1. Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Tekst van het document
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029 De ondergrond als basis voor een gezonde stad
Zwolle
Inhoudsopgave & colofon 1.
Waarom een omgevingsprogramma bodem en ondergrond?
1.1 De ondergrond als basis van de stad 1.2 De ondergrond als basis onder de opgaven uit het coalitieakkoord 1.3 Het omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
2
3 4 5 5
3.1 3.2 3.3 3.4
4
7
Klimaatadaptatie 25
8
Proces en organisatie 27
9
Samenwerking en partners 30
7.1 Bodem en water in klimaatadaptatie
De ondergrond van Zwolle 6
8.1 8.2 8.3 8.4
Beleidsomgeving 9
Kaderrichtlijn water 10 Omgevingswet 10 Strategische kaders Waten en bodem sturend 11 (Inter)nationale programma’s 12
Gezonde leefomgeving 13
Stedelijke ontwikkelingen 18
26
Werken aan de bodem en ondergrond 28 Begroting en activiteiten 29 Betrokkenheid inwoners 29 Vervolg 29
Bijlage 1: Bodemtaken verdeling Omgevingsdienst – gemeente Zwolle
33
Bijlage 2: Grondwaterkwaliteitsplan
34
Bijlage 3: Bodemenergie 40
5.1 Aanpak grondwaterkwaliteit 19 5.2 Grondstromen coördinatie 20
Dit is een uitgave van TTE Consultants Deventer in opdracht van gemeente Zwolle.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
23
9.1 Team bodem en ondergrond 31 9.2 Samenwerking 31
4.1 Gezonde bodems 14 4.2 Grondwater 15 4.3 Nieuwe verontreinigingen 17
5
Energietransitie 22
6.1 Bodemenergie in de energietransitie
2.1 De geschiedenis van de ondergrond 7 2.2 Opbouw van de ondergrond 7 2.3 Een centrale rol voor grondwater 8
3
6
Zwolle
2
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
1. Waarom een omgevingsprogramma bodem en ondergrond? De omgevingswet heeft een aantal instrumenten om uit te werken hoe de gemeente naar de leefomgeving kijkt. Een hiervan is een omgevingsprogramma. In het omgevingsprogramma bodem en ondergrond staat hoe wij meehelpen aan een gezonde stad.
De nieuwe omgevingswet biedt kansen om uit verschillende hoeken naar onze leefomgeving te kijken. Bodem en ondergrond zijn een deel van deze leefomgeving. Bodem en ondergrond zijn belangrijk voor bijvoorbeeld woningbouw en een gezonde stad.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
3
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Landelijke regels
Omgevingswet
Visie van gemeente op hoofdlijnen
Omgevingsvisie
Ambities en doelen specifiek voor een thema of project (bindend voor gemeente)
Omgevingsprogramma
Regels geldend in de gemeente (bindend voor iedereen)
Omgevingsplan
Economie
Maatschappij
Leefomgeving
figuur 1: Zonder een gezonde bodem kan er niet gewerkt worden aan de andere SDG’s
figuur 2: Samenhang tussen de verschillende instrumenten uit de omgevingswet
1.1 De ondergrond als basis van een gezonde stad
De ondergrond is noodzakelijk voor een gezonde maatschappij en economische ontwikkeling. Ook een gezond en klimaatbestendig Zwolle kan niet zonder een gezonde ondergrond. We drinken het grondwater dat Vitens in het Engelse werk oppompt. We verwarmen onze huizen en kantoren met duurzame energie uit dezelfde bodem. We transporteren water, warmte, gas, elektriciteit en data in kabels en leidingen in de ondergrond. En we spelen in tuinen en parken. We willen dus wonen, werken en recreëren op grond die hiervoor geschikt is.
De ontwikkeling van een gezonde stad staat centraal in het Zwolse coalitieakkoord en de Omgevingsvisie. Bodem en ondergrond dragen via vier thema’s bij aan de ontwikkeling van een gezonde stad (figuur 3): • Gezonde leefomgeving begint bij een schone en gezonde bodem. • Stedelijke ontwikkelingen, hangen af van de bodemkwaliteit. • Energietransitie, helpen we vooruit met bodemenergie. • Klimaatadaptatie, bodem speelt een belangrijke rol in het opvangen van water in de bodem. De VN heeft duurzame ontwikkelingsdoelen opgesteld. De zogenaamde SDG’s. Deze doelen ziet de VN als basis voor duurzame ontwikkeling van de wereld. De ondergrond is hierin de basis. Pas als de kwaliteit van water en bodem goed is komt er ruimte voor gelijke rechten, onderwijs en voedsel (zie figuur 1). Bodem en ondergrond zijn letterlijk de basis onder onze stad. De ondergrond als basis voor een gezonde stad
4
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Met het omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029 werken we aan een ondergrond die bijdraagt aan de maatschappelijke opgaven. Met dit omgevingsprogramma maken we onze interne en externe partners bewust van de rol van bodem, ondergrond en het grondwater in de maatschappelijke opgaven. We beschrijven waarom bodem en ondergrond noodzakelijk zijn voor die opgaven.
Proces en organisatie • Begroting en activiteiten • Borgen en toegankelijk maken ondergrondkennis
1.3 Een schone bodem in de omgevingswet
Energietransitie
Het is noodzakelijk om te werken aan een geschikte bodem als basis voor de stad. Het omgevingsprogramma bodem en ondergrond sluit hierbij aan. Daarnaast is het programma ook nodig om de volgende vier redenen:
• Bodemenergie in de energietransitie
Stedelijke ontwikkeling
1. Het is wettelijk verplicht om het bestaande gebiedsbeheerplan voor het centrumgebied (het GBP) om te zetten naar een omgevingsprogramma. Daarom hebben we een omgevingsprogramma bodem en ondergrond gemaakt voor de hele gemeente. 2. De uitvoeringsagenda bodem en ondergrond 2020-2024 moeten we vernieuwen. Met het omgevingsprogramma bodem en ondergrond geven we onze activiteiten en wensen voor de volgende jaren een plek. 3. De Zwolse omgevingsvisie noemt de rol van bodem en ondergrond. Deze rol maken we concreter in dit omgevingsprogramma 4. De komst van de omgevingswet biedt kansen om breder te kijken naar de bodem. Vroeger ging het vooral om chemische bodemkwaliteit (bodemsanering). Nu kijken we ook naar de fysische en biologische kwaliteit van de bodem.
• Gebiedsbeheersplan • Grondstromen coördinatie
Een gezonde leefomgeving • Grondwaterkwaliteit • Biologische, chemische en fysische bodemkwaliteit • Zeer zorgwekkende stoffen
Klimaatadaptatie • Water en bodem in klimaatadaptatie
We bespreken niet alle onderwerpen die een link hebben met bodem en ondergrond in dit omgevingsprogramma. Zo hebben we het niet over bijvoorbeeld de kabels en leidingen in de bodem en over de vergunning en toezicht taken. Ook nemen we oppervlaktewater niet mee in dit programma. Afdelingen die bezig zijn met uitvoering en stadsontwikkeling hebben over deze onderwerpen de kennis en ervaring. We stemmen natuurlijk wel af deze afdelingen over de werkzaamheden en de samenhang tussen de verschillende onderwerpen.
figuur 3: Hoe past bodem in Zwolle binnen de ontwikkeling van een gezonde stad
1.2 Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
De omgevingswet spoort bestuurders, beleidmakers, burgers en bedrijven aan om vanuit verschillende hoeken naar onze leefomgeving te kijken. De ondergrond is een belangrijk deel van de leefomgeving. De omgevingswet bestaat uit verschillende onderdelen waarin regels over de leefomgeving staan. Naast de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan kunnen gemeenten aandachtsgebieden of ambities vormgeven in het “Omgevingsprogramma” (figuur 2). Wij maken een omgevingsprogramma bodem en ondergrond voor de volgende vijf jaar.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
5
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
2. De ondergrond van Zwolle Waarom is de ondergrond in Zwolle zoals hij is? En hoe bepaalt de ontstaansgeschiedenis de manier waarop we de stad inrichten?
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
6
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
2.1 De geschiedenis van de ondergrond
In de laatste ijstijd vulden de dalen zich met zand. De wind nam het zand mee vanaf de drooggevallen Noordzee. Na de laatste ijstijd steeg het peil van de Noordzee. Er ontstond een binnenzee die zich langzaam vulde met veen (nu de Mastenbroekerpolder). De Vecht en IJssel vormde een delta met steeds veranderende stroomgeulen.
Zwolle ligt op het kruispunt van landschapsvormende processen. Dit is uniek in Nederland. Nergens komen zoveel verschillende landschappen bij elkaar. In het noorden vind je het veengebied van de Mastenbroekerpolder. In het westen daarvan vind je de oude rivierdelta van IJssel en Vecht. In het zuiden en oosten van Zwolle de zandgronden.
Zwolle
SCHEVE KLEILAGEN
figuur 5: Landijs bedekte een groot deel van Nederland in de eerste ijsstijd
2.2 Opbouw van de ondergrond
figuur 4: Schematische weergave van opstuwend landijs. Hierdoor ontstaan scheve kleilagen in de bodem.
De geschiedenis heeft ervoor gezorgd dat de ondergrond er ingewikkeld uitziet. De bovenste 90 meter van onze ondergrond bestaat uit redelijk goed waterdoorlatende zandgronden met daarin 2 watervoerende pakketten. Maar in deze watervoerende pakketten zitten verschillende kleilagen. En deze kleilagen liggen soms scheef in de bodem. Van 90 tot 120 meter diepte ligt een slecht doorlatende kleilaag. Hieronder ligt het 3e watervoerende pakket. Nog dieper liggen twee redelijk poreuze lagen. Deze zijn vooral interessant voor de energietransitie en drinkwaterwinning (zie figuur 6).
In de één na laatste ijstijd lag er over een groot deel van Nederland een 200 meter dikke ijslaag (figuur 5). Het ijs sleet een diep dal in de zandige onderlaag. Het opgestuwde zand vormde de stuwwallen van de Veluwe, de Holterberg en de Lemelerberg. In Zwolle lag er een kleilaag onder het ijs. Het ijs stuwde deze klei op. Hierdoor hebben we in Zwolle te maken met scheve kleilagen (zie figuur 4).
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
7
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Heel diep in de ondergrond op ongeveer 600 meter zijn er kansen voor het opslaan van warmte. Deze warmte kan bijvoorbeeld gebruikt worden door grote bedrijven. Rond 2,5 kilometer diepte ligt een speciale laag. Het water in deze laag kunnen we goed gebruiken als warmtebron (Geothermie).
figuur 6: Dwarsdoorsnede van de ondergrond van Zwolle
2.3 Een centrale rol voor grondwater
De ondergrond heeft Zwolle gemaakt tot wat het nu is. De ondergrond bepaalt ook voor een deel hoe Zwolle er in de toekomst uit gaat zien. Grondwater verbindt niet alleen het verleden met de toekomst maar verbindt ook de uitdagingen van dit moment. Die centrale rol is ook te zien in de praktische hoofdstukken van het omgevingsprogramma bodem en ondergrond. Zoet grondwater is heel belangrijk Zwolle (hoofdstuk 4, gezonde leefomgeving). De kern van het gebiedsbeheerplan ligt daarom bij het beschermen van zoet grondwater. Dit is de bron voor drinkwater, natuur, tuinen, parken en landbouw. Grondwater is onmisbaar bij de energietransitie. We slaan er bodemenergie op en verwarmen er huizen en kantoren mee (hoofdstuk 6, Energietransitie). En, door water op te slaan in de bodem kunnen we wateroverlast voorkomen. Zo kunnen we Zwolle beter beschermen tegen lange droogte (hoofdstuk 7, Klimaatadaptatie). Verontreinigingen in de grond en het grondwater uit het verleden bepalen voor een deel bovengrondse functies. In 2013 is het gebiedsbeheerplan voor het centrumgebied gemaakt. Hiermee zorgden we dat die verontreinigingen de stedelijke ontwikkeling van het centrum niet in de weg zaten (hoofdstuk 5, Stedelijke ontwikkelingen). De ervaringen met het gebiedsbeheerplan passen wij toe in het ‘Omgevingsprogramma bodem en ondergrond” voor de hele gemeente.
Zo past het gebiedsbeheerplan bij de opgaven en doelen voor de hele gemeente Zwolle.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
8
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
3. Beleidsomgeving In dit hoofdstuk bespreken we kaders die belangrijk zijn voor het Omgevingsprogramma bodem en ondergrond. Sommige kaders zijn wettelijk verplicht (het stelsel van de Omgevingswet). Andere kaders geven richting aan de bodemthema’s en het belang ervan. Denk hierbij aan de Kamerbrief Water en Bodem Sturend en het Bodemconvenant
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
9
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Hoe Het grondwaterbeleid van de gemeente Zwolle moet passen binnen het beleid van de Provincie Overijssel en waterschap Drents Overijsselse Delta. De KRW was in 2013 een belangrijk uitgangspunt voor het Gebiedsbeheerplan. Via het omgevingsprogramma bodem en ondergrond ondersteunen we ook in de toekomst de doelen van de KRW. Bijvoorbeeld door onze activiteiten rond bodemkwaliteit, bodemenergie en gezonde bodems.
3.2 Omgevingswet Wat De Omgevingswet brengt de Nederlandse wet- en regelgeving over onder andere de volgende onderwerpen samen in één wettelijk systeem: • Ruimte • Wonen • Infrastructuur • Natuur • Water • Bodem • Geluid
figuur 7: De kwaliteit van de grond heeft invloed op de kwaliteit van het grondwater en daarmee uiteindelijk ook op de kwaliteit van het oppervlaktewater
3.1 Kaderrichtlijn water Wat Dit is Europese wetgeving, geldig voor de lidstaten. De Europese Unie heeft in 2000 de kaderrichtlijn water (KRW) gemaakt. Provincies zijn verantwoordelijk voor de doelen uit de KRW. Zij stellen instructieregels vast waar waterschappen en gemeenten zich aan moeten houden. Daarnaast beschrijven ze de gewenste situatie van het grondwater en eventuele maatregelen om die situatie te bereiken.
Waarom Het doel van de Omgevingswet is om uitdagingen in de openbare ruimte in het geheel te bekijken. Voor- en nadelen wegen we tegen elkaar af. Zo pakken we uitdagingen zo decentraal mogelijk (op gemeenteniveau) aan. De mening van inwoners is bij de afweging belangrijk. Hiervoor heeft de gemeente bijvoorbeeld de omgevingsvisie ‘Mijn Zwolle van morgen 2030’ gemaakt (figuur 8). Het omgevingsprogramma ondergrond helpt mee aan het halen van de doelen uit de omgevingsvisie.
Waarom Het doel is dat al het grondwater- en oppervlaktewaterkwaliteit in Europa in 2027 van voldoende kwaliteit en gezond is. Waarschijnlijk haalt Nederland in 2027 nog niet de doelen uit KRW. Nederland moet dus extra maatregelen nemen om de gewenste kwaliteit te halen. De kwaliteit van het grondwater heeft direct invloed op de kwaliteit van het oppervlaktewater (figuur 7).
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
10
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
3.3 Strategische kaders Water en bodem sturend
Hoe In Zwolle zijn de uitdagingen in de openbare ruimte groot. De gemeente wil extra woningen bouwen, moet letten op klimaatverandering en wil gebruik maken van betaalbare duurzame energie. In het omgevingsplan legt de gemeente vast aan welke regels iedereen zich moet houden. Hier staan ook regels voor de bodem en ondergrond in. Zo zorgt de gemeente dat de kwaliteit van de bodem in Zwolle meehelpt aan een gezonde leefomgeving.
Wat Eind 2022 stuurde het ministerie van IenW de Kamerbrief “Water en Bodem Sturend”. Het ministerie geeft met deze brief duidelijk aan hoe belangrijk water en bodem bij ruimtelijke ontwikkelingen zijn. De brief heeft nog geen officiële status. Het ministerie laat de waarde van het bodemwater systeem bij ruimtelijke ontwikkelingen zien. Bij ruimtelijke ontwikkelingen moeten gemeenten rekening houden met het water- en bodemsysteem .
figuur 8: Welke functies zien we in Zwolle in de omgevingsvisie
De gemeente Zwolle ziet ook dat het water- en bodemsysteem belangrijk is voor de ruimtelijke opgaven. Het gedachtegoed van de Kamerbrief Water en Bodem Sturend zijn al sinds 2007 onderdeel van de Zwolse ‘visie op de ondergrond’.
Waarom Zwolle ligt in een delta. Hierdoor liggen er kansen, maar ook uitdagingen rondom het water- en bodemsysteem. Het is belangrijk om het systeem in het geheel te bekijken. Zo kan extreme neerslag zorgen voor overstromingen. Hier moeten we rekening mee houden bij het bouwen van woningen. Bodem kan een belangrijke rol spelen in het aanpakken van droogte en wateroverlast in het stedelijk en landelijk gebied. Door bodem gelijk mee te nemen in ruimtelijke plannen voorkomen we achteraf extra kosten of problemen. Op deze manier maken we duurzame wijken. Hoe Het ministerie werkt aan een agenda waarin ze de regels van de kamerbrief verder uitwerken. Op hetzelfde moment brengen verschillende programma’s de principes en regels al in de praktijk. Denk hierbij aan programma’s als: • Het Deltaprogramma Zoetwater • Het Nationaal programma landelijk gebied (NPLG) • De nationale omgevingsvisie (NOVEX) • Het programma Mooi Nederland. Wij haken samen met collega’s van water en klimaat aan bij deze programma’s. Hierbij kijken we vooral naar de gevolgen van de verschillende regels op ruimtelijke opgaven in Zwolle (figuur 9). De ondergrond als basis voor een gezonde stad
11
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Er zijn landelijk veel verschillende programma’s. Deze raken allemaal op een manier het bodemwerkveld. Ze geven richting aan de manier waarop wij kijken naar de bodem en ondergrond. Denk aan projecten en programma’s als: • De NOVEX • Het Nationale omgevingsprogramma bodem, ondergrond en grondwater • Het project ‘Ondergrond in Zicht’.
Bodem- en watersystemen vallen samen met andere vakgebieden zoals:
klimaatadaptatie
woningbouw
natuur
bodemsysteem
Programma’s laten ook zien welke ontwikkelingen er zijn over nieuwe verontreinigingen en bodemgezondheid. Niet alleen op nationaal niveau zijn er ontwikkelingen rondom gezonde bodems. Er is ook een Europese bodemstrategie met als doel ‘alle bodems gezond in 2050’. Een onderdeel hiervan is de Europese bodemgezondheidsmonitoringswet. Dit geeft aan dat gezonde bodems ook in Europa steeds belangrijker worden.
vitale bodem
Waarom Uiteindelijk zullen deze Europese ontwikkelingen ook invloed hebben op het Nederlandse en Zwolse bodembeleid. Voor Zwolle is het daarom belangrijk om de verschillende nationale programma’s te volgen. Zo weten we welke ontwikkelingen er zijn en of deze voor Zwolle van belang zijn.
bodemkwaliteit
figuur 9: Het bodem- en watersysteem vallen samen met veel andere vakgebieden
We kunnen ook thema’s inbrengen die voor ons belangrijk zijn en zo meer kennis op te doen. Daarnaast komt er soms budget beschikbaar in de verschillende programma’s. Als wij hiervan weten, kunnen we hier gebruik van maken. Verder helpt vooroplopen bij landelijke ontwikkelingen bij het ontwikkelen van een gezonde stad.
3.4 (Inter)nationale programma’s Wat
Storymap ondergrond De nationale Omgevingsvisie (de NOVI, nu NOVEX) wil laten zien dat de ondergrond onmisbaar is in ruimtelijke ontwikkelingen. Zwolle heeft hier met een pilot aan mee gedaan. We hebben inzichtelijk gemaakt hoe de bodemopbouw van invloed is op wat bovengronds mogelijk is. Dit is vertaald naar een interactieve storymap waarin je de ontstaansgeschiedenis van Zwolle doorloopt . Hier laten we zien hoe de bodem invloed had en heeft op onze stad. Ruimtelijke opgaven in de NOVI regio Zwolle (arcgis. com)
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
Hoe Samen met collega’s van groen, water, klimaat en energie volgen we de ontwikkelingen op landelijk gebied. Hierbij maken we keuzes tussen volgen en actief meedoen aan de ontwikkelingen. Of we volgen of actief meedoen hangt af van het belang van het onderwerp voor ontwikkeling van een gezonde Zwolle. Ook het rijk werkt aan een landelijk programma bodem, ondergrond en grondwater. Wij volgen deze ontwikkelingen.
12
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
4. Gezonde leefomgeving Voor Zwolle is een gezonde leefomgeving heel belangrijk. Bodem speelt daar een belangrijke rol in. Onderwerpen die van grote invloed op de leefomgeving zijn bijvoorbeeld bodemkwaliteit, gezonde bodem en nieuwe verontreinigingen.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
13
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
4.1 Gezonde bodems
Zuiverend groen in de stad Team bodem en ondergrond wil graag slimme combinaties maken die bijdragen aan meerdere doelen tegelijkertijd. Een voorbeeld hiervan is fytoremediatie. Met fytoremediatie zuiveren we verontreinigd grondwater met planten en of bomen. Hiermee draagt het bij aan het verbeteren van de grondwaterkwaliteit en het vergroenen van de stad. Een locatie waar we dit nu aan het testen zijn, is de PSP-locatie. Hier staat een grote bak met gele lis waar we verontreinigd water doorheen pompen. Er staan ook nog twee bomen (tree wells) met hun wortels in de verontreiniging. Deze planten en bomen dragen zo bij aan het zuiveren van het grondwater. Daarnaast is er extra groen bijgekomen op deze locatie wat verlichting biedt tegen onder andere hittestress.
Wat Gezonde bodems zijn bodems die door hun chemische, fysische en biologische situatie de gewenste functie (ecosysteemdienst) mogelijk maken. Ecosysteemdiensten zijn diensten de natuur ons kan bieden. Denk hierbij aan diensten als: • De productie van voedsel en drinkwater, • Recreatie • Het opslaan van koolstof (figuur 10). Chemische kwaliteit gaat over de traditionele verontreinigingen. Tot voor kort wilden we alle verontreinigingen uit de bodem te halen. Sinds 2013 is beheersen van de chemische bodemverontreiniging belangrijk. Voor de aanpak van de verontreiniging sluiten we aan bij maatschappelijke en stedelijke ontwikkelingen. Er gelden verschillende niveaus van bescherming voor functies zoals industrie, wonen, landbouw, natuur. In de omgevingswet zijn de provincies en gemeenten verantwoordelijk voor het halen en bewaken van de gewenste kwaliteit. Nutriënten kringlopen
Gezonde bodems zijn niet alleen chemisch gezond, maar ook fysisch en biologisch. De biologische kwaliteit gaat over het bodemleven. De fysische bodemkwaliteit zegt wat over de sterkte en de doorlaatbaarheid van de bodem. De aandacht voor biologische en fysische gezondheid van de bodem is nog in ontwikkeling. De Kamerbrief ‘Water en Bodem Sturend’ van december 2022 legt de nadruk op de waarde van gezonde bodems.
Waarom Een gezonde bodem is om verschillende redenen belangrijk voor een gezond Zwolle: • Zwolle heeft een grote woningbouw opgave. We willen bouwen op vroegere bedrijfslocaties (vaak verontreinigd). We bouwen ook in nieuwe gebieden. Hier moeten we rekening houden met de draagkracht en hoeveel water de bodem kan opslaan. • Met de uitbreiding van de stad is het belangrijk om rekening te houden met een gezonde leefomgeving. Hierin moet genoeg groen en ruimte voor recreatie zijn. Zonder een gezonde bodem kan het groen niet ontwikkelen. Hierdoor kunnen er risico’s voor de gezondheid van mens en natuur ontstaan. • Zwolle is door haar ligging gevoelig voor overstromingen en wateroverlast door extreme neerslag. In de zomer kan de bodem ook te droog zijn. Een gezonde bodem kan droogte en extreme neerslag opvangen. Zwolle moet aandacht besteden aan de fysische kwaliteit van de bodem (waterdoorlatendheid, waterberging etc.) Dit is belangrijk bij de (her)inrichting van de bestaande bebouwde omgeving en bij het ontwerp van nieuwe ontwikkelingen. • Schoon en voldoende drinkwater. Een gezonde bodem is heel belangrijk voor schoon drinkwater. Bodemleven kan helpen met het schoon maken van grondwater om hier drinkwater voor te maken. • Natuur en landbouw zijn ook afhankelijk van een gezonde bodem.
Genetische bronnen Cultuurhistorie
Bodemvorming
Recreatie
Primaire productie
Plaagbestrijding
Koolstof vastlegging Waterregulatie Voedsel Schoon water
Hout en vezels
Reinigend vermogen
figuur 10: De verschillende ecosysteemdiensten waar de bodem aan bijdraagt
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
14
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
samen aan het delen van kennis over bijvoorbeeld opkomende stoffen en zeer zorgwekkende stoffen (zie 5.3). Met de Omgevingsdienst hebben we een taakverdeling over de traditionele bodemtaken en het toezicht en de handhaving daarop. In bijlage 1 staat deze taakverdeling verder uitgewerkt. Over de verdeling en invulling van de taken voor de komende jaren maken we gezamenlijke afspraken. Tussen 2025 en 2029 stellen we een plan van aanpak op hoe we in Zwolle de gezondheid van de bodems bepalen. Ook kijken we waar we ze willen verbeteren. Hiervoor gebruiken we bijvoorbeeld de handreiking gezonde bodems van de stichting ‘Onder het maaiveld’. Hierin staat een plan van aanpak voor gemeenten en “no regret” maatregelen. Deze maatregelen toetsen we samen met de afdelingen groen en ecologie aan toepasbaarheid voor Zwolle.
4.2 Grondwater Wat Bij grondwaterkwaliteit is het belangrijk dat het grondwater goed genoeg is om het te kunnen gebruiken. We gebruiken het grondwater voor verschillende dingen: • We maken er bijvoorbeeld drinkwater van, • We gebruiken het als duurzame warmtebron voor onze huizen en kantoren. figuur 11: Sanering op het Noordereiland in 2015 voor evenementenlocatie bij de Spiegel
De kwaliteit van ons grondwater is daarom een belangrijk onderdeel van de gezonde leefomgeving.
Hoe Onder de Omgevingswet geven we als gemeente zelf invulling aan de gewenste bodemkwaliteit. Zwolle wil een gezonde en veilige leefomgeving maken voor haar inwoners. Daarom zorgen we voor een goed evenwicht tussen bescherming van de bodemkwaliteit voor mens en milieu en ruimte voor het gebruik van de bodem voor stedelijke ontwikkelingen en landbouw (figuur 11).
Waarom In de drinkwaterwinning het Engelse Werk wint Vitens drinkwater uit het grondwater. Het is dus belangrijk dat de grondwaterkwaliteit past bij de eisen die de provincie Overijssel stelt. Deze drinkwaterwinning ligt dicht bij het stedelijk gebied. In het stedelijk gebied zitten nog veel historische grondwaterverontreinigingen. Het verontreinigde grondwater stroomt voor een deel richting het Engelse Werk, wat de waterkwaliteit negatief beïnvloedt. Het grondwater mag ook niet te zout worden, dat maakt de kwaliteit minder. Daarom houden we ook de zoet/zout grens van het grondwater in de gaten.
Bij een ruimtelijke ontwikkeling willen we gelijk voor een verbetering in de bodemkwaliteit te zorgen. We zorgen voor optimaal hergebruik van grond. Daarnaast zijn we kritisch waar we welke kwaliteit grond gebruiken. We werken niet alleen aan chemische bodemkwaliteit. Dit doen we samen met de Omgevingsdienst IJsselland en de Provincie Overijssel. Met de provincie werken we
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
15
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Drinkwaterwinning in Zwolle We kunnen niet zonder drinkwater. In Zwolle ligt de drinkwaterwinning het Engelse Werk. Vitens pompt hier grondwater op en zuivert dit om er drinkwater van te maken. Voor een gezonde stad is het erg belangrijk om te zorgen voor goede drinkwaterkwaliteit. Een goede grondwaterkwaliteit in het Engelse Werk is dan ook erg belangrijk In en om dit gebied staan dan ook veel peilbuizen om de grondwaterkwaliteit te monitoren. Gemeente Zwolle en Vitens hebben een samenwerkingsverband om de drinkwaterwinning te beschermen. Dit doen ze onder andere door monitoringsresultaten te delen en maatregelen te treffen waar dat nodig is. Hoe We hebben vier verschillende gebieden (figuur 12). Hoe we de gebieden gebruiken bepaalt welke grondwaterkwaliteit we in dat gebied willen. Zo moet de grondwaterkwaliteit voor het grondwaterbeschermingsgebied beter zijn dan de kwaliteit voor energie in het centrumgebied. We lichten de aanpak voor de verschillende gebieden in bijlage 2 toe. In het drinkwaterwingebied gelden voorwaarden voor de bovengrondse functie. Zo mag er geen bedrijvigheid zijn die de kwaliteit van het drinkwater kan bedreigen. We monitoren de grondwaterkwaliteit voor heel Zwolle. Hierbij kijken we vooral naar het centrumgebied en de overgang van het centrumgebied naar het Engelse Werk.
We doen dit omdat hier een groot verschil zit in de grondwaterkwaliteit van de gebieden. Zo zien we wanneer er een slechte kwaliteit grondwater naar het Engelse Werk stroomt en kunnen we op tijd maatregelen nemen. In Zwolle zit op ongeveer 90 meter een kleilaag die verschillende grondwaterpakketten van elkaar scheidt. Het diepere grondwaterpakket is brak. Je mag in Zwolle niet door deze kleilaag boren voor de aanleg van gesloten bodemenergiesystemen (Verordening bodembescherming Zwolle 2019). Met dit verbod beschermen we ook op deze manier ons grondwater. Deze verordening nemen we mee in het Zwolse omgevingsplan.
figuur 12: De vier gebieden ingedeeld op grondwaterkwaliteit
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
16
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
4.3 Nieuwe verontreinigingen Wat Verschillende activiteiten als industrie hebben de grond en het grondwater verontreinigd. Enkele bekende stoffen zijn bijvoorbeeld olie, benzine en oplosmiddelen. De afgelopen 25 jaar hebben we deze verontreinigingen in Zwolle succesvol aangepakt. De laatste jaren is het duidelijk geworden dat nieuwe stoffen grond en grondwater bedreigen (figuur 13). Voor veel van deze stoffen zijn nog geen normen bekend. Toch noemt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) een flink aantal van deze nieuwe verontreinigingen Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS). Onder ZZS vallen bekende verontreinigingen als lood, PAK’s en chloorhoudende oplosmiddelen. Sommige ‘nieuwe’ verontreinigingen blijken misschien wel schadelijker dan de bekende verontreinigingen (bijvoorbeeld PFAS, gewasbeschermingsmiddelen). Zie ook het kader ‘Zeer zorgwekkende stoffen en niet genormeerde stoffen’.
Waarom De PFAS-crisis laat zien dat het belangrijk is om inzicht te hebben in zulke opkomende en mogelijk zorgwekkende stoffen. Zo voorkomen we schade voor mens en milieu, bijvoorbeeld als deze stoffen in onze drinkwaterwinning terecht komen. Het inzicht in opkomende stoffen is ook belangrijk voor de woningbouw. Als er niet bekend is wat we met een bepaalde verontreiniging moeten doen, kan dit het bouwen van woningen moeilijker maken. De gemeente werkt in dit kader al aan het in beeld brengen van locaties waar mogelijk sprake is van verontreiniging met PFAS.
figuur 13: Krantenartikel over EDTA bij het spoor
Een aantal van de nieuwe stoffen worden beschouwd als ‘nieuwe verontreinigingen’ . Omdat er voor deze stoffen (nog) geen normen zijn, gebruiken we ook wel de term ‘niet genormeerde stoffen’. Hier zitten ook stoffen tussen die al langer bekend zijn, maar waar nog steeds geen normen voor zijn.
Hoe De gemeente onderzoekt op dit moment de aanwezigheid van een breed pakket niet-genormeerde stoffen in het grondwater. Dit doen we om beter te weten wat er in ons grondwater zit. Samen met onze waterketenpartners Vitens, Waterschap Drents Overijsselse Delta en Provincie Overijssel bespreken we hoe we kennis en informatie over en weer delen. We bespreken ook hoe we samen omgaan met de resultaten.
Het RIVM heeft circa 1.600 stoffen als ‘Zeer Zorgwekkend’ (ZZS) aangewezen. Het gaat daarbij om chemische stoffen die gevaarlijk zijn voor mens en milieu omdat ze bijvoorbeeld de voortplanting belemmeren, kankerverwekkend zijn of zich in de voedselketen ophopen. Deze ZZS-lijst bevat de al langer bekende en genormeerde chemicaliën. Maar deze lijst bevat ook die nieuwe stoffen, die ook bewezen schadelijk zijn. Maar voor deze laatste groep zijn nog geen normen opgesteld. Dit zijn dus de niet genormeerde stoffen. In de praktijk praten we vaak over ‘ZZS’. Maar vaak doelen we op de (beleidsmatige) knelpunten die ontstaan door het ontbreken van normen. Oftewel de ‘niet genormeerde stoffen’.
Zeer zorgwekkende stoffen en niet genormeerde stoffen Er zijn naar schatting 350.000 chemische stoffen. Ieder jaar worden er nieuwe chemische stoffen ontwikkeld en neemt ook het aantal stoffen in het milieu toe.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
17
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
5. Stedelijke ontwikkelingen We willen in Zwolle 10000 woningen tot 2030 bouwen. Daarbij willen we zorgen voor een fijne en gezonde leefomgeving. Dat is best een uitdaging. Door slim te kijken naar bodem, grondwater en grondstromen kunnen we helpen bij deze opgaven.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
18
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
5.1 Aanpak grondwaterkwaliteit Wat In het grondwaterkwaliteitsplan beschrijven we welke taken en wensen de gemeente Zwolle heeft voor grondwaterkwaliteit (bijlage 2). Dit grondwaterkwaliteitsplan is een verbetering van het gebiedsbeheerplan (GBP) uit 2013. Het grondwaterkwaliteitsplan gaat niet alleen over de aanpak van verontreinigingen in het centrumgebied. Het beschrijft ook hoe we omgaan met grondwaterkwaliteit in de rest van de gemeente. Het centrumgebied is het aandachtgebied met de meeste historische verontreinigingen. We hebben met de partijen in het centrumgebied afkoopovereenkomsten gesloten. Wij zijn daarmee verantwoordelijk voor de grondwaterkwaliteit op die plekken. In de gebieden zonder historische verontreinigingen zorgen wij dat de grondwaterkwaliteit goed blijft (zie ook bijlage 2). Hier bekijken we de aanpak van verontreinigingen op gebiedsniveau in plaats van elke sanering apart.
Waarom Met het grondwaterkwaliteitsplan maken we duurzame bovengrondse ontwikkelingen in Zwolle mogelijk op plekken met grondwaterverontreinigingen. We stellen verschillende kwaliteitseisen aan verschillende gebieden (zie bijlage 2). Met dit grondwaterkwaliteitsplan hoeven we locaties niet altijd helemaal schoon te maken voordat we ze ontwikkelen. We pakken de verschillende grondwaterverontreinigingen in het gebied in samenhang aan (figuur 14).
figuur 14: De grenzen van het centrumgebied. De pijlen geven de grondwaterstromingsrichting aan en het roze gebied geeft de globale ligging van de verschillende verontreinigingen in het centrum weer
Deze aanpak helpt bij het beschermen van de drinkwaterwinning ‘Engelse Werk’ van Vitens. Hier wint Vitens drinkwater uit het grondwater. Het is daarom belangrijk dat het grondwater van goede kwaliteit is.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
Buiten het centrumgebied is een goede grondwaterkwaliteit ook belangrijk voor een gezonde leefomgeving. Daarnaast komt er steeds meer vraag naar drinkwater door de groei van Zwolle. Door onze grondwaterkwaliteit in het buitengebied goed te houden kunnen we dit blijven gebruiken voor bijvoorbeeld natuur en landbouw.
19
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
We monitoren het grondwater op kwaliteit. Zo houden we in beeld hoe de verontreiniging zich verplaatst. Inzichten uit deze monitoring gebruiken we om waar nodig in te grijpen. Hierbij werken we nauw samen met Vitens.
5.2 Grondstromen coördinatie Wat De komende jaren gaat de stad snel ontwikkelen. Waar we bouwen en ontwikkelen, komt grond vrij (figuur 15). Duurzaam en slim omgaan met deze grond drukt de kosten van de ontwikkeling. Dit zorgt voor een toekomstbestendige stad. Het is dan ook niet voor niets dat de Kamerbrief Water en Bodem Sturend grondstromen ook noemt. De brief legt de nadruk op bouwrijp maken van de bodem met eigen grond. Een grondstromenplan op projectniveau kan hier een rol in spelen. Daarnaast is het belangrijk om te weten welke ontwikkelingen er zijn in de bouw. Eén van de ontwikkelingen die de laatste jaren speelt is het gebruiken van bodemvreemd materiaal. Bijvoorbeeld waterglas en damwanden. Dit is materiaal wat bouwen in de bodem makkelijker maakt. Het gebruik hiervan kan invloed hebben op het grondwatersysteem.
figuur 15: Grote hoeveelheden grond worden vaak verplaatst bij bouwwerkzaamheden
Hoe Wij geven invulling aan het beschermen van de grondwaterkwaliteit met het grondwaterkwaliteitsplan. De komende jaren werken we dan ook aan het uitvoeren van dit plan (zie bijlage 2). Bijvoorbeeld het Engelse Werk willen we hiermee beschermen. We voorkomen dat het verontreinigde grondwater uit het centrumgebied naar de drinkwaterwinning stroomt. Dit doen we nu al op verschillende manieren en de komende jaren zetten we deze door:
Waarom Een grondstromenplan per project heeft verschillende voordelen. Zo zorgt een grondstromenplan voor hergebruik van grond en minder kosten tijdens of na de bouw. Voor Zwolle is zo’n grondstromenplan belangrijk om inzicht te krijgen in het gebruik en hergebruik van grond. Op deze manier kunnen we grond slim gebruiken voor de woningbouwopgave.
Noordereiland In Zwolle wordt het Noorderkwartier ontwikkeld. Het Noordereiland is hier een onderdeel van. Hier worden ruim 200 woningen gebouwd. Vroeger stond op deze locatie een gasfabriek die een grote verontreiniging heeft achter gelaten in de bodem en/of het grondwater. Om het bouwen van woningen hier mogelijk te maken, moeten we de grondkwaliteit verbeteren. Met het stimuleren van bodemenergie willen we de grondwaterkwaliteit verbeteren en ongewenste verspreiding tegengaan.
We hebben een onttrekkingsput in de Spoorzone geplaatst. Deze zorgt ervoor dat de verspreiding van de grondwaterverontreiniging niet erger wordt. Zo stroomt er geen extra verontreiniging richting de drinkwaterwinning. Door de ontwikkelingen in de spoorzone verplaatsen we de onttrekking. Zo blijven we de drinkwaterwinning beschermen. Het water dat we oppompen maken we op een duurzame manier met groen (fytoremediatie)schoner . Ook halen we er warmte uit voor de tijdelijke gebouwen in het gebied.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
20
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Bodemvreemd materiaal of bouwwerken in de ondergrond kunnen het natuurlijke bodem- en watersysteem aanpassen. Hierdoor kunnen verontreinigingen zich misschien verder of anders verspreiden. Wanneer we weten waar we bodemvreemd materiaal gebruikt hebben, hebben we hier meer grip op.
Hoe De komende jaren blijven wij betrokken bij de grondstromen in de verschillende projecten. Een grondstroomplan maakt de ontwikkeling mogelijk en sluit zoveel mogelijk aan bij de wensen van het project. Daarnaast zorgen we dat de grondstromenplannen aansluiten bij de landelijke richtlijnen en wetgeving. Voor het maken van een grondstromenplan gebruiken de bodemkwaliteitskaart. Hierin staat de algemene kwaliteit van de grond die je daar kunt verwachten. Dit geldt alleen als er geen verontreiniging is (zie figuur 16). We werken samen met de collega’s van circulaire economie en civiel om helder te krijgen waar we bodemvreemd materiaal gebruiken. We kijken samen met landelijke werkgroepen wat nieuwste ontwikkelingen en gevolgen zijn van bodemvreemd materiaal. Deze kennis vertalen we naar de Zwolse situatie en waar nodig naar regels in het omgevingsplan. Dit doen we samen met Omgevingsdienst IJsselland.
figuur 16: Deze kaart geeft de verwachte bodemkwaliteit weer voor onverdachte locaties.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
21
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
6. Energietransitie Zwolle wil op zijn laatst in 2040 energieneutraal zijn. Daarbij stappen we af van fossiele brandstoffen en gaan we over op duurzame energie. Het gebruik van de bodem is een belangrijk onderdeel binnen de transitie naar duurzame warmtebronnen. Er is maatschappelijke vraag naar (gezamenlijke) energie uit
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
de ondergrond. Er zijn verschillende mogelijkheden om energie op te slaan in de grond. We brengen in beeld hoeveel energie de ondergrond kan leveren en adviseren hierover in ruimtelijke projecten. Hierbij kijken we natuurlijk ook hoe we met energiewinning de grondwaterkwaliteit kunnen verbeteren.
22
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
6.1 Bodemenergie in de energietransitie
Ook voor het gebruik van aardwarmte is de bodem onder Zwolle geschikt. Aardwarmte kan in vergelijking met bodemenergie een groter gebied van warmte voorzien met hogere temperaturen. Daarom is deze techniek voor Zwolle interessant. Of we aardwarmte ook echt in projecten of woonwijken gaan gebruiken is afhankelijk van de technische en financiële haalbaarheid.
Wat Bodemenergie kan op twee verschillende dingen slaan, namelijk: • Het winnen van energie uit de bodem • Het opslaan van energie in de bodem Bodemenergie maakt gebruik van de temperatuur die de bodem en het grondwater uit zichzelf hebben. Bodemenergie gebruiken we vooral ondiep, tot 150 meter. Dieper in de bodem is ook warmte aanwezig. Dit noemen we aardwarmte. Voor het gebruik van bodemenergie en aardwarmte zijn verschillende technieken beschikbaar. Deze technieken leggen we verder uit in bijlage 3.
Waarom Energie uit de ondergrond is een duurzame energiebron die in Zwolle veel mogelijkheden biedt. Daarom noemen we bodemenergie en aardwarmte ook in de bronnenstrategie. Op deze manier helpt de ondergrond bij mee de duurzaamheidsdoelen van Zwolle. Bodemenergie helpt niet alleen de energietransitie. Wanneer we bodemenergie slim gebruiken, kunnen we ook de grondwaterkwaliteit verbeteren. We willen voorkomen dat energiesystemen elkaar in de weg zitten. Ook willen we voorkomen dat er negatieve gevolgen op bijvoorbeeld bodem zijn. Daarom maken we bodemenergieplannen. De opbouw van de ondergrond bepaalt namelijk voor een groot deel hoe goed bodemenergie werkt. Zoals we in hoofdstuk 3 uitlegden, is de ondergrond in Zwolle ingewikkeld. figuur 17: V oor de Spoorzone is een plankaart gemaakt met daarin een ondergrondse ordening voor warmte (rood) en koude (blauw) opslag.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
23
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Hoe Voor ieder ontwikkelgebied kijken we of bodemenergie mogelijk is. Wanneer dit mogelijk is kijken we welke techniek het beste past (zie bijlage 3). Vervolgens maken we een plan hoe de warmte uit de bodem het beste te gebruiken. Dit noemen we een bodemenergieplan.
Bodemenergie in de Spoorzone De woningen en kantoren in het ontwikkelgebied Spoorzone zullen door middel van bodemenergie verwarmd en gekoeld worden (WKO). Om de maximale potentie uit de bodem te halen hebben we een bodemenergieplan opgesteld speciaal voor de Spoorzone. We hebben hier niet alleen gekeken naar het effect van de bronnen op elkaar, maar ook op de omgeving. In de buurt van het spoor is het heel belangrijk om zettingen van het spoor te voorkomen. Daarnaast zit er in de spoorzone een oude grondwaterverontreiniging. De verontreiniging mag door het toepassen van bodemenergie niet verder richting de drinkwaterwinning Het Engelse Werk verplaatsen. Door de bronnen uit het WKO systeem slim te plaatsen, worden negatieve effecten op het spoor en de verontreiniging voorkomen.
Bodemenergieplannen zorgen ervoor dat de systemen elkaar niet in de weg zitten. Daarnaast zorgen ze ervoor dat gevolgen voor bijvoorbeeld bomen zo klein mogelijk zijn. Wanneer warme en koude bronnen te dicht bij elkaar zitten werken ze minder goed. In een bodemenergieplan wijzen we daarom zones aan waarin we warmte (rode vlakken) of koude (blauwe vlakken) opslaan (figuur 17). Ook geven we regels mee hoeveel warmte of koude beschikbaar is. Op deze manier houden we rekening met alle kanten in de ondergrond. Daarnaast zorgen we met een bodemenergieplan dat de gevolgen op de omgeving minimaal zijn. Dat betekent dat de grondwaterstand niet te veel omhoog of omlaag mag gaan. Dit is niet goed voor onze bomen en bijvoorbeeld funderingen van oudere huizen. Bodemenergie zetten we ook in om de bodem schoner te maken. Met een bodemenergieplan zorgen we ervoor dat de systemen positieve gevolgen hebben op grondwaterverontreiniging. Dit doen we door bijvoorbeeld het bepalen van de plaats van warme en koude bronnen. We onderzoeken nog de daadwerkelijke haalbaarheid van diepe en ondiepe aardwarmte. Tenslotte dragen we actief bij aan het opstellen van de gemeentelijke bronnenstrategie. Daarvoor kijken we welke duurzame bronnen in de ondergrond in welke stadswijken kunnen toepassen.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
24
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
7. Klimaatadaptatie De gevolgen van klimaatverandering zijn al merkbaar. Dit, ondanks de doelen om de opwarming van de aarde onder de anderhalve graad te houden. Extreme weersomstandigheden als droogte, hittestress en overstromingen vragen om aanpassingen in de stad. Hierin kan de bodem een rol spelen.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
25
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
7.1 Bodem en water in klimaatadaptatie
Een deel van Zwolle ligt meer op drogere zandgronden. Hier zorgen de droge zomers voor uitdagingen als droogte. Hittestress in de hele stad kunnen bomen en veel groen beperken. Voor veel groen is ook een gezonde bodem met voldoende water noodzakelijk. De natuurlijke eigenschappen van de bodem kunnen de gevolgen van klimaatverandering verminderen. De bodem kan het water opslaan als het regent. De bodem kan ook grondwater langer beschikbaar houden als het droog is. Dit noemen we de sponswerking van de bodem.
Wat Klimaatverandering zorgt voor weersextremen. Om de gevolgen te verminderen moeten we onze omgeving aanpassen. Dit heet klimaatadaptatie. Denk hierbij niet alleen aan het verbreden van rivieren en het versterken van dijken. De bodem kan hier een belangrijke rol in spelen door bijvoorbeeld: • Het groener maken van de stad • Het vergroten van waterberging, de sponswerking van de bodem verhogen (zie kader ‘De Watermachine’) • Het aanpassen van de waterafvoer • Gebruik maken van het grondwatersysteem (zie kader ‘De Watermachine)
Hoe Bodem en ondergrond kunnen een belangrijke rol spelen in de verschillende onderdelen van klimaatadaptatie. We werken samen met de collega’s van water, klimaat en groen aan een toekomstbestendig Zwolle. Hiervoor ontwikkelen we de volgende jaren kennis over maatregelen die klimaatadaptatie helpen. We verzamelen meer kennis over de gevolgen van grondwaterstandsveranderingen op de verspreiding van grond(water)verontreinigingen.
Waarom Klimaatadaptatie vormt een belangrijk onderdeel van de water en bodem sturend brief (zie hoofdstuk 3.3). Zwolle ligt in een delta. Hierdoor heeft extreme neerslag in de regio en verder weg invloed op de overstromingsrisico’s. Wanneer het veel regent in Zwolle ontstaat wateroverlast. Dit komt omdat het water niet zo snel weg kan in de bodem en via het riool.
De Watermachine Het Zwolse concept van de watermachine gaat over het slim inzetten van de ondergrond voor het opslaan en langzaam afvoeren van water, dit heet sponswerking. In natte periodes wordt water opgeslagen en dit water is dan weer beschikbaar in droge tijden. Voor de wijk Breezicht is dit concept als inspiratie voor toekomstige ontwikkelingen uitgewerkt en ook deels toegepast. Hierbij is gekeken naar mogelijke gebieden om grondwater op te vangen. Bijvoorbeeld door groen en parkeerplaatsen slim in te richten. Het regenwater kan zo langzaam de bodem in trekken of naar de plas worden geleid. Deze staat in verbinding met het diepere grondwatersysteem en kan zo voor afvoer en aanvoer zorgen.
Een klimaatmaatregel is het afkoppelen van regenwater om verdroging te voorkomen. Als het veel regent komt er dus meer regen in de bodem. Dit kan gevolgen hebben op de verspreiding van verontreinigingen.
figuur 18: Zwolle als spons
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
26
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
8. Proces en organisatie De kennis over bodem en ondergrond goed beschikbaar maken helpt bij de maatschappelijke opgaven. Dit doen we bijvoorbeeld via de digitale tweelingstad Zwolle. We hebben onze activiteiten binnen de begroting voor de volgende jaren aangepast op de rol van bodem in het coalitieakkoord. Daarnaast hebben we gekeken hoe bodem helpt bij de maatschappelijke opgaven. Team bodem en ondergrond werkt met verschillende collega’s aan de maatschappelijke opgaven. Intern doen we dat met verschillende afdelingen. Extern doen we dat samen met bijvoorbeeld de provincie Overijssel, waterschap Drents Overijsselse Delta en Vitens.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
27
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
8.1 Werken aan de bodem en ondergrond
Een onderdeel van digitale beschikbaarheid van informatie is de basisregistratie ondergrond. Onder de omgevingswet is in het digitale stelsel omgevingswet (DSO) de basisregistratie ondergrond (BRO) een verplicht onderdeel. De gemeente moet informatie op slaan in de BRO. In de BRO is informatie te vinden over verschillende onderwerpen. Bijvoorbeeld sonderingen of geplaatste peilbuizen met de grondwaterstanden die we daar meten. Het ministerie voegt nog steeds onderwerpen toe aan de BRO, bijvoorbeeld het milieuhygiënisch onderzoek.
Wat Met data gedreven werken gebruiken en combineren we data om nieuwe kennis op te doen. Zo kunnen we in samenhang naar opgaven in de leefomgeving kijken. Binnen het bodemwerkveld verzamelen we al veel informatie over verschillende onderwerpen: • de bodem- en grondwaterkwaliteit • bodemopbouw • hoe geschikt de bodem is voor bodemenergie.
Waarom Bodem en ondergrond zijn een soort zwarte doos, je kan er niet makkelijk in kijken. Om toch een beeld te krijgen van de bodem en ondergrond, moeten we de beschikbare informatie bij elkaar brengen. In een digitale kaart kun je makkelijk informatie van verschillende bronnen bij elkaar brengen. Dit maakt het makkelijk om met elkaar het gesprek aan te gaan, omdat iedereen naar dezelfde informatie kijkt.
Deze informatie brengen we op een centrale, digitale plek samen. Op deze manier kunnen collega’s makkelijk bij informatie over de bodem en ondergrond. Voor een deel doen we dit nu al in de Digitale Tweeling van Zwolle. In het geo-informatie portaal staat ook al veel informatie (figuur 19).
Informatie over de ondergrond is niet alleen interessant voor mensen die iets met bodem doen. Ook andere afdelingen kunnen gebruik maken van bodem informatie. Informatie over de ondergrond kan de woningbouwopgave, energietransitie en andere stedelijke ontwikkelingen helpen.
Hoe De digitale tweeling en het geo-informatieportaal vullen zich steeds verder. Wij leveren de informatie over de ondergrond. We denken ook mee hoe we de informatie het best kunnen weergeven. Dit doen we bijvoorbeeld samen met de collega’s van water. Het doel is dat we voor iedere plek alle beschikbare data samenvoegen. De organisatie kijkt naar de plek van de basisregistraties. Daarnaast moet de komende jaren de milieuhygiënische kwaliteit van grond en grondwater in de BRO komen. Hierin speelt ook de omgevingsdienst een belangrijke rol.
figuur 19: De ondergrond van Zwolle inzichtelijk gemaakt in de Digitale Tweeling Zwolle.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
28
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
8.2 Begroting en activiteiten
Het omgevingsprogramma bodem en ondergrond laat zien hoe bodem en ondergrond aan de ontwikkeling van stad kan bijdragen. We hebben dit verdeeld onder de thema’s: • Beleidsomgeving • Gezonde leefomgeving • Energietransitie • Klimaatadaptatie • Stedelijke ontwikkelingen Om aan deze thema’s bij te dragen hebben we mankracht en budget beschikbaar. In tabel 1 staat uitgewerkt hoeveel budget voor de verschillende thema’s beschikbaar is elk jaar.
Thema
Uren in €
Externe kosten €
Beleidsomgeving
129.000
31.000
Gezonde leefomgeving
112.360
85.800
Energie transitie
32.000
Klimaatadaptatie
47.370
Stedelijke ontwikkelingen
288.950
figuur 20: Samen vergroenen in de Seringenstraat
292.500
We geven daarom ook rond dit nieuwe programma vorm aan inwonersbetrokkenheid. Dit doen we samen met de afdeling communicatie. Door bijvoorbeeld het plaatsen van informatie in buurtmedia en eventuele inloop- en informatiemomenten.
tabel 1: U ren per thema beschikbaar in euro’s en het beschikbare budget voor externe kosten.
8.4 Vervolg
Jaarlijks vragen de ruimtelijke projecten nog ca 1,2 fte aan capaciteit die we betalen uit de projecten. Denk hierbij vooral aan nieuwbouwprojecten waarbij projectleiders advies vragen over de grondstromen en bodemenergie.
De komende jaren gaan we werken aan de activiteiten uit dit programma. De komende jaren nemen we regels op in het omgevingsplan van Zwolle. Deze regels komen voor een gedeelte uit de activiteiten die uit dit programma volgen. Aan het eind van elk jaar evalueren we de activiteiten van dat jaar. Op deze manier houden we inzicht in onze activiteiten en de budgetten.
8.3 Betrokkenheid inwoners
Bodem en ondergrond dragen bij aan maatschappelijke opgaven en hebben invloed op de leefomgeving. Bewoners van Zwolle hebben dan ook dagelijks te maken met bodem en ondergrond (figuur 20). We werken aan bewustwording door voorlichting en acties als Zwolle ondersteboven.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
Tijdens dit programma houden we nieuwe ontwikkelingen in de gaten. Deze ontwikkelingen gebruiken we voor het nieuwe programma. We beginnen in 2028 met schrijven, zodat deze in 2029 naar de Raad kan.
29
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
9. Samenwerking en partners Bodem en ondergrond zijn de basis voor veel opgaven. We werken dan ook samen met collega’s van verschillende afdelingen en organisaties. Hierdoor pakken we samen uitdagingen op. Zo werken we aan integrale oplossingen en kennisuitwisseling
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
30
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
9.1 Team bodem en ondergrond
• Provincie Overijssel rondom bijvoorbeeld de zoektocht naar nieuwe drinkwaterwingebieden en grondwaterkwaliteit. We kijken ook samen hoe bodemenergie de energietransitie vooruit kan helpen. • De Omgevingsdienst IJsselland aan bodemkwaliteit (zie ook Bijlage 1). • Ministeries over landelijke programma’s als het bodem, ondergrond en grondwater programma. • Collega’s van andere gemeenten via bijvoorbeeld IJsselland doorgrond. Hiermee wisselen we kennis uit over thema’s als vitale bodems, bodemenergie en de aanpak van grond(water)kwaliteit. Dit doen we ook via samenwerkingen als VNG en het WEB.
Team bodem en ondergrond bestaat uit verschillende adviseurs met verschillende aandachtsgebieden. Samen werken we aan thema’s als: • Bodemkwaliteit • Grondwaterkwaliteit • Drinkwater • Bodemenergie en aardwarmte • Grondstromen • Gezonde bodems • Klimaatadaptatie • Ondergrondse ruimtelijke ordening
9.2 Samenwerking
Bodem en ondergrond zijn een belangrijk onderdeel van de leefomgeving en de maatschappelijke opgaven. Daarom werken wij ook veel samen met collega’s van: • Milieuplanologie over bodemkwaliteit en ruimtelijke ontwikkelingen • Projecten voor het adviseren over grondstromen en bodemenergie in ruimtelijke ontwikkelingen • Water en klimaat aan gezonde bodems en hun rol in klimaatadaptatie • Groen aan een gezonde bodem en biodiversiteit • Informatievoorziening aan het beschikbaar maken van informatie in bijvoorbeeld de digitale tweelingstad • Energie en ondergrondse kabels aan de energietransitie en drukte in de ondergrond • Ruimte en economie aan de omgevingsvisie en beleid rondom water en bodem sturend • Ruimtelijke planvorming aan het omgevingsplan We hebben ook veel contact met externe collega’s. Hiermee werken we samen aan veel verschillende onderwerpen als drinkwaterwinning, opkomende stoffen en bodemkwaliteit. Denk hierbij aan: • Vitens over drinkwaterwinning en de kwaliteit van het grondwater • Waterschap Drents Overijsselse Delta rondom de kwaliteit van het grondwater en het onderzoek naar ZZS.
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
figuur 21: Samen, met de voeten in de modder, naar een gezonde ondergrond
31
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Bijlagen
De ondergrond als basis voor een gezonde stad
32
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
Bijlage 1: Bodemtaken verdeling Omgevingsdienst – gemeente Zwolle
Bijlage 1: B odemtaken verdeling Omgevingsdienst – gemeente Zwolle
Tabel 1, verdeling bodemtaken tussen OD en de gemeente
Bij de oprichting van de Omgevingsdienst (OD) in 2016 heeft de gemeente alle bodemtaken aan de OD gegeven. Voor de uitvoerende normale bodemtaken gaat dit goed. De afgelopen jaren bleek deze keuze niet even gelukkig voor beleidstaken en risico inschattingen voor grondtransacties.
Omschrijving activiteit
Gemeente
OD
Ruimtelijke en civiele gemeentelijke projecten
80
160
Volgen landelijke ontwikkelingen bodemtaken
40
40
Specifieke bodemadviestaken
In 2022 besloot de OD een deel van de formatie weer onder te brengen bij de gemeente (0,4 fte). De OD gaat zich voor bodemtaken de komende jaren vooral bezighouden met de normale bodemtaken. Hierbij richten ze zich op ruimtelijke en civiele ontwikkelingen. Daarnaast doet de OD de afhandeling van meldingen en aanvragen. In tabel 1 staat een overzicht van de taken. Er zijn taken waarbij de OD en de gemeente uren hebben. Hieronder volgt een uitleg over de taakverdeling over deze gezamenlijke taken.
Ontwikkelen specifiek bodembeleid incl bodemkwaliteitskaart Zeer zorgwekkende stoffen ZZS
De OD toetst een plan inhoudelijk aan de regels. Wij wegen dit advies af tegen de bredere belangen en risico’s. Uiteindelijk geven we dan een advies voor de ontwikkeling. Dit advies maakt onderdeel uit van de brede bestuurlijke besluitvorming. De groep ZZS verandert steeds. ZZS zijn vooral een issue in de bedrijfsprocessen. Maar hierdoor treffen we ZZS ook steeds meer aan in de bodem. De OD gaat zich voor de hele regio richten op: • Meedoen aan het regionaal kennisnetwerk risicovolle stoffen • Kennisopbouw over ZZS en opkomende stoffen. • Toezicht houden dat bedrijven de verplichte gegevens invoeren in de landelijke ZZS-database.
120 80
40
Advies bepalingen omgevingsplan mbt bodem
80
Gemeentelijke activiteiten invulling van Milieubelastende activiteiten
40
Zorgplichtsituaties
80
Beleid rondom bodemvreemd materiaal (fysiek/biologisch)
80
Basisregistratie ondergrond BRO
40
240
Reguliere bevoegd gezag bodemtaken
Voor opkomende stoffen onderzoeken we voor de bodem nog hoe we daarmee om moeten gaan. We bekijken ook of er nog extra beleid nodig is. De gemeente begint hier voor bodem mee en neemt de OD mee.
Graven in de bodem
340
Saneren van de bodem incl evt nazorg
120
Ongewoon voorval/toevalsvondst/zorgplicht
40
Toezicht meldingen BBK (risico gestuurd)/MBA toepassen en opslag grond
200
Toezicht bij bodemsanering
200
Melding grondstromen/bouwstoffen
80
Melding toepassen en tijdelijk opslaan grond/specie/ bouwstoffen
Vanaf 2024 moeten gemeenten en provincies ook milieuhygiënische data opsturen aan de Basisregistratie Ondergrond (BRO). In 2024 en 2025 komt een inhaalslag om alle oude gegevens uit de archieven over te zetten. Hiervoor komt een apart voorstel. Daarin nemen we ook op hoe we de gegevens bijhouden en controleren. De ondergrond als basis voor een gezonde stad
Inschatting uren per jaar
40
Informatie verzoeken (( k & l ) / makelaars etc )
Totaal aantal uren
33
Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029
120 700
360
2600
Bijlage 2: Grondwaterkwaliteitsplan
2. Beleid, taken en verantwoordelijkheden
Bijlage 2: Grondwaterkwaliteitsplan
De verantwoordelijkheid voor een goede kwaliteit van het grondwater ligt bij de provincie. De kwaliteit van het grondwater is niet los te zien van de kwaliteit van het hele bodem en grondwatersysteem. Daarom werken we samen met de provincie Overijssel en Waterschap Drents Overijsselse Delta aan het beheer van de bodem en het (grond)water.
1. Omgevingswet en vernieuwen grondwaterplan
Sinds 1 januari 2024 geldt de Omgevingswet. Deze wet geldt voor veel verschillende onderdelen in het fysieke domein. Een van de onderwerpen die onder de Omgevingswet valt is grondwater en grondwaterkwaliteit. Onder de Wet bodembescherming (Wbb) ontwikkelden we het Gebiedsbeheerplan (GBP) in 2013. Onder de Omgevingswet moesten we het bestaande gebiedsbeheerplan voor het centrumgebied (het GBP) veranderen. Nu heet het een omgevingsprogramma. Het gebiedsbeheerplan wordt hiermee het grondwaterkwaliteitsplan en is onderdeel van het omgevingsprogramma bodem en ondergrond. Net als in het omgevingsprogramma richten we ons hier op de hele gemeente.
De provincie heeft via de instructieregels uit de Omgevingsverordening gebiedsgericht grondwaterbeheer leidend gemaakt voor de aanpak van het grondwater in Zwolle. Daarom is grondwaterkwaliteit een belangrijk onderdeel van het omgevingsprogramma bodem en ondergrond. In figuur 1 zie je hoe de samenwerkingsverbanden lopen. figuur 1: S chematische weergave hoe er wordt samengewerkt aan grondwater en grondwaterkwaliteit
In dit nieuwe plan ‘Grondwaterkwaliteitsplan’ leggen we onze taken, verantwoordelijkheden en wensen vast voor 2025 tot 2030.
De waarde van een grondwaterkwaliteitsplan Grondwater is een belangrijk onderdeel van de fysieke leefomgeving. Het heeft raakvlakken met bijna alle thema’s in de leefomgeving: klimaat, energie en gezonde en veilige leefomgeving. Grondwaterbeheer is daarmee geen losse opgave. We moeten kijken naar het hele plaatje. Zorgen voor een goede grondwaterkwaliteit is geen doel op zich. Een goede grondwaterkwaliteit is bijvoorbeeld belangrijk voor de drinkwaterwinning ‘Het Engelse Werk’. Daarom is bescherming van de kwaliteit in dit gebied belangrijk. Hierbij zoeken we de samenwerking met Vitens. Op andere plekken gebruiken we het grondwater als warmte- of koude voorziening van gebouwen. Daar staat ‘benutten’ van het grondwater centraal. Op die plekken is een andere grondwaterkwaliteit mogelijk. In dit plan beschrijven we hoe we het grondwater en de grondwaterkwaliteit zo optimaal mogelijk kunnen beschermen. We willen ook gebruik maken van het grondwater. Hoe we dat doen, staat ook in dit plan. Soms moeten we hiervoor de kwaliteit verbeteren. Hoe we dat willen doen, staat ook in dit grondwaterkwaliteitsplan. Zo dragen we bij dat iedereen in Zwolle veilig en gezond kan leven.