lijkt mogelijk
doet?
Een groot risico van korte termijn denken is dat
tot hogere maatschappelijke kosten op nationaal niveau,
verduurzaming als vanzelf ‘elektrificeren’ wordt. Een toename
doordat energie onder andere van buiten getransporteerd
van het elektriciteitsverbruik door bijvoorbeeld elektrische
moet worden. Dat leidt tevens tot een onnodige ruimtevraag.
auto’s, elektrische warmtepompen en elektrische verwarming
Daarom is het belangrijk dat gemeente Zwolle een
en het gebruik van elektriciteit bij productieprocessen. Er
toekomstbeeld schetst voor het energiesysteem in 2050.
wordt een toename voorzien in de elektriciteitsvraag in 2050 ten opzichte van nu. Er wordt een groot beroep gedaan op de opwek van grootschalige duurzame elektriciteit,
1.4. Landelijke context
waardoor afhankelijkheid ontstaat van slechts één vorm van
De Rijksoverheid werkt onder andere aan het Nationaal
energie. Bronnen worden niet optimaal gebruikt. Daardoor
Plan
ontstaat het risico dat maatschappelijke kosten voor energie
Hoofdinfrastructuur (PEH) en de Nota Ruimte om sturing
uitsluitend worden bepaald door de kosten van opwek en
te geven aan het energiesysteem en de ruimtelijke impact.
transport van elektriciteit. Daarnaast bestaat het risico dat
Andere nationale plannen geven kaders voor de transitie
nieuwe woningbouwopgaven, gebiedsontwikkelingen en
van mobiliteit, opwek en warmte zoals de Nationale Agenda
woon-werkverkeer verder vertragen, omdat de vraag naar
Laadinfrastructuur (NAL), het Nationaal Programma Regionale
elektriciteit te hoog is.
Energiestrategie (NP RES) en het Nationaal Programma
Energiesysteem
(NPE),
het
Programma
Energie
Lokale Warmtetransitie (NPLW). Vanuit het Rijk hebben Zonder stip op de horizon ontstaat sub-optimalisatie:
gemeenten de opdracht gekregen voor december 2027 een
dat betekent dat opwek, opslag en transport van energie
Warmteprogramma op te leveren waarin op buurtniveau
veel onnodige ruimte in gaat nemen. Ruimte wordt niet
duidelijk wordt welke alternatieven voor aardgas er zijn.
multifunctioneel gebruikt en er wordt niet gestuurd op de
Zowel gericht op collectieve oplossingen (warmtenetten,
3
1.5 Provinciale context en regionale context
warmtebronnen) als op individueel woningniveau (all-electric). Op nationaal niveau is er ook een programma Energiesysteem (NP ES) in de maak, wat moet helpen om op een integrale manier sturing te geven aan opwek, warmte, en energie-
Provincie Overijssel heeft een provinciale energievisie
infrastructuur in de regio. De betrokkenheid van inwoners
vastgesteld: "Energievisie Overijssel 2050. Schoon, robuust,
wordt middels de kamerbrief energiegemeenschappen van
betaalbaar." Deze visie geeft richting aan het energiesysteem
richting voorzien.
op provinciaal niveau, en is samen met partners uit de regio opgesteld. In de energievisie staat de in 2050 gewenste
Infrastructuur (elektriciteit) De
netbeheerders
publiceren
mix beschreven tussen elektriciteit, warmte, waterstof en elke
twee
jaar
hun
biogas. De invulling van de bronnen – met name als het gaat
investeringsplannen en maken scenariostudies met hun
over elektriciteit – voor na 2030 is nog niet bepaald. Het is
Integrale
Infrastructuurverkenning
Daarnaast
hebben
2030-2050
(ii3050).
de bedoeling om hier nader invulling aan te geven bij de
netbeheerder
TenneT
herijking van de energievisie in 2028. Tot die tijd wordt er
en regionale netbeheerder Enexis een netvisie 2050
voor elektriciteitsopwekking ingezet op zon-op-dak en wind.
landelijke
gepresenteerd. Daarin staat de visie van de netbeheerders op energie-infrastructuur ontwikkelingen in de regio Zwolle.
De Overijsselse energievisie is onderdeel van het provinciale tweejaarlijkse traject ‘integraal programmeren’, waarbij er
Het Rijk inventariseert belangrijke infrastructuuruitbreidingen
strategisch wordt nagedacht over lange termijn investeringen
in het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en
in energie-infrastructuur. Het resultaat is een provinciale
Klimaat (MIEK) en belangrijke ontwikkelingen van vraag
energievisie inclusief afwegingskader en een provinciaal MIEK
en infra vanuit de industrie in de Cluster Energie Strategie
(PMIEK). In dit traject ligt de focus op de bovenregionale
(CES). Het is belangrijk dat de ontwikkelingen en keuzes in
hoofdkeuzes voor het energiesysteem met globale uitwerking
gemeente Zwolle aansluiten op de landelijke kaders. Het NPE
naar de regio’s in de provincie.
geeft hiervoor een vijftal richtinggevende keuzes voor de ontwikkeling van het energiesysteem.
Tegelijkertijd werkt Zwolle met de netbeheerders op wekelijkse
1.
Maximaal inzetten op voldoende aanbod van duurzame
basis samen om op meer detailniveau de ontwikkelingen
energie en infrastructuur van elektriciteit, waterstof,
in beeld te brengen, de netimpact te bepalen en op basis
duurzame koolstofdragers en warmte;
daarvan tot regionale keuzes te komen. Hieruit volgen keuzes
2.
Inzet op energiebesparing;
die input vormen voor de gemeentelijke besluitvorming
3.
Inzet van schaarse energie en infrastructuur vanuit een
en ook input voor de provinciale energievisie (regionaal
systeemperspectief;
overstijgende keuzes). Deze regionale en provinciale trajecten
4.
(internationale) Samenwerking: Nederland als belangrijke
moeten goed op elkaar afgestemd worden. Voor Zwolle kan
energiehub voor de EU;
deze verkenning helpen om de samenhang te vinden.
5.
Samen sturen: Met burgers en bedrijven, met ruimte voor participatie en initiatief.
Op dit moment is de provincie een uitvoeringsagenda aan het opstellen om uitvoering van de Energievisie Overijssel te concretiseren. Dat doet de provincie in samenhang met regionale samenwerkingsverbanden. In de Energietafel West-Overijssel (voorheen RES) werken Zwolle en 10 andere West-Overijsselse gemeenten, de provincie, waterschappen en netbeheerders aan overkoepelende vragen in het energiesysteem vanuit de thema’s warmte, netwerk, energie en ruimte, monitoring en participatie.
4
1.6 Gemeentelijke context
volgende doel vastgesteld:
Energie is noodzakelijk om te wonen, te werken, te recreëren
• Laagspanningsnet: 75 nieuwe stations zijn toegevoegd
en te verplaatsen (mobiliteit). Dat maakt dat dit toekomstbeeld
• Middenspanningsnet: 10 nieuwe stations zijn toegevoegd
raakvlakken heeft met diverse beleidsvelden in de fysieke
• Hoogspanningsnet:
en sociale leefomgeving en daarmee een relatie heeft met
• De komende jaren zal duideilijk worden of en waar een
verschillende thema’s waar de gemeente aan werkt. Figuur
danwel extra HS-stations nodig zijn;
1 geeft een beeld van de relatie tussen het Toekomstbeeld
• In 2032 is station Berkummerbroekweg in bedrijf
Energiesysteem en de huidige beleidscontext.
genomen.
Energie wordt steeds belangrijker in de ruimtelijke ordening.
We
Mede omdat energie de komende decennia schaarser
beter. Twee smart energy hubs worden gerealiseerd op
beschikbaar is dan de afgelopen decennia. Duuzame
bedrijventerreinen en twee ‘slimme’ energiesystemen in
energie(beschikbaarheid)
gebiedsontwikkelingen
moet
nauw
aansluiten
bij
beleidsontwikkelingen op het gebied van wonen, werken en
gebruiken
het
bestaande
met
energiesysteem
datagedreven
steeds
werken
die
bijdragen aan de slimme oplossing.
mobiliteit. Ook moet het afgestemd worden op de kaders van
Belangrijke projecten en programma’s in het Zwolse
de omgevingsvisie en het Ruimtelijk Toekomstperspectief. Gemeente Zwolle is al jaren en in toenemende mate actief om CO₂-reductie te bereiken. In 2024 heeft de gemeenteraad
In het eerste kwartaal van 2026 wordt het warmteprogramma
via de Perspectiefnota de financiële kaders en hoofdambities
Zwolle Aardgasvrij 2026-2036 definitief vastgesteld.
voor 2025-2030 (Ambitiepakket Energietransitie 2025-2030)
wordt een uitvoeringsagenda voor de komende 5 jaar aan
vastgesteld. Er wordt programmatisch aan dit ambitiepakket
toegevoegd. Bestaande uit het opstellen en uitvoeren van
gewerkt. Landelijk beleid is leidend om in 2030 55% minder
warmteplannen, het uitvoeren van haalbaarheidsonderzoeken
CO₂ uit te stoten ten opzichte van 1990. Het streven zijn de
voor het ontwikkelen van nieuwe warmtebronnen, en het
volgende subdoelen voor 2030: 1.750 TJ van de energie die
ontwikkelen van nieuw beleid voorkomend uit de Wet
in Zwolle wordt verbruikt wordt duurzaam opgewerkt per
gemeentelijk instrumentarium Warmtetransitie en de wet
jaar. Het streven is om in 2030 13.500 bestaande woningen
collectieve Warmte. Ook wordt het Warmtebedrijf Zwolle
aardgasvrij te maken. 5.000 daarvan zullen op een collectieve
bv ingericht en betrokken bij gebiedsontwikkelingen bij
warmteoplossing zijn aangesloten. Tussen 2025 en 2030 is in
inbreidingslocaties.
Hier
één op de drie woningen in de bestaande stad een of meer energiebesparende maatregelen genomen. Alle kantoren in
Op basis van de uitvoeringsagenda Warmteprogramma
Zwolle hebben minimaal label B en 1.000 utiliteitsgebouwen
voor de komende 5 jaar zullen we de warmtetransitie
in Zwolle zijn aardgasvrij. Bedrijven voldoen mede dankzij de
inzetten op de wijken Berkum, Dieze, Holtenbroek, Aa-
Omgevingsdienst aan de geldende wettelijke regelgeving.
landen, Schoonhorst, Spoolde en bedrijventerrein Voorst.
Op dit moment wordt er aan een aanpak gewerkt voor de
De rol van de gemeente bij energiebesparing bij woningen
ondersteuning van de verduurzaming van maatschappelijke
wordt versterkt voor zowel specifieke doelgroepen als in
instellingen.
de opgenomen wijken en bewonersinitiatieven worden ondersteund.
Duurzame
werklocaties
worden
beter
Zwolle is nu en nog meer in de toekomst een landelijk
ondersteund door de ontwikkeling van dataproducten die
knooppunt
hoogspannings-
bedrijven en instellingen helpen om inzicht te krijgen in
infrastructuur. Ook op de andere netdelen (middenspanning
(collectieve) verduurzamingsmogelijkheden. Mogelijkheden
en laagspanning), zal er veel bijgebouwd worden gezien de
voor bedrijventerreinen Marslanden en OVB (Oosterenk, De
grotere vraag naar elektriciteit. Netcongestie (de schaarste
Vrolijkheid en Berkum) worden onderzocht om collectief te
op het elektriciteitsnet) is de komende jaren een belangrijk
verduurzamen. Ook wordt er gestart met het opstellen van
vraagstuk. Het elektriciteitsnet is pas toekomstbestendig
een warmteplan voor bedrijventerrein Voorst als onderdeel
als
hoog-
van de aanpak verduurzamen bedrijventerreinen, een
spanningsinfrastructuur verzwaard is. In 2030 is hiervoor het
bedrijventerrein waar veel energie voor de procesindustrie
de
in
de
transport
laagspannings-,
van
middenspannings-
en
wordt gebruikt..
5
Lokale energiesystemen worden in Zwolle aan elkaar
De
gekoppeld waardoor energie meer lokaal wordt opgewekt,
en mobiliteit gaat sneller dan het verzwaren van het
opgeslagen en gebruikt. Het accent ligt op het noordoosten
elektriciteitsnetwerk. Dat betekent niet alleen het bevorderen
van Zwolle. Hier worden ook windturbines op de grens van
van de verzwaring van het net door netbeheerders. Maar ook
buurgemeenten
Staphorst, Dalfsen en Zwartewaterland
het voorkomen van een zwaardere belasting van het netwerk
ontwikkeld.
grensontkennend
lokaal
hoort hierbij. Dit kan zowel door te verslimmen, ofwel
eigendom wordt gehanteerd. Ook op buurtniveau wordt in
collectieve decentrale energiesystemen als door het gebruik
enkele buurten gewerkt aan het ontwikkelen van decentrale
van andere bronnen (geothermie, warmte uit oppervlakte
energiesystemen.
water enz.) dan elektriciteit.
Een
beleid
voor
elektrificatie
van
gebouwen,
productieprocessen
Verkenning in relatie tot huidige beleidscontext Kaders: N a t io na a l : NPE, NPLW, Nationaal Klimaatbeleid
Provinciaal: Provinciale energievisie en omgevingsvisie
Gemeentelijk: Bestuursakkoord Zwolle, Programma Energietransitie, Ruimtelijk Toekomstperspectief, Warmteprogramma
Energieprogramma provincie, beleid t.a.v. ontwikkeling bedrijventerreinen, mobiliteit, woningbouw
Provinciale regie op wind (tot 2030), Energietafel West Overijssel
Netvisie TenneT en Enexis NMIEK/ PMIEK
Toekomstbeeld energiesysteem Zwolle
Vraag naar energie
•Woningbouwontwikkeling •Warmteprogramma 2035 (inclusief Zwolse Isolatie- en Besparingsaanpak) •Adaptieve ontwikkelstrategie mobiliteitshubs Zwolle •Laadvisie/ (RAL)
• Bedrijventerrein-ontwikkeling • Energiebesparing bij bedrijven
Aanbod van energie • Grootschalige Energievoorzieningen (wind, zon, groen gas en grootschalige bronnen) 2025–2030
•Decentrale opwek en warmtebronnen
Energie-infrastructuur en flex
• Elektriciteitsnetwerk (sneller bouwen energie infra)
• Netcongestie, verdelingsvraagstuk
• Verslimmen en beter benutten (smart energy hubs, opslag) Legenda
Vastgesteld beleid
6
1.7 Positionering In figuur 2 is zichtbaar welke rol deze verkenning heeft. In deze bestuursperiode is het toekomstbeeld bedoeld om te inspireren en te agenderen. In 2026 kan de gemeente ontwikkelpaden en structurerende keuzes ontwikkelen. Wanneer
deze
structurerende
keuzes
(het
'wat',
de
ambitie) vastgesteld zijn, kunnen deze verankerd worden in de omgevingsvisie. Het 'hoe' komt als een programma onder de Omgevingswet te hangen. De uitvoering van het toekomstbeeld wordt zo verankerd door de omgevingsvisie te actualiseren op basis van inzichten uit dit toekomstbeeld dan wel door de uitvoering van ontwikkelpaden en structurerende keuzes als programma onder de omgevingsvisie.
2025: start Cyclische processen (tweejaarlijks)
• • • •
Input voor herijking toekomstbeeld Zwolle Input voor pMIEK Input voor netvisies/IP’s van netbeheerders Input herijking provinciale energievisie
Toekomstbeeld energiesysteem 2040-2050 (Exclusief ontwikkelpaden/ structurerende keuzes)
Wisseling bestuursperiode
Positionering toekomstbeeld
Ontwikkelpaden en structurerende keuzes toekomstbeeld energiesysteem
2026 •
•
Programma Energiesysteem (=uitvoering toekomstbeeld) onder de Omgevingswet Mogelijke aanpassing van andere programma’s onder de Omgevingswet
Actualisatie Omgevingsvisie Zwolle
2027-2028
7
2. Uitgangspunten voor het energiesysteem 2040-2050 Dit hoofdstuk biedt inspiratie ten aanzien van strategische vraag 1: Wat zijn belangrijke algemene uitgangspunten voor het energiesysteem van de toekomst?
Hieronder staat een aantal algemene uitgangspunten
• Energie-infrastructuur is robuust en toekomstbestendig, en
die gelden als we denken aan het energiesysteem van de
gecombineerd met andere ruimtevragers. Dat betekent dat
toekomst. Het is de basis van ons denken. De uitgangspunten
er flink geïnvesteerd wordt in de bouw van nieuwe energie-
zijn ingedeeld in verschillende thema’s: energiesysteem,
infra.
ruimte,
samenwerking
&
governance,
financiën
en
• We zetten maximaal in op energiebesparing.
digitalisering en sociaal. Deze thema’s komen straks terug bij
• Een toekomstbestendig energiesysteem heeft voldoende
de drie invalshoeken in hoofdstuk 5.
flexibiliteit (opslagmethoden van warmte en elektriciteit)
2
en het energienetwerk is efficiënt en flexibel.
Zwolle op weg naar een robuust, slim, rechtvaardig energiesysteem Zwolle is energieneutraal in 2050, en stoot geen CO2 meer
Ruimte: zuinig omgaan met ruimte en leefomgeving
uit. De stad maakt gebruik van duurzame bronnen, en kan
• Vraag en aanbod van energie is ruimtelijk nabij, en
niet zonder energie. Het is de basis van wonen, werken, en
geclusterd. Lokale energie gebruiken we zoveel mogelijk
bewegen.
direct, zodat het energiesysteem efficiënt en betaalbaar blijft. Vraag en aanbod bij elkaar brengen vraagt om
Energiesysteem en bronnenmix: variatie en lokaal
ruimtelijke sturing.
• Het energiesysteem van de toekomst bestaat uit een
• Er
wordt
zoveel
mogelijk
ingezet
op
meervoudig
robuuste mix van meerdere energiebronnen conform
ruimtegebruik en versterkt vanuit het blauwgroene karakter
de bronnenstrategie van de gemeente Zwolle. Zodat
van de regio, zowel voor opwek als voor andere onderdelen
er voldoende energie is voor iedereen. Warmte richt
van het energiesysteem. Functies worden gecombineerd
zich op bodemenergie, zoals WKO’s, diepe- en ondiepe
(water, bodem, landbouw, natuur, wonen, energie en
geothermie. Daarnaast worden de mogelijkheden van
mobiliteit) en opgaven worden samengebracht (onder
aquathermie (oppervlaktewater en afvalwater) verkend, net
andere woningbouw, energie en mobiliteit)
als de mogelijkheden van aquathermie (oppervlaktewater
• We hebben oog voor ruimte zowel boven als onder de
en afvalwater).
grond.
• We benutten zoveel mogelijk lokale bronnen. Zodat energie niet onnodig getransporteerd hoeft te worden. En inwoners van Zwolle kunnen profiteren van de nabijheid van energie: in lokaal eigendom, en minder afhankelijk zijn van het buitenland.
De uitgangspunten zijn een combinatie van bestaande documenten als het zijn ontleend aan belangrijke documenten als het Ambitiepakket, het warmteprogramma en het Ruimtelijke Toekomstperspectief, de provinciale energievisie en het Nationaal Plan Energiesysteem, en benoemd vanuit stakeholderbijeenkomsten die we in de totstandkoming van dit beeld hebben gehouden.
2
8
Samenwerking: duidelijk, transparant en intensief
Samengevat
• De energietransitie is een complexe samenwerkingsopgave. Bedrijfsleven,
overheid,
kennisinstellingen,
inwoners
en organisaties hebben elkaar heel hard nodig om een
VRAAG 1:
toekomstbestendig energiesysteem te bouwen.
Wat zijn belangrijke algemene uitgangspunten voor het
• Een duidelijke en actieve rol van de gemeente is cruciaal
energiesysteem van de toekomst?
voor ondernemers en bewoners, en brengt mensen in beweging.
Belangrijke zaken zijn:
• De gemeente Zwolle stemt haar rol goed af met
• Technisch: we brengen vraag, aanbod, en opslag
medeoverheden, want vele energievraagstukken vragen
van energie bij elkaar om een efficiënt, en robuust
om ‘meer schaligheid’: betrokkenheid vanuit landelijk,
energiesysteem te bouwen. We benutten daarbij zo
provinciaal en regionaal niveau.
optimaal mogelijk lokale bronnen.
• De gemeente toont realisme met betrekking tot haar eigen
• Ruimtelijk: we gaan zuinig om met de ruimte in
rol, en is duidelijk en transparant in keuzes. En verwacht
Zwolle, daarom zetten we in op clustering van vraag,
tevens realisme, duidelijkheid en transparantie van haar
aanbod, opslag en transport.
samenwerkingspartners. • De rol van de netbeheerder verandert van beheerder naar investeerder in het energiesysteem, en gaat steeds intensiever samenwerken met publieke organisaties. De netbeheerder heeft daarbij aandacht voor: vertrouwen, duidelijkheid en transparantie.
Financieel & digitaal • Data in de energietransitie is controleerbaar, toegankelijk, betrouwbaar en veilig. • Innovatie en schaalgrootte in het energiesysteem zijn van invloed op de betaalbaarheid. • Er is een mix van zowel collectieve als marktgedreven financiering.
Sociaal • Het energiesysteem is ingericht zodat het begrijpelijk, en betaalbaar is voor iedereen, en het is rechtvaardig.
9
3. Het energiesysteem in cijfers Dit hoofdstuk biedt inspiratie ten aanzien van strategische vraag 2: Hoe kan het energiesysteem (incl. bronnenmix) eruitzien in 2040-2050, en welke uitdagingen zijn er?
Dit hoofdstuk heeft als doel om meer inzicht te geven in cijfers
Bijlage 1 bevat de onderbouwing van het cijfermateriaal uit
van vraag en aanbod van energie. Het beschrijft de huidige
dit document. Dit alles vormt de basis voor de invalshoeken
situatie en de verwachte ontwikkeling van de energievraag
die in de volgende hoofdstukken verder worden uitgewerkt.
en het energieaanbod in Zwolle richting 2040 en 2050. Deze analyse is geen blauwdruk, maar een onderbouwde
3.1 Ontwikkeling van de vraag naar energie
schets van het energiesysteem. Bestaand Zwols beleid is als uitgangspunt genomen, denk aan beleid op het gebied van economie, energie en mobiliteit. Daarbij is gebruikgemaakt van beschikbare data van gemeente Zwolle, provincie
In figuur 1 is zichtbaar hoe de vraag van energie in Zwolle
Overijssel, en landelijke bronnen. Het hoofdstuk sluit af met
naar huidige verwachting ontwikkelt. In 2050 is er geen
energie-infra-structuur: het elektriciteitsnet, het warmtenet
fossiele energie meer. Alle energie is duurzaam opgewekt. Op
en mogelijke toekomstige netwerken voor waterstof en groen
dit moment is 80% van de energie nog uit een fossiele bron,
gas.
en dat is in 2050 nihil. De vraag naar energie daalt tussen
Figuur 1 ontwikkeling van de energievraag in Zwolle
10
Figuur 2 verdeling van de energievraag naar sector in Zwolle
2020 en 2050 van 8 naar 5 PetaJoule (PJ). Het betekent niet
warmtepomp), en circa 3% – met name in de binnenstad –
dat Zwolle minder gaat doen. De vraag naar energie daalt
zal gebruik maken van groengas. De warmtevraag betreft
in algemene zin, doordat we efficienter energie gebruiken.
uitsluitend de benodigde warmte voor het warmtenet in de
Dit komt deels door de inzet van andere technieken, door
gebouwde omgeving.
isoleren en energie-besparing. Elektrificatie speelt ook een rol, voornamelijk bij mobiliteit en in de industrie. Een
Voor bedrijven en instellingen is zowel gebruik gemaakt van
benzinemotor verbruikt bijvoorbeeld meer energie dan een
data van de omgevingsdienst (800 bedrijven en instellingen),
motor van een elektrische auto (een benzinemotor verliest
de Zwolse energiemonitor en een specifieke doorberekening
energie, doordat de motor warmte genereert die de lucht in
van de energievraag van de bedrijventerreinen. In de
gaat). Dit effect is behoorlijk groot. Fossiele energie bouwt af,
analyse is onderscheid gemaakt tussen twee hoofdgroepen:
en is er niet meer in 2050. De vraag naar elektriciteit is veel
procesindustrie en overige gebruikers. Ook hier is rekening
groter in 2040 en 2050. Daarnaast stijgt de vraag door de
gehouden met een groei van de bedrijvigheid uit het RTP..
groei van de stad. Dit is verwoord als toename van de vraag. Met procesindustrie worden bedrijven bedoeld die energie In figuur 2 is zichtbaar hoe de vraag is verdeeld over de
gebruiken als onderdeel van hun productieproces, zoals
sectoren
voedselverwerking,
wonen,
mobiliteit,
economie/werklocaties
en
chemie
of
metaalbewerking.
Deze
landbouw. Woningen vragen om meer energie, omdat Zwolle
bedrijven hebben vaak hoge temperaturen of specifieke
een flinke opgave heeft om nieuwe woningen te realiseren
energiebronnen nodig. De verwachting is dat ongeveer 80%
(zie ook RTP). Er is een toename in elektrische auto’s en een
van hun huidige aardgasverbruik in de toekomst vervangen
afname in auto’s op fossiele brandstoffen. Hierdoor neemt de
wordt door duurzame gassen zoals waterstof veranderen in
energievraag van de sector mobiliteit in zijn totaliteit af, maar
'groene waterstof' en groen gas of duurzame warmte. De
de elektravraag neemt enorm toe.
overige 20% wordt naar verwachting geëlektrificeerd.
Voor de woningbouw is uitgegaan van een groei van
De tweede groep, de 'overige gebruikers', – waaronder
circa 20.000 woningen richting 2050. Voor de bestaande
bijvoorbeeld
woningvoorraad is de Zwolse isolatieaanpak als uitgangspunt
en publieke gebouwen – heeft een minder complexe
genomen. Op basis van de (concept) warmtetransitiekaart is
energievraag. Voor deze groep wordt verwacht dat de
een verdeling gemaakt in drie hoofdsporen: ongeveer 37%
overstap grotendeels naar elektriciteit zal gaan, bijvoorbeeld
van de woningen wordt aangesloten op een warmtenet,
via warmtepompen of elektrische installaties. In beperkte
60% wordt all-electric verwarmd (bijvoorbeeld met een
mate kan ook hier waterstof een rol spelen.
11
lichte
industrie,
commerciële
gebouwen
3.2. Ontwikkeling van het aanbod van energie
Voor mobiliteit en de agrarische sector is gebruikgemaakt van meer algemene kengetallen, omdat specifieke Zwolse data beperkt beschikbaar is. Voor mobiliteit is gerekend met een sterke toename van elektrisch vervoer. Dit betekent
In onderstaande figuur 3 is te zien hoe het gemeentelijke
dat voertuigen die nu nog rijden op benzine of diesel in de
aanbod van energie in Zwolle zich ontwikkelt. Het aanbod
toekomst grotendeels vervangen worden door elektrische
van energie stijgt tussen 2020 en 2050. Dit is op basis van
varianten. Omdat elektromotoren veel efficiënter zijn dan
bestaand beleid: de bronnenstrategie, (het RTP, bestaande
verbrandingsmotoren – deze zetten een groter deel van de
plannen voor opwek van windenergie, en zon op dak (zon op
energie om in beweging en produceren minder warmteverlies
veld is in de provincie Overijssel momenteel niet toegestaan).
– levert dit tot aanzienlijke energiebesparing op, zelfs bij een
In hoofdstuk 5 gaan we andere aannames doen.
groeiend aantal voertuigen. Het aanbod van duurzame energie in Zwolle is in kaart Voor waterstof is aangenomen dat deze grotendeels van buiten
gebracht
Zwolle wordt aangevoerd. De aanname is dat Zwolle in de
verschillende onderzoeken naar de lokale potentie. Voor
op
basis
van
bestaande
opweklocaties
en
toekomst aangesloten is op de landelijke waterstofbackbone,
windenergie is uitgegaan van 10 windturbines van elk 6,7
zodat levering van waterstof mogelijk is voor sectoren waar
megawatt. Dit betreft zowel de bestaande windturbines
elektrificatie minder voor de hand ligt. Lokale productie via
als plannen die al concreet zijn. Er is in deze analyse nog
elektrolyse is in dit toekomstbeeld beperkt meegenomen.
geen rekening gehouden met extra windturbines, hoewel er ruimtelijk gezien (beperkte) ruimte is voor uitbreiding.
De verwachte behoefte aan groen gas is gebaseerd op de Zwolse bronnenstrategie. Deze is eerder door de raad
Voor zonne-energie is de potentie doorgerekend op basis
vastgesteld als bouwsteen voor het warmteprogramma. In
van de Zwolse zon-op-dakmonitor, in combinatie met
voorliggende berekening is daarbij uitgegaan van de potentie
KNMI-data over zoninstraling. Hierbij is vooral gekeken
die in de bronnenstrategie als haalbaar wordt gezien.
naar zonnepanelen op daken. Een correctie voor daken die technisch ongeschikt zijn (bijvoorbeeld vanwege constructieve beperkingen) is toegepast.
Figuur 3 huidig en potentieel van hernieuwbare opwek van energie in Zwolle
12
Het aandeel zonne-energie in de totale elektriciteitsproductie
De ontwikkeling van zowel de energievraag als het aanbod is
is in 2050 aanzienlijk hoger dan in 2020. Dit komt door
in dit hoofdstuk geschetst op basis van de huidige inzichten,
een combinatie van factoren: de kosten van zonnepanelen
zonder rekening te houden met beleidswijzigingen of
zijn sterk gedaald, de techniek is verbeterd, en het beleid
trendbreuken. In de volgende hoofdstukken wordt uitgewerkt
stimuleert grootschalige toepassing – met name op daken.
hoe deze gegevens gebruikt worden bij het opstellen
Tegelijkertijd neemt de vraag naar elektriciteit toe door
van invalshoeken en het vormgeven van een evenwichtig
elektrificatie van onder andere mobiliteit, verwarming en
toekomstbeeld voor het Zwolse energiesysteem.
industrie. Uitgangspunt is dat de huidige netcongestie in 2050 is opgelost door verzwaren en verslimmen (decentraal
3.3 Balans tussen vraag en aanbod
gebruik). De verwachte productie van groengas is gebaseerd op een haalbaarheidsstudie die in Zwolle is uitgevoerd. Deze studie
Wanneer de uitvoering van vastgesteld (gemeentelijk) beleid
geeft een eerste indicatie van de hoeveelheid groengas die
als uitgangspunt wordt genomen is te zien in figuur 4 hoe de
lokaal geproduceerd kan worden uit bijvoorbeeld organisch
balans tussen vraag en aanbod eruit ziet in 2050 (dat is op
afval of mest. De beschikbaarheid van duurzame warmte is
jaarbasis, zonder rekening te houden met fluctuaties binnen
gebaseerd op de Bouwsteen Duurzame Bronnen- onderdeel
een jaar). Er zijn dan vooral duurzame gassen (denk aan
van het Warmteprogramma. Hierin is een potentieel van 888
groene waterstof) nodig en voor elektriciteit is extra energie
PetaJoule (PJ) aan duurzame warmtebronnen opgenomen,
nodig, buiten het grondgebied van gemeente Zwolle.
waaronder
geothermie
(aardwarmte),
restwarmte
van
bedrijven, thermische energie uit afvalwater (TEA) en uit
We komen in Zwolle in 2050 energie tekort qua lokale opwek.
oppervlaktewater (TEO). Kleine reactoren voor kernenergie
Dit in rekening houdend met de huidige ontwikkelingen
(Small modular reactors SMR's) zijn hier buiten beschouwing
bij 3 PJ. Met het toekomstbeeld energiesysteem willen we
gelaten, omdat hier nog geen beleid op geformuleerd is. De
onderzoeken of je op Zwols grondgebied vraag en aanbod
SMR's komen terug in hoofdstuk 5.
nader bij elkaar kunt brengen. (qua aantallen, en ook ruimtelijk gezien).
Figuur 4 energiebalans in Zwolle in 2050
13
3.4 Energie-infrastructuur
aan de ontwikkeling van energie-infrastructuur. Met dit
De vraag en het aanbod van energie in de huidige en
toekomstbeeld en een heldere gemeentelijke positie richting
toekomstige situatie richting 2050 zijn onderzocht. De
2050 kan Zwolle bijdragen aan het programmeren van
energie-infrastructuur is een belangrijk onderdeel van het
energie-infrastructuur tussen 2025-2050.
energiesysteem om vraag en aanbod te verbinden. De keuzes die Zwolle maakt in ruimtelijke ontwikkeling, opwek en
Ontwikkelingen 2024-2035:
verbruik hebben gevolgen voor de benodigde infrastructuur
Op de energiekaart uit het RTP is aangegeven waar er nu
in 2050. Daarom is het van belang om tijdig te sturen op
aan wordt gewerkt tot aan 2035. De grote investeringen
samenhang tussen energiegebruik, opwek en netcapaciteit.
betreffen uitbreidingen voor stations en tracés. Op laag en
middenspanningsniveau
wordt
gewerkt
aan
800
Huidige situatie elektriciteits- en gasnet
transformatoren (inclusief de groei van de stad) en meer
De huidige energie-infrastructuur kenmerkt zich door een
dan 20 te vervangen of nieuwe middenspanning-stations.
relatief kleinschalig elektriciteitsnet vanwege relatief geringe
Ook is er een latente verwachting dat er een nieuwe
vraag (t.o.v. van aardgas) vanuit industriële grootverbruikers.
hoogspanningstation nodig is.
Er is ruimte nodig voor energie-infrastructuur, maar vanwege andere ruimtelijke opgaven wordt het steeds lastiger deze
Vervanging en verzwaring van de bovengrondse 110 kV
ruimte te vinden in stedelijk gebied. Zwolle is ook een centraal
verbindingen vanaf Sekdoorn richting Raalte vinden ook
knooppunt voor hoogspanning dat in de rest van Nederland
plaats. Er wordt verwacht dat er minimaal één ‘systeembatterij’
nodig is. Landelijk, provinciaal en lokaal wordt er gewerkt
gerealiseerd wordt.
binnen drie sporen: • Sneller bouwen
Toekomstig 2050
• Beter benutten
Een toekomstbestendig energiesysteem vraagt om robuuste
• Programmeren
en flexibele infrastructuur. TenneT en Enexis hebben in hun gezamenlijke netvisie uiteengezet (onder bepaalde
In de huidige situatie is het cruciaal dat er sneller gebouwd
aannames) waar zij zich op willen richten in de bouw van
wordt aan de energie-infrastructuur (onderhoud, uitbreiding
nieuwe energie-infrastructuur. Ze baseren zich op scenario’s
en het bouwen van nieuwe stations). Het elektriciteitsnet staat
die de netbeheerders hebben ontwikkeld. Deze scenario’s
onder druk door snelle toename van duurzame opwek en de
ontwikkelen zich steeds door.
groeiende vraag door elektrificatie van mobiliteit, verwarming en bedrijvigheid. Netbeheerders TenneT en Enexis werken
Op het niveau van MS stations wordt verwacht dat er meer
aan uitbreiding en verzwaring van het elektriciteitsnet door
dan 20 stations nodig zijn, verdeeld over de stad. De komende
nieuwe transformatorstations en kabelverbindingen aan te
jaren wordt aandacht besteed aan de inpassing hiervan.
leggen. Deze zijn ook opgenomen in de investeringsplannen
Gemeente Zwolle is voornemens deze stations zoveel mogelijk
van Enexis en TenneT.
en zo vroeg mogelijk in lopende gebiedsontwikkelingen in te passen. Momenteel wordt er gewerkt aan ongeveer
Beter benutten gaat met name om in de tijd de vraag en aanbod
de helft van deze stations. Twee zijn er rond de zomer
zoveel mogelijk te egaliseren. Groepscontracten, batterijen,
2025 nog gerealiseerd (aan de Dortmundstraat en op de
smart energy hubs en andere flexibiliteitsoplossingen maar
ontwikkellocatie Nieuwe Veemarkt). Een station is nagenoeg
ook het beïnvloeden van het tijdstip voor laden van mobiliteit
in procedure gebracht (tussen Aa-landen en Brinkhoek). Voor
en andere demand respons vallen hieronder. Er wordt
vier stations is overeenstemming over de locatie nabij (in
verwacht dat het Rijk in toenemende mate financiële prikkels
Voorst, Pierik, Westenholte en Hanzeland). Voor drie stations
gaat inbouwen om het net efficienter te benutten.
is de locatiezoektocht gestart (Blaloweg, Kranenburgweg en Binnenstad-noord). De overige 10 zijn nog minder concreet.
Het huidig programmeren door de netbeheerders is voornamelijk gebaseerd op hun berekeningen, met Zwolse
Samen met Enexis werkt gemeente Zwolle in een specifiek
input, gericht op 2035. Dit gaat over hoe netbeheerders,
programma buurt voor buurt aan de verzwaring van het
overheden en andere partners samen richting kunnen geven
laagspanningsnet. Dit duurt tot 2050. De volgorde van de
14
buurtaanpak wordt samen met Enexis bepaald. De afweging
Samengevat
die wordt gemaakt is enerzijds hoe lang de huidige capaciteit de toenemende elektrificatie aan kan en anderzijds de
VRAAG 2:
nieuwe in- en uitbreidingslocaties in combinatie met het warmteprogramma.
De
snelheid
waarmee
bestaande
Hoe kan het energiesysteem (incl. bronnenmix) eruitzien
wijken van het gas gaan en de verwachte warmteoplossing
in 2050, en welke uitdagingen zijn er?
heeft immers ook effect op de snelheid en hoogte van de benodigde verzwaring. Daarnaast verandert het gasnetwerk.
De belangrijkste zaken zijn:
Hierdoor ontstaat ruimte voor alternatieve energiedragers
• Sterke toename in 2050 in vraag naar elektriciteit,
zoals groen gas en groene waterstof. Gasunie onderzoekt
woningbouw, en bedrijventerreinen en mobiliteit zijn
hoe het bestaande gasnetwerk kan worden aangepast of
grote vragers.
hergebruikt voor duurzame gassen. Provincie Overijssel
• Inzet op maximaal benutten van lokale bronnen is echt
onderzoekt in de provinciale energievisie hoe waterstof in de
noodzakelijk, wanneer dat niet gebeurt is er import
toekomst een grotere rol kan spelen.
nodig van waterstof en elektriciteit. • We komen in Zwolle in 2050 energie tekort. Rekening houdend met de huidige ontwikkelingen is dat
3.5 Flexibiliteit
ongeveer 3 PJ. Met het toekomstbeeld energiesysteem
Een toekomstbestendig energiesysteem heeft voldoende
willen we onderzoeken of je op Zwols grondgebied
flexibiliteit. Het energienetwerk is efficiënt en flexibel. Voor
vraag en aanbod nader bij elkaar kunt brengen. (qua
het toekomstbeeld speelt flexibiliteit een grote rol, waarin het
aantallen, en ook ruimtelijk gezien).
een verbindende rol in de verwachting van energie opwek, -vraag -en infrastructuur. Flexibiliteit is essentieel om vraag en aanbod in balans te houden, en netcongestie zoveel mogelijk te verminderen. Voorbeelden van flexibiliteit zijn onder andere batterijen, electrolysers, slimme energiehubs en het flexibele contracten met de netbeheerder. Meer flex helpt bij het minimaliseren van de noodzaak om meer energie op te wekken en aanpassingen te doen aan de energie infrastructuur. Dat betekent dat de (maatschappelijke) kosten lager zullen zijn en er minder ruimtegebruik is. Hierdoor biedt flexibiliteit een oplossing voor langdurige uitbreidingen of ontwikkelingen.
15
4. Drie invalshoeken voor het energiesysteem In dit hoofdstuk volgt een toelichting op de totstandkoming
De thema's voor de energieschets zijn beschreven aan de
en opbouw van de invalshoeken voor het energiesysteem.
hand van de volgende benaderingen:
Omdat er op verschillende manieren richting gegeven
• Energiesysteem en bronnenmix: inzicht in de werking
kan worden aan het energiesysteem, willen we deze
van het energiesysteem, de technieken en mix van
onderzoeken in drie verschillende denkrichtingen. Vanuit
energiebronnen, het samenbrengen van vraag, aanbod, en
algemene uitgangspunten, ambities uit bestaand beleid,
flexibiliteit.
en uit provinciale en landelijke energievisies haalden we 3
• Ruimte: inzicht in de ruimtelijke impact van het scenario,
interessante denkrichtingen, die we 'invalshoeken' noemen.
principes voor de verdeling van de schaarse ruimte en de beschikbare ruimte voor ontwikkelingen.
Keuze voor drie invalshoeken
• Sociaal: inzicht in hoe mensen die in Zwolle, wonen, werken
Er zijn drie invalshoeken gekozen. Dat zijn: 'centrale regie',
en recreëren het energiesysteem ervaren. • Samenwerking en governance: inzicht in de benodigde
'noaberschap energie', en 'all-in'. Centrale regie komt mede voort uit het Ruimtelijke toekomstperspectief (RTP), waarbij
rollen
Zwolle een knooppunt beoogt in de toekomst. Voor energie
besluitvormingsorganen (governance).
en
taken,
de
samenwerkingsvormen
en
de
zou dat betekenen dat er centrale regie plaatsvindt om te
• Financieel-digitaal: inzicht verschillende type financiële
sturen op vraag, aanbod, opslag en transport van energie. Een
structuren in het energiesysteem van de toekomst, en data-
logische tegenhanger om te onderzoeken is 'noaberschap
vraagstukken.
energie'. Deze invalshoek benadert het bouwen aan een energiesysteem van onderop. Voor de derde invalshoek
Drie typen van samenwerking
hebben we externe stakeholders om advies gevraagd. Zij
In de uitwerking van de invalshoeken wordt onderscheid
daagden ons uit om na te denken over deze vraag: wat gebeurt
gemaakt in drie verschillende vormen van samenwerking.
er als energie in de ruimtelijke ontwikkeling van Zwolle volledig centraal staat, en de gemeente (en mede-overheden
Een directieve samenwerking: Er is vanuit één
en andere partijen) alles uit de kast trekt om in te zetten op
(overheids) partij een uitgesproken ambitie,
innovatie, en bestaande energie-kaders veranderen? Wat als
voelt de urgentie en heeft de middelen voor
we 'all in' gaan qua energietransitie?
realisatie. Deze ambitie raakt anderen die betrokken willen worden, en daarom wordt er
Verschillende benaderingen
een samenwerking gezocht. Deze partij kent
Het energiesysteem van de toekomst heeft raakvlakken met
een sturende rol, en pakt de regie.
elk aspect van samenwerking in het ruimtelijk domein, het besluitvormingsdomein, de economische sectoren en de
Een collectieve samenwerking: Partijen zijn
samenleving als geheel. Daarbij speelt ook de inrichting van
complementaire partners die elk iets te halen
het energiesysteem een rol met de energiemix, de beschikbare
en te brengen hebben rond een gezamenlijk
technieken en de toepassing van digitale technieken in het
gevormde ambitie.
systeem. Daarom is het van belang dat het onderzoek naar het energiesysteem van de toekomst zo breed mogelijk wordt
Een
connectieve
samenwerking:
aangevlogen vanuit deze thema’s en aspecten.
een persoonlijke drive start een pionier een
Vanuit
beweging waarbij anderen op hun eigen voorwaarden deelgenoot kunnen worden. Anderen steunen hierbij het initiatief en de ambitie vanuit de pionier.
16
5. Toekomstbeeld Hoe ziet die wereld van duurzame energie eruit over 25
leverancier van energie aan de regio. Waar de energie precies
jaar? Om het toekomsbeeld te maken, hebben we ideeën
vandaan komt is minder relevant voor de meeste inwoners en
verzameld van mensen binnen en buiten de gemeente Zwolle.
bedrijven. Publieke regie en marktwerking zorgen dat energie
Dit hoofdstuk biedt inspiratie ten aanzien van strategische
wordt opgewekt daar waar het ruimtelijk past en de kosten
vragen 3, 4 en 5:
het laagst zijn.
3. Hoe kunnen vraag en aanbod van energie in balans
De marktwerking krijgt volop kansen. Startups bloeien op,
komen, en op welk niveau komt vraag en aanbod samen?
ook in Zwolle. De beste innovaties zijn snel levensvatbaarheid,
4. Als we variëren met verschillende bronnenmixen,
juist ook omdat een beperkt aantal partners (overheden en
invalshoeken en benaderingen, wat leert ons dat?
hun netbeheerders) de regie nemen, het belang van innovatie
5. Welke rol kan de gemeente Zwolle in het energiesysteem
onderschrijven en volume, financiën en daadkracht kunnen
van de toekomst vervullen, in relatie tot externe
bieden. Het sturen op één centraal systeem betekent ook
samenwerkingspartners?
een afweging hierover te maken, samen met het belang van het systeem voor ogen. Inwoners en bedrijven accepteren
Het toekomstbeeld bevat een kwalitatieve beschrijving met
dat vanuit een maatschappelijke invalshoek het niet altijd de
visualisaties en data. Het energiesysteem van de toekomst
beste oplossing is voor specifieke situaties.
wordt niet één van deze drie. Via multifunctionele laadhubs wordt de ‘Heavy Duty’ mobiliteit voorzien van vulpunten met waterstof en/ of
Invalshoek A: Centrale regie
elektriciteit. Voor mobiliteit worden locaties van regionale
De stad Zwolle heeft een centraal energiesysteem, dat zo slim
laadpleinen
en efficiënt mogelijk is ingericht. Bewoners en ondernemers
internationale logistieke corridors die door de regio lopen.
genieten van betaalbare, betrouwbaar en beschikbare
Laadpleinen worden zoveel mogelijk gecombineerd met
energie. Vraag, aanbod, opslag, en transport van energie zijn
opwek via bijvoorbeeld zonPV op carports.
afgestemd
op
nationale
laadlocaties
en
strategisch ruimtelijk geconcentreerd. In deze energiezones waar alles samenkomt, is de energie-infrastructuur maximaal
Nieuwbouwwoningen en wijken zijn zowel voldoende
uitgebreid om de nieuwe vraag door woningbouw en
groen, als energieleverend. Nieuwe bedrijven die naar
bedrijvigheid te faciliteren, en opwek te realiseren. In deze
de regio komen, worden strategisch verdeeld over of
‘energiezone’ vlakbij infrastructuur is voldoende elektriciteit
toebedeeld aan de bedrijventerreinen, kijkend naar hun
beschikbaar. Bewoners zijn gegarandeerd van een veilig en
energieprofielen. De vragers zitten altijd dichtbij de bron.
betrouwbare energievoorziening. Voor bedrijven heeft Zwolle
Doordat het energiesysteem zo efficiënt is ingericht,
een aantrekkelijk vestigingsklimaat. ‘Nieuw helpt bestaand’:
blijven landschappelijke waarden aan de randen van Zwolle
waarbij nieuwe gebiedsontwikkelingen en doorontwikkeling
behouden.
van bedrijventerreinen, de bestaande woningen en bedrijven energie leveren. Warmtebronnen, groengas, geothermie, opslag, waterstof en duurzame opwek van wind en zon op daken worden maximaal benut voor mobiliteit, bedrijfsleven en woningen. Zwolle is qua energie een belangrijk knooppunt in Nederland, en als
17
Centraal Centraal Hoe ziet het leven eruit?
Geen idee hoe zeGeen het regelen, idee hoe ze het regelen, maar ik ben blij dat maar ik me ik ben blij dat ik me geen zorgen hoefgeen te maken zorgen hoef te maken over waar mijn energie over waar mijn energie vandaan komt. vandaan komt.
De systeembatterijen De systeembatterijen zitten echt op dezitten juisteecht op de juiste plek plek
Ja, daar hoef ik me Ja, met daar hoef ik me met mijn bedrijf ook geen mijn bedrijf ook geen zorgen over te maken! zorgen over te maken!
Ja inderdaad! Ze Ja inderdaad! Ze ontlasten het netontlasten én ze het net én ze zitten in de energiezone zitten in de energiezone
Benadering vanuit de thema's: energiesysteem & bronnenmix, ruimte, sociaal, financieel & digitaal, samenwerking & governance
Decentraal Decentraal Energiesysteem & bronnenmix
Ruimtelijk
In welke
In welke
Sociaal
Financieel & digitaal
Samenwerking & governance
Nooit gedacht dat Nooit ik zoveel gedacht zoudat ik zoveel zou voordelen zou ondervinden voordelen zou in een ondervinden in een
Clustering van grootschalige Energievraag- en aanbod energiegemeenschap energiegemeenschap opwek van zon (PV + PVT) zit jij? zijn strategisch zit jij? en groot& wind, vraag, en opslag schalig geclusterd langs vanInenergie. Grootschalige energie Assendorp. Onze In Assendorp. twee Onze twee infrastructuur hebben samen wijken een hebben samen een zonwijken boven of naast de mobatterij, en zijn elkaars backbatterij, en zijn elkaars backbiliteit infrastructuur worden up. Super gaaf! up. Super gaaf! volop benut (boven wegen, parkeergarages, etc.)
Door centrale regie zijn inwoners en ondernemers volledig ontzorgd. Met hun gedrag kunnen ze verbruik beïnvloeden. Prijzen gelijk voor iedereen
Data is transparant en Gemeente Zwolle particienergiegemeenschap. energiegemeenschap. Samen delen Samen delen beschikbaar voor overhepeert als zon actieve overheid en auto, en windenergie we een auto, zonwe eneen windenergie en den. Alle data van HS/MSeen wijkbatterij. risicodragend in collectieve een wijkbatterij. stations zijn openbaar. voorzieningen. De gemeente stuurt op clustering Je wint niet alles Je hoor. wintIkniet sta alles hoor. Ik sta van kop vraag ende aanbod en nog steeds aan kop nogvoor steeds de aan voor bespaar-challenge! bespaar-challenge! hiervoor wordt transparante verantwoording afgelegd.
Er is voldoende flexibiliteit in het energiesysteem: Grootschalige batterijen en grootschalige warmtebuffers zijn slim ingezet. Batterijen benutten zo min mogelijk zeldzame grondstoffen (flow batterijen, zoutbatterijen). Grootschalige opslag vangt overproductie op, haalt (gebruiks/ verbruiks)pieken uit het elektriciteitssysteem, zorgt voor seizoensoverbrugging.
Energie is toegankelijk. Inwoners en ondernemers voelen prijsprikkels om energie te besparen.
Door in te zetten op slimme (digitale) systemen kan er gestuurd worden op grote energiehubs
Zwolle is een zichtbaar en herkenbaar knooppunt van energie, onder andere door de aanwezigheid van energy hubs
Netbeheerders werken intensief samen voor de inrichting van centrale infrastructuur. Zij investeren vooral in de energiezone, de rest van het net breidt niet extra uit qua capaciteit (huidige net wordt wel onderhouden door netbeheerder).
Onbegrensd Onbegrensd Tof he! Door deze Tof he! Door deze goedkope en lichtgewicht goedkope en lichtgewicht zonnepanelen liggen zonnepanelen nu alle liggen nu alle daken in Zwolle vol daken in Zwolle vol
Ik dacht altijd dat Ik dacht altijd dat mijn dak niet mijn dak niet geschikt was geschikt was
Bizar. Want zuinig Bizar. omgaan Want zuinig omgaan met energie is numet zo energie is nu zo vanzelfsprekend! vanzelfsprekend! Een paar jaar geleden Een paar hadjaar geleden had je helemaal geenjerelatie helemaal geen relatie met je stopcontact met je stopcontact
18
Energiesysteem & bronnenmix
Ruimtelijk
Sociaal
Financieel & digitaal
Samenwerking & governance
De industrie en logistiek benutten waterstof uit een aftakking van de landelijke waterstofbackbone. Waterstof kan waar nodig omgezet worden voor veilig transport (naar mierenzuur/ ammoniak).
Er is onderscheid tussen ‘Energiezones’ (kracht-zones) en behoud van landschappelijke waarden (pracht-zones). In de krachtzones is energie zichtbaar, wel zoveel mogelijk onder de grond qua energie-infrastructuur. Prachtzones blijven maximaal groen. Energie(infrastructuur)zoveel mogelijk ondergronds, of inpandig/ geïntegreerd in gebouwde omgeving.
Er is weinig invloed vanuit inwoners en ondernemers op het energiesysteem doordat er centrale regie is en zij volledig ontzorgd zijn.
Om energie toegankelijk te houden en inwoners en ondernemers volledig te ontzorgen wordt ervoor gezorgd dat energieprijzen voor iedereen gelijk zijn.
Samenwerking met buurgemeenten om een regionale match te creëren in vraag en aanbod van energie: Zwolle vervult daarin de regiofunctie.
Woningen zijn op de collectieve warmtenetten aangesloten, met als bron o.a. aquathermie en (ondiepe) geothermie. Grootschalige hoogwaardige groengasproductie, voor de binnenstad van Zwolle, voor bedrijven, en tbv van anderen
Smart energy hubs zijn multimodale hubs (waar verschillende energiebronnen en energievormen en energievragers bijelkaar komen) en vraag, aanbod en opslag geclusterd wordt.
Het energiesysteem is optimaal efficiënt ingericht, en slimme datasystemen sturen energieproductie, opslag en afname strategisch aan. Ze ondersteunen datadeling. In de energiezone is de vraag, aanbod en infrastructuur met elkaar verbonden en daarbinnen wordt data vrij gedeeld.
Mogelijk nieuwe rol voor de netbeheerder in ontwikkelen en beheren van energieopslag
Op het gebied van data is er eenduidigheid qua KPI’s (bijvoorbeeld landelijke bronnen). AVG en privacy van bedrijven zijn ondergeschikt aan de energietransitie
Mogelijke vorming van regionale energiebedrijf of gemeentelijk energiebedrijf waar overheid samen met markt en kennisinstellingen de centrale regie voert over de ‘energiezone’.
WKO-systemen worden ingezet bij nieuwe ontwikkellocaties. • Diepe en ondiepe geothermie als potentiële warmtebron voor Holtenbroek en de Aa-landen. • Het afvalwater uit de RWZI als warmtebron. • Mogelijkheden voor aquathermie uit IJssel, Vecht, Willemsvaart, Nieuwe Vecht, Materiaalhaven en Kolenhaven worden onderzocht als aanvullende bron. Logistieke sector benut grootschalige publieke mobiliteitshubs, op energetisch logische locaties voor (inter) nationaal transport. Er zijn diverse initiatieven waarvan de gemeente verkent of daaraan wordt meegewerkt. Parkeergarages vol met zon + opslag Laadhubs hebben belangrijke batterijfunctie + elektrisch laden + waterstof + Vehicle to grid
Meer dan 20 mobiliteitshubs zijn strategisch verdeeld over de stad. Ook zijn er logistieke hubs (overslag) om ritten te beperken. Er zijn pakketkluizen aanwezig in hubs om vervoersbewegingen te beperken.
Omgevingsrisico’s grootschalige opslag en productie zijn inzichtelijk
19
Energiesysteem & bronnenmix
Ruimtelijk
Sociaal
Financieel & digitaal
Samenwerking & governance
Bedrijventerreinen zijn circulaire smart energy hubs, en delen energie achter de meter. Inclusief opslag en depotladen.
Inbreidingslocaties fungeren daarbij als hefboom binnen de stad om de energie-infrastructuur toekomstbestendig in te passen en ook de bestaande stad aan te laten sluiteon op collectieve warmteoplossingen vanuit de inbreidingslocaties.
Mogelijk verplicht meedoen met collectieve oplossingen (dan wel rechtvaardig verdelen, ook kosten Woningcorporatie biedt een all-in concept voor huurders opwek, opslag ,EMS< vervoer en consumptie
Om energie te besparen, kunnen er extra kosten komen voor bovengemiddeld hoog energieverbruik (basis tarief voor gemiddeld energieverbruik). Overheid bepaalt de prijstelling afhankelijk van het soort bedrijf, woning of inkomen
Warmtebedrijf Zwolle ontwikkelt nieuwe warmte-infrastructuur zowel in de bestaande stad als voor uitbreidingslocaties
Benutting thermische energie uit oppervlaktewater, riool, afvalwater en drinkwater.
Aansluiting van een waterstof-backbone prioritair in Hessenpoort (in combinatie met elektrolyse) en daarnaast ook verder onderzoek naar aantakking tot Voorst. Er worden locaties ontwikkeld voor de productie van biogass en waterstof (via elektrolyse) met aansluiting op de waterstofbackbone
Overproductie zon en wind inzetten voor moleculen, zo min mogelijk het net opsturen.
Er komen nieuwe windturbines (op bedrijventerrein Hessenpoort en Haerst).
Om de energie-infrastructuur te versterken, worden onderstations uitgebreid, worden middenspanningsstations (MS-stations) toegevoegd en worden nieuwe tracés gerealiseerd. Dit vindt plaats in de stad, maar ook in het buitengebied en in Hessenpoort.
Import van energie (vanuit waterstofbackbone, of mogelijk wind op zee of elders)
Warmtebedrijf Zwolle werkt samen met het Provinciale Warmtebedrijf Drenthe Overijssel
20
Bovenstaande tabel geeft inzicht in de energiebalans 2050 voor de invalshoek centrale regie. Bij centrale regie stuur je op maximaal benutten van grootschalige collectieve warmtebronnen,
waardoor
de
vraag
naar
individuele
elektrische oplossingen afneemt. Voor werklocaties kan een collectieve vraag naar groen gas en waterstof het gebruik van elektriciteit doen afnemen. Voor mobiliteit is rekening gehouden met het zogeheten middenscenario vanuit E-laad (nationale data), waarbij de centrale regie leidt tot een aanbod van (collectieve) laadpunten en daarmee de vraag laat groeien. Aan de opwek kant, leidt centrale regie tot relatief veel grootschalige opwek. Denk aan diepe geothermie en grootschalige groengas productie. Bij centrale sturing is de zonne-energie relatief beperkt. Zon-op-land is beperkt en centrale sturing leidt niet direct tot meer zon-op-dak. Er is hier rekening gehouden met 2 extra windturbines, boven de huidig (geplande) windmolens. Centrale regie leidt ook tot een aansluiting op de waterstof backbone. Figuur 5 Energiebalans Zwolle 2050 vanuit invalshoek centrale
In bijlage 1 zijn de uitgangspunten van de berekeningen van
regie
alle invalshoeken geduid
21
De systeembatterijen De systeembatterijen zitten echt op dezitten juisteecht op de juiste plek plek
geen zorgen hoef geen te maken zorgen hoef te maken over waar mijn energie over waar mijn energie vandaan komt. vandaan komt.
Invalshoek B: Noaberschap energie
Ja, daar hoef ik me Ja, daar met hoef ik me met mijn bedrijf ook mijn geenbedrijf ook geen op, slaan hetzorgen op over en te delen maken! zorgenhet over lokaal te maken!met elkaar.
Zwolle barst van lokaal ondernemerschap, en noaberschap
de gebruikers om zelf in hun energiebehoefte te voorzien.
krijgt een nieuwe betekenis. Inwoners en ondernemers
Energie
vormen samen met steun van de gemeente Zwolle
voorzieningen, zoals kleine, lokale warmtenetten. Energie is
energiegemeenschappen. Het energiesysteem bestaat uit
het nieuwe weefsel in de samenleving: samen energie delen en
veel lokale energiegemeenschappen (kleine hubs). Energie is
opwekken brengt verbondenheid en versterkt sociale cohesie.
lokaal verbonden en is lokaal in balans. Lokale energiesystemen
De gemeenschappen vragen organisatiekracht en aandacht
zijn zelfvoorzienende gemeenschappen voor energie die
voor brede participatie van iedereen in de gemeenschap.
verschillende afmetingen kunnen hebben. Denk bijvoorbeeld
Nieuwe ontwikkelingen vinden enkel plaats na goedkeuring
aan het opwekken van warmte op een sportveld, dat gedeeld
van de lokale warmte- en energiegemeenschappen. Zij zijn
kan worden met een nabijgelegen school en zwembad.
immers verantwoordelijk voor het functioneren van het
Ondernemers, bewoners en verenigingen wekken zelf energie
energiesysteem.
Ja inderdaad! ZeJa inderdaad! Ze ontlasten het net ontlasten én ze het net én ze zitten in de energiezone zitten in de energiezone
Digitale
oplossingen (onder andere financiële verrekeningen, inzicht in opwek en verbruik en autonome aansturing) ondersteunen is
aangevuld
door
kleinschalige
collectieve
Decentraal Decentraal Hoe ziet het leven eruit?
Nooit gedacht dat Nooit ik zoveel gedacht zoudat ik zoveel zou voordelen zou ondervinden voordelen zou in een ondervinden in een energiegemeenschap. energiegemeenschap. Samen delen Samen delen we een auto, zon weneen windenergie auto, zon en windenergie en een wijkbatterij.een wijkbatterij.
In welke In welke energiegemeenschap energiegemeenschap zit jij? zit jij? In Assendorp. Onze In Assendorp. twee Onze twee wijken hebben samen wijken een hebben samen een batterij, en zijn elkaars batterij,backen zijn elkaars backup. Super gaaf! up. Super gaaf!
Je wint niet allesJehoor. wintIk niet staalles hoor. Ik sta nog voor steeds nog steeds aan kop deaan kop voor de bespaar-challenge! bespaar-challenge!
Onbegrensd Onbegrensd Tof he! Door deze Tof he! Door deze goedkope en lichtgewicht goedkope en lichtgewicht zonnepanelen liggen zonnepanelen nu alle liggen nu alle daken in Zwolle daken vol in Zwolle vol
Bizar. Want zuinig Bizar. omgaan Want zuinig omgaan met energie is nu met zo energie is nu zo vanzelfsprekend! Een paar jaar geleden Een paar hadjaar geledenvanzelfsprekend! had je helemaal geenjerelatie helemaal geen relatie met je stopcontact met je stopcontact
Ik dacht altijd Ik dat dacht altijd dat mijn dak niet mijn dak niet geschikt was geschikt was
22
Benadering vanuit de thema's: energiesysteem & bronnenmix, ruimte, sociaal, financieel& digitaal, samenwerking & governance
Ruimtelijk
Sociaal
Financieel & digitaal
Samenwerking & governance
Het energiesysteem is lokaal: in één gebied zijn opslag, opwek en vraag geclusterd.
Het landschap en de ruimte transformeert mee met de lokale energiebehoefte, de ontwikkeling van nieuwe woningen en werkplekken gebeurt zodanig dat de energievoorziening achter de meter plaatsvindt.
Energiegemeenschappen hebben zeggenschap over hun eigen energie. Inclusief leveringsbetrouwbaarheid, rendement & risico’s. laagdrempelig instappen.
Inzet op Local4Local. Dat houdt in dat de eindgebruiker de lokale prijs betaalt voor lokaal opgewekte stroom, warmte, opslag en transport. Deze prijs wordt bepaald door die lokale factoren en kan dus per gebied variëren.