Document · PDF

1. onderzoeksrapport Zwolse Wijkaccommodaties

Raad Besluitvormingsronde 20 december 2021, gemeente ZwolleBij agendapunt: Onderzoek naar Zwolse Wijkaccommodaties16.657 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

EINDRAPPORT ONDERZOEK ZWOLSE WIJKACCOMMODATIES GEMEENTE ZWOLLE 18 JUNI 2021

Aan

Gemeente Zwolle Projectgroep Onderzoek Zwolse Wijkaccommodaties

Van

Hospitality Group Nijverheidsweg-Noord 78 Postbus 2186 3800 CD AMERSFOORT

Auteurs

Ynske Lankreijer Dick Leijen Maurice Tepperik Project

Onderzoek Zwolse Wijkaccommodaties Betreft

Eindrapport Ons kenmerk

210037.c02/DL/CL Datum

18 juni 2021

Behoudens uitzonderingen door de wet gesteld mag, zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van de rechthebbenden c.q. door de rechthebbenden gemachtigden, niets uit deze uitgave worden vermenigvuldigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of anderszins, hetgeen ook van toepassing is op de gehele of gedeeltelijke bewerking.

INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING

1 DE CONTEXT

1.1 Aanleiding

1.3 Werkwijze

1.4 Leeswijzer

2 STAAT VAN DE ZWOLSE WIJKACCOMMODATIES

2.1 Inleiding

2.2 Aanbod van accommodaties

2.3 Het gebruik/de bezetting

2.4 Eigendom, beheer & exploitatie

2.5 Subsidie

2.6 Conclusies

3 VRAAG/BEHOEFTE AAN ACCOMMODATIE

3.1 Inleiding

3.2 Omvang van de vraag/behoefte

3.3 Aard van de vraag/behoefte

3.4 vraag versus aanbod

4 NAAR EEN TOEKOMSTBESTENDIG ACCOMMODATIEAANBOD

4.1 Inleiding

4.2 Uitgangspunten

4.3 Accommodatieaanbod

4.4 Beheer en exploitatie

4.5 Subsidie

4.6 Financien

SAMENVATTING INLEIDING Vorig najaar is het Onderzoek Zwolse Wijkaccommodaties gestart. De gemeente Zwolle ziet de wijkaccommodaties als belangrijke voorzieningen voor het huisvesten van maatschappelijke initiatieven/activiteiten en voor de instandhouding/versterking van de sociale samenhang in wijken en buurten. De afgelopen jaren is deze belangrijke functie steeds meer onder druk komen te staan. Een combinatie van terugloop in gebruik, tegenvallende inkomsten en complexer wordende bestuurstaken hebben negatieve invloed op de continuïteit van de accommodaties. Het blijkt voor de besturen steeds lastiger om enerzijds de accommodatie sluitend te exploiteren en anderzijds goed te kunnen inspelen op de sociale opgave binnen de verschillende wijken. Het Onderzoek Zwolse Wijkaccommodaties heeft tot doel om de aard en de omvang van deze problematiek vast te stellen om op basis daarvan adviezen te geven over een toekomstbestendige opzet van de wijkaccommodaties voor wat betreft: ▪ ▪ ▪

Het aanbod van wijkaccommodaties. De wijze waarop de wijkaccommodaties worden beheerd en geëxploiteerd. De rol van de gemeente bij de instandhouding van de accommodaties en de subsidiesystematiek.

Dit is het eindrapport van dit onderzoek.

DE STAAT VAN DE ZWOLSE WIJKACCOMMODATIES De 14 wijkaccommodaties van Zwolle zijn met dit onderzoek gedetailleerd in kaart gebracht. Er is gekeken naar: ▪ De accommodaties zelf: De capaciteit, kwaliteit en functionaliteit van de wijkaccommodaties. ▪ Het gebruik: De bezetting, type activiteiten en de maatschappelijke functie. ▪ Beheer en exploitatie: Eigendom, beheervorm en de aard en de omvang van eventuele problemen in beheer en exploitatie. ▪ De rol van de gemeente bij de instandhouding. Deze inventarisatie geeft een divers beeld van de wijkaccommodaties in Zwolle. Zwolle beschikt enerzijds over eigentijdse, aantrekkelijke, multifunctionele accommodaties, met een goede bezetting, een brede maatschappelijke functie en een toekomstbestendige beheer- en exploitatieopzet. Anderzijds zijn er ook verouderde, onaantrekkelijke accommodaties, accommodaties met een beperkte bezetting/ maatschappelijke functie en continuïteitsproblemen. Ook geldt dat de spreiding niet overal evenwichtig is. In de volgende figuur is ‘de staat van de Zwolse wijkaccommodaties’ schematisch weergegeven. Alle accommodaties zijn door ons gescoord op twee assen, t.w.: ▪ ▪

De maatschappelijke functie, waarbij is gekeken naar bezettingsgraad, bereik, animo en naar de functies die in de accommodaties zijn gehuisvest. De toekomstbestendigheid, waarbij is gekeken naar de accommodatie zelf (aantrekkelijkheid, technische staat) en naar de mate waarin beheer- en exploitatieproblemen voorkomen.

EINDRAPPORT

01 | 55

Figuur 1: De staat van de Zwolse wijkaccommodaties.

Uit de figuur blijkt: ▪

▪

Er zijn drie wijkaccommodaties met een sterke maatschappelijke functie, die allen toekomstbestendig zijn. Dit zijn Wijkcentrum Holtenbroek, De Enk en De Pol. De toekomstbestendigheid van De Pol is iets lager beoordeeld, vanwege de kenmerken van het gebouw zelf (gedateerd, weinig uitnodigend). Er zijn zes accommodaties die op alle aspecten iets lager scoren, maar over het algemeen geen grote problemen kennen. Dit zijn het Cultuurhuis, Vlasakkers, De Elshof, De Molenkamp, De Bolder en Ons Eigen Huis. Dit neemt niet weg dat op specifieke onderwerpen sprake kan zijn van problematiek. Bijvoorbeeld het Cultuurhuis kent een goede maatschappelijke functie en geen problemen in het beheer. Echter , het gebouw zelf (gecompartimenteerde opzet, problemen met installatietechniek en mede daarom ongeschikt als kantoor huisvesting) kent kwaliteitsproblemen. Dat geldt ook (weinig aantrekkelijke accommodatie) – zij het in mindere mate – voor De Bolder. Er zijn twee accommodaties waar vraagtekens kunnen worden gezet bij hetzij de toekomstbestendigheid, hetzij de maatschappelijke functie. Voor De Weijenbelt en Eben Haëzer geldt dat zij onder druk staan vanwege een relatief beperkt gebruik door de inwoners uit het verzorgingsgebied. Twee accommodaties verkeren in de ‘acute gevarenzone’ door een combinatie van een te beperkte bezetting/maatschappelijke functie en beheeproblemen.

Het zijn Bestevaer en Het Anker, waarbij recente ontwikkelingen bij de Bestevaer (uitbreiding bestuur) hoopgevend zijn.

DE VRAAG/BEHOEFTE AAN WIJKACCOMMODATIES Met het onderzoek is ook een beeld gevormd van de huidige en toekomstige vraag/behoefte aan wijkaccommodaties. Dat beeld is gevormd op basis van: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Het aantal inwoners per wijk. De samenstelling van de bevolking naar leeftijdsklassen en multiculturaliteit. Het karakter van de wijk (dorps of stedelijk). De sociaal-economische positie van de inwoners. De samenstelling van de wijken naar leefstijlen. De bevolkingsprognoses.

EINDRAPPORT

02 | 55

AARD EN OMVANG VAN DE VRAAG Ook de vraag/behoefte aan wijkaccommodaties in Zwolle is divers en verschilt naar gelang de omvang van de wijken, de bevolkingssamenstelling, de leefstijlen en de sociale opgave. De vraag varieert van het eenvoudigweg ruimte bieden aan initiatieven van inwoners in de wijken met een dorps karakter, tot voorzieningen in de directe woonomgeving voor ouderen (voorkomen vereenzaming, vitaliteit) en accommodaties die activering en participatie in de aandachtswijken ondersteunen. De vraag/behoefte aan wijkaccommodaties in Zwolle zal de komende jaren toenemen. Die toename wordt vooral veroorzaakt door een stijging van het aantal inwoners en tegelijkertijd vergrijzing van de bevolking. VERHOUDING VRAAG EN AANBOD Capaciteit en spreiding Het aanbod van wijkaccommodaties lijkt onevenwichtig gespreid. In de volgende figuur is de verhouding tussen vraag en aanbod (uitgedrukt in aantallen vierkante meters) op stadsdeelniveau weergegeven (jaar 2031). Figuur 2: Vraag/behoefte versus aanbod 2031.

Bij deze figuur moet direct worden opgemerkt dat nog geen rekening is gehouden met het aanbod van ‘overige accommodaties’. Naast de wijkaccommodaties zijn er in Zwolle nog tal van andere accommodaties (specifieke accommodaties voor jeugd, senioren, sportaccommodaties met een brede maatschappelijke functie, etc.) die ook een sociaal-maatschappelijke functie vervullen. Neemt niet weg dat de tabel geeft signalen over een te beperkte capaciteit in de stadsdelen Midden, Noord (vooral AA-Landen) en Oost (Dieze en Wipstrik). Aansluiting bij de behoeftes De meeste accommodaties sluiten op het gebied van uitstraling, programmering en type beheer goed aan bij de behoeftes van de inwoners van het verzorgingsgebied. Vijf accommodaties hebben een profiel dat onvoldoende past bij die behoeftes. Dat zijn Het Anker, Bestevaer, Eben Haezer, De Molenkamp en De Weijenbelt. Aansluiting bij maatschappelijke opgave Ook voor de maatschappelijke opgave geldt dat de meeste accommodaties een functie vervullen die voldoende tot goed past bij de maatschappelijke opgave binnen het verzorgingsgebied. In die accommodaties treffen we (meer dan) voldoende gebruikers en activiteiten aan die goed aansluiten bij het maatschappelijke profiel. Er zijn echter ook enkele accommodaties die eigenlijk een bredere maatschappelijke functie zouden willen/moeten vervullen.

In die accommodaties is sprake van een beperkt gebruik, vooral voor activiteiten waar deze accommodaties eigenlijk voor zijn bedoeld. De accommodaties zijn: ▪ ▪ ▪ ▪

Bestevaer. De Weijenbelt. Eben Haëzer. Het Anker.

EINDRAPPORT

03 | 55

NAAR EEN TOEKOMSTBESTENDIG ACCOMMODATIEAANBOD Op basis van de huidige situatie van de wijkaccommodaties en de toekomstige vraag/behoefte zijn voorstellen ontwikkeld om te komen tot een toekomstbestendige opzet. Die voorstellen hebben betrekking op: ▪ ▪ ▪

Het aanbod van wijkaccommodaties. De wijze waarop de wijkaccommodaties worden beheerd en geëxploiteerd. De rol van de gemeente bij de instandhouding van de accommodaties en de subsidiesystematiek.

UITGANGSPUNTEN Bij de ontwikkeling van de voorstellen hebben de volgende uitgangspunten centraal gestaan: ▪

▪

De functie staat voorop: Centraal staat dat de wijkaccommodaties de functie (gaan) vervullen waar inwoners behoefte aan hebben en die van belang zijn voor de maatschappelijke opgave. Daarbij wordt volledig aangesloten bij de hervormingsagenda van de gemeente Zwolle, die inzet op een sterke sociale basis. De wijkaccommodaties moeten – voor zover nog niet het geval – hun functie binnen die sociale basis gaan vervullen. Samenhang: Met dit onderzoek is ook een beeld gevorm van het aanbod van ‘overige accommodaties’. Daaruit is gebleken dat niet alleen de wijkaccommodaties een functie vervullen voor de huisvesting van sociaal-maatschappelijke activiteiten, maar dat dergelijke activiteiten ook plaatsvinden binnen een groot aantal overige accommodaties. Afstemming van vraag en aanbod kan daarom niet plaatsvinden door uitsluitend de wijkaccommodaties daarin te betrekken. Ook het aanbod en de functie van de ‘overige accommodaties’ moeten worden betrokken. Van belang is daarbij het Programma Maatschappelijke Voorzieningen. Dat programma heeft tot doel om – overkoepelend over de sectoren cultuur, onderwijs, sport, welzijn en zorg – integrale afwegingen te maken over de afstemming tussen vraag en aanbod. Om die reden wordt in dit rapport volstaan met het benoemen van verschillen in vraag en aanbod, sec vanuit het oogpunt wijkaccommodaties.

In het Programma Maatschappelijke Voorzieningen zullen nadere afwegingen worden gemaakt. Aansluiten bij leefstijlen: Met dit onderzoek zijn de verschillende leefstijlen van de inwoners van de wijken en buurten in kaart gebracht alsmede de verschillen in de behoefte aan wijkaccommodatie, die daaruit volgen. Onderdeel van de afstemming van vraag en aanbod en de wijze van beheren en exploiteren is de aansluiting bij de leefstijlen/behoeftes. Weefplekken: De wijkaccommodaties hebben mede tot doel om ontmoeting te stimuleren en verschillende bevolkingsgroepen met elkaar in aanraking te laten komen en te verbinden (sociale samenhang). In wezen geldt dat alle leeftijden, alle leefstijlen en alle sociale klassen zich welkom moeten voelen en/of zich willen verbinden aan de accommodaties. Een aantal thema’s heeft het in zich om meerdere (zo niet alle) bevolkingsgroepen met elkaar te verbinden. Indien accommodaties één of meerdere van die thema’s centraal stellen in aanbod en programmering, wordt de kans op een brede maatschappelijke functie versterkt. Deze thema’s (weefplekken) zijn: ▪ Groen/parken/spelen, waarbij de combinatie met bijvoorbeeld een speeltuin, park of buitensportaccommodatie versterkend werkt. ▪ Kinderen, opvoeden en opgroeien, waarbij de combinatie met onderwijs, buitenschoolse opvang en andere activiteiten voor kinderen sociale samenhang bevordert.

▪ Gezondheid en vitaliteit, waarbij vormen van bewegen, sporten, bevorderen van een gezonde leefstijl centraal staan. ▪ Cultuur, waarbij actieve cultuurparticipatie (dans, tekenen, schilderen, muziek maken) verschillende bevolkingsgroepen aan de accommodatie kan verbinden.

EINDRAPPORT

04 | 55

VOORSTELLEN ACCOMMODATIEAANBOD In de volgende figuur zijn de voorstellen voor de ontwikkeling van het aanbod van accommodaties schematisch weergegeven. Voor zes accommodaties wordt voorgesteld om deze ongewijzigd te handhaven. Voor drie accommodaties wordt voorgesteld om het gebouw te handhaven, maar tegelijkertijd in te zetten op versterking van de maatschappelijke functie door programmabeheer. Voor vier accommodaties wordt renovatie/vernieuwing voorgesteld. Voor één accommodatie wordt voorgesteld om zowel het gebouw te upgraden/te vernieuwen en in te zetten op verbreding/versterking van de maatschappelijke functie. Figuur 3: Voorstellen voor de ontwikkeling van het accommodatieaanbod samengevat.

Bij de figuur moet worden opgemerkt dat eventuele uitbreiding van het dorp Wijthmen de situatie voor De Eslhof kan veranderen. VOORSTELLEN BEHEER EN EXPLOITATIE De directe aanleiding voor dit onderzoek naar de Zwolse wijkaccommodaties lag bij problemen in het beheer. De gemeente is de afgelopen jaren (te) vaak geconfronteerd met besturen die grote pr oblemen ondervonden bij het dagdagelijkse beheer, bij het kostendekkend exploiteren en bij het vinden van voldoende bestuursleden. Met dit onderzoek is vast komen te staan dat voor het merendeel van de accommodaties, niet of in beperkte mate sprake is van beheerproblematiek. Slechts voor twee accommodaties geldt dat sprake is van een groot en urgent probleem (Bestevaer en Het Anker). Ook is geconcludeerd dat voor minstens vier accommodaties geldt dat de functie en de programmering onvoldoende overeenkomen met de maatschappelijke opgave in de wijken en de behoeftes van de inwoners. Binnen die accommodaties is het nodig om te komen tot vernieuwing van de dienstverlening en het activiteitenaanbod. Gegeven deze situatie stellen wij de volgende veranderingen voor in de beheer - en exploitatieopzet van de Zwolse wijkaccommodaties. Structureel overleg wijkaccommodaties Voorgesteld wordt om te starten met Overleg Wijkaccommodaties.

De gedachte is dat vertegenwoordigers van de besturen van de wijkaccommodaties circa drie maal per jaar overleg voeren. Doel van dat overleg is het uitwisselen van kennis en ervaring op het gebied van beheer, exploitatie en programmering. Zwolle Doet! is bij uitstek de organisatie die dit overleg kan begeleiden. Programmabeheer Voor vier accommodaties is deelname aan het Overleg Wijkaccommodaties niet voldoende om te komen tot een sterkere maatschappelijke functie. Voor die accommodaties geldt dat er bij de besturen een duidelijke hulpvraag ligt om te komen tot vernieuwing van het activiteitenaanbod. De ruimtebiedende functie van deze accommodaties is onvoldoende om een maatschappelijke functie van betekenis te vervullen. Voorgesteld wordt

EINDRAPPORT

05 | 55

dat binnen deze accommodaties programmabeheer wordt geïntroduceerd. Programma-beheer is de beheertaak die zich richt op: ▪ ▪

▪

Het versterken van de samenwerking tussen verenigingen, initiatieven en maatschappelijke instellingen die actief zijn in het verzorgingsgebied van de accommodatie. Het - samen met deze verenigingen, initiatieven en maatschappelijke instellingen - ontwikkelen van nieuwe activiteiten voor inwoners van het verzorgingsgebied die: ▪ Aansluiten bij de sociale opgave en de hervormingsagenda. ▪ Passen bij de leefstijlen en behoeftes van de inwoners. Het relatiebeheer tussen het wijkcentrum en de verenigingen, initiatieven en maatschappelijke in stellingen.

Het is wenselijk dat voor elk van de vier accommodaties afzonderlijk een programmacommissie in het leven wordt geroepen. Die programmacommissie bestaat in ieder geval uit een vertegenwoordiger van het bestuur van de accommodatie en uit vertegenwoordigers van bijvoorbeeld de wijkvereniging en professionele maatschappelijke instellingen. In de wijken waar de sociale problematiek relatief groot is (het geval voor Bestevaer) zal ook professioneel welzijnswerk deel uitmaken van de programmacommissie. Voorgesteld wordt om een dergelijke commissie in het leven te roepen voor: ▪ ▪ ▪ ▪

Het Anker Bestevaer Eben Haëzer De Weijenbelt

Professionaliseren Voor de twee wijkaccommodaties waar de beheerproblemen het grootst zijn (Het Anker en Bestevaer) stellen wij voor dat de betreffende besturen worden ontlast van/ondersteund bij de verantwoordelijkheid voor het gebruikerbeheer (het dagdagelijkse beheer en exploitatie). De besturen van die accommodaties zullen zich in de toekomst vooral richten op hun rol in de Programmacommissies. Het dagdagelijkse beheer wordt overgeheveld naar/ondersteund door een instelling die daar ervaring mee heeft en geen continuïteitsproblemen kent. Voor Het Anker ligt het voor de hand om beheer en exploitatie over te laten aan SportService Zwolle, die immers de sporthal (die deel uitmaakt van het Anker) ook beheert en exploiteert. Voor Bestevaer ligt een rol voor een professionele instelling voor welzijn voor de hand. Echter, lopende dit onderzoek is het bestuur van Bestevaer uitgebreid. Er hebben zich enkele enthousiaste nieuwe bestuursleden aangemeld en het bestuur is inmiddels van mening dat zij zelfstandig kan blijven fu nctioneren en ook de accommodatie kan blijven beheren en exploiteren. Zij stellen ondersteuning daarbij op prijs, maar willen het gebruikerbeheer niet volledig overdragen aan een andere instelling. Samenvattend In de volgende tabel zijn alle voorstellen voor de wijkaccommodaties nog eens samengevat weergegeven.

EINDRAPPORT

06 | 55

Tabel 1: Ontwikkelrichting wijkaccommodaties samengevat.

A ccommodatie

Programmabeheer

A ccommodatieaanpassing

Professionalisering

De Enk

De Elshof

De Molenkamp

WC Holtenbroek

SIO

Vlasakkers

Eben Haëzer

De Weijenbelt

De Pol

Cultuurhuis

Ons Eigen Huis

De Bolder

Ѵ*

Het Anker

Bestevaer

Ѵ**

* = Geen noodzaak/advies voor ondersteuning, maar het bestuur maakt hier waarschijnlijk graag gebruik van. ** = Ondersteuning bij gebruikerbeheer, maar vooralsnog geen overdracht van alle beheertaken naar een andere instelling. VOORSTELLEN ROL GEMEENTE EN SUBSIDIE De volgende subsidiesystematiek wordt voorgesteld: ▪

▪

▪ ▪

De gemeente Zwolle draagt voor de accommodaties de gebouwgebonden vaste lasten (kapitaallasten, verzekeringen, belastingen en groot onderhoud), ook voor de accommodaties die geen gemeentelijke eigendom zijn. De gemeente Zwolle verbindt voorwaarden aan de subsidie. De voorwaarden zijn vooral gericht op de mate waarin de betreffende accommodatie de activiteiten huisvest die de sociale opgave van het betreffende gebied kenmerken. Voorwaarden en wijze van verantwoording worden in de subsidiebeschikking vastgel egd. Voor de accommodaties in de wijken met grote groepen kwetsbare inwoners wordt een aanvullende subsidie verstrekt. Voor de wijkcentra die ook de functie van voetbalkantine vervullen (De Molenkamp, De Elshof) is het nodig om een verdeelsleutel te hanteren. Op basis van de bezetting (welk deel is voetbal, welk deel sociaal cultureel) zou de bijdrage van de gemeente moeten worden vastgesteld (de gemeente stelt immers geen subsidie beschikbaar voor voetbalkantines).

EINDRAPPORT

07 | 55

1 DE CONTEXT 1.1

AANLEIDING

De gemeente Zwolle beschikt over veertien wijkcentra en dorpshuizen. Zeven van deze accommodaties zijn eigendom van de gemeente, de overige zeven wijkaccommodaties zijn eigendom van een welzijnsstichting (Travers) of een zelfstandige stichting/vereniging. De wijkaccommodaties worden beheerd en geëxploiteerd door ofwel één van de beide welzijnsstichtingen of een zelfstandige stichting/vereniging. De gemeente Zwolle ziet de wijkaccommodaties als belangrijke voorzieningen voor het huisvesten van maatschappelijke initiatieven/activiteiten en voor de instandhouding/versterking van de sociale samenhang in wijken en buurten. De afgelopen jaren is deze belangrijke functie steeds meer onder druk komen te staan. Een combinatie van terugloop in gebruik, tegenvallende inkomsten en complexer wordende bestuurstaken hebben negatieve invloed op de continuïteit van de accommodaties. Het blijkt voor de besturen steeds lastiger om enerzijds de accommodatie sluitend te exploiteren en anderzijds goed te kunnen inspelen op de sociale opgave binnen de verschillende wijken. De problematiek is zodanig groot dat de afgelopen jaren al enkele accommodaties hun deuren hebben moeten sluiten in wijken met zwakke verenigingsstructuren onder de inwoners. Wijkcentrum Het Anker is een specifiek en urgent voorbeeld van de problematiek van de wijkaccommodaties in Zwolle.

Het bestuur van deze accommodatie wordt geconfronteerd met exploitatieproblemen en met een beheeropdracht die redelijkerwijs niet meer van vrijwilligers mag worden verwacht. Het gebruik en de omzet van deze wijkaccommodatie zijn lager dan oorspronkelijk gedacht. Daarnaast beschikt de accommodatie over complexe installatietechniek, waarvan het beheer vraagt om zeer specifieke deskundigheid. De situatie van Het Anker is zodanig dat, zonder substantiële aanvullende subsidie vanuit de gemeente, het wijkcentrum niet langer geëxploiteerd kan worden. Tegelijkertijd heeft de beherende instelling van de sporthal (SportService Zwolle), die ook onderdeel uitmaakt van Het Anker, aangegeven het beheer van de sporthal anders te willen invullen. SportService Zwolle maakt nu nog gebruik van de diensten van Stichting Ontmoetingscentrum Westenholte (de beherende instelling van wijkcentrum Het Anker), maar heroverweegt deze constructie.

1.2

OPDRACHT

Gegeven deze problemen heeft de gemeente Zwolle Hospitality Group gevraagd een langetermijnvisie te ontwikkelen op het aanbod, het beheer en de exploitatie van deze belangrijke voorzieningen. Dit project – Onderzoek Zwolse Wijkaccommodaties – heeft tot doel om te komen tot een toekomstbestendige opzet van de wijkaccommodaties voor wat betreft: ▪ ▪ ▪

Het toekomstige aanbod van wijkaccommodaties. De wijze waarop de wijkaccommodaties worden beheerd en geëxploiteerd. De rol van de gemeente bij de instandhouding van de accommodaties en de subsidiesystematiek.

De doelstelling van het project is eerst en vooral de continuïteit van de wijkaccommodaties veilig te stellen. De gemeente Zwolle wil weten op welke wijze zij de accommodaties kan/moet ondersteunen, zodat deze hu n rol kunnen blijven vervullen. Dit is het eindrapport van dit project.

EINDRAPPORT

08 | 55

1.3

WERKWIJZE

INVENTARISATIE Het project is gestart met het inventariseren en analyseren van de bouwstenen. De bouwstenen zijn alle gegevens die nodig zijn voor het onderbouwd ontwikkelen van een langetermijnvisie. De volgende onderwerpen zijn geïnventariseerd: ▪

▪

Het aanbod van wijkaccommodaties: De belangrijkste kenmerken van de wijkaccommodaties zijn door ons in kaart gebracht. Het betreft gegevens over: ▪ Capaciteit (oppervlakten, aantal ruimtes, aantal verhuurbare ruimtes etc.). ▪ Functionaliteit & kwaliteit (waar zijn de accommodaties geschikt voor?). ▪ Gebruik/de bezetting (type bezoek, bezettingspercentages en aansluiting op behoeftes en sociale opgaves in de wijk). ▪ Beheer & exploitatie (beheervorm, knelpunten in het beheer, exploitatieresultaten, rol van de gemeente, subsidies). De vraag/behoefte aan wijkaccommodaties: De factoren die bepalend zijn voor de vraag/behoefte aan accommodaties zijn ook door ons in kaart gebracht. Het betreft: ▪ Samenstelling van de wijken (gegevens over het aantal inwoners, samenstelling naar leeftijdsgroepen, sociaaleconomische kenmerken, participatie en leefstijlen). ▪ Sociale opgave (beleidsdoelstellingen op het gebied van bewegen, cultuur, ontmoeting, welzijn, WMO en zorg). ▪ Ontwikkelingen (ontwikkelingen, die van invloed zijn op het toekomstige aanbod of vraag aan accommodaties zoals bevolkingsprognoses, de ruimtelijke ontwikkelingen en ontwikkelingen in het accommodatieaanbod).

Deze gegevens zijn opgehaald door middel van het bestuderen van schriftelijke gegevens, het bezoeken van accommodaties en het voeren van gesprekken met: ▪ ▪ ▪ ▪

Besturen en beheerders van de accommodaties. Vertegenwoordigers van gebruikers van de accommodaties. De wijkmanagers van de gemeente Zwolle. Beleidsmedewerkers en -adviseurs van de gemeente Zwolle.

VOORTGANGSNOTITIE Al deze gegevens zijn door ons in samenhang geanalyseerd, waarna eerste conclusies zijn getrokken over de verhouding tussen vraag en aanbod en over de toekomstbestendigheid van aanbod, beheer en exploitatie van wijkaccommodaties. Deze eerste conclusies zijn in een Voortgangsnotitie neergelegd, die is besproken met de besturen van de accommodaties en met de Projectgroep. De Projectgroep bestaat uit vertegenwoordigers van de gemeente Zwolle vanuit maatschappelijke ontwikkeling, accommodatie beleid, wijkmanagement en vastgoed (zie bijlagenboek). VISIE OP WIJKACCOMMODATIES Vervolgens is de visie op de wijkaccommodaties verder uitgewerkt. Die uitwerking bestond uit: ▪ ▪

▪

De functie van de wijkaccommodaties: Per accommodatie en voor het totaal is uitgewerkt welke veranderingen/verbeteringen in de maatschappelijke functie van de accommodaties wenselijk zijn. De accommodaties: Per accommodatie en voor het totaal is uitgewerkt welke veranderingen nodig zijn om vraag en aanbod in evenwicht te brengen/te houden (capaciteit, kwaliteit, functionaliteit en uitstraling). De financiële gevolgen van deze veranderingen worden door ons op hoofdlijnen becijferd. Beheer en exploitatie: De toekomstige opzet van beheer en exploitatie is uitgewerkt. Het betreft de beheervorm, de mate van samenwerking, de wijze waarop samenwerking wordt opgetuigd, een eventuele ondersteuningsstructuur en de rol van maatschappelijke instellingen. Subsidiesystematiek: Als laatste zijn uitgangspunten voor de toekomstige subsidiesystematiek uitgewerkt.

EINDRAPPORT

09 | 55

RAPPORTEREN De resultaten van alle werkzaamheden zijn neergelegd in een conceptrapport. Dat rapport is besproken met de Projectgroep en met de besturen van de wijkaccommodaties. De op- en aanmerkingen zijn verwerkt, waarna dit eindrapport is uitgebracht.

1.4

LEESWIJZER

Vanuit het oogpunt van leesbaarheid is ervoor gekozen om dit rapport zo beknopt mogelijk te houden. Gedetailleerde onderbouwingen zijn niet in dit rapport opgenomen, maar als bijlage opgenomen. In hoofdstuk twee is de huidige situatie van de wijkaccommodaties in Zwolle samengevat beschreven. In hoofdstuk 3 zijn de huidige en toekomstige vraag/behoefte weergegeven. In het hoofdstuk daarna zijn de voorstellen neergelegd om te komen tot een toekomstbestendige opzet van de accommodaties.

EINDRAPPORT

10 | 55

STAAT VAN DE ZWOLSE WIJKACCOMMODATIES

2.1

INLEIDING

In dit hoofdstuk is de huidige staat van de wijkaccommodaties in Zwolle samengevat beschreven. De belangrijkste kenmerken van aanbod, gebruik, beheer en exploitatie van de accommodaties worden in vogelvlucht beschreven. Het hoofdstuk eindigt met conclusies over ‘de staat van de wijkaccommodaties’ in Zwolle. Ter inleiding daarop nog het volgende: DEFINITIES in dit hoofdstuk passeren de begrippen ‘wijkaccommodaties’ en ‘overige accommodaties’ de revue. Wijkaccommodaties hebben de volgende kenmerken: ▪ ▪ ▪

Openbaar toegankelijk: Elke inwoner van Zwolle heeft in principe toegang tot deze accommodaties en/of de verenigingen/stichtingen die ze beheren. Primair verzorgingsgebied: De accommodaties richten zich op een bepaald gebied binnen de gemeente Zwolle (dorp, wijk of enkele wijken). Ruimtebiedende functie: De accommodatie stellen zaalcapaciteit ter beschikking voor sociaal maatschappelijke activiteiten al dan niet tegen betaling. Aanvullend daarop kan het zijn dat de accommodaties ook zelf activiteiten organiseren.

De 14 wijkaccommodaties die centraal staan in dit rapport voldoen aan deze kenmerken. Naast de 14 wijkaccommodaties zijn er nog vele andere accommodaties in Zwolle die ook een functie vervullen voor sociaal maatschappelijke activiteiten. Ook deze ‘overige’ accommodaties (het aanbod en de functie) komen in dit hoofdstuk aan bod, zij het minder prominent dan de 14 wijkaccommodaties. De overige accommodaties zijn: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Doelgroepenaccommodatie voor senioren (huiskamers, gemeenschappelijke ruimten in zorgcomplexen) Doelgroepenaccommodatie voor jeugd (jongerencentra). Sportaccommodaties met een brede maatschappelijke functie (de sportparken met sportparkmanagement, binnensportaccommodaties met een brede functie). Stedelijke voorzieningen voor cultuur, educatie en informatie die de accommodatie ook ter beschikking stellen voor sociaal-maatschappelijke activiteiten. Doelgroepenaccommodaties voor de meest kwetsbare inwoners die niet vanzelf hun weg vinden in de maatschappij (bijvoorbeeld psychisch kwetsbaren). Voorbeelden van Focus, De Bres en Bij Bosshardt.

AFBAKENING Het project heeft zich vooral gericht op de functies die de wijkaccommodaties vervullen voor de inwoners van hun verzorgingsgebied en op beheer en exploitatie. Ook de gebouwen zelf zijn door ons in kaart gebracht, maar wij hebben geen uitgebreide bouwkundige, installatietechnische, energetische of ARBO-technische inspecties uitgevoerd. Dat behoorde nadrukkelijk niet tot de opdracht. De opdracht heeft zich gericht op het beoordelen van de functionaliteit van de gebouwen (zijn deze geschikt als wijkcentrum?), maar niet op resterende technische levensduur, installatieproblemen of geschiktheid voor kantoorfuncties.

2.2

AANBOD VAN ACCOMMODATIES

2.2.1

DE VEERTIEN WIJKACCOMMODATIES

CAPACITEIT Zwolle beschikt over 14 wijkaccommodaties. De accommodaties hebben tezamen een bruto-vloeroppervlak van ruim 11.500 m². Daarbij geldt dat er onderling grote verschillen zijn in oppervlakte en functionaliteit. Er zijn relatief kleine accommodaties met een beperkt aantal zalen/ruimten (De Vlasakkers, Ons Eigen Huis, Eben Haëzer), maar ook enkele grote (Cultuurhuis, SIO, De Pol, Wijkcentrum Holtenbroek). In de volgende figuur is dit aanbod schematisch weergegeven.

EINDRAPPORT

11 | 55

Figuur 4: Aanbod wijkaccommodaties in Zwolle

In de volgende figuur is het oppervlak per wijkaccommodatie weergegeven. Daarbij is onderscheid gemaakt naar multifunctionele activiteitenruimten en naar ruimten die permanent worden gebruikt voor bijvoorbeeld kantoorruimte (wijkteams, medewerkers instellingen voor welzijn en zorg). Figuur 5: Totaal aantal m2 BVO per wijkaccommodatie

Het aanbod van wijkaccommodaties (althans het oppervlakte) is in Zwolle kleiner dan het aanbod dat wij in andere gemeenten aantreffen. In gemeenten met meer dan 100.000 inwoners is het aanbod – omgeslagen naar het aantal inwoners – gemiddeld 0,12 m² per inwoner. In Zwolle bedraagt het aanbod 0,09 m² per inwoner. Daarmee wordt niet bedoeld dat het aanbod in Zwolle te beperkt is. De verhouding tussen vraag en aanbod is van veel meer factoren afhankelijk dan alleen de capaciteit. Die andere factoren worden later in deze rapportage toegelicht.

EINDRAPPORT

12 | 55

Tabel 2: Aanbod Zwolle vergeleken met andere steden. Reg io en omvang

M² BVO per inwoner

Toelichting

Rijnmond

0,08

Delft, Den Haag Ypenburg, Dordrecht, Rotterdam

IJmond

0,14

Amsterdam Zuideramstel, Zeeburg en Zuidoost

Midden

0,12

Amersfoort, Ede, Utrecht

Zuid

0,18

Heerlen, Maastricht, Sittard-Geleen, Weert, Den Bosch

> 100.000 inwoners

0,12

50.000 - 100.000 inwoners

0,18

Totaal

0,13

Z wolle

0,09

Benchmark gemeentelijk vastgoed 2018

0,13

Bron: Hospitality Group en Benchmark gemeentelijk vastgoed 2018

SPREIDING Elk stadsdeel beschikt over minimaal twee wijkaccommodaties, met verschillen tussen de stadsdelen onderling. Stadsdeel Oost beschikt over de meeste accommodaties (4), gevolgd door West (3) en Zuid (3), gevolgd door Midden en Noord (beiden 2). De spreiding lijkt op het eerste gezicht onevenwichtig. In de volgende tabel zijn de wijkaccommodaties gegroepeerd naar stadsdelen en is het aanbod per m² per inwoner per stadsdeel weergegeven. Tabel 3: Wijkaccommodatie per wijk en stadsdeel. Sta dsdeel

W i jk

A ccommodatie

M² per inwoner

Noord

Holtenbroek AA-Landen

Wijkcentrum Holtenbroek De Bolder

0,09 m²

Wijthmen e.o. Berkum Wipstrik Indische Buurt

De Elshof De Weijenbelt Bestevaer De Vlasakkers

Zuid

Oud-Ittersum Ittersummerlanden Windesheim

SIO De Pol De Molenkamp

0,11 m²

West

Westenholte Stadshagen Spoolde

Het Anker Cultuurhuis Stadshagen Eben Haëzer

0,09 m²

Midden

Assendorp Kamperpoort

De Enk Ons Eigen Huis

0,06 m²

Oost

0,09 m²

KWALITEIT EN FUNCTIONALITEIT De kwaliteit van de wijkaccommodaties is wisselend. Het aanbod varieert van aantrekkelijke en eigentijdse multifunctionele accommodaties (Wijkcentrum Holtenbroek, Het Anker) tot kleinschalige en verouderde accommodaties die weinig uitnodigend zijn (Ons Eigen Huis, Bestevaer).

EINDRAPPORT

13 | 55

De Bolder

De Enk

Eben Haëzer

De Elshof

De Molenkamp

Het Anker

De Weijenbelt

De Bestevaer

De Pol

Cultuurhuis

SIO

Ons Eigen Huis

WC Holtenbroek

Vlasakkers

Het voert te ver om in dit hoofdrapport tot in detail de kwaliteit (bouwkundige toestand) en functionaliteit (geschiktheid voor de activiteiten) per accommodatie te beschrijven. In de volgende figuur is ons oordeel schematisch weergegeven. Uit de figuur blijkt dat:

EINDRAPPORT

14 | 55

▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Vijf accommodaties kwalitatief en functioneel als goed kunnen worden beoordeeld. Drie accommodaties beperkte functionele (Vlasakkers) of kwalitatieve problemen (Eben Haëzer/sanitair en Molenkamp onderhoud) vertonen. Het Cultuurhuis grote functionele beperkingen (indeling, installatietechniek, arbo) kent. De Pol inmiddels gedateerd is. De Bolder en De Elshof eveneens gedateerd zijn en functionele beperkingen kennen. Ons Eigen Huis en Bestevaer accommodaties de minst aantrekkelijke accommodaties zijn.

Figuur 6: Accommodaties naar functionaliteit en kwaliteit.

LEEFSTIJLTYPERING Alle wijkaccommodaties zijn door ons gescoord op de mate waarin zij aantrekkingskracht uitoefenen op inwoners van verschillende leefstijlen. Daarbij maken wij gebruik van de indeling naar leefstijlen die door SAMR is ontwikkeld. Zij onderscheiden de volgende vier ‘leefstijlen/belevingswerelden’: ▪

▪

De gele wereld, betrokkenheid en harmonie: De gele wereld staat voor een groepsgerichte en extraverte instelling. Deze inwoners hechten veel waarde aan goede (gezellige) sociale contacten, zowel in de buurt waar men woont als op het werk. Men heeft een open instelling, voelt zich erg betrokken bij anderen en is altijd bereid om een ander te helpen. Harmonie en evenwicht zijn belangrijke drijfveren voor deze inwoners. Hierbij gaat het zowel om harmonie tussen buren als harmonie tussen werk en privé. De gr oene wereld, geborgenheid en zekerheid: De groene wereld is eveneens groepsgericht, maar is veel meer naar binnen gericht dan de gele wereld. Men leidt een rustig leven en beweegt zich in een kleine kring van familie, vrienden en/of buren waarmee men intensieve contacten heeft. De wereld is wat dat betreft niet erg groot voor de groenen. Men typeert zichzelf als kalm, rustig en serieus. Privacy is erg belangrijk; de groene consument trekt zich dan ook graag terug in de eigen woning. ‘Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’ zou een lijfspreuk kunnen zijn van de groene consument, die wars is van toeters en bellen. De blauwe wereld, ambitie en controle: In de blauwe wereld staat presteren centraal. Deze groep is over het algemeen zeer ambitieus en ziet een succesvolle carrière als een belangrijk doel in het leven.

Hierbij maakt men gebruik van een tomeloze inzet, analytische capaciteiten en assertiviteit, maar ook bedachtzaamheid; beslissingen worden weloverwogen genomen. Mensen in de blauwe wereld zijn directief ingesteld; men houdt de touwtjes graag in handen. De r ode wereld, vrijheid en flexibiliteit : Inwoners die tot de rode wereld horen, beschrijven zichzelf als intelligent, eigenzinnig en zelfbewust. De ‘rode inwoner’ is een inwoner met een vrije geest die vrijheid en onafhankelijkheid erg belangrijk vindt. Voor de rode wereld is er in het leven meer dan alleen werk, het gezin of de buurt. Genieten is een sleutelbegrip en een belangrijk onderscheid met de blauwe wereld. Voor ‘blauw’ zijn werk en carrière allesbepalend, terwijl ‘rood’ ook tijd wil inruimen voor culturele ontwikkeling en het maken van verre reizen. Vrijheid en flexibiliteit zijn in de werksituatie dan ook van grote waarde.

EINDRAPPORT

15 | 55

Voor de leefstijltypering is een model gehanteerd dat wij binnen het MFA Lab hebben ontwikkeld. Op basis van de kenmerken van het gebouw zelf, de activiteiten/programmering en de wijze van beheer wordt bepaald op welke leefstijl(en) een accommodatie vooral wel en vooral niet aantr ekkingskracht heeft. In de bijlagen is dat model weergegeven. De resultaten treft u aan in de volgende figuur. Figuur 7: Score leefstijltypering per wijkaccommodatie

Uit de figuur blijkt dat de meeste wijkaccommodaties vooral kenmerken hebben die de inwoners met een groene, respectievelijk gele leefstijl zullen aanspreken. Dat is ook niet verwonderlijk, want inwoners met die leefstijlen zijn doorgaans de ‘grootverbruikers’ van wijkaccommodaties. Later in dit rapport worden deze typeringen vergeleken met de samenstelling van de bevolking per verzorgingsgebied van de accommodaties. 2.2.2 OVERIGE ACCOMMODATIES Naast de veertien wijkaccommodaties beschikt Zwolle ook over een groot en gevarieerd aanbod van ‘overige’ accommodaties die ook een sociaal-maatschappelijke functie vervullen. In de volgende tabel is dit aanbod weergegeven, uitgesplitst naar stadsdeel en type accommodatie (zonder de pretentie te hebben volledig te zijn). Tabel 4: Aanbod van overige accommodaties.

Senioren

N oord

Oos t

Z uid

W est

Mi dden

Rivierenhof

De Terp

De Kivietsbloem

Wendakker

Huis van Assendorp

Havezate

Berkumstede

Ensemble

WZC Fermate

De Esdoorn

Westenhage De Venus Zonnehuis

J eugd/ j ongeren

Free 2 Move

Sport

Hoge Laar Blue Hawks

VV Berkum

Jongerencentrum Rezet

JC Level Z

SVI De Siggels

De Weidesteen

Jo van Marle park

De Verbinding

Sportpark Marslanden

Sporthal Zuid

EINDRAPPORT

16 | 55

Overig

Wijkboerderij de Klooienberg

Focus

Wijkboerderij de Schellerhoeve

De Eemhoeve

Domusica

Nooterhof

Huis voor de Toekomst

Bij Bosshardt (leger des heils)

Theodorakapel

Stadshoeve

Speeltuin Assendorp

Kenmang Badu

Buurtkamer Wilh. van Sonsb.

Buurtkamer Elvis Presleyflat

Schouwburg Odeon Droom van Zwolle Stadhuis (begane grond) De Bres

Voor de meeste overige accommodaties geldt dat wij niet beschikken over gegevens over de oppervlakte. Echter, aangenomen mag worden dat het vele duizenden vierkante meters betreft.

2.3

HET GEBRUIK/DE BEZETTING

Van alle accommodaties, behalve SIO, is de bezetting gedetailleerd in kaart gebracht. Alle activiteiten die in de accommodaties plaatsvinden zijn geïnventariseerd, inclusief het type activiteit, het aantal deelnemers, de leeftijdsgroepen, de zaal/zalen waar de activiteiten plaatsvinden en de frequentie (hoe vaak per jaar vindt de activiteit plaats). Op basis daarvan is de bezettingsgraad per ruimte, per dagdeel vastgesteld en is een beeld gevormd over de aard van de bezetting (het type activiteit en de functie). De gedetailleerde bezettingsgegevens van SIO ontbreken omdat het bestuur van deze accommodatie geen gedetailleerd inzicht geeft in de bezetting en de exploitatie. Dit omdat SIO geen subsidie van de gemeente Zwolle ontvangt. In deze paragraaf worden de belangrijkste kenmerken van het gebruik/de bezetting weergegeven. Achtereenvolgens treft u aan: ▪ ▪

De bezettingsgraad: De dagdelen waarop de accommodatie is bezet, uitgedrukt als een percentage van het aantal beschikbare dagdelen. De aard van de bezetting: Het type activiteiten dat plaatsvindt in de accommodatie en de bezoekersgroepen.

BEZETTINGSGRAAD De gemiddelde bezettingsgraad van alle accommodaties tezamen is 26%. Dat getal mag als een ruime voldoende worden opgevat. Onderling zijn er grote verschillen in de bezettingsgraad. De wijkaccommodatie met de hoogste bezetting is De Pol met 40%, wat goed tot zeer goed is. De wijkaccommodatie met de laagste bezetting is Eben Haëzer met 13%. De twee wijkaccommodaties met de hoogste bezetting vallen onder het beheer van de stichting Wijz. In de volgende figuur is de bezettingsgraad per accommodatie weergegeven. Door middel van stippellijnen is ook een kwalificatie gegeven aan de bezetting (rood = slecht, oranje = matig, grijs = voldoende, lichtgroen = goed, donkergroen = zeer goed). Voor de juiste interpretatie van de bezettingscijfers moeten de volgende punten worden meegewogen: ▪

▪

Uitgegaan is van een theoretische beschikbaarheid van 365 dagen per jaar, 3 dagdelen per dag. In werkelijkheid zijn de wijkaccommodaties niet alle dagen van het jaar geopend. Meer concreet, een bezettingsgraad van meer dan 40% is haast niet mogelijk en dus uitstekend. De ontmoetingsruimten zijn meestal niet in de bezettingsgraad meegenomen. In de meeste accommodaties zijn de ontmoetingsruimten de hele dag geopend en in gebruik voor inloopactiviteiten. Dat is een belangrijke functie van de accommodaties die niet in de cijfers tot uitdrukking komt. In de bezettingsgraad is uitgegaan van de momenten waarop de ruimten worden verhuurd voor sociaal maatschappelijke activiteiten. ‘Spontaan’ gebruik (niet verhuurd en niet geregistreerd) is niet meegenomen.

EINDRAPPORT

17 | 55

▪ ▪

▪

Voor een aantal accommodaties is dit ‘spontane’ gebruik aanzienlijk. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Travers accommodaties, maar ook voor De Bolder (gebruik door het onderwijs), De Enk, De Pol, et cetera. Twee wijkaccommodaties De Elshof en De Molenkamp vervullen ook de functie van kantine voor de voetbalvereniging. Het gebruik door die voetbalverenigingen is niet in de bezetting opgenomen. Een aantal accommodaties (bijvoorbeeld De Enk en De Bolder) beschikken ook over een gymzaal of sportzaal. Deze accommodatieonderdelen zijn buiten beschouwing gelaten (zijn opgenomen in een eerder uitgebracht rapport over de sportaccommodaties in Zwolle), maar zijn beiden druk bezet. De permanent verhuurde ruimten (kantoorruimten) zijn niet meegenomen in de bezettingsgraad

Figuur 8: Gemiddelde bezetting per wijkaccommodatie

DE AARD VAN DE AARD VAN DE BEZETTING Voor de analyse van het type activiteiten in de wijkaccommodaties is gebruik gemaakt van de Arrangementenwaaier (copyright Thönissen Management & Advies). De Arrangementenwaaier geeft een schematisch overzicht van alle activiteiten, producten en diensten binnen het sociale domein die inwoners in staat stellen om zelfstandig hun leven vorm te geven. De binnenste cirkels geven de activiteiten weer waar de zelfredzame inwoners een beroep op doen/aan deelnemen. Dat zijn een betaalde baan, zinvolle vrijetijdsbesteding, sporten, deelname aan verenigingen of andere sociale verbanden, et cetera. De buitenste cirkel is de professionele hulp- en zorgverlening voor de minder of niet zelfredzame inwoners.

EINDRAPPORT

18 | 55

Figuur 9: De arrangementenwaaier (Thönissen Management & Advies).

Alle activiteiten die plaatsvinden in de wijkaccommodaties zijn door ons ingedeeld naar de segmenten van de Arrangementenwaaier. Daaruit is het volgende beeld ontstaan: Accommodaties in de dorpen De accommodaties in de wijken die nog een dorps karakter hebben huisvesten vooral activiteiten op het gebied van sociale participatie (ontmoeten, deelname aan sociaal-cultureel verenigingsleven) en fysieke gezondheid (sporten en bewegen). Andere aspecten van het sociale domein komen in deze accommodaties niet of beperkt aan bod. Accommodaties in de stadswijken De accommodaties in de stadwijken vervullen een bredere functie dan die in de dorpen. In die accommodaties treffen we activiteiten en diensten aan die vele aspecten van het sociale domein omvatten. Daarbij geldt dat de meest brede functies worden aangetroffen in de wijken waar relatief grote groepen in een kwetsbare positie woonachtig zijn. In de volgende figuur is weergegeven welke functies de Zwolse wijkaccommodaties vervullen.

EINDRAPPORT

19 | 55

Figuur 10: De aard van de bezetting.

De Weijenbelt, De Molenkamp, Eben Haëzer, Het Anker, SIO en De Elshof

Cultuurhuis

Bestevaer

De Bolder

De Enk, De Pol & WC Holtenbroek, Vlasakkers en Ons Eigen Huis

EINDRAPPORT

20 | 55

Bij deze figuren moet worden opgemerkt dat het uitsluitend de activiteiten betreft die in de accommodaties zelf zijn gehuisvest. Een aantal accommodaties wordt beheerd en geëxploiteerd door wijkverenigingen. Sommige van deze wijkverenigingen bieden een bredere dienstverlening aan dan uit de figuren blijkt. Dit omdat deze verenigingen ook activiteiten huisvesten in andere accommodaties in hun wijk. Dat geldt bijvoorbeeld (maar niet uitsluitend) voor de Stichting Wijkgemeenschap AA-Landen, die nog tal van activiteiten buiten De Bolder aanbiedt.

2.4

EIGENDOM, BEHEER & EXPLOITATIE

EIGENDOM EN BEHEERVORM Er is een grote verscheidenheid in het eigendom en de beheervormen. Van alle wijkaccommodaties zijn er zeven eigendom van de gemeente Zwolle. De overige zeven zijn in eigendom van een welzijnsinstelling (1), een wijkvereniging (2), een stichting (3) en een investeringsmaatschappij (1). Het beheer ligt bij Travers (3), Wijz (2) en wijkverenigingen en éénpitter stichtingen. In de volgende tabel zijn eigendom en beheer samengevat weergegeven. Tabel 5: Eigendom en beheer wijkaccommodaties. A ccommodatie

Ei genaar

Beherende instelling

De Bolder

Stichting SWC De Bolder

De Enk

Gemeente

Stichting MFC De Enk

Eben Haëzer

Vereniging Buurthuis Eben Haëzer

De Elshof

Gemeente

Stichting De Elshof

De Molenkamp

Stichting Dorpshuis Windesheim

Het Anker

Gemeente

Stichting Ontmoetingscentrum Westenholte

De Weijenbelt

Wijkvereniging Berkum

Stichting Exploitatie De Weijenbelt

De Bestevaer

Gemeente

Wijk- en speeltuinvereniging Wipstrikkwartier

SIO

Wijkcentrum Holtenbroek

Gemeente

Travers Welzijn

Ons Eigen Huis

Travers

Travers Welzijn

De Vlasakkers

Gemeente

Travers Welzijn

De Pol

Gemeente

Wijz

Cultuurhuis

Investeringsmaatschappij

Wijz

EXPLOITATIE Van alle wijkaccommodaties, behalve het SIO, zijn de exploitatieresultaten in kaart gebracht. Op basis van de jaarstukken 2019 zijn de inkomsten en exploitatiekosten in beeld gebracht en beoordeeld. De gedetailleerde resultaten zijn in de bijlagen weergeven. In dit rapport wordt volstaan met het weergeven van de dekkingsgraad. De dekkingsgraad geeft aan in welke mate de exploitatiekosten worden gedekt door de inkomsten (zaalhuur, horeca). Bij een dekkingsgraad van 100% of hoger worden de kosten (meer dan) gedekt door inkomsten. Bij een dekkingsgraad lager dan 100% is sprake van een exploitatietekort. De eigenaarslasten/kapitaallasten (gebouwgebonden verzekeringen en belastingen, huur, kapitaallasten en groot onderhoud) zijn daarbij buiten beschouwing gelaten.

EINDRAPPORT

21 | 55

Wijkaccommodaties in Nederland worden doorgaans kostendekkend (zonder de kapitaallasten) geëxploiteerd (dekkingsgraad 100%), behalve: ▪ ▪

Als er sprake is van overcapaciteit (de accommodatie is te groot in relatie tot de behoefte in het verzorgingsgebied). Als de accommodatie zich vooral richt op inwoners in een kwetsbare positie (de lage SES-wijken).

Figuur 11: Dekkingsgraad per wijkaccommodatie (Wijz en Travers accommodaties samengevoegd).

Uit de figuur komt het volgende beeld naar voren: ▪

▪ ▪

De exploitatieresultaten van de accommodaties is de kleine dorpen (Spoolde, Windesheim en Wijthmen) hebben de beste exploitatieresultaten. De besturen van die accommodaties zijn in staat om de exploitatiekosten en een groot deel van de vaste lasten te dekken door eigen inkomsten. De accommodaties in de ‘grotere dorpen’ (Berkum, Westenholte) en de meeste stadwijken hebben een dekkingsraad van 100% tot iets hoger). De accommodaties in de wijken met grote groepen kwetsbare inwoners (Bestevaer en de Travers accommodaties) halen de 100% niet. Dat is ook niet verwonderlijk gezien de kenmerken van het verzorgingsgebied.

BEHEER In de meeste accommodaties wordt gewerkt met betaalde krachten voor de uitvoering van de beheertaken. Alleen Eben Haëzer en De Elshof werken uitsluitend met vrijwilligers. Andere accommodaties (bijvoorbeeld die van Travers en Wijz) werken met een combinatie van betaalde krachten en vrijwilligers. De Enk en SIO zijn twee voorbeelden van accommodaties waarbij het beheer volledig is toevertrouwd aan professionals. De Molenkamp heeft de exploitatie uitbesteed aan een extern bedrijf. Eén van de directe aanleidingen van dit project zijn problemen in het beheer waar de gemeente Zwolle de afgelopen jaren signalen over heeft gekregen. Met de beherende instellingen van de accommodaties hebben wij uitvoerig gesproken over deze beheerproblemen. Uit die gesprekken is het volgende beeld ontstaan: Veel gaat goed Binnen een aantal accommodaties is niet of nauwelijks sprake van structurele beheerproblemen. Dit zijn de accommodaties die worden beheerd door Travers en Wijz en de accommodaties De Bolder, De Enk en SIO. Voor Travers en Wijz geldt dat het relatief grote, professionele organisaties zijn die voor alle beheertaken over voldoende en gekwalificeerde medewerkers beschikken om deze taken uit te voeren. Daarnaast geldt dat beide organisaties in staat zijn om grote groepen vrijwilligers aan de accommodaties te verbinden voor ondersteunende taken.

Voor De Enk en SIO geldt dat sprake is van twee complete besturen, met een sterke eigen visie op beheer en exploitatie, ondersteund door een professionele organisatie met bedrijfsleiders en

EINDRAPPORT

22 | 55

beheerders. De Bolder wordt beheerd en geëxploiteerd door een stichting waarin Stadkamer, school en wijkvereniging participeren. Behalve kleine afstemmingsproblemen functioneert deze constructie goed. Ook voor De Elshof geldt dat van structurele beheerproblemen geen sprake lijkt, terwijl de accommodatie volledig wordt gerund door vrijwilligers. In de andere accommodaties is in meer of mindere mate sprake van beheerproblemen. De oorzaak van die beheerproblemen is verschillend waarbij de volgende verdeling kan worden gemaakt. Wegvallen van de traditionele gebruikersgroepen Voor een aantal accommodaties geldt dat het gebruik voor traditionele sociaal-culturele activiteiten (sterk) is teruggelopen. Die accommodaties merken dat de wijkverenigingen en andere verenigingen de afgelopen jaren aan aantrekkingskracht hebben ingeboet en/of niet langer in staat zijn om een eigentijds activiteitenaanbod aan te bieden. Gevolg is dat de bezetting van de accommodaties onder druk is komen te staan. Dit geldt bijvoorbeeld voor Eben Haëzer. Alle activiteiten in het dorp worden weliswaar gehuisvest in die accommodatie, maar dat zijn er een stuk minder dan in het verleden. Dezelfde problematiek speelt in Bestevaer. Voor de accommodaties Het Anker en De Weijenbelt geldt dit ook, zij het dat in die accommodaties geen sprake is van terugval van het maatschappelijke gebruik.

In deze accommodaties is sprake van een structureel lage bezetting door maatschappelijke activiteiten. Beide besturen hebben de bezetting aangevuld met andere activiteiten, waaronder commerciële activiteiten om op die manier kostendekkend te kunnen exploiteren. Voor beide accommodaties geldt dat de besturen er een voorkeur voor hebben om de maatschappelijke functie van de accommodaties in de toekomst te versterken, maar daarin worden belemmerd door financiële taakstellingen. Onvoldoende animo voor bestuursfuncties Voor een aantal accommodaties geldt dat zij problemen ervaren in de opvulling van bestuursfuncties. In die accommodaties is het zeer lastig tot onmogelijk om nog inwoners te vinden voor het opvullen van vacante bestuursfuncties. Deze problematiek is het grootst binnen Het Anker en Bestevaer. Deze accommodaties hebben dus te kampen met een dubbele problematiek (lage of dalende bezetting en bestuursproblematiek). Daarbij moet worden opgemerkt dat het bestuur van de Bestevaer onlangs weer een nieuwe impuls heeft gekregen. Complexe beheervorm Als laatste is er nog een accommodatie die van tijd tot tijd aanloopt tegen de belemmeringen van een complexe beheervorm. Het betreft Het Anker. Voor Het Anker geldt dat een constructie is opgetuigd samen met Sportservice Zwolle, wat geregeld tot afstemmingsproblemen leidt.

In de volgende tabel is de beheerproblematiek in Zwolle samengevat weergegeven: Tabel 6: Beheerproblemen samengevat. Da l end/laag sociaalm a atschappelijk gebruik

Com plexe beheerstructuur

G een opvolging bes tuursfuncties

Wijkcentrum Holtenbroek, Ons Eigen Huis, De Vlasakkers, De Pol, Cultuurhuis, De Elshof, De Enk, De Bolder en SIO

De Weijenbelt, Eben Haezer, De Molenkamp

Bestevaer

Het Anker

Ѵ Ѵ

Covid-19 Bij de vorige tabel moet direct worden opgemerkt dat geen rekening is gehouden met de gevolgen van Covid -19. Alle accommodaties ondervinden stevige nadelige effecten van deze crisis. Die effecten zijn voor een deel éénmalig (tijdelijk wegvallen van inkomsten), maar kunnen ook structureel zijn (verlies van gebruikers en vrijwilligers). Het is op dit moment niet mogelijk om een inschatting te maken van de structurele effecten.

EINDRAPPORT

23 | 55

2.5

SUBSIDIE

Vrijwel alle accommodaties worden op één of andere wijze direct of indirect gesubsidieerd door de gemeente Zwolle. Daarbij geldt dat de aard en de omvang van de subsidies op het eerste gezicht willekeurig overkomt. Wij zijn de volgende subsidiestromen tegengekomen: ▪

▪ ▪

▪

Waarderingssubsidie: De kleinere dorpshuizen ontvangen een beperkte waarderingssubsidie van de gemeente Zwolle (circa € 2.000,-- per jaar). Daarnaast voert de gemeente Zwolle voor deze accommodaties ook het grote eigenaarsonderhoud uit. Exploitatiesubsidie: De grotere wijkaccommodaties, die worden beheerd en geëxploiteerd door particuliere éénpitter stichtingen of verenigingen ontvangen een exploitatiesubsidie, waarvan de omvang sterk verschilt. De instellingen Travers en Wijz ontvangen ook een subsidie voor de wijkaccommodaties. Die subsidie omvat een bijdrage aan het beheer, maar ook de activiteiten. In wezen geldt dat het volledige exploitatietekort door de gemeente wordt gedekt. SIO ontvangt als enige wijkcentrum geen subsidie. Wel is er sprake van een beperkte indirecte bijdrage door de gemeente, die eigenaar is van de grond waarop de accommodatie is gevestigd. De gemeente stelt deze grond (erfpacht) om niet beschikbaar.

In de praktijk leiden deze verschillende vormen van subsidiering tot ogenschijnlijk grote verschillen in de gemeentelijke bijdrage aan de instandhouding van de accommodaties. Echter, wanneer de vaste lasten van de stichtingen en verenigingen in ogenschouw worden genomen ontstaat een minder willekeurig beeld. Daarover het volgende: ▪

▪

De stichtingen en verenigingen, die een accommodatie beheren die in eigendom is van de gemeente, betalen een huur aan de gemeente. Daarnaast betalen deze stichtingen ook de gebouwgebonden verzekeringen, belastingen en heffingen. De stichtingen en verenigingen die zelf een accommodatie in eigendom hebben dragen de kapitaallasten (rente en afschrijving) voor het gebouw en ook de gebouwgebonden verzekeringen, belastingen en heffingen. Het is al eerder vermeld, maar doorgaans nemen gemeenten de vaste lasten (huur, kapitaallasten, verzekeringen, belastingen en groot onderhoud) van de accommodaties voor hun rekening. De exploitatiekosten moeten worden gedekt door eigen inkomsten, behalve in de lage SES-wijken. Als de vaste lasten worden meegewogen in de beoordeling van de subsidies ontstaat een minder willekeurig beeld. Als de vaste lasten in mindering worden gebracht van de subsidie ontstaat per accommodatie een beeld van de mate waarin: ▪ De gemeentelijke subsidie de vaste lasten dekt. ▪ De gemeentelijke subsidie ook een dekking geeft van de exploitatiekosten.

In de volgende tabel zijn de resultaten weergegeven van deze exercitie. Uit de tabel komt het volgende beeld naar voren: ▪ ▪ ▪ ▪

De accommodaties in de kleinste dorpen worden – naar verhouding – het minste gesubsidieerd. In absolute zin zijn de subsidiebedragen laag, maar de subsidiebedragen dekken bij lange na niet de vaste lasten. De accommodaties in de grotere dorpen (Het Anker en De Weijenbelt) ontvangen een subsidie die ongeveer gelijk tot iets lager is dan de vaste lasten. De Enk, De Bolder en de Wijz-accommodaties ontvangen een subsidie die nagenoeg gelijk tot iets hoger is dan de vaste lasten. De Bestevaer en de Travers-accommodaties worden – naast de vaste lasten - ook gesubsidieerd in de exploitatie. Deze accommodaties staan in de wijken met relatief grote groepen inwoners in een kwetsbare positie.

EINDRAPPORT

24 | 55

Tabel 7: Subsidies per wijkaccommodatie. V a ste lasten Kapitaallasten en huur voor rekening stichtingen, verenigingen

Subsidie

Totale subsidie

Waarvan voor exploitatie (subsidie minus kapitaallasten

Exploitatiesubsidie per m²

De Molenkamp

€ 25.076

€

2.000

€ -23.076

€ -41,43

Eben Haëzer

€ 13.395

€

2.000

€ -11.395

€ -33,13

De Elshof

€

2.000

€ -6.607

€ -15,40

Het Anker

€ 81.141

€ 72.648

€ -8.493

€ -15,01

Wijz

€ 49.854

€ 43.457

€ -6.397

€

-1,87

De Weijenbelt

€ 24.429

€ 23.495

€

-934

€

-1,14

SIO

€

De Enk

€ 78.178

€ 82.270

€

4.092

€

5,00

De Bolder

€ 23.401

€ 38.600

€ 15.199

€

17,49

De Bestevaer

€ 48.141

€ 76.206

€ 28.065

€

60,10

Travers

€ 136.278

€ 365.617

€ 229.339

€ 116,36

2.6

8.607

CONCLUSIES

De inventarisatie geeft een divers beeld van de wijkaccommodaties in Zwolle. Zwolle beschikt enerzijds over eigentijdse, aantrekkelijke, multifunctionele accommodaties, met een goede bezetting, een brede maatschappelijke functie en een toekomstbestendige beheer- en exploitatieopzet. Anderzijds zijn er ook verouderde, onaantrekkelijke accommodaties, accommodaties met een beperkte bezetting/ maatschappelijke functie en continuïteitsproblemen. Ook geldt dat de spreiding niet overal evenwichtig is. In de volgende figuur is ‘de staat van de Zwolse wijkaccommodaties’ schematisch weergegeven. Alle accommodaties zijn door ons gescoord op twee assen, t.w.: ▪ ▪

EINDRAPPORT

25 | 55

Figuur 12: De staat van de Zwolse wijkaccommodaties.

Uit de figuur blijkt: ▪

▪

Het zijn Bestevaer en Het Anker, waarbij recente ontwikkelingen bij de Bestevaer (uitbreiding bestuur) hoopgevend zijn.

EINDRAPPORT

26 | 55

3 VRAAG/BEHOEFTE AAN ACCOMMODATIE 3.1

INLEIDING

In het vorige hoofdstuk is de huidige situatie van de wijkaccommodaties in Zwolle beschreven. In dat hoofdstuk zijn conclusies getrokken over de maatschappelijke functie van de accommodaties en de toekomstbestendigheid. In dit hoofdstuk worden de huidige en de te verwac hten vraag/behoefte aan accommodaties beschreven, uitgesplitst naar: ▪ ▪

De omvang van de vraag/behoefte De kwalitatieve kenmerken van de vraag/behoefte

3.2

OMVANG VAN DE VRAAG/BEHOEFTE

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Zwolle&id=250390c4-2b61-43e5-9ec2-ba0aa9b779c2