1. Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029

De ondergrond als basis voor een gezonde stad

Binnen deze samenwerking heeft elke organisatie zijn eigen rol. De provincie is kaderstellend. De gemeente en het waterschap maken hier beleidsregels voor en voeren deze uit. De omgevingsdienst controleert of de plannen van initiatiefnemers voldoen aan de regels (tabel 1)

34

Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029

Bijlage 2: Grondwaterkwaliteitsplan Organisatie

Rol

Beleidsdocumenten

Ministerie van Infrastructuur en waterstaat

Kader stellend

Omgevingswet met bijvoorbeeld het besluit activiteiten leefomgeving en besluit kwaliteit leefomgeving (kaders en regels voor omgang met (grond)water.)

Provincie

Kader stellend

Regionaal waterprogramma (onder andere maatregelen KRW)

3. Gebiedsindeling: 4 gebieden Voor de aanpak van het grondwater in Zwolle kijken we naar de hele gemeente. We willen graag in de hele gemeente een goede grondwaterkwaliteit die past bij de (toekomstige) functie. Daarnaast moet ook schoon blijven wat nu schoon is.

Omgevingsverordening (instructieregels voor gemeente voor de omgang met grondwaterkwaliteit)

Waterschap

Beleidsmakend en uitvoerend

Waterschapsverordening (regels voor verspreiding van verontreiniging naar oppervlakte water)

Gemeente

Beleidsmakend en uitvoerend

Omgevingsprogramma bodem en ondergrond en omgevingsplan (regels voor omgang met verontreinigingen)

Omgevingsdienst

Controlerend en uitvoerend

Geen beleidsdocumenten. Toetst plannen aan de regels van de provincie en gemeente.

Op sommige plekken in Zwolle zitten veel verontreinigingen die er meestal al van vroeger zitten. Vooral in en rond het centrumgebied zitten de verontreinigingen. We willen voorkomen dat deze verontreinigingen zich verspreiden door heel Zwolle. Daarom hebben we binnen Zwolle vier gebieden waarvoor we verschillende regels stellen. Deze regels stellen we op basis waarvoor we het grondwater willen gebruiken (de gebruiksfuncties). In dit hoofdstuk lichten we kort deze gebieden toe. Landelijk gebied Dit gebied zien wij als de uitgangssituatie voor de grondwaterkwaliteit. De kwaliteit van het grondwater is hier (zo goed als) schoon. Dat willen we graag zo houden. Er zijn wel diffuse verontreinigingen aanwezig doordat gewasbeschermingsmiddelen in het grondwater zijn gekomen. We houden hier vast aan de kwaliteitseisen en daarmee het beleid van de Provincie Overijssel. De eisen die we in dit gebied stellen gelden als basisprincipe voor de hele gemeente. In het kort hanteren we hier: wat schoon is, moet schoon blijven.

tabel 1: R  ollen, taken en documenten per organisatie rondom grondwater en grondwaterkwaliteit

Aanpak landelijk gebied Behalve dit basisprincipe letten we in het landelijk gebied op het volgende: Landbouwactiviteiten zorgen mogelijk dat in het grondwater bijvoorbeeld diergeneesmiddelen, gewasbeschermingsmiddelen, nitraat en fosfaat komen. Ook zit in sommige bestrijdingsmiddelen PFAS. Deze verontreinigingen zijn vaak diffuus, of verspreid zonder duidelijke bronlocatie. We onderzoeken voor welk deel deze stoffen het grondwater in Zwolle bedreigen, of belasten. Bebouwd gebied Het bebouwd gebied staat in figuur 2 met de grijze kleur aangegeven. Dit is grofweg het hele bebouwde gebied in Zwolle. Het gaat hier om woningen en bedrijven (zoals industrie). Bedrijven die hier stoffen loosden hebben in het bebouwd gebied mogelijk verontreinigingen veroorzaakt. De kwaliteit wordt hierdoor minder goed. Het grondwater is wel geschikt voor bodemenergie.

De ondergrond als basis voor een gezonde stad

35

Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029

Bijlage 2: Grondwaterkwaliteitsplan Uit ervaring met pilots in Zwolle weten we dat het toepassen van bodemenergie kan bijdragen aan de (langzame) afbraak van verontreinigingen in het grondwater. Hierdoor verbetert uiteindelijk de grondwaterkwaliteit. Het toepassen van bodemenergie heeft daarmee een dubbele functie. Het helpt mee aan onze duurzaamheidsdoelen en heeft een positieve invloed op de grondwaterkwaliteit. Daarom moedigen we het gebruik van bodemenergiesystemen aan.

Centrumgebied In figuur 2 is het centrumgebied Zwolle centraal geel. Dit is hetzelfde gebied dat we in 2013 in het GBP vaststelden. In dit gebied zijn veel historische verontreinigingen. Hierdoor is de grondwaterkwaliteit in het centrum minder goed dan in de rest van Zwolle. Vanwege deze grondwaterkwaliteit gebruiken we het grondwater alleen voor bodemenergie. De bronlocaties van de verontreinigingen zijn bij ons over het algemeen goed bekend. Een groot deel van deze verontreinigingen hebben we (als gebiedsbeheerder) afgekocht onder het voormalige GBP. Dit betekent dat wij verantwoordelijk zijn voor deze afgekochte grondwaterverontreinigingen. De grondwaterverontreinigingen worden in het grondwaterkwaliteitsplan als een geheel bekeken. Zo kunnen we de grondwaterkwaliteit op gebiedsniveau aanpakken en/of verbeteren, in plaats van op locatieniveau. We willen zoveel mogelijk voorkomen dat deze grondwaterverontreinigingen zich verspreiden buiten de grenzen van dit gebied. Daarbij is de grens met het grondwaterbeschermingsgebied erg belangrijk. In Zwolle wint Vitens het drinkwater voor een deel uit het grondwater. De kwaliteit van het grondwater moeten we daarom beschermen.

figuur 2: gebiedsindeling grondwaterkwaliteitsplan

Door deze mogelijke verontreinigingen zijn er een paar locaties waar de gemeente grondwaterverontreinigingen heeft afgekocht. Hierover zijn in het kader van het GBP contracten opgesteld. Deze contracten blijven natuurlijk gelden. In dit gebied volgen we ook de regels van Provincie Overijssel over de kwaliteitseisen. Dit gebied grenst aan het centrumgebied, waar over het algemeen een minder goede grondwaterkwaliteit is. Het is mogelijk dat de kwaliteit van het centrum gebied de kwaliteit in het bebouwd gebied beïnvloed.

Aanpak centrumgebied In het centrumgebied is het grondwater niet overal schoon. Er mogen geen nieuwe verontreinigingen ontstaan in dit gebied. Waar en wanneer het kan pakken we brongebieden aan. Het doel is nog altijd dat de grondwaterkwaliteit verbetert vergeleken met de huidige situatie. Om de grondwaterkwaliteit snel te verbeteren moeten grondeigenaren saneren. Er moet alleen zoveel gesaneerd worden, dat de kosten de pan uit rijzen. Daarom kozen we met het Gebiedsbeheerplan in 2013 voor een aanpak die minder duur en ingrijpend is. We maken hiermee stedelijke ontwikkeling mogelijk.

Aanpak bebouwd gebied Ook in dit gebied geldt het basisprincipe ‘wat schoon is moet schoon blijven’. We willen voorkomen dat de kwaliteit van het grondwater minder wordt.

De ondergrond als basis voor een gezonde stad

36

Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029

Bijlage 2: Grondwaterkwaliteitsplan In het centrum gebruiken we het grondwater niet voor functies waardoor mensen ermee in aanraking komen. Een minder goede grondwaterkwaliteit levert dus weinig directe risico’s op voor mensen. De kern van onze aanpak ligt in het afkopen van de locaties. Met de afkoop worden afspraken gemaakt rondom het verwijderen van de verontreinigingsbron. Door de bron weg te halen, komt er geen nieuwe verontreiniging in het grondwater. Op deze manier verbetert langzaam de grondwaterkwaliteit. Natuurlijke afbraak speelt hierin een grote rol. We volgen de kwaliteit van het grondwater in en rondom het centrumgebied. We voorkomen verspreiding van verontreinigingen buiten het gebied en voorkomen humane risico’s. De grens met het grondwaterbeschermingsgebied is voor het centrumgebied erg belangrijk (zie figuur 3). Bij deze grens weten we dat er wel verspreiding is geweest. Samen met Vitens hebben we maatregelen uitgewerkt. Om zo weinig mogelijk risico te lopen, doen we hier het volgende: • Interceptie: We onttrekken een gedeelte van het grondwater bij de grens. Zo stroom er niet meer verontreinigd grondwater het gebied in. We zuiveren het grondwater met groen (fytoremediatie) om de verontreiniging (voor een deel) af te breken. Daarna loopt het grondwater weer de bodem in.

• Monitoring: we meten elk jaar of de grondwaterverontreiniging zich verspreid en doet zoals we verwachten. • Bodemenergie: In de Spoorzone (vlak bij de kritieke grens) zijn we van plan bodemenergiesystemen te plaatsen. Dit heeft 2 voordelen in dit gebied. 1. Bodemenergie kan helpen bij de afbraak van verontreinigingen in het grondwater. 2. B  odemenergiesystemen onttrekken grondwater. Als we de bronnen slim plaatsen zorgen we dat er minder verontreinigd grondwater richting het grondwaterbeschermingsgebied stroomt.

figuur 3: centrumgebied met kritische grens en aandachtsgebied verontreinigingspluim

Grondwaterbeschermingsgebied In figuur 2 is het grondwaterbeschermingsgebied blauw. Dit is het beschermingsgebied voor de drinkwaterwinning ‘Het Engelse Werk’. Hier wint Vitens drinkwater voor een deel uit het grondwater. Een goede grondwaterkwaliteit is in dit gebied erg belangrijk. Daarom gelden hier strenge beschermingseisen van de provincie.

Ook op andere locaties in het centrumgebied passen we deze technieken toe. Zo verbetert de grondwaterkwaliteit op termijn.

De ondergrond als basis voor een gezonde stad

We willen voorkomen dat nieuwe grondwaterverontreinigingen dit gebied binnenkomen. Daarom houden we samen met Vitens de grens tussen dit gebied en het centrumgebied goed in de gaten.

37

Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029

Bijlage 2: Grondwaterkwaliteitsplan

4. Afkoop

Aanpak grondwaterbeschermingsgebied Het belangrijkste dat we in dit gebied doen om de grondwaterkwaliteit te beschermen is monitoren. Ook Vitens voert haar eigen monitoring uit. Deze monitoring doen wij met peilbuisbemonsteringen. De resultaten hiervan wisselen we uit. Zo kunnen we op tijd ingrijpen als we waardes zien die we niet verwachten.

Aanpak grondwaterverontreinigingen in het centrumgebied In het centrum wordt het grondwater gebruikt voor energie. Hiervoor is geen snelle verbetering van de grondwaterkwaliteit nodig. We proberen hier naar een ‘gestage verbetering’ te behalen. Dat doen we op de volgende manier:

Daarnaast zijn de maatregelen die we nemen in het centrumgebied (vooral de interceptie in de Spoorzone) ook belangrijk voor het beschermen van de kwaliteit van het grondwater in dit gebied.

• Het aanmoedigen van activiteiten die de natuurlijke afbraak van verontreinigingen versterken (vooral het gebruik open WKO-installaties) • Het zoveel mogelijk wegnemen van verontreinigingsbronnen die het grondwater verontreinigen. Om dit laatste te bereiken bieden wij eigenaren van grondwaterverontreinigingen de mogelijkheid deze, onder voorwaarden, af te kopen. Het gaat hier dan alleen om grondwaterverontreinigingen waarvoor normen bestaan onder de Wet bodembescherming.

Afkoop grondwaterverontreiniging Als sprake is van een grondwaterverontreiniging biedt de gemeente de mogelijkheid om mee te doen met de gebiedsgerichte aanpak (zie figuur 4). In andere woorden betekent dit dat de gemeente het mogelijk maakt om de verontreiniging af te kopen. De gemeente stelt dan als voorwaarde dat de bron van de grondwaterverontreiniging wordt weggenomen (op een logisch moment). In andere woorden: de grondverontreiniging moet worden gesaneerd. In die situaties neemt de gemeente de zorg voor de aanpak van de grondwaterverontreiniging over. Het afkoopbedrag hangt af van de aard en omvang van de verontreiniging. Het bedrag stellen we vast aan de hand van het afkoopprotocol. Het vaststellen van de daadwerkelijke afkoopsom is altijd maatwerk. Individuele aanpak grondwaterverontreiniging Bedrijven die een verontreiniging niet willen of kunnen afkopen blijven verantwoordelijk voor de aanpak van de grond- en de grondwaterverontreiniging. In andere woorden houdt dit in dat de grond- en grondwaterverontreiniging niet mag leiden tot onaanvaardbare risico’s. Verder moet de eigenaar ervoor zorgen dat de verontreiniging zich niet voorbij de locatiegrens verspreid. De eisen van de aanpak van de verontreiniging volgen uit het landelijke en provinciale beleid.

De ondergrond als basis voor een gezonde stad

38

Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029

Bijlage 2: Grondwaterkwaliteitsplan

Randvoorwaarden De afkoopregeling is vooral ontwikkelt om de gewenste duurzame ontwikkeling van het centrumgebied van Zwolle mogelijk te maken. In sommige gevallen is het ook mogelijk om grondwaterverontreinigingen buiten het centrumgebied af te kopen. Dit beoordelen we per locatie. We benadrukken dat afkoop alleen mogelijk is voor grondwaterverontreiniging met onder de Wet bodembescherming genormeerde verontreinigingen. Nieuwe verontreinigingen bijvoorbeeld PFAS, medicijnen en bestrijdingsmiddelen etc., worden niet afgekocht.

Grondwaterverontreiniging

Niet meedoen met gebeidsgerichte aanpak

Meedoen met gebiedsgerichte aanpak

Locatie-eigenaar blijft verantwoordelijk voor grond en grondwaterverontreiniging

Grondwaterverontreiniging overdragen aan gebiedsbeheerder

Volgen landelijke regelgeving saneren om verspreiding buiten locatie te voorkomen

Volgen lokale regelgeving: verontreiniging mag verspreiden binnen gebiedsgrenzen

figuur 4: Stroomschema voor omgaan met grondwaterverontreiniging in gemeente Zwolle

De ondergrond als basis voor een gezonde stad

39

Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029

Bijlage 3: Bodemenergie

Bijlage 3: Bodemenergie De bodem zetten we op verschillende manieren in om er energie uit te halen of op te slaan. Hieronder staan een aantal van deze technieken uitgelegd. Gesloten bodemenergiesystemen Een pomp pompt vloeistof door een gesloten bodemlus. Deze vloeistof neemt warmte of koude uit de bodem op. Een warmtewisselaar geeft deze warmte of koude weer af aan de woning. Deze techniek is het best geschikt voor grondgebonden woningen. Dit vanwege de beperkte capaciteit voor de verwarming dan wel koeling van een gebouw. In de wijk Stadshagen maken we veel gebruik van deze systemen. Open warmte koudeopslag (WKO) Het systeem bestaat uit een koude en warme bron. In de zomer is er vooral behoefte aan koeling in gebouwen. Het systeem onttrekt dan grondwater uit de koude bron. Een warmtewisselaar geeft de koude af aan het gebouw. Een pomp pompt het water daarna weer terug in de bodem. In de winter is het precies andersom. Het systeem onttrekt water uit de warme bron. De warmtewisselaar gebruikt de warmte weer om het gebouw te verwarmen. Daarna komt het afgekoelde water weer in de bodem. Deze techniek is vooral geschikt voor de verwarming en koeling van flats, kantoorgebouwen en/of utiliteitsgebouwen. In Zwolle gebruiken we al veel open WKO. Daarnaast is het ook voor nieuwe ruimtelijke projecten een belangrijke duurzame techniek.

Hoge temperatuur opslag (HTO) Hoge temperatuur opslag is het opslaan van het teveel aan (industrie)warmte in de ondergrond. Hierbij slaan we water van 25-90 graden Celsius op in de ondergrond. Dit gebeurt op ongeveer 600 meter diepte. Deze techniek is nog in ontwikkeling. In Nederland staan een aantal pilotprojecten op de planning. In Zwolle onderzoeken we of we HTO kunnen koppelen aan de te realiseren geothermiebron.

De ondergrond als basis voor een gezonde stad

40

Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029

Bijlage 3: Bodemenergie

Geothermie Geothermie is het oppompen van heet water uit grote diepte (ca 2,3 km). Dit hete water willen we gebruiken om huizen en gebouwen mee te verwarmen. Na gebruik pompt een pomp het afgekoelde water via een tweede put terug in de aardlaag. In Zwolle loopt een project voor de wijk Aa-landen en Holtenbroek om een warmtenet aan te leggen. Het hete water uit de geothermiebron gebruiken we in dit warmtenet. Het boren naar geothermie start waarschijnlijk in 2025. Efficiënt de bodem gebruiken voor energie: Bodemenergieplannen Open bodemenergiesystemen (WKO) gebruiken grondwater om gebouwen te verwarmen en te koelen. Deze systemen passen we vaak toe in dicht bebouwde gebieden. Ook wil men voor nieuwbouw woningen vaak gesloten bodemenergiesystemen gebruiken. We moeten slim met het grondwater en de ruimte omgaan. Anders werken de systemen niet op hun best. Daarom maken we voor nieuwe ontwikkelgebieden bodemenergieplannen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de Spoorzone en de Nieuwe Veemarkt. Bij bodemenergieplannen kijken we naar het volgende: • Aanwezige energiepotentie • Energievraag (per gebouw/ontwikkelveld) • Systeemkeuzes • Interferentie • Milieueffecten (drinkwater, groen, archeologie, grondwaterstanden, verontreinigingen, zettingen)

Uitkomsten van bodemenergieplannen: • Plankaarten: waar ontwikkelaars of gemeente de systemen kunnen plaatsen • Ordeningsregels: waar moeten ontwikkelaars rekening mee houden bij de aanleg van systemen • Effectenstudie: Wat zijn mogelijke (milieu)effecten van WKO op de omgeving en op elkaar

De ondergrond als basis voor een gezonde stad

41

Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029