1 a. Bomenbeleidsplan

(be)leefbaar

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan april 2024

m(be)leefbaar

m(be)leefbaar

Inhoudsopgave 1. Inleiding

4

1.1 Leeswijzer

4

2. Meer over bomen

5

3. Bomenvisie en ambitie

9

4. Behouden en beschermen van bomen

10

5. Bomen in de toekomst

13

6. Participatie en communicatie

16

2.1 2.2 2.3 2.4

Waarom zijn bomen belangrijk? Analyse gemeentelijk bomenbestand Boomkroonbedekking Bos en bosplantsoen

3.1 Zwolse bomenvisie 3.2 Ambitie

4.1 4.2 4.3 4.4

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

Lijst bijzondere bomen Boomstructuurkaart Een vitaal en veilig bomenbestand Bescherming van bomen bij projecten en werkzaamheden

Diversiteit in het bomenbestand Veranderingen in de openbare ruimte Groeiplaatsen Ontwerpen met bomen Herplant na kap

De lusten en lasten van een groene gemeente Communicatie over bijzondere bomen Participatie met betrekking tot bomen Communicatie bij beheer en onderhoud Communicatie bij kapaanvragen Bomencommissie

5 7 8 8

9 9

10 10 11 12

13 14 15 15 16

16 16 17 17 17 17

Bijlagen Bijlage 1: Begrippenlijst Bijlage 2: Literatuurlijst Bijlage 3: Toelichting boomstructuurkaart Bijlage 4: Uitgangspunten berekening i-Tree Bijlage 5: Oververtegenwoordigde families, geslachten en soorten Bijlage 6: Wet- en regelgeving Bijlage 7: Protocol overlast door bomen Bijlage 8: Protocol boomziekten en plagen

2

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

18 20 21 22 23 24 26 29

3

m(be)leefbaar

m(be)leefbaar

Bomenbeleid 1. Inleiding

1.1 Leeswijze

In Zwolle vinden we bomen belangrijk. Bij het beheren van bomen en de buitenruimte hebben we als gemeente vaak voorop gelopen bij het ontwikkelen van nieuwe initiatieven. Dit heeft positieve gevolgen voor de bomen in onze gemeente. Zo zorgen we dat in nieuwbouwwijken (uitleglocaties) bij de aanplant van nieuwe bomen voldoende gevarieerde soorten worden aangeplant en er in de toekomst voldoende schaduw ontstaat. We zijn trots op ons bomenbestand dat relatief oud is en waar dus veel waardevolle en monumentale bomen in staan. We werken er dagelijks aan om de bomen in onze gemeente zo te beheren dat ze gezond en veilig oud kunnen worden. Hoe we dat doen leggen we nu vast in dit beleid. In dit document zetten we het belang van bomen uiteen, laten we zien hoe het bomenbestand er nu voor staat en geven we een vergezicht op de toekomst. We zetten op het gebied van boombeheer samen een stip op de horizon waar we naar toe werken, onze doelen. Het blijft gelukkig niet bij een vergezicht, we hebben ook de kennis om de doelen te bereiken. Daarom leggen wij ook uit wat de bomen in de gemeente Zwolle nodig hebben om goed te kunnen groeien en hoe we dat gaan realiseren. Nu en in de toekomst. Ons beleid steunt op twee pijlers: • We staan voor een veilig en vitaal bomenbestand. We beheren bomen en boomstructuren zodanig dat deze gezond en veilig oud worden.

Daarnaast planten we een scala van jonge bomen aan, zodat het bomenbestand een evenwichtige leeftijdsopbouw en diversiteit behoudt. • Onze bomen dragen bij aan een klimaat adaptieve stad. De groeiplaats is de basis voor een vitale boom die bestand is tegen de dynamiek in de stad en klimaatverandering én bijdraagt aan klimaatadaptatie. Klimaatadaptatie vraagt om een brede blik ten aanzien van ecosysteemdiensten en een robuust bomenbestand.

Het beleidsstuk begint, na de inleiding (hoofdstuk 1) met meer informatie over bomen in hoofdstuk 2. We leggen het belang van bomen voor de mens (ecosysteemdiensten) uit en relateren dit belang aan actuele thema’s als biodiversiteit en klimaatverandering. Het hoofdstuk sluit af met het geven van inzicht in het huidige bomenbestand van de gemeente Zwolle. In hoofdstuk 3 beschrijven we de visie op bomen en de ambities die wij hebben als het om onze bomen gaat. Hierbij sluiten we aan bij de ambities uit de omgevingsvisie. Hoe zorgen we er nu voor dat we deze ambities ook waar gaan maken? Dat beschrijven we in hoofdstuk 4 voor bestaande bomen en in hoofdstuk 5 voor nieuw aan te planten bomen. Hoofdstuk 6 geeft richting aan de manier waarop we met inwoners communiceren over bomen en waar participatiemogelijkheden liggen. Het laatste hoofdstuk geeft een financieel kader voor de plannen die in dit bomenbeleid zijn opgenomen. In de bijlagen is in bijlage 1 een begrippenlijst opgenomen. Begrippen die in deze lijst staan uitgelegd, zijn onderstreept in de tekst. Bijlage 2 bevat een literatuurlijst. Naar bijlage 3 (toelichting boomstructuurkaart) en bijlage 4 (uitgangspunten voor de i-Tree berekening) wordt in de tekst van het beleidsstuk verwezen.

De wettelijke kaders waar het bomenbeleid aan is gebonden, zoals de Omgevingsvisie, de Groene kaart, de bomenverordening en de Zwolse Adaptatiestrategie, zijn terug te vinden in bijlage 5.

2. Meer over bomen Waarom zijn bomen nu eigenlijk belangrijk? Dat leggen we uit in dit hoofdstuk. In paragraaf 2.1 leggen we uit waarom bomen waardevol zijn voor mens en dier. In paragraaf 2.2 en verder geven we meer informatie over het bomenbestand van de gemeente Zwolle en de waarde die dit heeft. Het bomenbestand van de gemeente is met behulp van het programma i-Tree geanalyseerd.

karakter van de omgeving. Ze zorgen er mede voor dat mensen het prettig vinden om buiten te zijn. Doordat mensen in de buitenlucht vaak meer bewegen dan binnen, leven ze gezonder. Zo blijkt uit wetenschappelijke onderzoeken bijvoorbeeld dat bomen in stedelijk gebied zorgen voor minder longproblemen, minder gezondheidsproblemen bij extreme hitte, een verminderd stressniveau en minder gevoelens van angst en depressie.

2.1 Waarom zijn bomen belangrijk?

Van sommige plekken in gemeente Zwolle is bekend dat er al eeuwenlang bomen staan. Met name bomenrijen langs wegen en in parken hebben vaak een lange geschiedenis. In het verleden werden bomen langs wegen vaak aangeplant om het hout na enkele decennia te kunnen oogsten en te gebruiken voor bouwen en maken van gebruiksvoorwerpen. Daarnaast waren bomen een verfraaiing van de omgeving en zorgden ze voor beschutting tegen zon en wind. Tegenwoordig zijn deze bomen waardevol vanuit cultuurhistorisch perspectief. Ze dragen bij aan de levende geschiedenis van een plek. Bomen bepalen voor een belangrijk deel het groene

Afbeelding 2.1 Groei van de waarde ten opzichte van kroon van een boom

Aanvullend op dit bomenbeleid zijn twee protocollen opgesteld die richting geven aan het handelen in geval van ziekte of plagen bij een boom (Protocol Boomziekten en plagen) en in het geval van overlast door bomen (Protocol Overlast bij bomen).

De Groene Kaart is en blijft een belangrijk document in het maken en prioriteren van keuzes om onze doelen te bereiken. Met behulp van de Groene Kaart en dit bomenbeleid werken we verder aan de toekomstbestendigheid van de Zwolse buitenruimte voor alle inwoners van Zwolle. Dit bomenbeleidsplan is bedoeld om de komende 10 jaar vooruit te kunnen en geeft een doorkijk tot 2040.

Afbeelding 2.2: De functies van bomen (Bron: Norminstituut Bomen)

4

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

5

m(be)leefbaar

Veel van de effecten worden bereikt of versterkt als er sprake is van grote, volwassen bomen met een flinke boomkroonvolume (Wolf et al. 2020). Uit onderzoek van Dengkai et al. (2022) blijkt bijvoorbeeld dat de aanwezigheid van grote bomen met een groot kroonvolume zorgt voor ruim 30% lagere verkoopcijfers van medicatie voor hart- en vaatziekten en stemmingsstoornissen. Het uitzicht op bomen en groen verhoogt tevens de waarde van een huis. In Zwolle zijn er relatief veel grote en oude bomen aanwezig omdat de gemeente zich van bovenstaande al vele jaren bewust is. Daarnaast is er in het landschap en in het stedelijk gebied ook voldoende ruimte voor openheid en (zon)licht. Door deze combinatie is Zwolle voor veel mensen een aantrekkelijke en gezonde stad. De gemeente Zwolle investeert in de aanplant en het goed onderhouden van bomen. Het geld dat hieraan wordt besteed vertegenwoordigt de monetaire waarde van deze bomen. 2.1.1 Ecosysteemdiensten De functies die bomen vervullen voor hun omgeving, worden ecosysteemdiensten genoemd. Voor alle ecosysteemdiensten geldt dat een grote, volwassen boom door het exponentieel toenemende volume van de kroon, heel veel meer ecosysteemdiensten levert dan een kleine, jonge boom. Hiermee wordt het belang van oude gezonde bomen onderstreept.

Bomen worden gezond oud als ze in een goede beschermde groeiplaats staan (bescherming tegen bv ontgraving en bebouwing binnen de boomkroon). Daarnaast is het aanplanten van voldoende jonge bomen nodig. Zij worden de volwassen bomen van de toekomst. 2.1.2 Bomen en biodiversiteit Biodiversiteit gaat over de verscheidenheid van plant- en diersoorten, alle micro organismen, en de balans tussen alle soorten op aarde. De biodiversiteit is essentieel voor het in stand houden van ecosystemen en daarmee een gezonde leefomgeving. Bomen zijn onderdeel van de biodiversiteit en tegelijkertijd ondersteunen ze de biodiversiteit. Ze bieden voedsel, leefruimte, bescherming en nestgelegenheid aan insecten, vogels, kleine zoogdieren en korstmossen. Aanwezigheid van verschillende boomsoorten is belangrijk vanwege de verschillende functies die ze vervullen. Verschillende vruchtdragende boomsoorten trekken bijvoorbeeld verschillende vogels en kleine zoogdieren trekken, die leven van de vruchten en noten. Pollen- en nectarrijke bomen zijn bijvoorbeeld een voedselbron voor bijen, vlinders en andere insecten. Veel insecten zijn afhankelijk van de specifieke nectar van één boomsoort. Op inheemse boomsoorten komen gewoonlijk

6

veel meer insectensoorten voor dan op boomsoorten die niet in de Nederlandse natuur thuishoren. Hierbij hebben autochtone bomen eigenschappen die van levensbelang zijn voor de autochtone fauna. Oude bomen zijn van veel grotere waarde voor de biodiversiteit dan jonge bomen door de verschillende habitats die in de loop van de tijd in de boom ontstaan. Boomstructuren zijn ook belangrijk als het over biodiversiteit gaat. Bomenlanen dienen als vliegroute voor vleermuizen en stukjes bos bieden onder andere nestgelegenheid voor kolonievogels en voedsel voor vleermuizen. Ook een dode boom is veel waard. Zo zijn er 750 keversoorten die dood hout nodig hebben om te leven en ook voor andere insectensoorten, vleermuizen, padden en kikkers, vogels, paddenstoelen en (korst)mossen is dood hout van levensbelang, bijvoorbeeld als plek om te overwinteren. Al deze soorten zijn onderdeel van de ecosystemen die in de gemeente zorgen voor een natuurlijk evenwicht. Op dit moment gaat het niet goed met de biodiversiteit. Klimaatverandering heeft een grote invloed op het verlies van biodiversiteit. De gemeente Zwolle is lid van het deltaplan biodiversiteitsherstel. Het streven is om biodiversiteitsverlies om te buigen naar herstel. Bomen hebben hierin een belangrijke rol. Waar mogelijk planten we daarom inheemse boomsoorten om de leefomstandigheden voor inheemse dieren te verbeteren.

Ook stimuleren we een natuurlijke levenscyclus van groen en bomen waarbij holle en dode bomen waar mogelijk blijven staan of liggen als leefruimte voor soorten die daarvan afhankelijk zijn. 2.1.3 Bomen en klimaatverandering Bomen dragen bij aan het leefbaar houden van de stad in een snel veranderend klimaat. Met hun bladeren vangen bomen CO2, fijnstof en andere luchtvervuilende stoffen af. Ze maken daarmee de lucht schoner. Tijdens stevige buien, zoals we die tegenwoordig steeds vaker hebben, vangen bomen water op in hun kroon en groeiplaats. Daardoor kan het water langzamer in de bodem zakken en stroomt er minder water af naar het riool. Hierdoor is er minder kans op wateroverlast. Bomen leveren ook schaduw en verkoeling op hete dagen doordat ze de zon tegen houden en doordat ze water verdampen met hun blad. Afhankelijk van de boomsoort kan het onder een boom wel 10 graden koeler zijn dan de omringende ruimte. Bij het oplossen van wateroverlast door piekbuien en hittestress overwegen we in de gemeente Zwolle daarom altijd het aanplanten van bomen als maatregel.

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

m(be)leefbaar

Een gemiddeld huishouden stoot 19.000 kilo CO2 per jaar uit. Zwolle heeft 61.437 huishoudens. Dit betekent dat ongeveer 14% van de CO2 uitstoot van huishoudens in Zwolle ligt opgeslagen in de gemeentelijke bomen van Zwolle. Klimaatverandering heeft een groot effect op de bomen, ook in Zwolle. Door het hoge tempo waarin het klimaat verandert, veranderen ook de omstandigheden voor bomen. Zo komen ziekten en plagen vaker voor. Het wordt voor bomen steeds moeilijker om voldoende vocht uit de bodem te halen. Het zogenaamde hangwater in de groeiplaats wordt steeds schaarser. De roep om voldoende groeiruimte voor een boom neemt hierdoor nog meer toe, zodat bomen de kans krijgen om met hun wortels het grondwater te kunnen bereiken. Dit blijkt op dit moment lastig te zijn voor bomen in Zwolle, zeker voor jonge tot jongvolwassen bomen. Tijdens de droogte van 2019 zijn in Zwolle circa 700 (1% van het totale bomenareaal) extra bomen gekapt wegens droogteschade ten opzichte van andere jaren. De totale kaplijst werd daarmee 3 tot 4 keer zo groot als normaal. Ongeveer 80% van deze bomen, waren bomen die jonger waren dan 10 jaar. Deze bomen waren onvoldoende in staat met hun wortels het grondwater te bereiken op het moment dat het hangwater niet meer voorradig was.

Het behouden van de volwassen bomen en met name de oude bomen van Zwolle waar we zo trots op zijn, is eveneens een uitdaging in het veranderende klimaat. Inheemse bomen, zoals bijvoorbeeld beuk, hebben het moeilijk in tijden van extreme droogte en hitte. Er is investering nodig om oude bomen voor de toekomst te behouden.

2.2 Analyse gemeentelijk bomenbestand

Op dit moment heeft de gemeente Zwolle ruim 74.000 bomen in beheer. Dit zijn de bomen die in het beheersysteem van de gemeente staan. Van deze bomen

weten we precies waar ze staan, welk onderhoud er is uitgevoerd en nog nodig is om de veiligheid van de bomen te borgen. Daarnaast zijn er ook nog bomen in bossen en bosplantsoenen die niet individueel beheerd worden. Inwoners, bedrijven en instellingen bezitten ook veel bomen die binnen de gemeentegrenzen staan. Er zijn dus in de gemeente veel meer bomen dan de bomen die in het beheersysteem van de gemeente staan. De gegevens van de bomen die in het beheersysteem staan, zijn geanalyseerd met behulp van het softwareprogramma i-Tree. Dit programma berekent een deel van de ecosysteemdiensten (baten) die bomen leveren. In tabel 2.1 zijn de huidige baten van de gemeentelijke bomen van Zwolle weergegeven. De uitgangspunten op basis waarvan de berekening is gemaakt, zijn terug te vinden in bijlage 4. Uit de tabel lezen we af dat er op dit moment ruim 74.000 individuele bomen in eigendom van de gemeente zijn. Deze bomen hebben samen een bladoppervlak van 2.464 hectare (24.639.953 m2). Dit betekent dat als alle bladeren van deze bomen op de grond naast elkaar gelegd zouden worden, er ongeveer 3450 voetbalvelden bedekt zijn met bladeren. Met al dit blad zorgen de bomen er voor dat vervuilende stoffen uit de lucht worden gezuiverd, regenwater wordt opgevangen en dat de omgeving koeler wordt doordat ze vocht verdampen.

Het kroonoppervlak van al deze bomen samen is 571 hectare (5.711.385 m2). Dit is gelijk aan ongeveer 800 voetbalvelden. Het kroonoppervlak is de schaduw die de kroon van een boom maakt als de zon recht van boven op de boom schijnt. Met dit kroonoppervlak kunnen de bomen dus een enorme hoeveelheid schaduw verzorgen op hete dagen. De bomen zorgen er samen voor dat ruim drieduizend kubieke meter water niet hoeft te worden opgevangen in het riool. Dit water wordt opgevangen in de kronen en opgeslagen in de groeiplaats van de bomen. De bomen

Overzicht huidige baten gehele bomenbestand Hoeveelheid

Eenheid

Aantal bomen

74.101

st

Bladoppervlak

24.639.953

m2

Boomkroonbedekking

5.711.385

m2

Vermeden water-afstroom

3.272

m3/jaar

6.414,-

Afvang luchtverontreinigende stoffen

27.973

kg/jaar

592.496,-

Hoeveelheid

Gelijkwaardig aan CO2

Baten in €

Koolstof-huishouding Vastlegging (kg/jaar) Voorraad (kg)

Baten in €

904.161

3.315.258

337.328,-

37.960.662

139.189.094

14.162.490,-

Tabel 2.1 Baten van gemeentelijke bomen in Zwolle

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

7

m(be)leefbaar

filteren jaarlijks ook bijna 28 duizend kilo aan vervuilende stoffen uit de lucht. Een deel van deze stoffen wordt in het houtige deel van de bomen opgeslagen in de vorm van koolstof, jaarlijks ruim 900.000 kilo. Al deze baten die de bomen leveren, staan gelijk aan een jaarlijks bedrag van € 936.238,- Er ligt in de bomen een voorraad koolstof van bijna 38 miljoen kilo opgeslagen. Dit komt overeen met ruim 139 miljoen kilo CO2. Deze opgeslagen CO2 staat gelijk aan een waarde van ruim 14 miljoen euro.

2.3 Boomkroonbedekking

Naast de berekening van de bomen in het gemeentelijke bomenbestand, is er ook een inschatting gemaakt van het kroonoppervlak van alle bomen die in woonwijken in het stedelijk gebied van de gemeente staan. Bedrijventerreinen zijn niet meegenomen in de berekening. Voldoende boomkroonbedekking zorgt voor koelte, zo is er een directe koppeling te leggen tussen voldoende boomkroonbedekking en de hittestresskaart en koelteplekkenkaart. Het betreft bomen in het beheersysteem, de bomen in bossen en bosplantsoenen en ook de bomen in eigendom

m(be)leefbaar

van andere partijen dan de gemeente. Al deze bomen samen zorgen voor een kroonbedekking van 19% van het oppervlak van de woonwijken (uitgaande van het totale landoppervlak van de wijken, dus met uitzondering van water). In tabel 2.2 wordt de kroonbedekking per wijk weergegeven. De boomkroonbedekking in de wijk Stadshagen is laag. Dit wordt vooral veroorzaakt door een groot percentage jonge bomen, waarvan de kronen nog klein zijn. Het hoge percentage boomkroonbedekking in Assendorp wordt vooral veroorzaakt doordat park Weezenlanden in deze wijk ligt. Buiten het park is de wijk redelijk ‘versteend’, wat betekent dat er relatief veel bebouwing is met weinig groen.

2.4 Bos en bosplantsoen

Oppervlak in km²

Boomkroonbedekking in km²

Percentage bedekking

AA-landen

2,74

0,71

26%

Assendorp

2,85

0,53

19%

Berkum

1,33

0,33

25%

Binnenstad

0,52

0,89

17%

Diezerpoort

1,69

0,39

23%

Holtenbroek

2,14

0,53

25%

Ittersum

3,02

0,57

19%

Kamperpoort-Veerallee

10,50

0,20

19%

Schelle

4,65

1,09

23%

Stadshagen

5,80

0,38

7%

Vechtlanden

3,30

0,83

25%

Westenholte

1,20

0,19

16%

Wipstrik

1,12

0,26

24%

Alle wijken samen

31,41

6, 12

19%

Tabel 2.2 Boomkroonbedekking per wijk binnen de gemeente Zwolle (Bron: boomkroonbedekking in m² Bomenmonitor)

8

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

In paragraaf 3.1 delen we de Zwolse bomenvisie. In paragraaf 3.2 verwoorden we hoe de ambities uit de omgevingsvisie worden vertaald in ambities voor het bomenbeleid.

3.1 Zwolse bomenvisie

Bomen zijn de belangrijkste drager van de groene ruimte van Zwolle. Zoals in hoofdstuk 2 omschreven, leveren bomen op veel manieren een bijdrage aan deze ruimte. Om ervoor te zorgen dat Zwolle haar groene karakter en vele oude bomen behoudt én de bomen hun belangrijke bijdrage kunnen blijven leveren, hebben bomen nu en in de toekomst ruimte nodig. De gemeente Zwolle geeft deze ruimte. De Zwolse bomenvisie luidt dan ook: ‘Ruimte voor bomen in ons Zwolle van morgen’

Zoals eerder al genoemd heeft de gemeente Zwolle naast de individueel beheerde bomen ook stukken bos en bosplantsoen in beheer. Dit beleidsplan gaat over de individueel beheerde bomen. Bomen in bos en bosplantsoen worden als geheel onderhouden.

De kroonbedekking per wijk Wijk

3. Bomenvisie en ambitie

Met de ruimte die we maken voor bomen, zorgen we ook voor de inwoners en bezoekers van Zwolle. In de omgevingsvisie is een van de uitgangspunten het beschermen, bevorderen en faciliteren van een betere gezondheid van bewoners en bezoekers van Zwolle. Bomen leveren hieraan een bijdrage door een positief effect op zowel de mentale als fysieke gezondheid (zie ook paragraaf 2.1). Ook aan het uitgangspunt ‘buitengeluk’, zoals omschreven in de omgevingsvisie, kunnen bomen een bijdrage leveren. Buitengeluk gaat onder andere over het ervaren van veiligheid, comfort en het beleven van plezier in de (openbare) buitenruimte in de gemeente Zwolle. Bomen leveren bijvoorbeeld beschutting bij hitte, wind en regen. Op andere plekken staan er juist geen bomen, om ook te kunnen genieten van de zon.

3.2 Ambitie

Dit bomenbeleid vloeit voort uit de Omgevingsvisie van de gemeente Zwolle. De ambities voor bomen hebben een integrale verbinding met de drie leidende ambities in de Omgevingsvisie, namelijk: • Zwolle versterkt haar stedelijkheid, wordt nationaal en internationaal aantrekkelijker en bestendigt zo haar (economische) toppositie als regio; Samenwerking met de regio staat daarbij voorop. • Zwolle is in 2050 klimaatbestendig en energieneutraal; de stad, de unieke dorpen, de buurtschappen en het karakteristieke buitengebied vormen samen de Zwolse fysieke leefomgeving. Het is het fundament voor nu en in de toekomst. De aandacht richt zich op twee belangrijke kernopgaven: klimaatadaptatie en energietransitie. • Vitale, solidaire, gezonde en duurzame stadsdelen: de aandacht gaat uit naar een inrichting van de

leefomgeving die gericht is op meer sociale binding of aandacht voor meer biodiversiteit. De aandacht voor de groei van de stad mag niet ten koste gaan van aandacht voor alle gebieden binnen en buiten de stad. Bomen kunnen op veel manieren een bijdrage leveren aan het realiseren van bovenstaande ambities. Zo dragen bomen in de stad bijvoorbeeld bij aan een aantrekkelijker vestigingsklimaat, hebben bomen een functie bij het opvangen van de gevolgen van klimaatverandering en dragen ze bij aan een prettige leefomgeving voor inwoners én het in stand houden van de biodiversiteit. Zoals u in hoofdstuk 2 kunt lezen, leveren bomen een grotere bijdrage naarmate ze zelf ouder en groter worden, mits ze gezond blijven. Op basis van de ambities uit de Omgevingsvisie en de kennis dat grotere bomen een grotere waarde hebben, streven we naar de volgende uitgangspunten als het om bomen gaat: • Een maximale levensduur van een boom • Een optimale groeiplaats, zowel onder als boven de grond • Een divers bomenbestand waarbij bij soortkeuze wordt gekeken naar de groeiplaats, de omgeving en de functie die de boom op die plek heeft. • Behoud, herstel en uitbouw van de bomenstructuur en de bijzondere bomen zoals vastgelegd in de boomstructuurkaart en op de Groene kaart • Een groei van 3% in de boomkroonbedekking, van 19% nu (zie tabel 2.2) naar 22% in 2040.

Met de sterke ambitie om na 2040 verder te groeien richting de landelijk genoemde 30% boomkroonbedekking. Om ‘buitengeluk’, zoals omschreven in paragraaf 3.1, binnen de gemeente Zwolle te blijven garanderen, streven we naast bovenstaande doelen ook een variant van de 3-30-300 regel na. In Zwolle streven we ernaar dat er minimaal 2 grote (toekomst) bomen in elke straat komen te staan. Deze bomen hebben zowel boven als ondergronds voldoende ruimte om ouder te kunnen worden dan 80 jaar. In Zwolle hebben we het streven om binnen 200 (loop)meter van elke woning koele plekken in te richten. We zorgen op deze plekken voor natuurlijke schaduw in de vorm van bomen met een goede kroonbedekking en groot bladoppervlak. In 2050 zijn deze koele plekken gerealiseerd, in aansluiting op de doelstelling in het coalitieakkoord 2022-2026 om Zwolle in 2050 klimaatneutraal te laten zijn. Bomen kunnen het buitengeluk ook beperken, doordat mensen overlast ervaren van bijvoorbeeld wortelopdruk of vallende vruchten of blad. Er is een gezonde balans nodig tussen het dragen van de lusten en de lasten van bomen. De balans is afhankelijk van de situatie waarin het algemeen belang van het hebben van bomen altijd wordt afgewogen tegen het individuele belang.

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

9

m(be)leefbaar

4. Behouden en beschermen van bomen Het uitgangspunt om bestaande bomen zo lang mogelijk te behouden, wordt verder uitgewerkt in dit hoofdstuk. In de bomenverordening en de Groene kaart is vastgelegd hoe bomen worden beschermd tegen kap en werkzaamheden rondom bomen. De verordening is te vinden via: Bomenverordening 2021 gemeente Zwolle | Lokale wet- en regelgeving (overheid.nl). Om bestaande bomen te behouden en beschermen gebruiken we daarnaast de lijst bijzonder bomen (onderdeel van de Groene kaart, zie paragraaf 4.1) en de boomstructuurkaart (paragraaf 4.2). In paragraaf 4.3 vertellen we over het verbeteren van de groeiplaatsen van bestaande bomen. Paragraaf 4.4 geeft duidelijkheid over de bescherming van bomen bij projecten en werkzaamheden.

4.1 Lijst bijzondere bomen

In de Groene kaart is de lijst bijzondere bomen opgenomen. De bomen op deze lijst worden extra beschermd tegen kap. Het gaat zowel om gemeentelijke als particuliere bomen. De bijzondere bomen zijn te raadplegen via de Groene kaart op de website van de gemeente Zwolle: www.zwolle.nl/groenekaart. Nadere uitleg over criteria waaraan bomen op de lijst moeten voldoen staan uitgewerkt in de toelichting van de bomenverordening. 4.1.1 Bijzondere bomen en onderhoudskosten particulieren Eigenaren van particuliere bijzondere bomen zijn vaak erg trots op hun monumentale of waardevolle boom. Dat draagt er aan bij dat de boom op die plek zo oud is geworden. Deze bomen hebben een toegevoegde waarde voor de groenbeleving van de stad en dragen fors bij aan de boomkroonbedekking. Het is daarom goed dat deze bomen extra beschermd zijn tegen kap. Net als de gemeente maken deze eigenaren ook kosten om de boom veilig te behouden. De gemeente komt deze eigenaren tegemoet door eens in de 3 jaar alle bijzondere bomen op de lijst te inspecteren op veiligheid (boomveiligheidscontrole). De resultaten van deze inspectie worden op een digitale kaart kenbaar gemaakt. Particuliere eigenaren kunnen de kaart zelf raadplegen. Indien nader onderzoek nodig is, zal de gemeente dit ook bekostigen.

Als uit de inspectie of het nader onderzoek blijkt dat maatregelen nodig zijn om de boom veilig te kunnen behouden, dan zal de gemeente een tegemoetkoming in deze kosten doen van maximaal €250,-.

10

4.1.2 Aanvullingen lijst bijzondere bomen Om de lijst bijzondere bomen ook voor de toekomst robuust te houden, zullen we bij een herziening van de lijst, toekomstbomen en waardevolle groeiplaatsen toe gaan voegen aan de lijst. Toekomstbomen zijn bomen die de potentie hebben om uit te groeien tot een bijzondere boom. Hierbij moet de boom in een levensloopbestendige groeiplaats staan en voldoende ruimte hebben om de wortels en de kroon volledig te kunnen ontwikkelen. Nieuw te planten toekomstbomen krijgen een groeiplaats waarin de boom de ruimte heeft om minimaal 80 jaar te kunnen groeien. De richtlijnen voor deze groeiplaatsen zijn te vinden in het Handboek bomen. Waardevolle groeiplaatsen zijn locaties waar voldoende ruimte (zowel ondergronds als bovengronds) is om een boom te laten uitgroeien tot volle wasdom. Deze leggen we vast in de groene kaart. Waardevolle groeiplaatsen die vastgelegd zijn op de groene kaart worden in principe niet geroerd voor andere belangen dan het aanplanten en beheren van de boom. Bij herinrichting van gebieden wordt in de ontwerpfase onderzocht of in het gebied een waardevolle groeiplaats gerealiseerd kan worden. We streven naar minimaal twee toekomstbomen per straat, mits er onder- en bovengronds voldoende ruimte beschikbaar is.

4.2 Boomstructuurkaart

Op basis van de Groene kaart is een boomstructuurkaart opgesteld voor de gemeente Zwolle. Deze kaart vormt de leidraad bij het nemen van beslissingen over onderhoud, behoud en vervanging van de boomstructuren binnen de gemeente. Zie bijlage 2 voor verdere uitleg over deze kaart. De kaart geeft inzicht in welke bomen in de hoofdgroenstructuur en de wijkgroenstructuur staan en wat het beoogde eindbeeld is van deze structuren. De kaart geeft per structuur ook informatie over de manier waarop de structuur vervangen dient te worden en een advies over welke soorten daarbij gebruikt zouden kunnen worden. In de regel wordt bij herplant van lanen direct herplant als er voldoende ruimte is om nieuwe aanplant aan te laten slaan. Bij onvoldoende ruimte wordt pas overgegaan tot herplant als er voldoende ruimte is ontstaan, bijvoorbeeld als een laan(deel) als geheel wordt vervangen of als er door meer uitval van bomen een grotere ruimte ontstaat. Bij herplant van lanen is het streven, zoals bij alle bomen in Zwolle, om oude bomen waar mogelijk te behouden.

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

m(be)leefbaar

4.3 Een vitaal en veilig bomenbestand

In Zwolle beheren we bomen toekomstgericht, zodat het bomenbestand ook in de toekomst vitaal blijft. Om aan te tonen dat het bomenbestand groeit, kijken we niet alleen naar het aantal bomen dat we als gemeente in beheer hebben, maar vooral ook naar groei van het boomkroonoppervlak of de boomkroonvolume. Dit doen we omdat we op basis hiervan weloverwogen keuzes kunnen maken in beheer. We sturen hierbij op een kwalitatief sterk bomenbestand waarbij een goede groeiplaats en voldoende boven- en ondergrondse ruimte essentieel zijn. Zwolle heeft een relatief oud bomenbestand. Dat is bijzonder en beschermwaardig. Tegelijkertijd maakt de relatief hoge leeftijd het bomenbestand kwetsbaar voor een aanstaande vervangingsgolf. We hebben daarom oog voor het op tijd nieuwe bomen planten. Op basis van de berekening in i-Tree (zie bijlage 4) zien we dat tussen nu en 2040 zo’n 18% van de bomen zal verdwijnen door natuurlijke afsterving. Van de 74.101 bomen in beheer, zullen er dus ruim 13.100 bomen afsterven. Het kroonoppervlak van de gemeentelijke bomen laat echter een lichte groei zien tot 2040. Deze groei wordt veroorzaakt door jonge bomen waarvan de kronen de komende 17 jaar zullen groeien. Zo compenseren de huidige jonge bomen het verdwijnen van oudere bomen met de groei van hun kroonoppervlak.

Als er geen nieuwe bomen worden aangeplant, zal uiteindelijk ook de groei in kroonoppervlak afnemen. Jonge aanplant is dus noodzakelijk. We sluiten hierbij aan bij het voorstel binnen de Green Deal van de Europese Unie waarin in 2040 het kroonoppervlak van het bomenbestand minimaal 3% gegroeid moet zijn ten opzichte van 2022. Hierbij is in minimale boomkroonbedekking van 10% voor bedrijventerreinen en van 20% voor woongebieden vastgesteld. We staan als gemeente voor een veilig en vitaal bomenbestand en daar werken we dan ook dagelijks aan. De bomen worden regelmatig geïnspecteerd op veiligheid en naar behoefte gesnoeid. Als de conditie van een boom achteruitgaat doordat de omstandigheden onvoldoende zijn maar de boom nog wel voldoende toekomstverwachting heeft, spannen wij ons in om deze bomen te behouden. In deze paragraaf beschrijven we op welke manieren we dit doen. 4.3.1 Veilige bomen In Zwolle inspecteren we alle bomen volgens de richtlijnen van de boomveiligheidsregistratie (BVR). We snoeien onze bomen in de basis volgens de richtlijnen van het Handboek bomen. In het beheerplan Bomen is het inspectie- en snoeibeleid nader uitgewerkt

waarbij gewerkt zal gaan worden aan de hand van de gebiedsprofielen zoals omschreven in de omgevingsvisie. 4.3.2 Groeiplaatsverbetering van bestaande groeiplaatsen Goede groeiplaatsen zijn noodzakelijk om bomen gezond oud te kunnen laten worden en zo de boomkroonbedekking toe te laten nemen. Goede groeiplaatsen zijn beter in staat om het water van piekbuien op te vangen en vast te houden in de bodem. Goede groeiplaatsen zijn dan ook de basis voor een gezonde boom. Niet alle bomen in de gemeente Zwolle staan in goede groeiplaatsen. In het verleden zijn bomen soms in te kleine groeiplaatsen geplant, waardoor de niet optimaal groeien en vaak ook overlast veroorzaken. Als een boom in een onvoldoende groeiplaats staat, onderzoeken we of we de groeiplaats kunnen verbeteren. Of een boom op de bestaande locatie behouden kan blijven, bepalen we aan de hand van het boomwaarderingscijfer (W-cijfer) zoals omschreven in het Handboek bomen. Als het W-cijfer tussen 4 en 6 is, investeren we, indien nodig, in het verbeteren van de groeiplaats. Vormen van groeiplaatsverbetering zijn het mechanisch beluchten van de groeiplaats, toevoegen van voedingsstoffen aan de bodem, bodemopwaardering en/of uitbreiden van de groeiplaats.

Als uit onderzoek blijkt dat dit laatste nodig is, streven we ernaar om de groeiplaats uit te breiden tot een omvang zoals omschreven in paragraaf 5.3.1 4.3.3 Bomen circulair Gemeente Zwolle is ambitieus en wil een voorbeeldfunctie vervullen met betrekking tot circulariteit in de eigen bedrijfsvoering. Als we dit toepassen op bomen, zijn het laten afsterven van bomen op de locatie (zie paragraaf 4.3.4) en verplanten van bomen (zie paragraaf 4.4.2) mooie voorbeelden. Als afsterven op locatie of verplanten niet mogelijk zijn, dan kappen we de boom en hergebruiken we het hout waar mogelijk binnen onze gemeente. We zetten het vrijgekomen hout zo duurzaam mogelijk in. Hiervoor gebruiken we het PEFCcertificaat. Van origine is dit een keurmerk voor bomen in bosverband. Zwolle heeft er in samenwerking met PEFC Nederland voor gezorgd dat ook bomen die niet in bossen staan, maar bijvoorbeeld in de stad, in aanmerking kunnen komen voor een duurzaam PEFC-certificaat. Zwolle zal haar bomen buiten het bos laten certificeren. Dat is nodig om Zwols hout als bouwhout op grotere schaal in te mogen blijven zetten. We gaan een keten organiseren waarbij stadshout beter benut kan worden voor circulaire doeleinden. Zwolle is hierin koploper. Dit betekent niet dat Zwolle verandert in een zogenaamd productiebos. Dat past niet bij Zwolle en mag ook niet volgens de voorschriften van het certificaat.

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

11

m(be)leefbaar

We onderzoeken daarnaast de mogelijkheden om op kleine schaal bomendepots in te richten. Dit zijn plekken waar bomen tijdelijk worden geplant en ook vanuit die gedachte worden beheerd. Zo zorgen we voor tijdelijke vergroening. Als de locatie definitief wordt ingericht, hergebruiken we de bomen door ze te verplanten. 4.3.4 Afstervende en dode bomen In Zwolle mogen bomen oud worden. Als bomen in de aftakelfase komen en dit proces veilig kan verlopen, laten we de bomen waar mogelijk staan. Op deze manier ontstaat staand dood hout, wat een grote ecologische functie heeft. Is het niet veilig om een stervende boom te laten staan, dan kiezen we er bij voldoende ruimte en indien passend bij het onderhoudsniveau op de betreffende locatie, voor om de boom liggend te laten vergaan. Afstervende 3e grootte bomen vervangen we actief zodat er ruimte ontstaat voor nieuwe bomen met meer boomkroonvolume. 4.3.5 Rustperiode voor dieren In de huidige wetgeving is geen periode meer opgenomen waarin kappen niet mag. Voor alle werkzaamheden en mogelijke verstoringen geldt de Wet Natuurbescherming. Er geldt een zorgplicht waarin zorgvuldig handelen met betrekking tot plant- en diersoorten aangetoond moet worden. We werken volgens de goedgekeurde gedragscode soortenbescherming gemeenten van Stadswerk.

De gemeente Zwolle heeft daarnaast als uitgangspunt dat in de periode van 15 maart tot 15 juli geen bomen gekapt worden. We doen dit om in ieder geval in deze periode nestelende en broedende vogels zo min mogelijk te verstoren. Van dit uitgangspunt kan in overleg met de beheeradviseur groen van de gemeente worden afgeweken.

4.4 Bescherming van bomen bij projecten en werkzaamheden

Bij projectontwikkeling en werkzaamheden, is bescherming van bomen essentieel om bomen te behouden. In paragraaf 4.4.1 leggen we uit hoe we dit in de gemeente Zwolle doen aan de hand van de verschillende fasen in een project. De werkwijze voor verplanten van bomen bij projecten wordt beschreven in paragraaf 4.4.2 4.4.1 Projectfasen en boombescherming Initiatieffase In de initiatieffase van een project worden de beleidsadviseur groen en de landschapsontwerper betrokken bij het project. Zij geven in deze fase aan welke bomen en groenstructuren volgens de Groene kaart binnen het project aanwezig zijn.

12

m(be)leefbaar

Definitiefase Gedurende deze fase wordt een boominventarisatie uitgevoerd. Daarmee wordt getoetst welke bomen in het projectgebied behoudenswaardig zijn. Onderdeel van de bomeninventarisatie is de bepaling van het W-cijfer volgens het Handboek bomen. Behoudenswaardige bomen worden in principe ingepast in het ontwerp. Als het niet mogelijk is de bomen in te passen, wordt onderzocht of verplanten mogelijk is.

Deze tool kan het beschermen van boomwortels bij projecten ondersteunen.

De vakadviseur groen en/of de beheeradviseur groen geeft aan welke bomen moeten worden geïnventariseerd en denkt mee over mogelijkheden voor het inpassen van de bomen.

Als er wordt gewerkt binnen de kwetsbare boomzone dient een European Tree Worker (ETW’er) of kundig boomspecialist toezicht te houden op het werk. Als tijdens de uitvoering situaties worden aangetroffen die afwijken van de veronderstelde situatie met betrekking tot een boom, vindt afstemming plaats met de groene directievoerder en/of operationeel beheerder bomen.

Ontwerpfase Informatie over de ontwerpfase is opgenomen in hoofdstuk 5 ‘Bomen in de toekomst’, in paragraaf 5.2. Voorbereidingsfase Voor de bomen waarvan in de ontwerpfase is bepaald dat deze worden behouden (‘te handhaven’) wordt binnen de kwetsbare boomzone (kroonprojectie +1,5 meter rondom) door de aannemer een Bomen Effect Analyse (BEA) uitgevoerd. De BEA geeft antwoord op de vraag welke maatregelen nodig zijn om de boom in de huidige verschijningsvorm op de huidige standplaats duurzaam behouden in relatie tot de voorgenomen werkzaamheden. De BEA dient te voldoen aan de eisen in het Handboek Bomen. Voor bestaande bomen die niet inpasbaar zijn geldt de werkwijze zoals omschreven in de bomenverordening (herplant middels het opstellen van een compensatieplan). Voor alle bomen waar binnen de kwetsbare boomzone (kroonprojectie +1,5 meter rondom) werkzaamheden plaatsvinden, moet een werkplan worden opgesteld. Bomen waarvan de kwetsbare boomzone zich buiten een directe bronbemalingszone bevindt maar waarbij bronbemaling wel invloed heeft op het vochtgehalte binnen de kwetsbare boomzone, worden meegenomen in dit werkplan. Het werkplan bomen moet worden opgesteld conform de eisen uit het Handboek Bomen en moet zijn goedgekeurd door de gemeente.

Als de aannemer geen BEA laat uitvoeren en/of geen goedgekeurd werkplan bomen heeft, en schade toebrengt aan de boom, wordt een boetebedrag opgelegd. De procedure hiervoor is beschreven in de bomenverordening. Zwolle ontwikkelt momenteel een digitale tweelingstad. We onderzoeken de mogelijkheid om hierin de projectie van boomwortels zichtbaar te maken op basis van de richtlijnen in Handboek Bomen.

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

Realisatiefase In de realisatiefase dient de boombescherming zoals opgesteld in het werkplan te worden uitgevoerd. Ook dienen de maatregelen zoals opgesteld in de BEA te worden gerealiseerd. De poster ‘Werken rond bomen’ is van toepassing.

4.4.2 Bomen verplanten Bij het uitvoeren van projecten is verplanten van bomen een mogelijkheid. Bomen met een W-cijfer van 6 of hoger komen in aanmerking om verplant te worden, als deze moeten wijken voor herinrichtingen. Vanuit groenadvies vindt een eerste beoordeling plaats van de boom. Als er voldoende aanleiding is om verplanting te overwegen, wordt een verplantingsonderzoek uitgevoerd. Als uit dit onderzoek blijkt dat de boom verplantbaar is, dragen we de verantwoordelijkheid van de bomen over aan de ontwikkelende partij zodat deze ze gereed maakt voor een duurzame verplanting. Ook de nazorg van deze bomen is belegd bij de ontwikkelende partij.

5. Bomen in de toekomst Uitgangspunt van de gemeente Zwolle is om bestaande bomen zo lang mogelijk te behouden. Jonge aanplant is echter ook nodig om het bomenbestand robuust te houden en de boomkroonbedekking in de toekomst te behouden en te versterken. In dit hoofdstuk wordt beschreven aan welke richtlijnen moet worden voldaan bij het aanplanten van nieuwe bomen. In paragraaf 5.1 geven we aan welke normen we nastreven met betrekking tot diversiteit. Paragraaf 5.2 gaat over eisen aan plantmateriaal en de plantplaats.

5.1 Diversiteit in het bomenbestand

Om een robuust bomenbestand te realiseren streven we ernaar om de opbouw van het gehele bomenbestand volgens de 10-20-30 regel in te richten zoals opgesteld door Santamour (1990). Deze regel houdt in dat maximaal 10% van het totale bomenbestand van dezelfde soort mag zijn, maximaal 20% van het totale bomenbestand mag van hetzelfde geslacht zijn en maximaal 30% van het totale bomenbestand mag van dezelfde familie zijn. Dit streven hanteren we op stads- en stadsdeelniveau. In bijlage 5 is ook een overzicht op wijkniveau toegevoegd. In zijn algemeenheid streven we naar meer diversiteit binnen boomstructuren. Uitzondering op dit diversiteitsstreven zijn cultuurhistorische boomstructuren, boomstructuren waarbij het architectonische aspect van de omgeving zwaar mee weegt en bomen die onderdeel zijn van een kunstwerk. In deze structuren respecteren we de uniformiteit van soorten. We kiezen voor een passief omvormingsproces. Dit betekent dat we niet actief bomen gaan kappen om nieuwe soorten aan te planten. Bij uitval van bestaande bomen bekijken we welke soorten passen op die plek en kiezen we vervolgens een soort die bijdraagt aan het realiseren van de 10-20-30 regel. We realiseren ons dat middels deze werkwijze het streven niet voor elk bestaand stadsdeel op korte termijn te realiseren is, zoals zichtbaar wordt in tabel 5.1.

In nog te ontwikkelen nieuwbouwwijken is de 10-20-30 regel de norm om zo meer diversiteit te creëren. Bij het ontwerpen van een ruimtelijke ontwikkeling of herinrichting wordt al rekening gehouden met de soortkeuze. Door de ontwerper wordt een eindbeeld bepaald. Bij dit beeld wordt de juiste boomsoort gekozen. Bij het kiezen van de soort wordt onder andere gekeken naar de beschikbare ruimte bovengronds en ondergronds, de verhardingsdichtheid van de bestrating, de grondwaterstand, de grondsoort, de biodiversiteit en de diversiteit van het bomenbestand. We hanteren de

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

13

m(be)leefbaar

spelregel: “daar waar mogelijk kiezen we voor inheemse boomsoorten”. Als er gekozen wordt voor een inheemse boom gaan we onderzoeken of deze als autochtoon plantmateriaal in de gewenste aanplantmaat beschikbaar is. We zijn er ons van bewust dat inheemse maar ook autochtone boomsoorten van groot belang is voor de inheemse fauna.

m(be)leefbaar

van de bodem telkens een afweging maken tussen de verschillende belangen. Bij projecten blijven gezonde bestaande bomen in zo veel mogelijk gevallen behouden. Om dit te kunnen realiseren is goed overleg tussen alle partijen die betrokken zijn bij een project of herinrichting essentieel. De gemeente zoekt hiertoe in een vroeg stadium de samenwerking met deze (externe) partijen. Het zoeken naar technische oplossingen die ruimte en rust in de bodem opleveren, is hierbij een belangrijk onderwerp.

5.2 Veranderingen in de openbare ruimte

De energietransitie leidt de komende jaren tot veranderingen in de inrichting van de openbare ruimte, zowel ondergronds als bovengronds. Bomen dragen niet alleen bovengronds bij, maar ook ondergronds. Ze zorgen voor een levende en gezonde bodem. Om deze bijdrage te kunnen leveren hebben zij ondergronds voldoende rust, ruimte en een kwalitatief goede groeiplaats nodig. De ondergrond is echter ook nodig voor overige infrastructuur en voorzieningen zoals kabels en leidingen en ondergrondse containers. Door de beperkte ruimte die er is, zeker in het stedelijk gebied, is het inrichten van de ondergrondse ruimte een uitdaging. In Zwolle geven we de ondergrondse ruimte die een boom nodig heeft evenveel prioriteit als de ruimte die nodig is voor overige infrastructuur. Dit betekent dat we bij het roeren

5.2.1 De Zwolse adaptatiestrategie In de Zwolse Adaptatiestrategie staat op welke plekken bomen kunnen ondersteunen bij het klimaatadaptief maken van de gemeente. We sluiten aan bij deze strategie door maatregelen in kwetsbare gebieden voorrang te geven. Door te investeren in groeiplaatsen en door meer te vergroenen, vergroten we de sponswerking van de bodem. Hierbij kiezen we boomsoorten met de juiste eigenschappen, passend bij de klimaatproblematiek op die plek en houden we rekening met voldoende variatie in soorten. Dat is van belang om beter bestand te zijn tegen boomziekten en plagen. In de stedelijke omgeving durven we te experimenteren met nieuwe boomsoorten die meer bestand zijn tegen het veranderende klimaat.

5.2.2 Aanleg warmtenetten In de afweging om nieuwe warmtenetten aan te leggen wordt het kappen van bomen in de hoofd- en nevengroenstructuur zoveel mogelijk ontzien. Waar mogelijk worden de hoofdgroenstructuren niet gebruikt als potentieel trajectgebied voor warmtenetten. Ook worden bomen niet gekapt om verlies van rendement van zonnepanelen te verminderen of voorkomen. Bij het realiseren van de mobiliteitsambities uit de omgevingsvisie wordt de ruimte voor bomen vanaf het eerste moment meegenomen. De openbare ruimte die beschikbaar komt door het stimuleren van STO(M)P en het realiseren van Mobihubs, richten we groen in, waar mogelijk planten we bomen op deze plekken.

Midden Assendorp, Binnenstad, KamperpoortVeerallee

-

Quercus

26%

Quercus robur

22%

5.2.3 Kabels en leidingen Kabels en leidingen en groeiplaatsen concurreren vaak om ondergrondse ruimte. Bij projecten houden we rekening met het plaatsen van kabels en leidingen ten goede van de groeiplaats. Methoden hiervoor zijn het slimmer bundelen van kabels en leidingen en het toepassen van bijvoorbeeld mantelbuizen en fysieke afscheidingen als wortelschermen. Hierdoor komt er meer rust en ruimte voor de groeiplaats. Deze kunstmatige oplossingen zijn bij voorkeur van biobased materiaal en vrij van plastic. Indien het verleggen van kabels en leidingen nodig is om een boom een goede groeiplaats te geven, brengen we hiervan eerst de kosten in kaart. Op basis van de inventarisatie beslissen we over welke maatregelen worden genomen.

Noord AA-landen, Holtenbroek, Vechtlanden

-

Quercus

28%

Quercus robur

26%

5.3 Groeiplaatsen

Quercus

44%

Fraxinus excelsior Quercus robur

12% 42%

Stadsdeel

Families (> 30%)

Oost Berkum, Diezerpoort, Marsweteringlanden, Wipstrik

Fagaceae

47%

Geslacht (> 20%)

Soort (> 10%)

Zuid Ittersum, Schelle, Soestweteringlanden

-

Quercus

24%

Quercus robur

23%

West Poort van Zwolle, Stadshagen, Westenholte

-

Quercus

21%

Quercus robur

18%

Quercus

29%

Quercus robur

28%

Alle

Fagaceae

32%

Tabel 5.1 Overzicht oververtegenwoordigde families, geslachten en soorten per stadsdeel op basis van de huidige beheerinformatie

Groene kaart

Omlooptijd (in jaren)

Ambitieniveau

regulier groeiend

snel groeiend

Hoofdstructuur

Minimaal 80

Minimaal 45

Optimaal (indien niet haalbaar ‘Redelijk’)

Nevenstructuur

Minimaal 60

Minimaal 35

Optimaal (indien niet haalbaar ‘Redelijk’)

Toekomstboom (buiten structuren)

Minimaal 60

Minimaal 35

Optimaal (indien niet haalbaar ‘Redelijk’)

Witte vlek-gebieden

20 of 40

15 of 25

Optimaal (indien niet haalbaar ‘Redelijk’ of ‘Marginaal’)

Tabel 5.2: Omlooptijd bomen en ambitieniveau

14

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

Een goede groeiplaats is een essentiële voorwaarde voor de gezonde groei van een boom. Hiervoor hebben we in Zwolle volop aandacht. In Zwolle planten we nieuwe bomen bij hoge voorkeur in beplanting of gras. Dit geldt met name voor de hoofdgroenstructuur en de nevengroenstructuur zoals vastgelegd in de Groene kaart. Groeiplaatsen in open grond lijken op de natuurlijke omstandigheden waarin een boom groeit en de sponswerking van de bodem versterkt hierdoor. Er zijn ook minder (technische) investeringen nodig om de groeiplaats voldoende te laten zijn voor de boom. We planten bomen in de groenstructuur zoals vermeld op de Groene kaart altijd in een levensloopbestendige groeiplaats. Voor toekomstige bomen in verharding geldt de eis dat een groeiplaatsconstructie noodzakelijk is, afgestemd op beoogde omlooptijd. Levensloopbestendige (waardevolle) groeiplaatsen, worden op de Groene kaart opgenomen. In de beoordeling van ontwikkelingen wordt deze kaart leidend in de toetsing of vergunningplicht nodig is om de maatregel uit te voeren.

Levensloopbestendige groeiplaatsen worden in principe niet verstoord voor andere doeleinden. 5.3.1 Richtlijnen voor de groeiplaats Als een boom wordt geplant, wordt voor inrichting van de groeiplaats gestreefd naar de normen voor groeiplaatsen zoals omschreven in het Handboek Bomen. Voor extensief beheerde bermen laten we dit streven los omdat de gebiedseigen grond op deze plaatsen verdwijnt als grond wordt uitgewisseld en/of er te veel voedingsstoffen worden toegevoegd. De Zwolse bermen hebben ecologisch gezien veel waarde, waardoor behoud van de gebiedseigen bodemeigenschappen belangrijk is. Deze bodems hebben ook bewezen dat hier prima bomen kunnen groeien. Afhankelijk van de structuur waar een boom staat zoals vastgesteld in de Groene kaart, is er een richtlijn voor de omlooptijd bepaald voor de bomen. Zie hiervoor tabel 5.2. Met behulp van deze tabel kan de Boommonitor van het Norminstituut bomen worden ingevuld. De Boommonitor geeft inzicht in de benodigde doorwortelbare ruimte en het grondvlak dat nodig is. We streven hierbij naar de doorwortelbare ruimte op ambitieniveau ‘Optimaal’ en houden minimaal de doorwortelbare ruimte op ambitieniveau ‘Redelijk’ aan. In ‘witte vlek-gebieden kan ook ambitieniveau ‘Marginaal’’ worden aangehouden.

Als ook aan dit ambitieniveau niet kan worden voldaan, heroverwegen we of het planten van een boom op deze locatie meerwaarde heeft voor klimaatadaptatie, als stepping stone of voor het woongenot van de inwoners van Zwolle. Indien deze meerwaarde wordt gezien, dan kan er in de ‘witte vlek-gebieden’ voor worden gekozen toch bomen aan te planten in ontoereikende groeiplaatsen. Het aanplanten van heesters of vaste planten in plaats van een boom is op deze locaties ook een overweging. De hoge eisen die aan nieuwe groeiplaatsen worden gesteld, kunnen ervoor zorgen dat op minder plaatsen bomen kunnen worden aangeplant. Dit past bij de visie waarin we het bomenbestand beheren op basis van kwalitatief goede bomen en niet op basis van kwantitatief veel bomen. Door goede groeiplaatsen te ontwikkelen waardoor kwalitatief goede bomen ontstaan zal er ondanks dat er minder bomen zijn wel meer boomkroonvolume ontstaan.

5.4 Ontwerpen met bomen

Het realiseren van de ambitie om bomen gezond oud te kunnen laten worden, begint bij de juiste keuzes in het ontwerp.

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

15

m(be)leefbaar

Binnen de gemeente Zwolle zijn de groenadviseur en groenontwerpers vanaf het begin betrokken bij (civiele) projecten en herinrichtingsplannen om te adviseren wat wel en niet mogelijk is als het om bomen gaat. Hierbij is het nodig om aandacht te hebben voor de gevolgen van het veranderende klimaat op bomen, zoals omschreven in paragraaf 2.3. Er wordt ontworpen met zicht op het gewenste eindbeeld van de bomen. Door te ontwerpen op eindbeeld worden veel overlastsituaties als wortelopdruk of vruchtval, voorkomen. Als bij overlast blijkt dat deze overlast al te voorzien was op het moment dat de boom werd geplant, is de kans dat men succesvol snoei- of wortelkaprecht kan opeisen groter. Ook daarom wordt het belang van de juiste boom op de juiste plek en de aanleg van goede groeiplaatsen steeds belangrijker. Dit betekent dat de ontwerper aan de hand van de plek (Groene kaart) voorafgaand aan de ontwerpfase bepaalt wat de omlooptijd is van de boom en de daarbij behorende kroondiameter toepast in het ontwerp. Hierbij speelt de soortkeuze een belangrijke rol. Meer informatie hierover is te vinden in paragraaf 5.1. Ook de ondergronds benodigde groeiruimte wordt in het ontwerp meegenomen. Om deze gegevens inzichtelijk te maken kan het rekenprogramma Boommonitor gebruikt worden in combinatie met de informatie uit tabel 5.2 in dit hoofdstuk.

5.5 Herplant na kap

Om de Zwolse Adaptatiestrategie te kunnen volgen en aan de in hoofdstuk 3 gestelde doelstelling van groei van kroonoppervlak te voldoen, hebben we in Zwolle meer bomen (in goede groeiplaatsen) nodig. Dit realiseren we deels door gekapte bomen te compenseren middels herplant. De bomenverordening is hierbij leidend. In de toelichting op de verordening wordt uitgelegd op welke manieren het herplantplan bij voorgenomen kap bijdraagt aan het al dan niet verlenen van de kapvergunning. Bij het herplanten van gemeentelijke bomen kan de boommonitor van het Handboek bomen een waardevolle tool zijn om inzicht te krijgen in benodigde ruimte en het eindbeeld van de boom. Daarnaast raadplegen we voor de bepaling van de soortkeuze de boomstructuurkaart en de Zwolse sortimentslijst.

16

6. Participatie en communicatie Bomen roepen vaak emoties op bij inwoners. Dit kunnen positieve emoties zijn, maar ook negatieve. In Zwolle vinden we het belangrijk om mensen goed te informeren over onze bomen, zodat met name negatieve emoties worden voorkomen en waar mogelijk positieve emoties worden versterkt. In dit hoofdstuk is vastgelegd op welke manier inwoners van de gemeente geïnformeerd worden over bomen.

6.1 De lusten en lasten van een groene gemeente

De gemeente Zwolle is trots op haar groene uitstraling en het feit dat we bomen zo veel mogelijk proberen te behouden. Een groene gemeente levert veel op voor inwoners, zoals is terug te lezen in hoofdstuk 3 ‘Zwolse Bomenvisie’. Bomen hebben o.a. een positief effect op de (mentale) gezondheid van mensen. Bomen kunnen echter ook overlast veroorzaken. Dit zijn de lasten die leven in een groene omgeving met zich mee kan brengen. Wij zijn als gemeente graag duidelijk over de overlast die bomen met zich mee kunnen brengen en hoe we hier mee om gaan. In het protocol Overlast van bomen, dat door de gemeente is opgesteld, leggen we dit uit. We verwijzen actief naar de door het Normeninstituut bomen opgesteld website www.bomenzijnbelangrijk.nl. Deze website geeft bewoners alle benodigde informatie over bomen.

6.2 Communicatie over bijzondere bomen

De gemeente Zwolle zorgt goed voor haar bijzondere bomen. Deze bomen leveren een grote bijdrage aan het groene kapitaal van de gemeente. Op de website van de gemeente is al veel informatie te vinden over deze bomen: Bomen | Gemeente Zwolle. We willen echter ook dat mensen die de bomen buiten tegen komen op een laagdrempelige manier toegang hebben tot informatie over de waarde van deze bomen. Dit doen we middels het plaatsen informatiebordjes bij monumentale bomen die in beheer zijn bij de gemeente. Op deze manier vergroten we de kennis van inwoners over de waarde van bomen en vertellen we het verhaal van de betreffende boom. Op het bord kan informatie staan over de geschiedenis van de boom en de waarde die de boom vertegenwoordigt voor de stad en haar inwoners.

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

m(be)leefbaar

Particuliere eigenaren van bijzondere bomen geven we actief advies over hoe zij hun tuin zo in kunnen richten dat de bijzondere boom duurzaam behouden kan blijven.

6.3 Participatie met betrekking tot bomen

Het veilig onderhouden van bomen vraagt om specifieke kennis en vaardigheden, zeker als het om grote bomen gaat die aangeplant zijn met het doel om een bijdrage te leveren aan de leefbaarheid van de stad. Daarom kiest de gemeente er voor om bij het beheer van bomen in de hoofd- en nevengroenstructuur zelf keuzes te maken, zonder participatie van inwoners. Deze gebieden zijn terug te vinden op de Groene kaart van de gemeente. In de gebieden die niet onder de hoofd- en nevengroenstructuur vallen (witte vlek-gebieden), is er ruimte voor inspraak en meedenken door inwoners. Per situatie zal worden beslist op welke manier inwoners worden betrokken.

6.4 Communicatie bij beheer en onderhoud

Om het bomenbestand veilig en gezond te houden, vindt er onderhoud plaats. Als dit onderhoud kap of snoei betreft, roept dit vaak veel reacties op bij inwoners. Een goede communicatie over waarom en wanneer een boom gesnoeid of gekapt gaat worden, geeft duidelijkheid over waarom de maatregelen genomen worden en beperkt daardoor onbegrip bij inwoners. De gemeente Zwolle communiceert momenteel de voorgenomen snoei- en kapmaatregelen via digitale kaarten op de website: Bomen | Gemeente Zwolle.

6.5.1 Stichting Zwolle Groenstad

De kap van vergunningplichtige bomen wordt altijd afgestemd met Stichting Zwolle Groen Stad. Zij zijn de groene vertegenwoordigers van de stad, wijk of buurt.

6.6 Bomencommissie

De gemeente Zwolle heeft een bomencommissie. Dit is een onafhankelijke adviescommissie die bij complexe vragen over bomen advies geeft. Denk hierbij aan vragen over het afgeven van een kapvergunning of overlast. Bij het beoordelen van vergunningaanvragen worden punten toegekend aan zowel het belang voor boombehoud als aan het verwijderingsbelang. Het afwegingskader dat de gemeente hiervoor heeft opgesteld, is hierbij richtinggevend. Als blijkt dat het belang van boombehoud even zwaar weegt als het verwijderingsbelang, kan dat een reden zijn om de Bomencommissie in te zetten. De beoordelaar van de kapaanvragen of het college bepaalt of de Bomencommissie wordt ingezet. De bomencommissie geeft advies aan het college. Het is aan het college om te besluiten om dat advies wel of niet te volgen.

In de toekomst vermelden we bij de bomen die gekapt gaan worden op deze kaart ook de reden van de kap en de maatregel na kap (wel of geen herplant op dezelfde locatie). Als bij het uitvoeren van projecten het kappen van bomen onderdeel is, is communicatie hierover onderdeel van het project.

6.5 Communicatie bij kapaanvragen

Als een inwoner van Zwolle een boom wil kappen is in sommige gevallen een vergunning nodig. Op de website van de gemeente www.zwolle.nl/boom-kappen staat de procedure hiervoor beschreven. In de bomenverordening is vastgelegd wanneer een boom wel of niet gekapt mag worden.

Bomenbeleid Bijlage bij Groen- en recreatiebeleidsplan - april 2024

17

m(be)leefbaar

m(be)leefbaar

Bijlagen Bijlage 1: Begrippenlijst 3-30-300 – regel Vuistregel voor de groene leefomgeving. Vanuit elk huis minimaal 3 bomen in zicht. Elke buurt krijgt 30 procent bladerdek en iedereen woont maximaal 300 meter van een park. 10-20-30 regel Richtlijn voor diversiteit, opgesteld door Santamour. Maximaal 10% van het totale bomenbestand is van dezelfde soort, maximaal 20% van het totale bomenbestand van hetzelfde geslacht en maximaal 30% van het totale bomenbestand van dezelfde familie. Autochtone bomen Autochtone bomen zijn bomen die gegroeid zijn uit zaad van bomen die uit het eigen verspreidingsgebied komen en ook op die plek zijn gegroeid (of gekweekt). Zie ook: edepot.wur.nl/14268

Ecosysteemdiensten Diensten die door de natuur worden geleverd. Hierbij kan gedacht worden aan drinkwater, luchtzuivering, bestuiving van gewassen. Ook culturele en maatschappelijke diensten vallen hieronder, zoals comfort, recreatie en gezondheid. Ondersteunende diensten zoals de stofkringloop (stikstof, koolstof) worden ook gerekend tot de ecosysteemdiensten. Groene kaart De groene kaart van de gemeente Zwolle bevat de belangrijkste groen- en boomstructuren en de bijzondere bomen van de gemeente. Zie Groene Kaart | Gemeente Zwolle Habitat De omgeving waarin een bepaalde soort leeft omdat de omstandigheden daar voor die soort passend zijn.

Bladoppervlakte De oppervlakte van alle bladeren van één boom wanneer deze aansluitend uitgelegd worden.

Hangwater Hangwater is regenwater dat van bovenaf in de bodem wordt opgenomen. Als de wortels van bomen niet tot het grondwater reiken, zijn bomen afhankelijk van het hangwater dat in hun groeiplaats terecht komt.

Bomendepot Locaties waar bomen aangeplant worden en zodanig beheerd dat zij in de toekomst op een andere locatie binnen de gemeentegrenzen herplant kunnen worden.

Koele plek Een koele plek is een openbare plek waar groen aanwezig is met minimaal 50 (200) m² schaduw. De plek ligt niet direct langs een drukke weg.