1.b Ontwerp regionaal waterprogramma

l ddder-1berFEbieden

Regionaal Waterprogramma Overijssel 2026 - 2030

Status: Ontwerp Versie datum: 13-5-2025 Contact: RWP@Overijssel.nl

1

2

Voorwoord WORDT LATER TOEGEVOEGD

3

Inhoud Voorwoord................................................................................................................................................ 3 Inhoud ...................................................................................................................................................... 4 1

Inleiding ............................................................................................................................................ 7 1.1

Aanleiding voor dit programma .............................................................................................. 8

1.2

Het water- en bodemsysteem in Overijssel ............................................................................ 8

1.2.1

Zandgronden ...................................................................................................................... 9

1.2.2

Veenweidegebieden ......................................................................................................... 11

1.2.3

IJssel, Vecht en Delta ........................................................................................................ 11

1.2.4

Bebouwd gebied ............................................................................................................... 12

1.3

Water en bodem sturend in Overijssel ................................................................................. 13

1.4

Verbinding met andere beleidsterreinen binnen de provincie Overijssel ............................ 15

1.5 Status en totstandkoming van het Regionaal Waterprogramma en de Omgevingsverordening ...................................................................................................................... 16 1.6 1.6.1

Bestuursstijl ...................................................................................................................... 18

1.6.2

Deelname in regionale netwerken ................................................................................... 19

1.6.3

Koersbepaling en Samenwerking ..................................................................................... 20

1.7 2

3

Governance en koersbepaling van het Regionaal Waterprogramma ................................... 17

Leeswijzer.............................................................................................................................. 21

Ruimtelijke Adaptatie ..................................................................................................................... 22 2.1

Doelen ................................................................................................................................... 22

2.2

Rolverdeling .......................................................................................................................... 23

2.3

Uitwerking beleid .................................................................................................................. 24

2.3.1

Klimaatadaptieve bebouwde omgeving ........................................................................... 24

2.3.2

Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie ....................................................................................... 26

2.3.3

Zoetwatervoorziening Oost-Nederland ............................................................................ 29

2.3.4

Deltaplan Agrarisch Waterbeheer .................................................................................... 29

2.3.5

Verstedelijkingsstrategieën .............................................................................................. 29

2.3.6

Bodemdaling..................................................................................................................... 31

2.4

Wat verwachten wij van onze partners ................................................................................ 31

2.5

Raakvlakken met andere beleidsterreinen ........................................................................... 31

Drinkwater ...................................................................................................................................... 33 3.1

Doelen ................................................................................................................................... 33

3.2

Rolverdeling .......................................................................................................................... 33

3.3

Beschermingsbeleid drinkwaterwinningen .......................................................................... 34

3.4

Uitwerking beleid .................................................................................................................. 36 4

4

3.4.1

Bescherming van huidige drinkwaterbronnen ................................................................. 37

3.4.2

Aanvullende bronnen en beschikbaarheid van extra productiecapaciteit ...................... 38

3.4.3

Drinkwaterbesparing ........................................................................................................ 39

3.5

Wat verwachten wij van onze partners ................................................................................ 39

3.6

Raakvlakken andere beleidsterreinen .................................................................................. 40

Oppervlaktewatersysteem ............................................................................................................. 41 4.1

Doelen ................................................................................................................................... 41

4.2

Rolverdeling .......................................................................................................................... 42

De rollen en verantwoordelijkheden rondom oppervlaktewater zijn als volgt: ................................ 42 4.3 4.3.1

Waterkwantiteit................................................................................................................ 42

4.3.2

Waterkwantiteit: wat doen wij? ....................................................................................... 43

4.3.3

Waterkwaliteit - KRW ....................................................................................................... 45

4.3.4

Waterkwaliteit: wat doen wij verder? .............................................................................. 52

4.4

6

Wat verwachten wij van onze partners ................................................................................ 55

4.4.1

KRW-waterlichamen ......................................................................................................... 55

4.4.2

Zwemwater ....................................................................................................................... 57

4.5 5

Uitwerking beleid .................................................................................................................. 42

Raakvlakken andere beleidsterreinen .................................................................................. 57

Bodemkwaliteit en grondwaterkwaliteit........................................................................................ 59 5.1

Doelen ................................................................................................................................... 59

5.2

Rolverdeling .......................................................................................................................... 59

5.3

Uitwerking beleid .................................................................................................................. 60

5.3.1

Bodemkwaliteit ................................................................................................................ 61

5.3.2

Grondwaterkwaliteit......................................................................................................... 65

5.4

Wat verwachten wij van onze partners ................................................................................ 68

5.5

Raakvlakken andere beleidsterreinen .................................................................................. 69

Grondwaterkwantiteit .................................................................................................................... 69 6.1

Doelen ................................................................................................................................... 69

6.2

Rolverdeling .......................................................................................................................... 70

6.3

Uitwerking beleid .................................................................................................................. 70

6.3.1

Vergroting grondwatervoorraad ....................................................................................... 73

6.3.2

Beter zicht op onttrekkingen ............................................................................................ 73

6.3.3

Afwegingskader ................................................................................................................ 74

6.3.4

Vergunningen ................................................................................................................... 74

6.4

Wat verwachten wij van onze partners ................................................................................ 74

6.5

Raakvlakken andere beleidsterreinen .................................................................................. 74 5

7

Duurzaam en efficiënt gebruik van bodem en ondergrond ........................................................... 76 7.1

Doelen ................................................................................................................................... 76

7.2

Rolverdeling .......................................................................................................................... 76

7.3

Uitwerking beleid .................................................................................................................. 77

7.3.1

We implementeren landelijke beleidskader en programma’s ......................................... 78

7.3.2

We zetten in op kennisontwikkeling en -deling ................................................................ 78

7.3.3

We versterken de beleidskaders voor 3D/4D ordening van de ondergrond.................... 78

7.3.4 We stimuleren en reguleren de bijdrage van de bodem en ondergrond aan de energietransitie .............................................................................................................................. 79 7.3.5

We reguleren ontgrondingen in Overijssel....................................................................... 79

7.3.6

Wij adviseren het ministerie Klimaat en Groene Groei bij mijnbouwactiviteiten ........... 80

7.4

Wat verwachten wij van onze partners ................................................................................ 80

7.5

Raakvlakken andere beleidsterreinen .................................................................................. 80

8

Waterveiligheid en wateroverlast .................................................................................................. 82 8.1

Doelen ................................................................................................................................... 82

8.2

Rolverdeling .......................................................................................................................... 83

8.3

Uitwerking beleid .................................................................................................................. 84

8.3.1

Meerlaagsveiligheid.......................................................................................................... 84

8.3.2

Ruimtelijk afwegingskader en structurerende keuzes ..................................................... 91

8.3.3

Bovenregionale stresstest wateroverlast ......................................................................... 91

8.3.4

Vitale en kwetsbare functies ............................................................................................ 92

8.3.5

Inzet in landelijke (delta)programma’s ............................................................................. 92

8.3.6

Normering waterveiligheid............................................................................................... 93

8.3.7

Normering wateroverlast ................................................................................................. 93

8.4

Wat verwachten wij van onze partners ................................................................................ 93

8.5

Raakvlakken andere beleidsterreinen .................................................................................. 95

9

Definitielijst .................................................................................................................................... 96

10

Bijlagen ...................................................................................................................................... 97

6

1 Inleiding Het waterprogramma: ons beleid voor water, bodem en klimaat Overijssel staat voor grote opgaven in een veranderend klimaat. Weersextremen nemen toe. Het wordt soms droger en heter, soms natter. Ook de stijging van de zeespiegel heeft via het IJsselmeer effect op onze provincie. Ons water en onze bodem vormen één samenhangend systeem dat essentieel is voor de leefbaarheid van onze regio. Dit natuurlijke systeem is van belang voor de landbouw, de bedrijven, de natuur en onze gezondheid, daarmee voor de algehele welvaart en welzijn van onze inwoners. We willen een klimaatrobuust water- en bodemsysteem door beter aan te sluiten bij natuurlijke kenmerken en processen (6.1 Omgevingsvisie). Dit Regionaal Waterprogramma (hierna RWP) geeft richting aan de keuzes die we maken op gebied van water, bodem en klimaat. We doen dat via leidende principes en rode draden, zoals bijvoorbeeld het principe van water en bodem sturend maken (H 3.3 Omgevingsvisie).

Figuur 1. Rode draden Omgevingsvisie

De ambitie voor water, bodem en klimaatadaptie is goed weergeven in hoofdstuk 6.1 van de Omgevingsvisie. Uiteindelijk willen we: • • • • •

Goed beschermd zijn tegen wateroverlast en overstromingen; Voldoende zoetwater beschikbaar hebben voor landbouw, natuur, industrie en drinkwater; Schoon water; Gezonde en vitale bodems; Een klimaat robuuste leefomgeving en ruimtelijke inrichting, zowel boven als beneden maaiveld.

Dit RWP geeft verder invulling aan die ambitie. Daarbij heeft het RWP een directe relatie met de verschillende thema’s (niet limitatief):

7

Klimaatmitigatie, Landbouw, en voedselvoorziening, Natuur en landschap, Verstedelijking, Wonen, Economie, Mobiliteit, Vrijetijdseconomie, Milieu, Gezondheid en Duurzaamheid (H6.1).

1.1 Aanleiding voor dit programma De aanleiding voor het vervroegd herzien van het Regionaal Waterprogramma is de vaststelling van een nieuwe Omgevingsvisie Overijssel. De Omgevingsvisie is kaderstellend voor het RWP (H6 Omgevingsvisie). Ook maken ontwikkelingen zoals Water en Bodem Sturend (één van de leidende principes van de omgevingsvisie) en de KRW-impuls het noodzakelijk om het RWP eerder te herzien dan oorspronkelijk gepland voor 2027. Met het Regionaal Waterprogramma van Overijssel staan we op een kruispunt van cruciale uitdagingen en kansen. Het water- en bodemsysteem vormt niet alleen de ruggengraat van ons Overijsselse landschap, maar is ook fundamenteel voor onze toekomstige welvaart en welzijn. Immers: “Water is geen gewone handelswaar, maar een erfgoed, dat als zodanig beschermd, verdedigd en behandeld moet worden,” zoals verwoord in de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW). Dit principe geeft de essentie van onze missie op het gebied van water weer: het zorgvuldig beheren en duurzaam ontwikkelen van ons water- en bodemsysteem. Voor de komende jaren zien we drie grote wateropgaves voor Overijssel: (1) zoetwaterbeschikbaarheid, (2) waterveiligheid inclusief de relatie tussen het hoofd- en regionaal watersysteem en (3) zorgen voor een schone water en bodem.

We werken hieraan vanuit het principe van water bodem sturend, een van de leidende principes in de omgevingsvisie. Ons doel is helder: We willen een klimaatrobuust water- en bodemsysteem door beter aan te sluiten bij de natuurlijke kenmerken en processen (H3.3). Hierdoor zijn we beter bestand tegen weersextremen zoals droogte, piekbuien, piekafvoeren, lage oppervlakte- en grondwaterstanden en hittegolven. We willen vervuiling en uitputting van onze natuurlijke bronnen zoals onze zoetwatervoorraad en bodems tegengaan. Zo willen we goed beschermd zijn tegen wateroverlast en overstromingen; voldoende zoetwater beschikbaar hebben voor drinkwater, natuur, landbouw en industrie; schoon grond- en oppervlaktewater; gezonde en vitale bodems; en een klimaatrobuuste leefomgeving en ruimtelijke inrichting, zowel boven als beneden maaiveld. Dit Regionaal Waterprogramma (RWP) beschrijft de maatregelen en acties die nodig zijn om aan de vereisten van verschillende Europese richtlijnen te voldoen, zoals de Kaderrichtlijn Water (KRW), Grondwaterrichtlijn, Drinkwaterrichtlijn, Richtlijn Overstromingsrisico's (ROR) en de Zwemwaterrichtlijn. In de huidige dynamische context van klimaatverandering, met toenemende weersextremen, is het noodzakelijk om samen te werken aan een duurzaam en robuust water- en bodemsysteem.

Dit geldt niet alleen voor de provincie Overijssel, maar ook voor onze waterschappen en gemeenten. Zelfs met gezamenlijke inspanningen van deze overheden zullen we echter niet slagen zonder de noodzakelijke inspanningen van projectontwikkelaars, bedrijven, landbouw, veiligheidsregio’s en terreinbeherende organisaties, zoals Landschap Overijssel en de Vereniging Natuurmonumenten.

1.2 Het water- en bodemsysteem in Overijssel Bodem en water zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. We kunnen en mogen water niet als losse vierkante of kubieke meters benaderen. De aard van de bodem - zand, veen of klei - bepaalt onze 8

aanpak voor waterbeheer. De beschikbaarheid van water bepaalt niet alleen hoe het land eruit ziet, maar ook wat we met dat land kunnen doen, wat we er op kunnen verbouwen en hoe we er kunnen wonen. Grondwater, oppervlaktewater en bodem zijn essentieel voor de ruimtelijke inrichting van Overijssel. Daarom bekijken we het hele water- en bodemsysteem in samenhang. De kwaliteit van water en bodem in de provincie staat onder druk. De huidige nadruk op waterafvoer in ons watersysteem zet de beschikbaarheid van water tijdens droge perioden onder druk. Doordat er minder water in de bodem terechtkomt en de watervraag vanuit huishoudens en bedrijven toeneemt staat onze drinkwatervoorziening onder druk. Het toenemend gebruik van chemische stoffen in onze samenleving leidt tot meer verontreinigde stoffen in bodem en water. In droge perioden kunnen de concentraties door indikking toenemen waardoor functies in een gebied (landbouw, natuur, recreatie) onder druk komen te staan. Ook de waterveiligheid kan in het geding komen door klimaatverandering. Het belang van dit Regionaal Waterprogramma is niet beperkt tot het verbeteren van de beschikbaarheid en kwaliteit van het oppervlaktewater en grondwater in Overijssel. Het RWP zorgt ervoor dat de bodem ook op de lange termijn kan voldoen aan de wensen met betrekking tot voedselproductie, huisvesting, recreatie en natuur.

Het water en bodem systeem is hierbij sturend in de locatie van deze functies. Het RWP zorgt voor een bodem met voldoende waterbergend vermogen om droge perioden te overbruggen en beschrijft een landschap dat is ingericht om water in de winter vast te houden. Grofweg kunnen vier gebieden binnen Overijssel worden onderscheiden: (1) zandgronden, (2) veenweide gebieden, (3) IJssel, Vecht en Delta en (4) bebouwd gebied (zie Figuur 2. Gebiedstypen in Overijssel). Al deze gebieden hebben specifieke opgaven op het gebied van water en bodem.

1.2.1 Zandgronden Het watersysteem van Overijssel was traditioneel gericht op het voorkómen van wateroverlast, met snelle afvoer van water tijdens natte perioden. Om de wateroverlast die vroeger optrad te voorkomen zijn de beken in dit gebied aangepast om water versneld af te voeren. Dat daardoor de beschikbaarheid van water in droge perioden afnam was lange tijd geen probleem: er kon voldoende grondwater worden opgepompt en aangevoerd. Als gevolg van klimaatverandering worden de droge perioden echter steeds langer. In natte perioden wordt het grondwater onvoldoende aangevuld. Mede omdat de grond te weinig water kan vasthouden (sponswerking) leidt de steeds vaker optredende droge perioden (klimaatverandering) tot schade aan landbouw en natuur. De hoge delen van Twente zijn voor de watervoorziening volledig afhankelijk van neerslag. Aanvoer van water in droge perioden kan alleen met grootschalige technische ingrepen, hoge kosten en energieverbruik.

9

Figuur 2. Gebiedstypen in Overijssel

Zoetwaterbeschikbaarheid in Twente is een erg grote opgave. In de zomers zullen vaker lange periodes met geen of weinig neerslag voorkomen. Hierdoor zullen op de hoge zandgronden in Twente, waar geen wateraanvoer mogelijk is, de natuur en landbouw onder druk komen te staan. Ook kan Vitens bedrijven niet altijd meer voorzien van drinkwater. Grondwaterpeilen zakken in deze gebieden weg, waardoor wateronttrekkingen grote verdrogingseffecten op hun omgeving kunnen hebben. Deze veranderende omstandigheden vragen om aanpassingen in de agrarische bedrijfsvoering in Twente. Hiernaast wordt de IJssel wordt steeds meer een regenrivier, met lagere afvoeren in de zomer en het najaar. Dit heeft naar verwachting op termijn negatief effect op de wateraanvoermogelijkheden voor onze provincie voor waterlopen die gevoed worden uit de IJssel via de Twentekanalen. De inlaat vanuit de IJssel in het stelsel van weteringen is de toekomst niet langer vanzelfsprekend bij lage rivierstanden in de zomer. Gebieden in beekdalen zoals de Regge en de Dinkel liggen lager waardoor de kans op wateroverlast groter is dan in de hoge delen van Twente. Beekdalen kunnen te maken krijgen met hogere piekafvoeren in tijden van extreme of langdurige neerslag. Wateroverlast op de A1 bij Hengelo en de Lutte en de A35 bij Enschede in 2024 is hiervan een voorbeeld.

Deze wegen moesten worden afgesloten omdat er water tot kniehoogte op de weg stond. Nieuwe ontwikkelingen in beekdalen

10

vragen een zwaardere inspanning on klimaatadaptief te zijn. Daarom moeten economische ontwikkelingen in deze gebieden zoveel mogelijk worden vermeden.

1.2.2 Veenweidegebieden Het noordwestelijk deel van Overijssel is waterrijk, de bodem bestaat overwegend uit veen. Door de lage ligging is het gebied gevoelig voor overvloedige neerslag en hoge waterstanden in het IJsselmeer en de rivieren. Mede hierdoor wordt het grondwaterpeil in het voor- en najaar kunstmatig laag gehouden. Deze relatief lage grondwaterstand versterkt de afbraak van veen, met als gevolg inklinking en het vrijkomen van CO2. Een combinatie van adaptie en mitigatie maatregelen is nodig om in de toekomst beter om te gaan met de gevolgen van bodemdaling en de bodemdaling zelf te remmen. Vernatting als mitigatie is een bewezen methode om bodemdaling tegen te gaan maar of dit mogelijk is, is afhankelijk van de lokale en landschappelijke kenmerken. Het waterpeil verhogen in het veenweidegebied heeft echter gevolgen voor het landgebruik. Inklinking wordt slechts beperkt tegengegaan door het inlaten van water in droge perioden. Deze inlaat van gebiedsvreemd water heeft consequenties voor de natuur en de waterkwaliteit. Om te kunnen vernatten is daarom ook gebiedseigen water nodig. Momenteel stroomt een groot deel van dit water weg naar omliggende laag gelegen gebieden, zoals de Noordoostpolder, en verschillende polders in Overijssel en Friesland.

De omstandigheden in de diverse delen van het veenweidegebied zijn enorm verschillend en dit vraagt om een gebiedsgerichte aanpak. De Koekoekspolder is voorbeeld van een veenweidegebied. Dit is een laaggelegen gebied met kapitaalintensieve glastuinbouw dat in de Mastenbroekerpolder ligt. Om deze polder droog te houden pompen we constant water weg. Hierdoor klinkt een steeds groter deel van de Mastenbroekerpolder. Vanuit het oogpunt van water en bodem sturend is de Koekoekspolder geen ideale locatie maar we moeten nu wel rekening houden met de belangen van tuinders die grote investeringen hebben gedaan in dit gebied. De Kop van Overijssel bestaat voor een groot deel uit veenweide. In 2025/2026 wordt gewerkt aan een veenweidestrategie 2.0, waarbij water en bodem leidend zijn voor de invulling van deze strategie. De nog concreet te maken veenweidestrategie is primair gericht op het vastleggen van CO2 en het beperken van bodemdaling. Voor vernatting van gebieden, een eis voor gezond veenweide, is toevoer van water vanuit het IJsselmeer voorzien. Of dat voldoende is om aan de watervraag vanuit veenweidegebieden wordt nog uitgewerkt.

1.2.3 IJssel, Vecht en Delta Het gebied van IJssel, Vecht en Delta kenmerkt zich door een samenspel tussen het hoofdwatersysteem en het regionale watersysteem. De zeespiegelstijging heeft aanzienlijke gevolgen voor het peilbeheer van het IJsselmeer en daarmee voor de IJssel-Vechtdelta. Het peil van het IJsselmeer zal in de toekomst flexibeler worden beheerd via de Deltabeslissing IJsselmeergebied. Voor de winter geldt een lager waterpeil om veel rivierwater uit de IJssel en Vecht op te vangen. Voor de zomer geldt een hoger waterpeil waardoor we uit de IJssel langer zoet water kunnen aanvoeren dat we kunnen benutten voor natuur, landbouw en industrie. Deze peilschommelingen op het IJsselmeer leiden tot grotere peilveranderingen op de IJssel en de Vecht. Er zal extra ruimte gereserveerd moeten worden om water op te vangen wat ruimte voor stedelijk uitbreiding beperkt. Verder heeft het gebied van IJssel, Vecht en Delta veel potentie voor drinkwaterwinning. Nieuwe

11

drinkwaterbronnen worden hier in laag in het watersysteem gezocht om ook Twente te kunnen voorzien van drinkwater. Een verhoogd IJsselmeerpeil vormt een risico voor de brede IJssel-Vechtdelta. Rond de jaarwisseling 2023/2024 ontstond in de lagere delen van het Vechtdal en Salland grootschalige wateroverlast. Door aanhoudende regen was de bodem volledig verzadigd, en met name de Vecht kreeg extreem veel water uit Duitsland te verwerken. Doordat ook de afvoer van IJsselmeer naar Noordzee langdurig was geblokkeerd door hoge buitenwaterstanden, ontstond een “omhoogkruipend” IJsselmeer. Deze samenloop van omstandigheden beschouwen we wake-up call voor welke opgaven kunnen ontstaan als op termijn het IJsselmeerpeil structureel omhoog gaat om de zeespiegelstijging bij te benen. Bij dijkzones rondom primaire waterkeringen spelen mogelijke ruimtelijke claims vanuit het programma Ruimte voor de Rivier 2.0. en het Deltaprogramma Rivieren om extreme afvoeren op een ordentelijke wijze te kunnen faciliteren. Op korte termijn (< 2050) kan extra ruimte nodig zijn voor versterking van bestaande dijken, mogelijk zal op langere termijn binnendijkse ruimte nodig zijn op de zuidelijke IJsseloever bij Zwolle/Zalk en de westelijke IJsseloever in gemeente Olst-Wijhe.

Deze opgave vraagt van aanliggende gemeenten te voorkomen dat direct achter de dijk nieuwe ontwikkelingen plaatsvinden die later teruggedraaid moeten worden.

1.2.4 Bebouwd gebied Door langdurige neerslag en extreme buien ontstaat schade aan gebouwen en infrastructuur. Het water kan bij hevige regenbuien moeilijk in de bodem infiltreren, worden opgevangen of worden afgevoerd in een omgeving met veel steen. Ook kan er overlast ontstaan door onbegaanbare wegen en lokale overstromingen. Een rioolstelsel dat niet is berekend op extreme neerslag zal vaker gaan overstorten waardoor ongezuiverd rioolwater in het oppervlaktewater komt en waterkwaliteitsproblemen optreden. Daar waar riolen lekken kunnen stoffen in het grondwater terechtkomen, bijvoorbeeld medicijnresten, biociden, schoonmaakmiddelen en cosmetica. Hiernaast krijgen met name de grote steden als Zwolle, Deventer, Almelo, Hengelo en Enschede steeds vaker te maken met hittestress. Gebouwen en straten koelen ’s nachts nauwelijks af, waardoor de warmte langer blijft hangen. Zeker in gebieden met veel steen en weinig groen en water. In hete zomers is verkoeling door groen en water essentieel voor de gezondheid van stadsbewoners. Daarvoor is water nodig en dat moet wel beschikbaar zijn. Binnen het bebouwde gebied is een klimaatrobuuste inrichting van groot belang om de leefomgeving bereikbaar, toegankelijk, leefbaar en veilig te houden en een bijdrage te leveren aan de bestaande opgaven in het bebouwde gebied.

Hierbij moet het afdekken van grond (in stedelijk gebied) zo veel mogelijk worden beperkt en moeten daar waar mogelijk infiltratievoorzieningen worden gecreëerd zoals wadi’s en infiltratiesystemen. In Overijssel hebben we verstedelijkingsstrategieën voor drie regio’s waarbij klimaatadaptatie een centrale rol speelt: Zwolle, Twente en de Stedendriehoek. Een belangrijke opgave in Regio Zwolle is om het stedelijk gebied van Zwolle te beschermen voor afstromend water van de Sallandse Weteringen en de Vecht. Daarom ontwikkelt de regio op dit moment een regionale sponsstrategie. Hierbij beschermen omliggende gemeenten hun eigen gebied én het hele water systeem tegen wateroverlast. Eén van de grootste opgaven voor Regio Twente is de onder druk staande zoetwaterbeschikbaarheid (drink-, grond- en oppervlaktewater) als gevolg van droogte, maar ook economische- en inwonersgroei van de regio. Het vergroten van de drinkwateraanvoercapaciteit en het verminderen van de watervraag vereisen regionale samenwerking om het vestigingsklimaat in deze regio te beschermen. De Regio Stedendriehoek Deventer-Apeldoorn-Zutphen ziet een groot 12

economisch belang in het bevaarbaar houden van de IJssel. Deze opgave is gecombineerd met zorgen voor hoogwaterveiligheid, landschap en aanpak van de droogte.

1.3 Water en bodem sturend in Overijssel Wij signaleren dat we in Overijssel tegen de grenzen van de maakbaarheid van het bodemwatersysteem aanlopen. Water en bodem sturend is daarom een van de leidende principes in onze omgevingsvisie (3.3). De essentie van het Regionaal Waterprogramma van de provincie is dat we meer naar het systeem moeten ‘luisteren’ en daar ons beleid op afstemmen. Niet alles kan meer overal. Het systeem ‘vertelt’ ons wat waar wel en niet kan. Via gebiedsgerichte aanpak gestuurd door de principes van water en bodem sturend moet blijken of functie al dan niet passen op een plek. De leidende principes en de redeneerlijn uit de omgevingsvisie geven hier richting aan (H3.6).

Figuur 3. Redeneerlijn Omgevingsvisie

Afwegingen kunnen zijn of er wel of niet voldoende water beschikbaar is of de effecten van de klimaatverandering wel of niet voldoende kunnen worden opgevangen. Door water en bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening, kunnen we in Overijssel ook in de toekomst met een ander en grillig klimaat blijven leven, wonen en werken. In een veilige omgeving, met een gezonde bodem, voldoende en schoon water. Goede voorbeelden binnen en buiten de provincie moeten wij etaleren, zoals de position paper water en bodem sturend van waterschap Drentse Overijsselse Delta. De bodem, het grondwater en het oppervlaktewater staan met elkaar in verbinding en vormen één systeem. Dit systeem moet van goede ecologische, fysische en chemische kwaliteit zijn, wat onder andere nodig is voor onze (drink)watervoorziening. Het zorgt ook voor een goed leefgebied voor de planten en dieren die er thuishoren. Dit geldt zeker voor natuurgebieden met een gebrekkige waterkwaliteit en/of -kwantiteit, zoals hoogvenen, zure vennen, heidevegetaties en bovenlopen van

13

beken. Een goede waterkwaliteit bedient veel functies en voorkomt een onnodig grote zuiveringsinspanning bij de productie van drinkwater. Een sectorale benadering van de verschillende domeinen van de leefomgeving is niet langer houdbaar door klimaatverandering én de druk op bovengrondse en ondergrondse ruimte. Het Regionaal Waterprogramma zet daarom in op een brede benadering van water, bodem en klimaat. Om de waterbeschikbaarheid in droge perioden te verbeteren moet het bodem-watersysteem in de provincie worden ingericht op het vasthouden van water. Een gezonde bodem met voldoende sponswerking is daarbij cruciaal. Mogelijkheden voor vernatting zijn afhankelijk van de locatiespecifieke omstandigheden op het gebied van waterhuishouding, bodemkenmerken en het landschap. Het aanvoeren van water, drooghouden van laaggelegen gebieden of het zuiveren van water kost steeds meer geld, energie en menskracht. Daarom streven we naar een ruimtelijke inrichting waarin we gebiedseigen water langer vastgehouden en waterpeilen in de zomerperiode minder ver uitzakken. Hierbij willen we minder afhankelijk zijn van techniek. Voor de bodem breiden we onze definitie van bodemkwaliteitsbeheer uit: van een focus op bodemverontreiniging naar een vitale en gezonde bodem. Bodemkwaliteit is voortaan meeromvattend. We kijken naar chemische, fysische en biologische eigenschappen.

We houden rekening met effecten van bodemafdekking, -verdichting en -verstoring, behoud van organische stof, bodemleven, bodemstabiliteit en bodemdaling. Een vitale bodem is essentieel voor bijvoorbeeld een toekomstbestendige landbouwsector. Het water- en bodemsysteem vormt de onderlegger voor ingrepen in onze leefomgeving. We sluiten daarom in onze ruimtelijke inrichting meer aan bij natuurlijke processen. Het water- en bodemsysteem is richtinggevend en sturend voor gewenste functies of ontwikkelingen. Het waterbeheer kan namelijk niet langer overal het gewenste gebruik van de grond mogelijk maken. Het gebruik moet zich verhouden tot de natuurlijke werking van het water- en bodemsysteem. Hierbij passen we het uitgangspunt 'functie volgt peil’ toe: gebruik en functies moeten zich aanpassen aan grondwaterstanden, niet andersom. In deze benadering dragen nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen bij aan behoud en versterking van het water- en bodem systeem. Deze voorwaarde hebben we vastgelegd in onze verordening. We bieden bij ruimtelijke ingrepen ruimte voor maatwerkoplossingen die passen bij de lokale fysieke omstandigheden. Wij kijken daarbij naar stroomgebieden en maken onderscheid in maatregelen die passend en nodig zijn in de verschillende delen van de provincie. In veenweidegebieden vraagt dit iets anders dan op zandgronden of in de gebieden rondom de IJssel, Vecht en Delta.

Technische maatregelen zijn en blijven lokaal mogelijk en voor specifieke opgaven zoals dijkversterkingen. Daarbij wordt wel gekeken of deze technische maatregelen passen bij het ‘in balans zijn en komen met het water- en bodemsysteem’, houdbaar en betaalbaar zijn en ook of ze een goede keuze zijn gelet op de toekomst. Hiervoor werken we volgens een aantal principes, zoals opgenomen in de omgevingsvisie: • • • • • • •

Afwentelen voorkomen; Meer rekening houden met extremen; In samenhang omgaan met wateroverlast en droogte; Meerlaagsveiligheid; Minder afdekken, minder vergraven, minder verontreinigen; Integrale aanpak in de leefomgeving; Comply or explain: pas toe of leg uit. 14

Het is van belang om in een vroegtijdig stadium goed na te denken over de locatiekeuze van functies in relatie tot het water- en bodemsysteem. Denk hierbij aan woongebieden, bedrijventerreinen of infrastructuur. Op kwetsbare locaties ligt een grotere opgave om ontwikkelingen klimaatrobuust te maken. Bij kwetsbare locaties moet gedacht worden aan laagtes en beeksystemen waar in natte perioden het water naartoe stroomt en/of afgevoerd wordt, bodems met slechte draagkracht, gebieden die bij keringen liggen en buitendijkse gebieden. Deze gebieden kennen allemaal specifieke omstandigheden waar rekening mee moet worden gehouden bij het realiseren van een ontwikkeling. Dit kost vaak meer geld, tijd en/of innovatie en in bepaalde gevallen zal de klimaatrobuustheid simpelweg niet op orde of betaalbaar te krijgen zijn. Dit zal in planvormingsprocessen telkens vragen om een gebiedsgerichte afweging. Hierbij hebben de waterschappen, als kennishouder van de regionale water- en bodemsystemen, een belangrijke rol. Wanneer de waterschappen zo vroeg mogelijk betrokken worden, kunnen zij in de planvormingsprocessen advies geven bij de weging van het waterbelang. Bij nieuwe ontwikkelingen moet ook onderzocht worden hoe bestaande opgaven in de omgeving, zoals wateroverlast of hittestress, meegenomen en verbeterd kunnen worden.

1.4 Verbinding met andere beleidsterreinen binnen de provincie Overijssel Water, bodem en klimaatadaptatie hebben veel raakvlakken met andere thema’s. Functies die afhankelijk zijn van water en bodem zijn de natuur, landbouw, recreatie en toerisme, drinkwatervoorziening, voedingsmiddelenindustrie en scheepvaart. Maar ook onze woon-, werk- en leefomgeving. Water en bodem wordt sturend voor waar welke functie kan en onder welke voorwaarden. Het bodem-watersysteem van Overijssel staat niet op zichzelf; het is nauw verweven met diverse andere programma’s binnen de provincie Overijssel, zoals: •

• •

•

•

Wonen/werken: Het bodem-watersysteem speelt een cruciale rol bij het bepalen van geschikte locaties voor nieuwe ontwikkelingen. De ontwikkeling van woonwijken en bedrijventerreinen vereist een klimaatrobuuste blik op de inrichting om bijvoorbeeld wateroverlast te voorkomen en tegelijkertijd te zorgen voor een gezonde grondwaterbalans. De beschikbaarheid van voldoende drinkwater is ook cruciaal omdat anders de mogelijkheid bestaat dat nieuwe ontwikkelingen geen aansluiting krijgen. Mobiliteit: infrastructuurprojecten (zoals wegen, bruggen, spoorwegen en vaarwegen) moeten klimaatadaptieve maatregelen toepassen om optimaal te kunnen functioneren. Circulaire Economie: het streven naar een circulaire economie in Overijssel betekent dat het bodem-watersysteem wordt gebruikt op een manier die hergebruik van materialen en (drink)water bevordert en afval minimaliseert. Dit heeft directe gevolgen voor de (drink)watervraag, kwaliteit van het grondwater en de bodemgezondheid, wat weer invloed heeft op de landbouw en lokale ecosystemen. Natuur: de bescherming en het herstel van natuurlijke habitats zijn afhankelijk van een gezond bodem-watersysteem. Het beheer van natuurgebieden in Overijssel houdt rekening met de noodzaak om watercycli en bodemkwaliteit te behouden, wat bijdraagt aan de biodiversiteit en veerkracht tegen klimaatverandering.

Landbouw: het water en bodemsysteem heeft een sterke relatie met landbouw: peilbeheer beïnvloedt bepaalt wanneer boeren in het voorjaar het land op kunnen terwijl boeren kunnen helpen water vast te houden in het systeem om zo droogt te voorkomen. Ook heeft 15

de landbouwsector veel invloed op de waterkwaliteit. Binnen de Overijsselse 3x3 aanpak zet de provincie zich in voor een goed sociaaleconomisch perspectief, een toekomstbestendige landbouwsector en het herstel van natuur, het watersysteem en het klimaat.

1.5 Status en totstandkoming van het Regionaal Waterprogramma en de Omgevingsverordening Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 is het Regionaal Waterprogramma (RWP) een verplicht programma. Het vormt, samen met het beleidskader voor klimaatadaptatie en verdrogingsbestrijding uit de omgevingsvisie van Overijssel, een fundament voor de uitvoering van wettelijke taken en doelstellingen. Het Regionaal Waterprogramma ‘hangt onder’ de omgevingsvisie. De daarmee samenhangende regels worden opgenomen in de omgevingsverordening, zie Figuur 4. Figuur 5 laat de verhouding zien tussen de waterprogramma’s en -plannen van de verschillende overheidslagen.

Figuur 4. Relatie Omgevingsvisie, Regionaal Waterprogramma en Omgevingsverordening.

Figuur 5. De verschillende waterprogramma’s.

Het RWP biedt een beleidskader voor waterschappen, gemeenten, veiligheidsregio’s en Vitens. Waterschappen dienen bij het opstellen van hun waterbeheerprogramma rekening te houden met het RWP voor zover het om de uitvoering van Europese waterrichtlijnen gaat. Veiligheidsregio’s zijn 16

vanuit de Wet Veiligheidsregio aan zet voor rampenbestrijding en crisisbeheersing, zoals bij overstroming en wateroverlast. Het programma moedigt samenwerking tussen inwoners, ondernemers en de overheid aan voor een klimaatbestendig en waterrobuust Overijssel in 2050. Dit programma is onderdeel van een bredere provinciale visie die leefbaarheid, cultuur, wonen, werken, energie, landbouw, natuur, archeologie, cultuurhistorie en circulaire economie omvat. Deze brede visie bevordert een integrale benadering van de duurzame fysieke leefomgeving in Overijssel. Het RWP is opgesteld als onderdeel van de beleidscyclus voor water en bodem, waarbij beleid wordt geformuleerd, geïmplementeerd, verantwoord en periodiek geactualiseerd met alle betrokkenen. De omgevingsvisie van de provincie, die ruimtelijk beleid vastlegt, wordt verder uitgediept in het RWP, met specifieke hoofdstukken over Bodem en Ondergrond, Water, en Klimaat. Het RWP-beleid is een voortzetting van eerder beleid, met recente onderzoeken, beleidsevaluaties en nieuwe inzichten in water- en bodemsystemen. Dit omvat strategieën voor waterkwaliteitsproblemen en uitkomsten van regionale en nationale waterkwaliteitsprocessen en -analyses. Het provinciale waterbeleid in zowel de omgevingsvisie als het RWP vormt het beleidskader voor regionaal waterbeheer, met de provinciale omgevingsverordening als juridisch bindend kader.

Er bestaat een wisselwerking tussen het RWP, de provinciale omgevingsverordening en de waterbeheerprogramma’s van de waterschappen, waarbij de provincie op sommige onderdelen de kaders stelt. In de nieuwe omgevingsvisie geeft Provinciale Staten richting aan de ruimtelijke keuzes voor Overijssel. De leidende principes hierbij zijn: • • • •

Duurzaam omgaan met de ruimte en voorraden, Water en bodem sturend, Inzetten op krachtige DSS-regio’s (Dagelijkse Stedelijke Systemen) en Voortbouwen op sterke netwerken.

Niet alles kan altijd overal. Daarom bevat de omgevingsvisie een denkwijze die duidelijk maakt hoe wij prioriteren, wegen en waar mogelijk ruimte laten voor lokale eigen bestuurlijke afwegingen. De ‘redeneerlijn’ is het kader dat ons en onze partners helpt bij de afweging ‘waar’ een ontwikkeling een plek kan krijgen. Voor water en klimaat zijn met name de principes 1 en 2 van groot belang bij de verdere beleidsuitwerking van het RWP. Naast de structurerende keuzes, kent de omgevingsvisie ook nog de rode draden. Rode draden lopen dwars door de thematische onderwerpen heen. Deze draden zijn: Ruimtelijke Kwaliteit, Sociale Kwaliteit, Gezondheid en Duurzaamheid en met ons economische beleid.

1.6 Governance en koersbepaling van het Regionaal Waterprogramma We sluiten in het RWP aan bij de bestuursstijl, uitvoering, samenwerking en monitoring zoals beschreven in de Omgevingsvisie (H5). Het beheer van water heeft implicaties voor bodem, landbouw, natuur en landschap, en vice versa. Daarom moeten we voortdurend afwegingen maken. Rijksregio's, provincies, waterschappen en 17

gemeenten werken samen aan waterbeheer. Het Regionaal Waterprogramma (RWP) helpt inzicht te bieden in hoe we samenwerken binnen het watersysteem. De provincie Overijssel speelt een centrale rol; met kaders en taken vanuit Europa en het Rijk. Wij stellen kaders op voor waterschappen en gemeenten en nemen soms een uitvoerende rol op ons. •

•

•

Kaderstellend: Vanuit de wettelijke taakstelling, op basis van onder andere de Omgevingswet en Drinkwaterwet, stelt de provincie kaders op voor waterschappen en gemeenten, o.a. via de omgevingsvisie (op hoofdlijnen), via het Regionaal waterprogramma (invulling beleid) en via regels in de omgevingsverordening. In Overijssel liggen vijf (interprovinciale) waterschappen waarmee intensief wordt samengewerkt. De provincie stelt een aantal kaders vast voor de waterschappen en werkt hiervoor samen met de provincies Drenthe en Gelderland. Jaarlijks wordt per waterschap de voortgang besproken aan de hand van de bestuursrapportage van het waterschap aan de provincie. In de rapportage wordt aan de hand van prestatieindicatoren de voortgang gerapporteerd van de strategische doelen waar de provincie een kaderstellende rol heeft. Bevoegd gezag: de provincie treedt op als bevoegd gezag voor bepaalde taken, zoals vergunningverlening, toezicht en handhaving. Dit doen we op basis van ons VTH-beleidsplan en VTH-jaarprogramma. Uitvoerend: De provincie voert zelf bepaalde taken uit, zoals aanleg en onderhoud van vaarwegen. Daarnaast dragen wij bij aan water- en bodemprojecten die bijdragen aan de doelstellingen van het Regionaal Waterprogramma zoals nieuwe drinkwaterwinningen en dijkversterkingen.

Ook zetten we een Overijsselse Wateraanpak op die zorgt voor een sterk netwerk en om een beweging op gang te krijgen. Dit is een waternetwerk waarin partners samenwerken om hun gezamenlijke doelen te halen. Het is dus niet het uitvoeringsprogramma van het RWP. Delen van het RWP zullen ondergebracht worden in de Wateraanpak; sommige niet. Ook (beleids)doelen van andere partners zullen idealiter een plek krijgen in de Overijsselse Wateraanpak.

1.6.1 Bestuursstijl Onze Omgevingsvisie (H5) beschrijft de bestuursstijl van de provincie Overijssel en onze strategie voor doelgerichte samenwerking en uitvoering. De uitgangspunten van de governance zijn: 1. Duurzaamheid en lange termijn. Ons beleid richt zich op langetermijndoelen, omdat het water- en bodemsysteem traag reageert op veranderingen. Fouten uit het verleden kunnen langdurige gevolgen hebben, dus streven we naar een duurzame aanpak. 2. Geïntegreerde en systeembenadering Water houdt zich niet aan provincie- en landsgrenzen, dus we moeten breed kijken naar het wateren bodemsysteem bij beleid en uitvoering. Dit heeft ook invloed op andere domeinen zoals ruimtelijke ordening en natuurbeheer. 3. Brede samenwerking We kijken over onze eigen grenzen heen, zowel binnen Nederland als richting Duitsland, om een samenhangend water- en bodemsysteem te realiseren. Samenwerking met medeoverheden,

18

inwoners, initiatiefnemers en landeigenaren is cruciaal voor een effectieve uitvoering van maatregelen en het bereiken van onze gemeenschappelijke doelen. 4. Adaptief en participatief beleid Tot slot zetten we in op adaptief en participatief beleid. We willen flexibel en aanpasbaar zijn om in te spelen op veranderende omstandigheden zoals klimaatverandering. Ook streven we naar goede betrokkenheid van stakeholders bij de besluitvorming, in overeenstemming met de Participatievisie van de provincie.

1.6.2 Deelname in regionale netwerken De provincie neemt deel in diverse regionale netwerken. Mede afhankelijk van de rol nemen we hierin het voortouw als trekker, facilitator of deelnemer. De inzet is gericht op het: • • • •

bouwen van verbindingen tussen overheden onderling en overheden met diverse andere organisaties; bewerkstelligen van dwarsverbanden tussen diverse werkvelden en specialismen; kunnen inspelen op ontwikkelingen; en versterken van de kennisontwikkeling of -deling.

In de onderstaande tabellen is een overzicht van de bestuurlijke en ambtelijke netwerken opgenomen. Tabel 1. bestuurlijke overleggen RWP

Thema RWP breed

Relevant bestuurlijk overleg Bestuurlijk overleg Water IPO-BAC leefomgeving IPO-BAC water BO MIRT BO Leefomgeving Verstedelijkingsstrategieën Stuurgroep ruimtelijke adaptatie (=BO van Deltaprogramma) Regionale bestuurlijke overleggen werkregio’s BO Adaptieve Strategie Drinkwater BBG’s verschillende bouwstenen Adaptieve Strategie Drinkwater Stuurgroep IJssel Diverse BO’s gekoppeld aan Deltaprogramma Bestuurlijk overleg KRW Regionaal Bestuurlijk Overleg Rijn-Oost

Klimaatadaptatie

Drinkwater

Waterveiligheid en overlast Oppervlaktewater en zwemwater Bodem- en grondwaterkwaliteit en grondwaterkwantiteit Duurzaam en efficiënt gebruik van bodem en ondergrond

Bestuurlijk overleg Bodem

19

Tabel 2. belangrijke landelijke en regionale ambtelijke netwerken

Thema RWP breed

Relevant ambtelijk overleg IPO-Werkgroepen (Water, WBS, BOOG) Werkgroepen integrale Verstedelijkingsstrategieën Zwolle, S3H en Twente Werkgroepen 3*3 aanpak landelijk gebied IPO AAC Water DPRA werkregio’s ZON IPO-klimaatadaptatie IPO-WBS (expertgroep) AO’s Adaptieve strategie Drinkwater IPO-Drinkwater (expertgroep) AO’s gekoppeld aan diverse Deltaprogramma’s ABT IJssel IPO-Waterveiligheid (expertgroep) RAO en RBO Rijn-Oost IPO-KRW (expertgroep)

Klimaatadaptatie

Drinkwater Waterveiligheid en overlast

Waterkwaliteit Oppervlaktewater en zwemwater Bodem- en grondwaterkwaliteit en grondwaterkwantiteit Duurzaam en efficiënt gebruik van bodem en ondergrond

ZZS – netwerk Overijssel IPO-BOOG (expertgroep) IJsselland Doorgrond Onder Twente

1.6.3 Koersbepaling en Samenwerking Het RWP van Overijssel volgt de bestuursstijl beschreven in de omgevingsvisie, met nauwe samenwerking met waterschappen voor de uitvoering van beleidsopgaven. De provincie coördineert hierbij afhankelijk van de opgave, het gebied, de fase van uitvoering, de context en de gewenste samenwerking. In Overijssel beheren het Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten gezamenlijk het water- en bodemsysteem, met andere belanghebbenden zoals drinkwaterbedrijven en omgevingsdiensten. Dit gezamenlijk beheer, vastgelegd in het RWP, biedt zowel een kader als inzicht in de samenwerking aan het water- en bodemsysteem. De provincie werkt nauw samen met vijf interprovinciale waterschappen (Drents-Overijsselse Delta, Vechtstromen, Rijn & IJssel, Vallei & Veluwe en Zuiderzeeland) en Vitens, die met 23 grondwateronttrekkingen een belangrijke rol speelt in drinkwaterlevering. Voor beleidsopgaven zoals de Kaderrichtlijn Water en het Deltaprogramma Zoetwater (Zoetwater Oost Nederland - ZON), werkt Overijssel samen binnen het stroomgebied Rijn-Oost, samen met buurprovincies, de Duitse deelregio's en de genoemde waterschappen. Samen werken we ook aan bodemsanering en duurzaam bodembeheer. Nationale programma’s ondersteunen de beleidsontwikkeling voor bodem en ondergrond. 20

Participatie in het RWP-proces is belangrijk. Sinds het najaar van 2023 zijn we gestart met een kick-off bijeenkomst voor alle partners zoals hierboven genoemd, gevolgd door diverse ambtelijke bijeenkomsten. De fysieke en schriftelijke input is verwerkt tot een conceptversie en besproken met betrokken commissies en belanghebbenden. De feedback is meegenomen om het Ontwerp RWP te verfijnen en vast te stellen.

1.7 Leeswijzer We streven naar een programma dat begrijpelijk is voor een breed publiek maar dat ook meer technische uitwerkingen bevat voor specialisten. Deze meer technische uitwerkingen hebben we in de bijlagen opgenomen.

Wat leest u in het RWP? Hoofdstuk 2

: stelt ruimtelijke adaptatie centraal.

Hoofdstuk 3

: hier wordt het beleid voor drinkwater uiteengezet.

Hoofdstuk 4

: hier ligt de focus op oppervlaktewater en de KRW.

Hoofdstuk 5

: behandelt bodemkwaliteit en grondwaterkwaliteit.

Hoofdstuk 6

: richt zich op duurzaam en efficiënt gebruik van bodem en ondergrond.

Hoofdstuk 7

: gaat over duurzaam en efficiënt gebruik van bodem en ondergrond

Hoofdstuk 8

: gaat in op waterveiligheid en wateroverlast.

Elk hoofdstuk beschrijft welke doelen we nastreven. Hierna beschrijven we hoe de rollen verdeeld zijn over de partijen. In de uitwerking van ons beleid staat wat wij als provincie zelf doen. Daarna geven we aan wie we daarvoor nodig hebben en op welke manier. Ten slotte benoemen de raakvlakken met andere beleidsterreinen.

21

2 Ruimtelijke Adaptatie Dit hoofdstuk beschrijft het beleid van de provincie Overijssel op het gebied van ruimtelijke adaptatie. De kern van ons beleid is dat water en bodem sturend is in de ruimtelijke ordening. De wijze waarop is door samen te werken in diverse verbanden aan klimaatadaptatie, zoals de werkregio’s van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie, Deltaplan Agrarisch Waterbeheer en Zoetwater voorziening OostNederland. Ook streven wij een klimaatadaptieve bebouwde omgeving na, zowel binnen de verstedelijkingsstrategieën als daar buiten. De aanpak in Overijssel is vooral procesmatig, zoals ondersteuning in locatiekeuze, gebiedsinrichting en bouwwijze van toekomstige ontwikkelingen. Ook ondersteunen we de ontwikkeling van adaptatiestrategieën, faciliteren we samenwerking met gemeenten, waterschappen en andere belanghebbende partijen. We monitoren en evalueren geïmplementeerde adaptatiemaatregelen en beleidsontwikkeling. Ook zetten we in op het vergroten van bewustwording en kennis over klimaatverandering.

2.1 Doelen Het overkoepelde doel ten aanzien van ruimtelijke adaptatie is dat Overijssel is in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. Hieronder vallen de subdoelen: • • • • •

Overijssel heeft een klimaatrobuuste leefomgeving en ruimtelijke inrichting, zowel boven als beneden maaiveld. Overijssel is beter bestand tegen weersextremen zoals droogte, piekbuien, piekafvoeren, hittegolven, wateroverlast en overstromingen. Vitale en kwetsbare functies zijn beschermd door de locatiekeuze en/of het ontwerp aan te passen. Water en bodem zijn sturend in de ruimtelijke ordening. Waterschappen zijn eerder betrokken in de planvorming zodat zij hun kennis van het bodemen watersysteem mee kunnen geven.

22

2.2 Rolverdeling Een samenwerking tussen gemeenten, waterschappen en provincies is essentieel om een effectieve en geïntegreerde aanpak van klimaatadaptatie te realiseren. De rollen van gemeenten, waterschappen en de provincie zijn in het onderstaande kader beschreven. De rijksoverheid stelt visies en beleid op voor de ruimtelijke ordening in Nederland. Voorbeelden hierbij zijn de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en het Deltaprogramma. De provincie heeft een kaderstellende rol op het vlak van ruimtelijke ordening. De visies binnen de omgevingsvisie vertalen zich tot regels in de omgevingsverordening. De provincie heeft een coördinerende rol bij het samenbrengen van verschillende belangen en het ontwikkelen van beleid voor klimaatadaptatie op regionaal niveau. De provincie stelt desgewenst subsidies beschikbaar voor gemeenten en waterschappen om maatregelen voor klimaatadaptatie uit te voeren. De provincie speelt een rol in het delen van kennis en goede voorbeelden tussen gemeenten en waterschappen. De provincie fungeert als een platform voor het uitwisselen van ervaringen en het bevorderen van samenwerking. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het uitvoeren van concrete maatregelen op lokaal niveau.

Dit omvat bijvoorbeeld het aanpassen van stedelijke planning en infrastructuur om beter bestand te zijn tegen klimaatverandering, zoals het creëren van groene ruimtes, het aanleggen van waterberging en het verbeteren van de riolering. Gemeenten hebben een belangrijke rol in de ruimtelijke ordening en het vaststellen van omgevingsplannen die rekening houden met klimaatadaptatie. Gemeenten streven naar een klimaatbestendige inrichting van steden, dorpen en het buitengebied. Gemeenten moeten de betrokkenheid van inwoners stimuleren en hen informeren over de risico's van klimaatverandering. Dit kan ook het betrekken van inwoners bij het ontwikkelen van lokale adaptatieplannen omvatten. Waterschappen zijn verantwoordelijk voor het waterbeheer op regionaal niveau. Ze spelen een cruciale rol bij het voorkomen van wateroverlast, het beheren van waterkwaliteit en het waarborgen van voldoende zoetwaterbeschikbaarheid. Waterschappen zijn verantwoordelijk bij de aanleg van infrastructuur voor waterberging, zoals retentiegebieden en dijkversterkingen, om overstromingsrisico's te verminderen. Waterschappen werken samen met gemeenten, provincies en andere stakeholders om integrale oplossingen te ontwikkelen voor water-gerelateerde uitdagingen. Dit kan bijvoorbeeld inhouden dat ze gezamenlijk werken aan gebiedsgerichte aanpakken.

De provincie, gemeenten en waterschappen werken samen aan een klimaatadaptief Overijssel in diverse samenwerkingsverbanden, zoals de werkregio’s van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie en de verstedelijkingsstrategieën.

Als provincie positioneren wij de waterschappen om een centralere plek in te nemen in de ruimtelijke ordening. Het waterschap speelt namelijk een cruciale rol in de weging van het waterbelang bij ruimtelijke planvorming. Weging van het waterbelang betekent rekening houden met de gevolgen voor het beheer van watersystemen. In de Omgevingswet is 'weging van het waterbelang' de juridische term. In de praktijk wordt ook nog steeds het vroegere begrip 'watertoets' gebruikt. De belangrijkste taken en verantwoordelijkheden van het waterschap hierin zijn: 23

1. Vroegtijdige betrokkenheid: Het waterschap wordt in een vroeg stadium betrokken bij ruimtelijke plannen om waterbelangen te behartigen. 2. Informatieverstrekking: Het waterschap verstrekt informatie over het watersysteem en stelt randvoorwaarden vast voor de planvorming. Dit doet het waterschap vanuit het langetermijnperspectief en systeemwerking. 3. Advisering: Het waterschap beoordeelt conceptplannen en geeft een wateradvies om ervoor te zorgen dat wateraspecten voldoende worden meegenomen. 4. Beheer en onderhoud: Het waterschap is verantwoordelijk voor het beheer van regionale wateren, dijken, en andere waterkeringen. 5. Waterkwaliteit en -kwantiteit: Het waterschap zorgt voor de juiste hoeveelheid water en een goede waterkwaliteit in het gebied. 6. Afvalwaterzuivering: Het waterschap is verantwoordelijk voor de zuivering van stedelijk afvalwater. Door deze taken uit te voeren, zorgt het waterschap ervoor dat waterbelangen worden geïntegreerd in ruimtelijke plannen, wat bijdraagt aan een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting van het gebied.

2.3 Uitwerking beleid • • •

We werken aan een klimaatadaptieve bebouwde omgeving We werken samen in de samenwerkingsverbanden van de DPRA werkregio’s, Zoetwatervoorziening Oost-Nederland en het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. We geven de verstedelijkingsstrategieën Twente en de Stedendriehoek een klimaatadaptieve focus. Hierin nemen wij de lessen mee van de Regio Zwolle.

2.3.1 Klimaatadaptieve bebouwde omgeving Om een klimaatadaptief Overijssel te bereiken is het essentieel dat de randvoorwaarden hiervoor vroegtijdig in ruimtelijke ontwikkelingen helder zijn. De redeneerlijn in de provinciale omgevingsvisie onderschrijft het vroegtijdig toetsen van een ruimtelijke ontwikkeling aan klimaatadaptatie. Een uitwerking hiervan is het uitgangspunt 'functie volgt peil’. De volgende paragrafen zetten de verschillen stappen en onze bijdrage in het tijdpad van een ontwikkeling uiteen. Figuur 6. De cruciale ontwerpkeuzes binnen ruimtelijke ontwikkelingen afgezet over de voortgang geeft schematisch de momenten in een ontwikkeling weer waarin wij meedenken met onze partners. We bieden procesmatige ondersteuning in locatiekeuze, gebiedsinrichting en bouwwijze van toekomstige ontwikkelingen. In bijlage III zijn inspiratiebladen opgenomen die illustreren hoe het principe ‘water en bodem sturend’ in praktijk wordt gebracht bij gebiedsontwikkeling.

Figuur 6. De cruciale ontwerpkeuzes binnen ruimtelijke ontwikkelingen afgezet over de voortgang

24

2.3.1.1 Stap 1 – Locatiekeuze Onze ruimte in verstedelijkt gebied en buitengebied staat meer dan ooit onder druk. We moeten in Nederland voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering, op perioden met te veel en te weinig water. De emissie van stikstof en broeikasgassen moet verminderen en de water- en bodemkwaliteit en biodiversiteit verbeteren. Dit zijn stuk voor stuk complexe natuur- en klimaatopgaven die ruimtelijke keuzes direct beïnvloeden, met elkaar verbonden zijn en tegelijkertijd worden gerealiseerd. We hebben hiernaast ook nog een grote opgaven op het gebied van verstedelijking, woningbouw, mobiliteit en de energietransitie. De traditionele ruimtelijke ordening is daarbij niet meer leidend, maar ontwikkelingen moeten rekening houden met de werking van het water- en bodemsysteem. De locatiekeuze voor een ruimtelijke ontwikkeling is hierdoor steeds belangrijker. In de Omgevingsvisie is hiervoor de redeneerlijn ingevoerd (H3.6). De Redeneerlijn is een hulpmiddel voor de afweging waar een ontwikkeling een plek kan krijgen en voor een evenwichtige toedeling van functies aan locaties. Verdere klimaatverandering en menselijk handelen bepalen de condities van het water- en bodemsysteem. Hiermee dient rekening gehouden te worden in het heden en de toekomst. Hierdoor moeten we keuzes maken in Overijssel.