1. Onderzoeksrapport Rekenkamercommissie Zwolle 'Aandacht voor ouderen'
Tekst van het document
Overzicht krijgen, is ook een taak van de betrokken stakeholders zelf Bij het bovenstaande moet vermeld worden dat corona op het verkrijgen van overzicht tussen alle organisaties en initiatieven geen positieve invloed heeft gehad. Verschillende gesproken medewerkers geven aan dat het belemmerend werkt als je ‘elkaar niet in de wandelgangen tegenkomt’. Ook externe stakeholders zijn van mening dat het interne overleg bij hen beter kan. Zij zien daarvoor zichzelf ook een te maken efficiëntieslag. Een medewerker licht toe: “Dat het nog te veel eilandjes zijn is in de praktijk misschien wel het geval. De organisaties zijn hetzelfde, maar de poppetjes niet. De vraag is bij een zorgorganisatie of het interne overleg over de onderwerpen van de seniorenagenda goed is. Dat gebeurt waarschijnlijk niet. Ik denk dat je als organisaties daar enorm op kan besparen, alleen al in energie.”
Seniorenagenda geeft wel impuls aan externe organisaties: sterk gevoel van samenwerking Stakeholders delen de bevinding dat er in Zwolle – ook al voor de komst van de seniorenagenda –een goed netwerk van organisaties gericht op senioren is. Vergaderingen (bijv. van Zwolle Gezonde Stad) werden goed bezocht. Hierdoor ontstond – zo blijkt uit de interviews – in de ogen van de betrokkenen ook een goede samenwerking tussen partijen als thuiszorg, welzijnsorganisaties en maatjesprojecten. Organisaties voelen (zo is dat wellicht historisch gegroeid) ook de plicht en de noodzaak om in Zwolle goed samen te werken. Deze samenwerking leidt er onder andere toe dat lijnen veelal kort zijn en organisaties een signaleringsfunctie voor elkaar vervullen. Voor met name externe organisaties is het prettig dat de seniorenagenda met de speerpunten een mate van (politieke) urgentie meegeeft aan de onderwerpen waar zij al langere tijd mee bezig zijn. Dit verhoogt de aandacht en zichtbaarheid van hun projecten. In die zin werkt de seniorenagenda stimulerend: alles dat aandacht krijgt bloeit. Het contact met de gemeente (via de coördinerend beleidsadviseur en de wethouder) wordt als goed ervaren, externe partijen hebben het gevoel als partner te worden gezien door de gemeente. De lijnen met de coördinerend beleidsadviseur zijn kort.
De wethouder wordt in meerdere interviews neergezet als een ambassadeur van de seniorenagenda en geïnteresseerd in de uitvoering. Dit wordt als prettig ervaren. Andersom geven ook medewerkers van de gemeente in gesprekken aan dat er al een goed
4 Via: https://www.zwolle.nl/wonen-en-zorg-in-de-wijk-inwoners-laten-wonen-op-een-plek-die-bij-hen-past 5 Informatienota voor de raad, voortgang seniorenagenda medio 2021 (dd. 16 juni 2021) 6
Via: https://www.swz.nl/over-swz/organisatie/samenwerking/ 19
Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
netwerk voor ouderenzorg in de gemeente actief is: de samenwerking tussen de partners wordt ook vanuit de gemeente als goed ervaren. Vitaal en Veilig Thuis Een specifiek instrument - naast verbinden en monitoren - is de aanpak Vitaal en Veilig Thuis (VVT). Zoals eerder aangegeven is het project VVT gericht op het doen van huisbezoeken bij 70-plussers, om zo vroegtijdig op te sporen of er knelpunten zijn in het levensloopbestendig wonen, zorg of welzijn. In de afgelopen jaren heeft er een pilot plaatsgevonden in een aantal wijken.
Ervaringen met VVT zijn goed: 50 procent uitgenodigde inwoners doet mee Het project Vitaal en Veilig Thuis wordt uitgevoerd door WijZ. Vrijwilligers betrokken bij WijZ worden opgeleid om huisbezoeken te doen. Huisbezoeken worden gekoppeld aan een sterk partnernetwerk op basis van bestaande structuren. Er wordt in de huisbezoeken bijvoorbeeld gekeken naar brand- en valpreventie. Ook andere behoeften, zoals sociale contacten worden onder de loep genomen. Het is de bedoeling, volgens de gesproken medewerker, om met Vitaal en Veilig Thuis alle speerpunten uit de agenda te raken. Door de coronacrisis hebben er in 2020 en 2021 perioden geen huisbezoeken plaatsgevonden, zo blijkt uit de voortgangsinformatie uit medio 2021. De bezoeken vonden toen telefonisch plaats. Het project startte als pilot in 2017 en is na de opstartfase vooral uitgevoerd in de wijk Aa-landen. De wens is uitgesproken om ook in andere wijken huisbezoeken plaats te laten vinden. Uit de tussenrapportage 2021 van WijZ blijkt dat in de volgende wijken VVT actief is: • Aa-landen; • Westenholte; • Zwolle-Zuid (per 2021) • Diezerpoort (per september 2021). Uit het halfjaarverslag uit 2021 (waar men in drie wijken actief was en de vragenlijsten telefonisch worden afgenomen) blijkt dat er 45 ingevulde vragenlijsten terug zijn gekomen. In totaal werden 145 ouderen gebeld.
Dat is een respons van 31 procent, wat iets lager is dan bij de fysieke huisbezoeken. In interviews en documenten werd genoemd dat ongeveer de helft van de uitnodigde inwoners bij een fysiek huisbezoek deelneemt. Uit de voortgangsinformatie van de gemeente Zwolle volgt: “Vitaal & Veilig Thuis heeft in de periode november 2017 – 12 maart 2020 1.994 inwoners van 70 jaar (tot 1 januari 2019 67 jaar) en ouder in de wijk Aa-landen benaderd en bij 829 inwoners is de scan afgenomen. Vanaf 2019 zijn er ook adviesgesprekken bijgehouden, dit waren er 155 (geen scan, wel advies of een doorverwijzing). In totaal had 51 procent van de benaderde inwoners deelgenomen aan Vitaal & Veilig Thuis. De laatste jaren is gewerkt aan een nieuw interactief platform voor Vitaal & Veilig Thuis, dat uniek is in zijn soort. Zo bevat dit platform een vragenlijst die verandert afhankelijk van gegeven antwoorden, persoonlijke tips en adviezen en een mogelijkheid om – daar waar extra actie nodig is – direct partners te betrekken. Dit vergroot de vitaliteit bij ouderen zodat zij langer vitaal en veilig thuis kunnen wonen. Vanaf mei 2021 is het mogelijk om per wijk, per dag/maand/kwartaal, per vraag te kunnen monitoren/rapporteren.” Redenen om niet deel te nemen zijn veelal dat inwoners zich nog te vitaal voelen om zich met dit soort onderwerpen bezig te houden.
WijZ blijft er echt voor kiezen om de leeftijdsgrens van 70 aan te houden. Wanneer ouderen later benaderd zouden worden, kan dit het preventieve karakter van VVT ondermijnen. Dit wordt door meerdere betrokken partijen bevestigd. Het project was in eerste instantie gepland tot en met 2021. In de begroting voor 2022 zijn wederom (incidentele) middelen (€175.000) beschikbaar gesteld voor voortzetting.
20 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
WijZ geeft aan dat inwoners positief reageren op VVT. Ook in het gesprek met de Participatieraad wordt dit beaamd en dit bleek ook al uit eerdere evaluaties van onder andere de GGD. Inwoners voelen zich beter gezien, en de vrijwilligers bieden een luisterend oor voor eventuele problemen. Bijkomend voordeel voor VVT is dat met deze aanpak er één aanspreekpunt is voor de inwoner die kan coördineren welke andere partijen aan dienen te sluiten, afhankelijk van de hulpvraag. Dit zorgt ook voor een betere samenwerking tussen partijen7. Hierbij lukt het ook vaker om te kunnen verwijzen naar de voorliggende voorzieningen. WijZ geeft in het interview aan dat bij gesprekken van ouderen met een dagbestedingsvraag bijna de helft (46%) wordt verwezen naar een voorliggende voorziening. Hiermee wordt met VVT mogelijk ook voorkomen dat inwoners op den duur (wanneer de klachten verergerd zijn) een beroep moeten doen op (duurdere) geïndiceerde zorg. Een doelgroep die nog vaak gemist wordt zijn ouderen met een migratieachtergrond. Dit is een doelgroep die moeilijk bereikbaar blijft. Vanuit het speerpunt cultuursensitieve zorg is daarom gestart met een pilotproject in de wijk Holtenbroek. Naast Vitaal en Veilig Thuis is Sociaal Wijkteam weinig aangehaakt bij de seniorenagenda Vitaal en Veilig Thuis is een aanpak waarbij veel ouderen bereikt worden met persoonlijk contact en huisbezoeken.
Het Sociaal Wijkteam in Zwolle is een andere partij die ook veel dergelijke huisbezoeken uitvoert, zij voeren de gehele Wmo uit. Hoewel de insteek van de gesprekken anders is dan VVT, het Sociaal Wijkteam werkt niet uitsluitend preventief, zij bereikt ook een aanzienlijk aantal Zwolse ouderen per jaar. Zo zijn in het tweede halfjaar van 2020 1.355 Wmo-trajecten gestart in Zwolle (bron: Monitor Sociaal Domein, Waarstaatjegemeente.nl). Het Sociaal Wijkteam geeft echter aan dat zij bij aanvang van de seniorenagenda beperkt betrokken zijn. Gedurende de looptijd van de seniorenagenda is zij wel aangesloten bij verschillende overleggen (o.a. Zwolle Gezonde Stad, kwaliteitsteam ouderen, mantelzorgraad, GGZ naastenraad), maar is verder niet actief betrokken in de uitvoering van de seniorenagenda. Gezien het grote bereik van het Sociaal Wijkteam is dat opvallend. Hoewel zij taken voor de Wmo moet uitvoeren, kunnen de consulenten ook een signalerende rol vervullen voor de speerpunten van de seniorenagenda.
4.2 Interne organisatie gemeente Zwolle De vragen die volgen uit de seniorenagenda (zie het vorige hoofdstuk) blijken ook bij medewerkers van de gemeente Zwolle te leven. Zoals hiervoor beschreven zien externe partijen voordelen van de seniorenagenda. De aanvullende aandacht maakt het voor hen makkelijker hun visie en producten naar voren te brengen. Hieronder komen wij tot de bevinding dat dit bij de interne organisatie van de gemeente Zwolle minder het geval is.
7 De lijst met partijen die zijn aangesloten bij Vitaal en Veilig Thuis is als volgt:
Alzheimer Vereniging, Gemeente Zwolle, Stichting WijZ , GGD IJsselland, Beter Thuis Wonen, Brandweer IJsselland, Brommercentrum.nl, De Dobbe fysiotherapie praktijk Zwolle, De Kern Maatschappelijke dienstverlening, Dierenteam Zwolle, Driezorg, Expertisecentrum Voet & Beweging, Fysiomobilae, FysioPlus Zwolle, Fysiotherapie Holtenbroek, Fysio Zwolle, Habito, Impluz, Isala ziekenhuis, Medrie, Optimaal Oud, Optisport De Vrolijkheid, OZO verbindzorg, Politie IJsselland, ProScoop, Rabobank IJsseldelta Zwolle, Saar aan Huis, SamenZwolle, Seniorenraad Zwolle, Sociale Wijkteams gemeente Zwolle, SportService Zwolle, Stichting Delta Wonen, Stichting Icare, Travers Welzijn, Van Smaak, Van Rossum, Veiligheidsregio IJsselland, Vegro, Woningcorporatie SWZ, Zorgmies, ZwolleDoet!
21 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
Intern draagvlak ontbreekt voor seniorenagenda: doel niet duidelijk genoeg De onderzoekers komen tot de bevinding dat er binnen de organisatie meer twijfel is over de seniorenagenda. Een aantal medewerkers rapporteerde wel over de voortgang op hun onderdelen, maar gaf te kennen dat zij de verdere inhoud van de seniorenagenda niet te kennen. Dit heeft verschillende oorzaken: • Er is weinig capaciteit vrijgemaakt voor regievoering op de agenda, waardoor interne verbinding en samenhang ontbreekt. Een integrale benadering van het thema senioren lijkt er niet te zijn, de eigen overkoepelende beleidsnota blijft leidend voor medewerkers. • Doordat de speerpunten van de seniorenagenda onder verschillende wethouders vallen, wordt dit gevoel versterkt. • Vanuit verschillende beleidsterreinen blijft men daarom rapporteren naar de eigen wethouder, periodiek wordt een update gestuurd over de voortgang van de speerpunten naar de coördinerend beleidsadviseur van de seniorenagenda. • Dit zorgt ervoor dat medewerkers van de gemeente Zwolle het gevoel blijven houden dat iedereen vanuit zijn eigen beleidsterrein met de seniorenagenda bezig is. De meerwaarde van de seniorenagenda wordt daarom niet altijd gezien: het doel van de seniorenagenda in de ogen van ambtenaren is vooral het informeren van de politiek. Het is voor hen daarom lastig prioriteit te geven aan de werkzaamheden van de agenda.
Na enige tijd is er wel meer structuur ontstaan, waarbij periodiek gerapporteerd wordt aan de coördinerend beleidsadviseur, die vervolgens de stand van zaken rond de speerpunten samenvat.
Plaats van seniorenagenda niet duidelijk: veel portefeuillehouders betrokken Doordat de seniorenagenda over speerpunten gaat die belegd zijn bij verschillende portefeuillehouders is de plaats van de seniorenagenda intern voor veel medewerkers niet duidelijk en ook niet efficiënt. Het is onduidelijk wat het leidende stuk is bij het afleggen van verantwoording van acties. Zo geeft een medewerker aan: “Ik moet voor elk onderwerp met drie of vier verschillende mensen aan tafel (vijf portefeuillehouders). Het lijkt daardoor heel veel werk. Maar er is al heel veel goeds, je moet alleen zorgen dat de lijnen goed liggen. Juist omdat je zoveel mensen op de portefeuilles zet maak je het onnodig ingewikkeld.”
Geen vernieuwing door seniorenagenda, twijfels over meerwaarde Het beeld bij medewerkers van de gemeente is dat er vooral op bestaande ambities en activiteiten wordt gestuurd met de agenda. Dit draagt eraan bij dat de seniorenagenda vooral als een samenvatting ter informatie voor de raad en college wordt gezien. Het bevreemdt sommige medewerkers dat deze agenda is ingesteld, terwijl in eerdere jaren het doelgroepenbeleid is afgeschaft. De seniorenagenda is daarmee in hun ogen vooral een bundeling van bestaande activiteiten voor een specifieke doelgroep, waardoor zij het gevoel kregen dat het een project was waar zij zijdelings mee te maken hadden. Omdat zij ook herkennen dat er al een goed netwerk rond ouderenwelzijn in Zwolle is, roept dat de vraag op wat de meerwaarde is van de agenda. Doordat de agenda ook weinig concreet is op het gebied van doelen, wordt de registratie en het doorgeven van activiteiten als een zoektocht ervaren. Het is moeilijk boven water te krijgen bij een groot deel van de acties wat er precies bereikt is, in het bijzonder voor de inwoners. Hiermee lijken ook de betrokken ambtenaren niet de verbinding te zien tussen de output van de activiteiten en de gewenste resultaten. Resultaten moesten uit de uitvoering naar boven worden gehaald, maar dat kost veel tijd voor medewerkers.
Dit voelde niet als efficiënt aan, omdat ook aan het directe nut voor de inwoners van Zwolle werd getwijfeld.
Twijfels over voortzetten seniorenagenda: duidelijker maken wat status van de agenda is Hoewel er twijfels blijven bestaan, zijn medewerkers van de gemeente niet alleen maar negatief. Zelf waarderen zij het ook dat er overzicht is op de verschillende onderwerpen en dat er (passief) kennisgenomen 22 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
kan worden van andere ontwikkelingen die spelen binnen de afdeling. Er wordt onderkend dat problematiek die volgt uit de vergrijzing aandacht verdient vanuit de gemeente Zwolle. Er is echter geen overeenstemming of dit 1) vanuit een seniorenagenda zou moeten gebeuren of dat dit valt onder bestaand beleid en 2) of de gemeente Zwolle hier een sterke regierol in zou moeten hebben of dat dit (vooral) aan maatschappelijke organisaties wordt overgelaten, waarbij de gemeente Zwolle meer faciliterend is. In de volgende paragraaf gaan wij dieper in op de sturing op rollen en taken van de gemeente Zwolle op de seniorenagenda.
4.3 Sturing op rollen en taken Beperkte capaciteit voor seniorenagenda, coördinerend beleidsadviseur heeft seniorenagenda concreter gemaakt Gedurende de looptijd van de seniorenagenda zijn twee medewerkers betrokken geweest bij de projectleiding en aansturing van de seniorenagenda. Op dit moment is één medewerker hiervoor verantwoordelijk. Mede door uitval en problemen bij de personele bezetting is de centrale aansturing rond de seniorenagenda in eerste instantie niet optimaal uitgevoerd. De overgebleven medewerker heeft in de afgelopen twee jaren het project grotendeels gedragen. De hoeveelheid tijd die de medewerker hiervoor krijgt is beperkt. Het gaat hierbij om het uitsturen van vragen, en daar antwoord op krijgen. Op basis deze antwoorden wordt vervolgens gerapporteerd. De lijnen zijn kort en het contact wordt als prettig ervaren, maar de informatiestroom en inrichting van het onderwerp senioren is daarmee nog erg verbrokkeld, zeker wanneer deze bevinding in samenhang wordt gezien met de bevinding dat veel ambtenaren ‘vanaf eilandjes’ zijdelings werken aan de agenda. Van uitgebreide monitoring is vooralsnog geen sprake, maar dat is wel een wens bij eventuele voortzetting van de agenda. Momenteel is hier niet de capaciteit voor vrijgemaakt, waardoor de sturing vooral beperkt blijft tot het verzamelen van informatie.
Coördinerend beleidsadviseur verzamelt informatie van contactpersonen; monitoring in dialoog De wijze van informatieverzameling gaat ook niet volgens vaste resultaten of prestatieafspraken. Hiervoor zijn de speerpunten en acties in de seniorenagenda onvoldoende SMART opgesteld, waarmee de bevinding gepresenteerd in het vorige hoofdstuk intern wordt herkend en bevestigd. Voortgangsinformatie wordt voornamelijk in dialoog gedeeld. Met organisaties zoals WijZ die in sterke mate betrokken zijn bij de seniorenagenda is wel een uitgebreide informatiehuishouding ingericht, maar dit gaat vanuit het subsidiebeleid en niet vanuit de eisen van de seniorenagenda. WijZ levert bijvoorbeeld ook de (half)jaarverslagen met de gemeente Zwolle, die vervolgens ook door de coördinerend beleidsadviseur worden ingezien en daarna gedeeld worden in de voortgangsupdates aan de raad. Medewerkers geven aan dat, omdat het soms onduidelijk is waarover gerapporteerd moet worden, het veel tijd kost om informatie op te halen, te bundelen en aan te geven welke effecten er zijn bereikt. Het is wel mogelijk voortgang van de voorgenomen acties inzichtelijk te maken, maar de informatiehuishouding is nog niet zo ver dat aangegeven kan worden wat deze concreet opleveren in het licht van het beoogde maatschappelijke effect.
De coördinerend beleidsadviseur beaamt dit: met de huidige opgehaalde informatie kan een (probleem-)analyse gemaakt worden die moet leiden tot een verdere concretisering van een eventueel volgende seniorenagenda.
Gemeente kan regierol nog beter pakken Uit het bovenstaande volgt dat de regierol van de gemeente Zwolle rond de seniorenagenda niet optimaal is ingevuld. In de afgelopen twee jaren is deze beperkt, vrijblijvend en verbrokkeld ingericht. Er was veel vrijheid voor de beleidsmedewerkers om zelf invulling te geven aan de speerpunten, omdat er weinig centrale aansturing was. Dit heeft te maken met de keuze om hier weinig capaciteit voor vrij te maken en slechts beperkt budget toe te kennen aan de seniorenagenda. Maar tegelijk kwam dit ook door personele bezetting
23 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
en uitval. Het is de wens van de coördinerend beleidsadviseur en de wethouder dat bij eventuele voortzetting van de seniorenagenda de gemeente een duidelijkere regierol krijgt. Dit vanuit de gedachte dat er door de vergrijzing veel uitdagingen op de gemeente Zwolle afkomen. In de interviews met intern betrokken komt naar voren dat er een visie en doel van de seniorenagenda ontbreekt. Een toelichting en probleemanalyse waarom het onderwerp een urgent probleem is komt zoals eerder aangegeven niet naar voren. Deze visie wordt bij voortzetting wel gewenst. Hier wordt volgens gesproken betrokkenen ook om gevraagd vanuit de maatschappij. De gedachte hierachter is dat niet maatschappelijke organisaties bepalen wat er in de gemeente Zwolle nodig is, maar dat de (politiek van) de gemeente Zwolle dit doet.
4.4 Conclusies In dit hoofdstuk is vooral gekeken naar de praktijkervaringen met de seniorenagenda en de ontvangst bij interne en externe stakeholders. Hierbij hoorden onderstaande twee normen met bijbehorende toetsingscriteria. Norm 2. Praktijk Het beleid werkt door in de praktijk
Toetsingscriteria • •
3. Sturing en monitoring Er is sprake van een gezonde en doelmatige werkwijze bij de gemeente en uitvoerende partijen en een constructieve samenwerking tussen de diverse partijen
• • •
Werkwijzen, taken en verantwoordelijkheden zijn beschreven en duidelijk belegd. Inwoners krijgen de gewenste ondersteuning.
De gemeente Zwolle monitort de doeltreffendheid en doelmatigheid van de eigen activiteiten. De gemeente Zwolle heeft zicht op de voortgang en prestaties van de seniorenagenda. De gemeente Zwolle heeft mogelijkheden om bij te sturen.
•
+/-
•
+/-
•
-
•
+
•
+
Wij concluderen dat de seniorenagenda vooral voor externe organisaties een meerwaarde heeft gehad. Aanvullende aandacht met de seniorenagenda heeft ervoor gezorgd dat de activiteiten rond de verschillende organisaties bij – het overigens al goed georganiseerde veld – een impuls kregen. Over het algemeen weten de stakeholders elkaar goed te vinden en wordt het contact met de gemeente, zowel bestuurlijk als ambtelijk als constructief ervaren. Wel wordt aangegeven dat er misschien een overvloed aan initiatieven en netwerken is: de seniorenagenda geeft meer overzicht, maar laat ook zien dat organisaties soms moeten kiezen waar zij wel en waar zij niet aansluiten. Dit heeft als risico dat organisaties langs elkaar gaan werken (op het gebied van werkwijze, taken en verantwoordelijkheden). De eerdere conclusie dat de basis van de seniorenagenda onvoldoende gespecificeerd is, werkt ook door in de praktijk. Het ontbreken van SMART doelstellingen en activiteiten leidt ertoe dat het voor de gemeente Zwolle niet mogelijk is om de doeltreffendheid en doelmatigheid van de activiteiten te monitoren. Door de sterke focus op verbinden en versterken van het netwerk is het niet volledig inzichtelijk te maken in hoeverre inwoners de gewenste ondersteuning krijgen. Versterken van het netwerk leidt indirect mogelijk wel tot betere ondersteuning, maar dat is niet voor alle speerpunten hard te maken.
Wel wordt een belangrijk instrument in de seniorenagenda, het project Vitaal en Veilig Thuis in de praktijk – ook bij inwoners - goed ontvangen. Wat betreft regievoering en monitoring heeft de gemeente Zwolle gedurende de afgelopen twee jaar waar het kon de regierol gepakt, maar dit was beperkt en vaak niet afdoende in het licht van de gestelde doelen over verbinding. Het is de gemeente Zwolle wel gelukt om zicht te houden op de voortgang en prestaties van de
24 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
activiteiten en er is ook de mogelijkheid om daarop bij te sturen. Meer was, onder andere door persoonlijke uitval en beperkt vrijgemaakte capaciteit, niet te verwachten. Mede door een beperkte regierol is het uiteindelijke doel van de seniorenagenda intern onvoldoende naar voren gekomen, waardoor medewerkers de seniorenagenda vooral als bijzaak zijn gaan zien en twijfels hebben over de toegevoegde waarde. De vragen die opkwamen bij de onderzoekers na bestudering van het onderliggende beleid blijken ook te leven bij een deel van de betrokken ambtenaren.
25 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
5 Resultaten In dit laatste hoofdstuk gaan wij in op de volgende deelvragen: 4 Wat zijn de resultaten tot nu toe en welke worden de komende jaren nog verwacht? 5 In hoeverre wordt de raad gefaciliteerd om zijn kaderstellende en controlerende taken uit te voeren als het gaat om de beoordeling en eventuele bijstelling van het ouderenbeleid, zoals geformuleerd in de agenda?
5.1 Behaalde resultaten Acties in meeste speerpunten uitgevoerd, enkel bij regenboogsenioren weinig voortgang De seniorenagenda kent zoals eerder opgemerkt geen concrete doelstellingen, maar vooral acties verbonden aan speerpunten. Een volledig overzicht van al deze acties en de voortgang vindt u in bijlage D. In juni 2021 is een voortgangsmonitor van de seniorenagenda gedeeld met de gemeenteraad. Uit deze monitor blijkt dat bij de meeste speerpunten – ondanks de coronacrisis - voortgang is geboekt (op actieniveau). De acties uit de seniorenagenda zijn uitgevoerd of opgestart en daarna blijvend in uitvoering gebleven. Dit beeld is bevestigd door de coördinerend beleidsadviseur. Uit de interviews en het documentonderzoek komt naar voren dat enkel bij het thema Regenboogsenioren weinig tot geen vooruitgang is geboekt. Dit komt doordat de werkgroep Regenboogsenioren bij het COC Zwolle (die samen met de gemeente kartrekker van dit speerpunt is), mede vanwege corona, lange tijd niet van de grond is gekomen. Onlangs (in november ’21 en januari ’22) hebben hier de eerste bijeenkomsten van plaatsgevonden. Van echte voortgang kan bij dit speerpunt daarom niet gesproken worden. Ook bij het speerpunt Dementievriendelijke gemeente wordt in interviews aangegeven dat het opstarten daarvan langzamer ging dan verwacht, maar waar op het moment wel verbinding is gezocht tussen partijen.
Effect tot nu toe vooral gericht op het beter kunnen vinden van elkaar; vervolgstap nodig om verdere vooruitgang te boeken Wanneer betrokkenen gevraagd werd naar de meerwaarde van de seniorenagenda gaven zij aan dat zij vooral andere partijen weten te vinden. De signaleringsfunctie tussen partijen is verbeterd. Een gesproken zorgaanbieder legt uit: “Hoe basaal het ook klinkt: [door de seniorenagenda] elkaar weten te vinden. Elkaar ook kunnen consulteren daar waar het ingewikkeld is. Waar het schuurt tussen visie in de praktijk en dat met elkaar te adresseren. … We geloven dat samenwerking op papier, alleen het opschrijven is van een gedachtegoed. Het gaat erom dat je elkaar opzoekt waar het ingewikkeld wordt.” Vanuit de gemeentelijke organisatie is er ook waardering voor de mate waarin besturen van zorg- en welzijnspartijen de seniorenagenda hebben opgepakt. Er wordt een gedeeld belang gezien, vanuit de ontwikkeling (vergrijzing) die de aanleiding was voor de seniorenagenda. Acties rond de speerpunten zijn ingezet, wat betekent dat de seniorenagenda zoals deze er nu ligt voltooid is. Er zijn in de agenda echter geen aanknopingspunten opgenomen over de vervolgstappen. Door verschillende geïnterviewde betrokkenen wordt aangegeven dat een besluit over een vervolg noodzakelijk is om verdere stappen te zetten.
Als risico wordt benoemd dat wanneer er nu geen volgende stappen worden genomen, de voortgang stil komt te liggen.
Wat als er geen seniorenagenda was geweest? Zoals al eerder aangegeven was er voor de seniorenagenda al een groot netwerk van organisaties die zich inzetten voor ouderen. Eén van de bevindingen uit het onderzoek is – op basis van de interviews - dat de activiteiten die nu hebben plaatsgevonden in het kader van de seniorenagenda zonder deze agenda 26 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
waarschijnlijk ook hadden plaatsgevonden. Maar de activiteiten hebben door de aandacht van uit de seniorenagenda wel makkelijker en sneller plaats kunnen vinden. Er was zonder seniorenagenda minder overzicht geweest. In de toekomst kan door het overzicht mogelijk ook meer focus worden aangebracht in de seniorenagenda. Daarmee zijn twee van de beoogde resultaten van de seniorenagenda behaald: er wordt meer verbinding ervaren door betrokken organisaties en er is volgens hen een beter inzicht in wat het aanbod is aan (welzijns)activiteiten voor ouderen.
Huidige acties uitgevoerd, verschillende meningen over hoe nu verder Op dit moment zijn de acties uit de seniorenagenda vrijwel allemaal uitgevoerd. Over hoe nu verder verschillen de meningen. De speciale aandacht voor senioren door middel van een seniorenagenda kan een verstorende werking hebben, doordat er een aparte portefeuille is gemaakt naast het inhoudelijke beleid waar de senioren ook onder vallen. Argumenten hiervoor zijn: • De seniorenagenda zorgt voor verbrokkeling en de rapportage over acties kost dubbel tijd omdat de seniorenagenda bovenop bestaande werkzaamheden komt; • Daarnaast zijn er ook andere doelgroepen waar de speerpunten en ingezette acties nuttig voor zijn, denk bijvoorbeeld aan de GGZ doelgroep en is er overlap met acties die buiten de seniorenagenda worden ingezet voor de brede doelgroep waar senioren ook onder vallen. • Tenslotte geven tegenstanders aan dat het maatschappelijk veld rondom senioren al zo goed is georganiseerd dat zij het zelf zouden moeten kunnen zonder regie van de gemeente. Voorstanders van een seniorenagenda geven aan dat aandacht voor senioren van belang is gezien de toename van de omvang van de groep en de verwachte vraagstukken die je bij een toename van senioren kunt verwachten. Er is dan wel een volgende fase nodig.
Het overzicht is nu gecreëerd, nu moet een gezamenlijke analyse plaatsvinden om te prioriteren en verbrokkeling tegen te gaan. Daar moet dan voldoende tijd en geld voor worden vrijgemaakt.
5.2 Wat merken inwoners van de seniorenagenda? De meeste inspanning is gericht op overleggen, bestuurlijke structuren, netwerken en monitoring Veel van de acties voortvloeiend uit de seniorenagenda zijn gericht op overleggen, bestuurlijke structuren, netwerken en monitoring. Dit zijn activiteiten die normaliter niet zichtbaar zijn voor de gemiddelde oudere inwoner. Wel zouden ze de gevolgen van deze overleggen kunnen merken, bijvoorbeeld doordat zaken waar ze tegenaan lopen makkelijker worden opgelost. Dit gaat echter vaak heel geleidelijk waardoor het de vraag is of de inwoner dit ziet. Het instrument Vitaal en Veilig Thuis zullen oudere inwoners waarschijnlijk wel vaker herkennen (zeker in de wijken waar dit project wordt uitgevoerd) en de organisaties die betrokken zijn bij de uitvoering van de seniorenagenda ook. Een grote directe impact volgend uit de acties van de seniorenagenda is niet te verwachten. Soms zijn er ook maar één of twee activiteiten geweest (bijv. bij het speerpunt Meedoen en ertoe doen), waar negen mensen aan hebben deelgenomen 8. De impact en het bereik van dat soort activiteiten is beperkt.
Enquête onder senioren in Zwolle Om te onderzoeken wat inwoners merken van de seniorenagenda en wat zij vinden van de aandacht in Zwolle voor senioren, zijn senioren in Zwolle via een enquête gevraagd naar hun mening over wonen en leven in Zwolle. Van de 1.000 uitgenodigde senioren in Zwolle hebben 438 senioren de enquête ingevuld, een respons
8
Gerapporteerd in de voortgangsmonitor over de eerste helft van 2021. 27
Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
van 44 procent. Hier noemen wij de belangrijkste resultaten en conclusies uit de enquête. Voor een uitgebreide beschrijving van de resultaten en de methode verwijzen wij naar de bijlage (bijlage C).
Senioren over algemeen tevreden over Zwolle Senioren zijn over het algemeen tevreden over het wonen en leven in Zwolle. Ze beoordelen dit met gemiddeld een 7,7 waarbij slechts drie procent een onvoldoende geeft. Senioren van 85 jaar en ouder geven een iets lager cijfer (7,3) dan senioren tussen de 65 en 80 jaar. Redenen die worden genoemd voor de positieve beoordeling zijn onder andere de mooie en rustige omgeving, goede sfeer en voldoende voorzieningen nabij. Daarnaast zijn senioren het meest te spreken over de toegankelijkheid van openbare plekken (82% is hier (zeer) tevreden over). De meerderheid vindt dan ook dat er voldoende aandacht gaat naar dit onderwerp. Van de speerpunten uit de seniorenagenda worden toegankelijkheid en jezelf kunnen zijn het best beoordeeld. Bij dit laatste punt merken wij op dat het aantal LHBTI-senioren en migrantenouderen dat gerespondeerd heeft klein is. De speerpunten wonen en eenzaamheid lijken het urgentst op basis van de beoordeling door de senioren. Figuur 5.2.1 In hoeverre bent u het eens met deze stellingen? Openbare plekken (zoals winkelcentra) in Zwolle zijn voor mij goed toegankelijk
82%
10% 6%
Informatie over de bereikbaarheid van de binnenstad is goed vindbaar
58%
21%
11% 10%
In Zwolle kan iedereen zichzelf zijn
56%
26%
7% 11%
In Zwolle is er voldoende respect voor mijn normen en waarden
45%
Ik weet waar ik informatie kan krijgen over het aanpassen van mijn woning voor latere leeftijden
42%
Er zijn in Zwolle genoeg activiteiten te doen, waar ik mijn dag mee kan vullen
Er zijn voldoende woningen beschikbaar die geschikt zijn voor 6% senioren
0% (helemaal) mee eens
neutraal
26%
26%
29%
19%
11%
44%
16%
13%
22%
7%
35%
20%
12% 11%
19%
32%
In Zwolle is er aandacht voor een gezonde levensstijl onder senioren In Zwolle is er aandacht voor eenzaamheid onder ouderen
32%
18%
20%
28%
64%
40%
(helemaal) niet mee eens
60%
15%
80%
100%
geen mening
Geen duidelijke verandering zichtbaar voor senioren We zien dat een groot deel van de ouderen geen duidelijk beeld heeft van hoeveel aandacht er is voor verschillende onderwerpen en of de aandacht de afgelopen twee jaar is veranderd. Daarmee wordt het beeld dat inwoners weinig merken van de seniorenagenda bevestigd. Zes op de tien senioren weten niet of de aandacht voor senioren sinds 2020 is veranderd, drie op de tien senioren denken dat de hoeveelheid aandacht hetzelfde is gebleven. Met name jongere senioren (65 t/m 69 jaar) weten niet of de hoeveelheid aandacht veranderd is, oudere senioren (75 t/m 84 jaar) denken vaker dan jongere senioren dat de aandacht hetzelfde is 28 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
gebleven. Vrijwel niemand vindt dat er te veel aandacht is voor de onderwerpen, en bij de meeste speerpunten zien inwoners nauwelijks verandering. Ook uit de toelichtingen komt het beeld naar voren dat een groot deel van de senioren geen duidelijk beeld heeft van wat de gemeente voor hen doet: “Ik weet helemaal niet wat de gemeente op al deze gebieden doet.” Figuur 5.2.2 Matrix: hoeveelheid aandacht (Y-as) en verandering in aandacht (X-as) per speerpunt 9
Wonen en eenzaamheid krijgen onvoldoende aandacht Hoewel geen van de onderwerpen te veel aandacht krijgt zijn er twee onderwerpen die er in negatief opzicht uitspringen. De onderwerpen wonen en eenzaamheid worden het minst positief beoordeeld door senioren. De meerderheid vindt dat er niet voldoende geschikte woningen voor senioren zijn (64%) en dat hier (veel) te weinig aandacht voor is (55%). Een vijfde van de senioren is tevreden over de hoeveelheid aandacht voor eenzaamheid onder ouderen, ruim een derde (36%) vindt dat er hier (veel) te weinig aandacht voor is. Wel zien we dat een klein deel van de senioren vindt dat de aandacht voor eenzaamheid de afgelopen twee jaar is toegenomen (13%). De aandacht voor woonwensen is daarentegen afgenomen volgens een vijfde (22%). Het instrument waar van uit de seniorenagenda het meeste geld naar toe is gegaan is Vitaal en Veilig Thuis. Dit richt zich juist op de speerpunten wonen en eenzaamheid maar is nog niet stadsbreed uitgerold.
De organisaties die betrokken zijn bij de uitvoering van de seniorenagenda zijn redelijk bekend: minder dan één op de tien kent geen enkele organisatie WijZ is het meest bekend onder ouderen in Zwolle (76% is bekend met de organisatie), gevolgd door het Sociaal Wijkteam Zwolle (66%). Een kleiner deel weet ook wat deze organisaties doen. Ongeveer de helft weet dat men vrijwilligerswerk kan vinden via ZwolleDoet, SamenZwolle of WijZ. Een kwart is bekend met de afspraken met Vitaal en Veilig Thuis, in de wijken waar VVT actief is ligt dit op 34 procent. Veel andere
9
De categorie ‘geen mening’ is niet meegenomen in de analyse 29
Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
organisaties en initiatieven zijn onder de meeste senioren niet bekend. Toch zegt slechts 7 procent van de oudere inwoners geen enkele van de betrokken organisaties bij de seniorenagenda te kennen. Het potentiële bereik van de actieve organisaties is dus wel groot. Een deel van de senioren geeft aan dat zij ook geen behoefte heeft aan ondersteuning of activiteiten speciaal voor senioren, omdat zij nog vitaal zijn en voldoende contact hebben.
Ouderen met een migratieachtergrond en LHBTI-ouderen lijken minder tevreden We hebben aanvullend specifiek gekeken naar de resultaten voor ouderen met een migratieachtergrond en ouderen die zichzelf tot de LHBTI-groep rekenen. Vanwege de lage respons voor deze groepen (beiden n=15) zijn deze resultaten en percentages echter (zeer) indicatief. We zien dat iets meer dan de helft van alle senioren in Zwolle (56%) vindt dat iedereen in Zwolle zichzelf kan zijn, slechts 7 procent is het hier niet mee eens. Onder ouderen met een migratieachtergrond en LHBTI-ouderen lijkt het aandeel dat het hier niet mee eens is hoger. Het gaat om resp. 20% en 27% maar vanwege het lage aantal respondenten zijn deze percentages (zeer) indicatief. Een derde van de ouderen met een migratieachtergrond en vier op de tien LHBTI-ouderen vinden dat er voldoende respect is voor hun normen en waarden in Zwolle, tegenover 45 procent onder senioren in het algemeen. Een relatief groot deel van de ouderen met een migratieachtergrond (40%) en LHBTI-ouderen (53%) vindt dat er te weinig aandacht is voor de doelgroep waartoe zij behoren. Organisaties voor senioren met een andere culturele achtergrond (bijvoorbeeld Stichting Turkse Ouderen Zwolle of Gotong Royong) lijken ook onder de desbetreffende doelgroep niet goed bekend. De Roze Middagen zijn onder de meerderheid van de LHBTI-ouderen bekend.
5.3 Impact coronacrisis De coronacrisis heeft impact gehad op de uitvoering van de seniorenagenda en veelal in negatieve zin. Zo konden in bepaalde perioden activiteiten voor senioren niet doorgaan. Dit leidt tot een vicieuze cirkel: hierdoor is er minder bereik onder ouderen, waardoor het weer moeilijker is om mensen daarna weer naar activiteiten te krijgen. Ook het samenbrengen van netwerken kwam moeilijker op gang doordat iedereen vanuit huis ging werken. Men kwam elkaar minder snel in de wandelgangen tegen waar men nog even een praatje mee kon maken. Daardoor weten betrokken minder goed van elkaar waar ze mee bezig zijn. Hoewel de eenzaamheid onder ouderen toenam door beperkte contacten was er door de coronacrisis juist ook veel (extra) aandacht voor eenzaamheid onder ouderen en werden er verschillende alternatieve acties opgezet om eenzaamheid tegen te gaan.
5.4 Rol van de raad Aan de voorkant, bij het opstellen van de seniorenagenda, is de gemeenteraad niet betrokken geweest. Met een motie heeft de raad een speerpunt toegevoegd aan de agenda: de dementievriendelijke gemeente. Tijdens de uitvoering van de agenda is er één keer teruggekoppeld op de agenda door middel van de voortgangsrapportage (in juni 2021). Daarnaast wordt er informatie ontvangen over diverse onderwerpen die ook als speerpunt in de seniorenagenda staan vermeld maar dit wordt niet gedaan in relatie tot de seniorenagenda. De gesproken raadsleden gaven aan dat de informatie over het welzijn van oudere inwoners in Zwolle verbrokkeld is en de informatievoorziening abstract is en het daardoor moeilijk is om zicht te houden op de voortgang. Zij zouden graag meer diepgang willen zien in de informatie en meer integraliteit. Daar ligt dan een duidelijke toegevoegde waarde voor een seniorenagenda. In een groepsgesprek gaven aanwezige raadsleden aan dat de voortgangsrapportage positief was, dus dat er ook weinig reden was om kritisch te zijn. Het is echter zo dat door de opzet van de seniorenagenda het ook ingewikkeld is een kritisch en onderbouwd oordeel te vormen over het effect dat bereikt moet worden: duidelijke doelen ontbreken en er is een summiere en niet specifieke omschrijving van het probleem waar de seniorenagenda een antwoord op moet geven.
De voortgangsinformatie geeft vooral informatie over ingezette
30 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
processen en uitgevoerde activiteiten, waarbij aangenomen moet worden dat het een positieve bijdrage aan de Zwolse gemeenschap heeft geleverd. Wanneer de raad tijdens het besluitvormingsproces scherper had gekeken naar de kaders en succescriteria van de seniorenagenda, had zij haarzelf instrumenten gegeven een oordeel te vormen of de seniorenagenda doelmatig en doeltreffend was.
5.5 Conclusies Hieronder volgen de laatste conclusies van dit onderzoek. Ook hier maken wij gebruik van het opgestelde normenkader en bijbehorende toetsingscriteria. Norm 4. Doeltreffende activiteiten De uitvoering van de activiteiten dragen bij aan het behalen van de ambities uit de seniorenagenda
Toetsingscriteria
• • • • •
5. Rol van de raad Het bestuurlijke en financiële beheer van de seniorenagenda is op orde
• • •
De activiteiten in het kader van de seniorenagenda dragen bij aan de ambities De activiteiten zijn gericht op de oudere inwoners van Zwolle. De gemeente en uitvoeringspartners hebben de doelgroep goed in beeld. De oudere inwoners vinden Zwolle een aantrekkelijke stad om in te wonen. Geholpen inwoners zijn tevreden over de ondersteuning die zij kregen.
•
-
•
+/-
•
+/-
•
+
•
+
De raad stelt kaders voor het beleid. De raad informeert actief naar ontwikkelingen en heeft mogelijkheden voor bijsturing. De informatie die de raad ontvangt is transparant en biedt de mogelijkheid de relatie te leggen met de gestelde middelen.
• •
+/-
•
-
Wij concluderen dat acties die bij de meeste speerpunten van de seniorenagenda waren bedacht, zijn uitgevoerd. Alleen op het gebied van regenboogsenioren is nog weinig gebeurt. Er bestaat geen eenduidig beeld of de acties ook waren uitgevoerd als er geen seniorenagenda was geweest. Door de beperkte motivatie waarom een seniorenagenda nodig was, kan ook niet worden aangegeven of de seniorenagenda hiervoor een oplossing is. Er is dus output gegenereerd, maar het verband met het beoogde effect is – zoals ook geconcludeerd in de vorige hoofdstukken – niet inzichtelijk te maken. Wel is bereikt dat er overzicht is gecreëerd in het aanbod voor ouderen vanuit de gemeente en de daaraan verbonden partijen. Deze mensen kunnen elkaar makkelijker vinden. De senioren in de gemeente Zwolle merken weinig van de seniorenagenda. Dat is deels te verklaren door de inzet op overleggen, bestuurlijke structuren, netwerken en monitoring. Dit leidt geleidelijk en over tijd pas tot merkbare effecten voor inwoners. De organisaties die acties uitvoeren voor senioren zijn bekend onder de doelgroep. Minder dan één op de tien (7%) van de oudere inwoners zegt geen enkele van de betrokken organisaties bij de seniorenagenda te kennen. Het potentiële bereik van de actieve organisaties is dus groot. Een doelgroep die nog moeilijk bereikt wordt, zijn oudere inwoners met een migratieachtergrond.
Belangrijke aandachtspunten voor ouderen zijn eenzaamheid en wonen. Belangrijk instrument in de seniorenagenda is het project Vitaal en Veilig Thuis, dat onder andere ingaat op langer zelfstandig thuis wonen en sociale contacten. Dit lijkt goed aan te sluiten bij de behoeften van de inwoners: zij zijn bekend met de organisatie WijZ en het project sluit aan op belangrijke thema’s. Het is dan ook niet verwonderlijk dat uit de eigen evaluatie van Vitaal en Veilig Thuis blijkt dat ongeveer de helft van de benaderde inwoners meedoet aan
31 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
het project. Dit project realiseert dan ook de meest tastbare positieve resultaten. Het is aan te bevelen dit project door te zetten. Een laatste belangrijk aspect is de rol van de raad. De gesproken raadsleden geven aan meer integrale informatie te willen over het thema senioren en dat dit nu als verbrokkeld en abstract wordt ervaren. Aan de voorkant (in het kader van het besluitvormingsproces) bestond de kans om om duidelijkere kaders te vragen die helpen bij het beoordelen van het nut en maatschappelijk effect van de seniorenagenda. Alles dat aandacht krijgt is goed en het is niet waarschijnlijk dat de seniorenagenda helemaal niets heeft bijgedragen, maar bij dit proces kan men zich afvragen waarom besloten is om een apart besluitvormingsproces in te richten voor deze seniorenagenda.
32 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
Bijlagen
33 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
a Bronnen en onderzoeksmethoden i Onderzoeksmethoden Deze bijlage geeft aanvullende informatie over de ingezette onderzoeksmethoden en achterliggende beleidstheorie. Procesmatig ziet de organisatie achter de seniorenagenda eruit als de onderstaande figuur, waar de beleidstheorie staat weergegeven. De gemeente Zwolle stelt ten eerste de speerpunten, acties en doelen vast die men met de seniorenagenda nastreeft. Vervolgens is intern en met betrokken stakeholders uit de praktijk ingericht hoe men de seniorenagenda in de praktijk wil uitvoeren. Uit dit uitvoeringsplan komen (uitgevoerde) taken en activiteiten voort die ondersteuning bieden aan de oudere inwoners van Zwolle, welke op hun beurt weer van invloed zijn op de gezondheid, zelfredzaamheid en het welzijn van de oudere inwoners (de effecten). Aan de hand van deze effecten wordt door middel van monitoring bepaald of de doelen al dan niet zijn bereikt. Het behalen van de doelen dient vervolgens aanleiding te zijn voor de gemeente Zwolle om de uitvoeringspraktijk bij te sturen en anderzijds voor de gemeenteraad van Zwolle om door middel van haar kaderstellende en controlerende rol de seniorenagenda bij te sturen. Bijvoorbeeld door hier een vervolg aan te geven of speerpunten, acties en doelen te verleggen.
Voorbereiding In twee sessies is (1) de onderzoeksopzet en het normenkader vastgesteld met de rekenkamercommissie en (2) het onderzoek gepresenteerd aan de ambtelijke organisatie van de gemeente. Daarbij kon de ambtelijk contactpersoon reageren op de aanpak en zijn afspraken gemaakt over het aanleveren van contactpersonen voor interviews en benodigde documenten en gegevens.
34 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
Gegevensverzameling De resultaten in dit rapport zijn verkregen uit deskresearch (document- en gegevensanalyse van stukken aangeleverd door de gemeente Zwolle), interviews met intern en extern betrokkenen en een enquête onder 1.000 inwoners van 65 jaar en ouder. In totaal zijn de volgende activiteiten zijn ondernomen: • deskresearch; • gegevensanalyse; • 17 interviews met stakeholders : − 7 gesproken medewerkers van de gemeente Zwolle; − 10 gesproken medewerkers van externe stakeholders; • groepsinterview met de Participatieraad van de gemeente Zwolle; • groepsinterview met de seniorenraad van de gemeente Zwolle; • groepsinterview met raadsfracties; • interview met portefeuillehouder. Van ieder interview en groepsgesprek is een gespreksverslag gemaakt, welke na afloop aan de betrokkenen is voorgelegd. Deze konden het verslag controleren op volledigheid en juistheid. De interviewverslagen zijn vertrouwelijk en niet toegevoegd aan dit rapport. De gespreksverslagen zijn gebruikt bij een interne duidingssessie bij I&O Research. Een volledig overzicht van de gebruikte documenten en interviews vindt u hieronder.
1 2 3 4 5
Interview Bestuurder Driezorg Manager Icare Manager ZwolleDoet Projectleider Cultuursensitieve Ouderenzorg Duo-interview managers WijZ
Specifiek thema/bijzonderheden Positieve gezondheid, eenzaamheid, zorg Positieve gezondheid, eenzaamheid, zorg Meedoen en ertoe doen Cultuursensitieve zorg, Dementievriendelijke gemeente Welzijn, eenzaamheid, positieve gezondheid, Vitaal en Veilig Thuis Welzijn, eenzaamheid, positieve gezondheid, Vitaal en Veilig Thuis Regenboog-/roze ouderen Positieve gezondheid, Meedoen en ertoe doen
6
Duo-interview medewerkers WijZ
7 8 9 10 11 12 13 13 14 15 16
Contactpersoon COC Zwolle Manager en medewerker Sportservice Zwolle Medewerker Sociale Wijkteams Zwolle Lector Hogeschool Windesheim Beleidsmedewerker gemeente Zwolle Beleidsmedewerker gemeente Zwolle Beleidsmedewerker gemeente Zwolle Beleidsmedewerker gemeente Zwolle Beleidsmedewerker gemeente Zwolle Beleidsmedewerker gemeente Zwolle Beleidsmedewerker gemeente Zwolle
17
Wethouder
Cultuursensitieve zorg, Dementievriendelijke gemeente Regenboog-/roze ouderen Duo-interview Meedoen en ertoe doen Duo-interview Meedoen en ertoe doen Wonen Toegankelijkheid fysieke omgeving Positieve gezondheid en cultuursensitiviteit Eenzaamheid, dementievriendelijke gemeente, beleidsadviseur ouderen Portefeuillehouder seniorenagenda
18 19 20
Groepsgesprekken Drie leden van de seniorenraad Vier leden van de Participatieraad Vier raadsleden van de gemeenteraad
D66, GroenLinks, SP en CDA
35 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
Document Seniorenagenda ‘Vitaal en Waardig Ouder Worden’ Advies Zwolle ‘Dementievriendelijke Stad’ Coalitieakkoord 2018 – 2022 Zwolle dementievriendelijk: plan van aanpak Halfjaarverslag WijZ Monitor september 2021 over financiële gevolgen coronacrisis Voortgang actiepunten seniorenagenda 1e helft 2021 Plan Migrantenouderen cultuursensitief werken Plan van aanpak dementievriendelijk Zwolle Voortgang seniorenagenda december 20202 Voortgangsrapportage Vitaal en Veilig Thuis Regio IJssel-Vecht Beslisnota raad Seniorenagenda Beantwoording moties en amendementen ihkv seniorenagenda Informatienota voor de raad ihkv seniorenagenda Raad notitie uitvoering agenda vitaal en waardig ouder worden Informatienota raad Zwolle Dementievriendelijke Gemeente
Organisatie Gemeente Zwolle Participatieraad Zwolle Gemeente Zwolle SamenZwolle WijZ Gemeente Zwolle Gemeente Zwolle WijZ WijZ Gemeente Zwolle WijZ Gemeente Zwolle Gemeente Zwolle Gemeente Zwolle Gemeente Zwolle Gemeente Zwolle
Datum 7-1-2020 26-1-2021 2018 Februari 2021 30-8-2021 September 2021 Juni 2021 2021 2021 2020 September 2021 7-1-2020 g.j. 16-6-2021 16-6-2021 13-4-2021
36 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
b Normenkader Norm 1. Beleid en doelstellingen De seniorenagenda heeft een meerwaarde ten opzichte van bestaand beleid
Toetsingscriteria • • • • •
2. De praktijk Het beleid werkt door in de praktijk
• •
3. Sturing en monitoring Er is sprake van een gezonde en doelmatige werkwijze bij de gemeente en uitvoerende partijen en een constructieve samenwerking tussen de diverse partijen 4. Doeltreffende activiteiten De uitvoering van de activiteiten dragen bij aan het behalen van de ambities uit de seniorenagenda
• • •
• • • • •
5. Rol van de raad Het bestuurlijke en financiële beheer van de seniorenagenda is op orde
• • •
De doelen van het beleid zijn helder beschreven. De uitvoeringsplannen zijn gebaseerd op het beleid. De doelstellingen in de uitvoeringsplannen zijn SMART. De beschikbare middelen passen bij de ambities en het karakter van de regeling. De bekostigingssystematiek past bij het beleid van de gemeente.
•
-
•
+
•
-
•
-
•
-
Werkwijzen, taken en verantwoordelijkheden zijn beschreven en duidelijk belegd. Inwoners krijgen de gewenste ondersteuning.
•
+/-
•
+/-
De gemeente Zwolle monitort de doeltreffendheid en doelmatigheid van de eigen activiteiten. De gemeente Zwolle heeft zicht op de voortgang en prestaties van de seniorenagenda. De gemeente Zwolle heeft mogelijkheden om bij te sturen.
•
-
•
+
•
+
De activiteiten in het kader van de seniorenagenda dragen bij aan de ambities De activiteiten zijn gericht op de oudere inwoners van Zwolle. De gemeente en uitvoeringspartners hebben de doelgroep goed in beeld. De oudere inwoners vinden Zwolle een aantrekkelijke stad om in te wonen. Geholpen inwoners zijn tevreden over de ondersteuning die zij kregen.
•
+/-
•
+/-
•
+/-
•
+
•
+
De raad stelt kaders voor het beleid. De raad informeert actief naar ontwikkelingen en heeft mogelijkheden voor bijsturing. De informatie die de raad ontvangt is transparant en biedt de mogelijkheid de relatie te leggen met de gestelde middelen.
• •
+/-
•
-
37 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
c Enquête onder senioren i Achtergrondkenmerken respondenten Tabel C.1 Respons Uitgenodigd
Respons
1.000
438
Responspercentage 44%
Tabel C.2 Achtergrondkenmerken respondenten Achtergrondkenmerken Geslacht Man vrouw Zeg ik liever niet
% 44% 55% 1%
Leeftijd 65-69 70-74 75-79 80-84 85 en ouder
22% 24% 25% 17% 12%
Culturele achtergrond Nederlands Turks Antilliaans of Arubaans Indonesisch/Moluks Marokkaans Syrisch Surinaams Anders
96% 1% 1% 1%
LHBTI Ja Nee Zeg ik liever niet
4% 95% 1%
Respons per wijk Binnenstad Diezerpoort Wipstrik Assendorp Kamperpoort-Veerallee Westenholte Stadshagen Holtenbroek Aa-landen Vechtlanden Berkum Schelle Ittersum Ontbreekt
1% 5% 8% 6% 2% 5% 15% 5% 21% 0% 8% 9% 14% 2%
38 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
ii Methode Dataverzameling In totaal ontvingen 1.000 senioren een uitnodigingsbrief met vragenlijst per post. De vragenlijst was ook online in te vullen met een unieke inlogcode en daarnaast in het Turks en Arabisch beschikbaar. Na twee weken ontvingen de inwoners die nog niet hadden deelgenomen een herinneringsbrief. In totaal hebben 438 senioren in Zwolle de enquête ingevuld, een respons van 44 procent.
Analyse In de analyse hebben we speciaal gekeken naar ouderen met een migratieachtergrond en ouderen die zichzelf tot de LHBTI groep rekenen. Relevante resultaten voor deze groepen noemen we hieronder. Vanwege de lage respons onder ouderen met een migratieachtergrond (n=15) en LHBTI-ouderen (n=15) zijn deze resultaten echter indicatief. In de vragenlijst waren een aantal vragen opgenomen over cultuursensitieve zorg. Na selectie van respondenten die zorg hebben ontvangen was de respons onder ouderen met een migratieachtergrond te laag om de resultaten hier te beschrijven.
39 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
iii Resultaten 1
Algemene bevindingen over wonen in Zwolle
Ouderen meest positief over toegankelijkheid openbare plekken Een ruime meerderheid van de senioren in Zwolle zijn positief over de toegankelijkheid van de openbare plekken. Iets meer dan de helft vindt dat er voldoende informatie is over de bereikbaarheid van de binnenstad. Een relatief groot deel weet niet waar hij of zij informatie kan krijgen over woningaanpassingen (26%), dit kan deels te maken hebben met dat inwoners tevreden zijn met hun woning en daarom niet op zoek gaan naar informatie hierover. Vier op de tien weten wel waar hij/zij informatie kan vinden hierover. Ongeveer drie op de tien senioren zijn positief over de hoeveelheid activiteiten en de aandacht voor een gezonde levensstijl voor ouderen. Het minst positief zijn zij over de aandacht voor eenzaamheid onder ouderen en de hoeveelheid woningen die beschikbaar en geschikt zijn voor ouderen, twee derde is het met dit laatste punt oneens. Figuur C.4.1 In hoeverre bent u het eens met deze stellingen? Openbare plekken (zoals winkelcentra) in Zwolle zijn voor mij goed toegankelijk
82%
10% 6%
Informatie over de bereikbaarheid van de binnenstad is goed vindbaar
58%
21%
11% 10%
In Zwolle kan iedereen zichzelf zijn
56%
26%
7% 11%
In Zwolle is er voldoende respect voor mijn normen en waarden
45%
Ik weet waar ik informatie kan krijgen over het aanpassen van mijn woning voor latere leeftijden Er zijn in Zwolle genoeg activiteiten te doen, waar ik mijn dag mee kan vullen
42%
19% 6%
(helemaal) mee eens
neutraal
(helemaal) niet mee eens
22% 7%
35%
0%
13%
11%
44%
16%
11%
26%
26%
29%
In Zwolle is er aandacht voor eenzaamheid onder ouderen
12%
19%
32%
In Zwolle is er aandacht voor een gezonde levensstijl onder senioren
Er zijn voldoende woningen beschikbaar die geschikt zijn voor senioren
32%
18%
20% 28%
64%
15%
50%
100% geen mening
40 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
Kleine meerderheid senioren vindt dat iedereen zichzelf kan zijn Een groep van 56 procent vindt dat in Zwolle iedereen zichzelf kan zijn, een klein deel is het met deze stelling oneens (7%). Onder ouderen met een migratieachtergrond is het aandeel dat niet vindt dat iedereen zichzelf kan zijn 20 procent. Onder LHBT-ouderen is dit aandeel zelfs 27 procent. Iets minder dan de helft (45%) van de ouderen vindt dat er genoeg respect is voor zijn of haar normen en waarden. Onder ouderen met een migratieachtergrond is dit maar 33 procent, onder LHBTI-ouderen 40 procent. Tabel C.4.1 In Zwolle kan iedereen zichzelf zijn, naar migratieachtergrond en LHBTI (helemaal) mee eens
Neutraal
(helemaal) niet
Geen mening
mee eens Migratieachtergrond (n=15)
60%
7%
20%
13%
Geen migratieachtergrond
56%
27%
7%
11%
LHBTI-ouderen (n=15)
40%
27%
27%
7%
Geen LHBTI-oudere
57%
36%
6%
11%
van de ouderen met een migratieachtergrond vindt dat er in Zwolle voldoende respect is voor zijn of haar normen en waarden. Onder LHBTI ouderen is dit 40 procent.
33%
Wonen en leven in Zwolle krijgt gemiddeld een 7,7 Senioren beoordelen wonen en leven in Zwolle met gemiddeld een 7,7. Slechts drie procent geeft een onvoldoende en 68 procent geeft een 8 of hoger. We zien dat senioren van 85 jaar en ouder een lager cijfer geven (7,3) dan ouderen tussen de 65 en 80 jaar. Senioren met een migratieachtergrond geven gemiddeld een 7,1 voor leven en wonen in Zwolle, LHBTI-ouderen een 7,5. Senioren zonder migratieachtergrond of LHBTIachtergrond geven gemiddeld een 7,8.
Figuur C.4.2 Rapportcijfer voor wonen en leven in Zwolle
Tabel C.4.2 Rapportcijfer naar verschillende leeftijdsgroepen
50%
65-69 jaar 70-74 jaar 75 – 79 jaar 80 – 84 jaar 85 jaar e.o.
23%
8,0 7,8 7,9 7,7 7,3
14% 0%
0%
0%
0%
2%
1
2
3
4
5
7,1
6%
6
4% 7
8
9
10
is het gemiddelde cijfer dat senioren met een migratieachtergrond geven voor wonen en leven in Zwolle. Onder senioren zonder migratieachtergrond is dit een 7,8.
Senioren noemen als toelichting onder andere de mooie en rustige omgeving, de goede sfeer, de schoonheid van de stad zelf en voldoende voorzieningen nabij. Sommigen geven als kritiekpunt het gebrek aan passende woningen voor senioren. • “Ik geniet van de ruimte, gemoedelijke sfeer en de natuur.”
41 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
• • •
“Mooie historische stadskern.” “Alle voorzieningen zijn aanwezig.” “Er zijn veel te weinig woningen c.q. appartementen waar wij (met of zonder hulp) oud kunnen worden.” 2
Aandacht voor onderwerpen die belangrijk zijn voor senioren
Een derde van senioren denkt dat aandacht voor hen hetzelfde is gebleven De meerderheid van de ouderen weet niet of er meer of minder aandacht is gekomen in Zwolle voor senioren. Een derde denkt dat de hoeveelheid aandacht hetzelfde is gebleven. Maar vier procent denkt dat het is verbeterd. Figuur C.4.3 Vindt u dat de aandacht in Zwolle voor (wensen van) senioren sinds begin 2020 is verbeterd, verslechterd of hetzelfde is gebleven? 100% 80% 59%
60% 40%
31%
20%
7%
4%
Verslechterd
Verbeterd
0% Weet ik niet
Hetzelfde gebleven
We zien verschillen in leeftijd: de jongste leeftijdsgroep (65 t/m 69 jaar) antwoord vaker ‘weet ik niet’ (75%) dan senioren van 70 jaar en ouder. De groep van 80 tot 84 jaar oud is vaker van mening dat de aandacht hetzelfde is gebleven dan de jongere senioren, dit verschil zien we ook tussen 65- tot 69-jarigen en 75- tot 70jarigen (zie tabel C.4.3). Tabel C.4.3 Vindt u dat de aandacht in Zwolle voor (wensen van) senioren sinds begin 2020 is verbeterd, verslechterd of hetzelfde gebleven? – uitgesplitst naar leeftijdsgroepen 65 - 69 jaar
70-74 jaar
75-79 jaar
80-84 jaar
85 jaar e.o.
Verbeterd
2%
4%
2%
3%
9%
Hetzelfde gebleven
18%
28%
36%
47%
31%
Verslechterd
4%
9%
9%
5%
7%
Weet ik niet
75%
59%
53%
45%
53%
Meeste tevredenheid over toegankelijkheid, te weinig aandacht voor woonwensen De meeste ouderen zijn tevreden over de hoeveelheid aandacht die er gaat naar de toegankelijkheid van openbare gebouwen en de openbare ruimte voor senioren. De andere onderwerpen krijgen volgens minder dan de helft van de senioren voldoende aandacht. We zien dat een groot deel geen mening heeft over de hoeveelheid aandacht die hier naar toe gaat. Er lijkt een structurele (kleine) groep die ontevreden is; zij vinden dat er te weinig aandacht gaat naar deze onderwerpen. Meer dan de helft vindt dat er (veel) te weinig aandacht is voor woonwensen van senioren (55%), gevolgd door eenzaamheid onder senioren (36%). Vrijwel niemand vindt dat er te veel aandacht is voor de onderwerpen, met uitzondering van het onderwerp ‘senioren met een andere culturele achtergrond’: een kleine groep van vier procent vindt dat hier te veel aandacht voor is. Figuur C.4.4 Hoeveel aandacht is er volgens u in Zwolle voor de volgende onderwerpen? 42 Rekenkamercommissie Zwolle – onderzoek seniorenagenda
De toegankelijkheid van openbare gebouwen voor senioren
60%
De toegankelijkheid van de openbare ruimte voor senioren
56%
Gezondheid van senioren
46%
Dat senioren het gevoel hebben dat ze erbij horen in Zwolle
41%
Senioren mee laten praten en mee laten doen in Zwolle
28%
Eenzaamheid onder senioren
19%
Senioren met een andere culturele achtergrond
19%
Woonwensen van senioren Senioren uit de LHBTI gemeenschap
14%
29% 35%
21%
38%
26%
46%
36% 12% 4%
17%
(veel) te weinig aandacht
28%
19%
45% 65%
55%
14% 10%
0% voldoende aandacht
11%
20%
28% 76%
40%
60%
(veel) te veel aandacht
80%
geen mening
40%
Van de senioren met een migratieachtergrond vindt dat er (veel) te weinig aandacht is voor senioren met een andere culturele achtergrond.
53%
Van de LHBTI-senioren vindt dat er (veel) te weinig aandacht is voor senioren uit de LHBTI gemeenschap.