Rapport - Energie in Genne Holten Haerst De Ruiten - mei 2024 incl 50 veelgestelde vragen

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten Dit onderzoek is uitgevoerd door:

In opdracht van de gemeente Zwartewaterland en de gemeente Zwolle

Klarenbeek, mei 2024

INHOUD 1

INLEIDING ........................................................................................................................................ 3

2

AANPAK EN VERLOOP VAN HET PROJECT ....................................................................................... 4 2.1

Organische aanpak in een complex speelveld ........................................................................ 4

2.2

Verloop op hoofdlijnen ........................................................................................................... 7

3

HET GEBIED ..................................................................................................................................... 8

4

ZON- EN WINDPROJECTEN IN HET GEBIED ................................................................................... 10 4.1

4.1.1

Initiatief Zonnepark Verkavelingsweg ........................................................................... 11

4.1.2

Initiatief Zonnepark in De Ruiten .................................................................................. 13

4.2

5

Zonnevelden.......................................................................................................................... 11

Windturbines ........................................................................................................................ 15

4.2.1

Zoekgebied vanuit de gemeenten................................................................................. 15

4.2.2

Belangstelling van projectontwikkelaars ....................................................................... 16

4.2.3

Belangstelling van energiecoöperaties ......................................................................... 16

4.2.4

Gebiedscoöperatie DuurSaam BuurtWint .................................................................... 18

4.2.5

Zorgen van mensen over windturbines. ....................................................................... 20

4.2.6

Positie van eendenkooi Haasjes .................................................................................... 22

Analyse en aanbevelingen............................................................................................................. 24 5.1

Randvoorwaarden ................................................................................................................. 24

5.2

Mogelijkheden in het gebied ................................................................................................ 27

5.2.1

Zonnevelden .................................................................................................................. 27

5.2.2

Windturbines ................................................................................................................. 27

5.3

Aanbevelingen....................................................................................................................... 29

5.4

Tot slot................................................................................................................................... 31

6

Bijlage: Lijst met organisaties ........................................................................................................ 32

7

Bijlage: Veelgestelde vragen en antwoorden ................................................................................ 33

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

2

1 INLEIDING De aanleiding Het algemeen belang van de verduurzaming van onze energievoorziening wordt breed gedragen, waarbij het opwekken van energie uit wind en zon belangrijke opties zijn. Tegelijkertijd kunnen de komst van windturbines en zonnevelden op een bepaalde locatie wel een grote invloed hebben op de omgeving en op de mensen die in die omgeving wonen en werken. Aan alle gemeenten in Nederland wordt gevraagd om een bijdrage te leveren aan de energietransitie door het vergroten van de opwekking van duurzame energie uit zon en wind. Dat geldt ook voor de gemeenten Zwartewaterland en Zwolle. Beide gemeenten hebben hiervoor hun ambities vastgesteld en aangeleverd in het kader van de Regionale Energiestrategie (RES) van het gebied West-Overijssel. Uitgangspunt van beleid daarbij is dat de mensen uit de omgeving betrokken zijn en kunnen profiteren van deze ontwikkeling, waarbij niet alleen de lasten, maar ook de lusten in de omgeving terecht komen. Een belangrijk begrip hierbij is ‘lokaal eigenaarschap’. Hoewel de precieze definitie van deze term niet helemaal vaststaat, wordt hier in het algemeen een combinatie bedoeld van enerzijds betrokkenheid, medezeggenschap en draagvlak en anderzijds financiële participatie en profijt.

Breed gedragen initiatief mogelijk? In het kader hiervan hebben de gemeenten Zwartewaterland en Zwolle aan Stimuland opdracht gegeven om te onderzoeken of er in het gebied, waarin de buurtschappen Genne, Holten, Haerst en De Ruiten liggen, draagvlak is om gezamenlijk te werken aan de ontwikkeling van grootschalige duurzame energieopwekking. Een aanvullende vraag was om, waar mogelijk, zowel voor- als tegenstanders bij elkaar te brengen. Als hieruit zou blijken dat een breed gedragen initiatief mogelijk is, zou de volgende fase kunnen bestaan uit het ondersteunen van de bewoners in het maken van een plan voor het realiseren van wind- en/of zonne-energie. In de praktijk was dat weerbarstig vanwege de complexe situatie van (tegenstrijdige) belangen, een voorgeschiedenis van verschillende initiatieven en de beperkte sociale samenhang in het gebied, omdat alle vier de buurtschappen een andere herkomst hebben en wellicht ook andere gebruiken en gewoonten. Ook bemerkten we dat als gevolg hiervan lang niet altijd openheid van zaken werd gegeven. Voor u ligt de rapportage van bovengenoemd onderzoek. Hoofdstuk 3 omvat de aanpak en het verloop van het project. In de daarop volgende hoofdstukken volgen een beknopte beschrijving van het gebied en van bestaande initiatieven voor zonnevelden en windturbines, met daarbij de positie van verschillende stakeholders.

Extra aandacht daarbij is er voor de vragen en zorgen die leven bij mensen die in het gebied wonen en werken. Daarna worden in hoofdstuk 6 een aantal scenario’s beschreven voor een breed gedragen project, met de daarbij behorende randvoorwaarden om dit te kunnen realiseren. Dit leidt tot een aantal aanbevelingen. In bijlage 1 is een lijst opgenomen met veelgestelde vragen aan de gemeenten en de provincie, met daarbij de antwoorden die de gemeenten en de provincie daarop hebben gegeven.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

3

Deze rapportage is opgesteld in opdracht van de gemeente Zwolle en de gemeente Zwartewaterland. De rapportage is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid opgesteld. Vanwege de mogelijke gevoeligheid van het onderwerp is ervoor gekozen om uitsluitend geanonimiseerde informatie te gebruiken. Het is desondanks mogelijk dat personen en/of organisaties zich herkennen in een deel of delen van deze rapportage. Mocht dit voor u bezwaarlijk zijn dan kunt u contact opnemen met de gemeente Zwolle of de gemeente Zwartewaterland voor nader overleg.

2 AANPAK EN VERLOOP VAN HET PROJECT 2.1 Organische aanpak in een complex speelveld In opdracht van de gemeenten Zwartewaterland en Zwolle is Stimuland in mei 2023 begonnen aan de rol van gebiedsbegeleider in het gebied Genne-Holten-Haerst-De Ruiten. Doel was om te kijken of er draagvlak is om gezamenlijk te werken aan het ontwikkelen van grootschalige duurzame energie door middel van: o

Buurt bij elkaar brengen (voor- en tegenstanders)

o

Bewoners van het gebied ondersteunen in het maken van een gezamenlijk plan voor wind- en of zonne-energie

o

Onderzoek (laten) doen naar positie eendenkooi

Stimuland heeft voortgebouwd op het werk wat al verricht was door een eerdere gebiedsbegeleider en op bijeenkomsten die reeds hadden plaatsgevonden. Bij aanvang van de opdracht waren wij ons nog onvoldoende bewust welke impact deze opgaven hebben op inwoners in het gebied, met hoeveel verschillende (commerciële) belangen je te maken hebt, ‘dubbele petten’ van bewoners die tegelijkertijd ook (economisch) belanghebbenden zijn wat op verschillende manier tot uiting komt en dat elkaar ook niet altijd iets gegund wordt. Daarnaast waren sommige partijen afhoudend om met ons in gesprek te gaan en waren in de gesprekken transparantie en openheid niet altijd aanwezig, waardoor pas gaandeweg duidelijk werd bij wie welke informatie bekend was. Een extra complexiteit waar wij mee te maken kregen, was een onverwachte veiligheidssituatie die zich voordeed. Deze optelsom en samenloop van omstandigheden maakte dat het doorlopen van een succesvol participatieproces extra ingewikkeld was. De (participatie)aanpak van Stimuland kenmerkt zich gewoonlijk als organisch (ontwikkelend en lerend) en er wordt gewerkt in co-creatie met de bewoners en de gemeenten als opdrachtgever. In de praktijk betekent dit oprecht naar elkaar luisteren, het eerlijke gesprek voeren, vanuit vooraf gedeelde kaders, met het juiste verhaal en een passende benadering.

Participatie is overigens niet hetzelfde als draagvlak creëren. Maar een zorgvuldig participatieproces kan draagvlak wel vergroten. Naar elkaar luisteren betekent namelijk nog niet dat er voor iedereen een wenselijk en gedragen plan komt. De belangen kunnen immers verschillend zijn. Samen proberen we er wel voor te zorgen dat alle argumenten en belangen afgewogen kunnen worden voor weloverwogen besluitvorming.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

4

Processtappen De oorspronkelijk aanpak zoals omschreven in de offerte (n230067/03212.20) bestond uit de hieronder omschreven stappen waaruit het (gebieds)proces zou kunnen bestaan. Van de aanpak kon worden afgeweken en tussentijds is gewerkt met go-no-go-momenten.

Nut, noodzaak en planning van deze activiteiten zijn in frequent overleg met de opdrachtgever en bewoners bepaald. Het proces was, zoals aangegeven, organisch en dynamisch. De gesprekken en de processen richtten zich op verschillende onderdelen en stakeholders, elk met een eigen karakter en tempo. De activiteiten zijn ook niet volgordelijk uitgevoerd, maar liepen soms parallel of werden op een later moment verwezenlijkt. De ingewikkelde omstandigheden zoals eerder geschetst hebben van ons en van de opdrachtgever een extra flexibele houding gevraagd. Bestaande initiatieven hebben hun eigen proces en dynamiek, waarbij men niet altijd openstond om af te stemmen. We hebben onze aanpak continu aangepast aan de veranderende omstandigheden en uitdagingen. We zijn niet weggelopen toen het moeilijk werd en hebben onze verantwoordelijkheid genomen omdat we het belangrijk vinden dat de belangen van de bewoners in dit gebied zo goed mogelijk geborgd zijn in de opgaves met betrekking tot grootschalige opwek van zon en wind en de initiatieven die er

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

5

zijn en/of worden ontwikkeld om dit in te vullen. Dit heeft er wel toe geleid dat niet alle stappen zoals hierboven zijn omschreven gerealiseerd konden worden, binnen de beschikbare tijd en het budget. Hieronder staat omschreven welke activiteiten zijn uitgevoerd. De eerste fase bestond uit een inventarisatie door op te halen wat er speelt en leeft in het gebied ten aanzien van (de initiatieven voor) het ontwikkelen van grootschalige duurzame energie. Dit hebben we gedaan aan de hand van de volgende stappen die veelal gelijktijdig zijn uitgevoerd.

De vele gesprekken, zowel aan de keukentafel als in de vele telefoontjes daarna, hebben ons een goed beeld gegeven in de breed uiteenlopende belangen, meningen, zorgen en mogelijkheden van bewoners en belanghebbenden. Wij hebben niet met iedereen in het gebied kunnen spreken, maar wij denken dat de combinatie van geïnterviewden een goede afspiegeling vormt van de bewoners in het gebied, waarbij alle verschillende invalshoeken met voor- en tegenstanders aan bod zijn gekomen. Tijdens het proces hebben wij aan de hand van bovenstaande activiteiten de wensen en zorgen geïnventariseerd onder bewoners en stakeholders uit het gebied. Uitgaande hiervan hebben we verschillende mogelijkheden en initiatieven (scenario’s) in beeld gebracht (met doelen en kansen) en zijn we op zoek gegaan (met de bewoners) naar scenario’s die kunnen rekenen op (een breed) draagvlak. Op basis daarvan hebben wij geprobeerd een aanzet te geven voor randvoorwaarden waar initiatiefnemers/initiatieven voor grootschalige opwek van zon en wind aan zouden moeten voldoen met betrekking tot participatie en draagvlak van bewoners. We constateren dat de aanvragen voor gesprekken blijven komen en daar proberen we zo lang de opdracht loopt zoveel mogelijk invulling aan te geven om het draagvlak voor de opgaven en de initiatieven in het gebied te vergroten.

De volgende fase betreft het uitwerken van de scenario’s, samen met bewoners tot een gedragen plan. Hier zijn in deze rapportage aanzetten toe gegeven, maar om bovenstaande redenen niet afgerond. Dit rapport kan als basis dienen om dit verder uit te werken. * Een lijst hiervan is opgenomen in bijlage 6

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

6

2.2 Verloop op hoofdlijnen In de gesprekken met de bewoners hebben we veel informatie opgehaald en zijn zorgen benoemd over de komst van grootschalige zon- en windprojecten. Ook zijn er zorgen over andere ontwikkelingen, met name in de landbouw. In de gesprekken ervaarden we enerzijds spanning. Zo is verschillende keren door bewoners het gevoel benoemd dat ze zich ‘afvoerputje’ voelen van de gemeente of van de provincie Overijssel. Anderzijds hebben we ook gezien dat de gesprekken verbindend hebben gewerkt en bij hebben gedragen aan begrip voor de opgaves en onderling begrip. De gesprekken met belanghebbenden hebben vooral geleid tot meer informatie en inzicht in de stand van zaken van verschillende plannen en initiatieven. De eerste bijeenkomst had vooral als doel om te zorgen dat weer ‘met elkaar gepraat’ werd in plaats van ‘over elkaar’. De tweede stond in het teken van informatie-uitwisseling tussen gemeenten en provincie en de bewoners. De gesprekken met bewoners en belanghebbenden en de gebiedsbijeenkomsten toonden ook de complexiteit van dit speelveld aan met het gegeven dat er een forse opgave is voor energietransitie, verschillende, tegenstrijdige en commerciële belangen, beperkte sociale samenhang tussen de kernen en initiatieven met verschillende snelheden met ook een lopend (gebieds)proces uitgevoerd door Stimuland.

Daarnaast loopt er ook nog een groter proces om te komen tot een gebiedsvisie ‘Ten Noorden van de Vecht’ voor het gebied tussen de plaatsen Hasselt, Staphorst, Dalfsen en Zwolle. Het werd er voor de inwoners niet altijd duidelijker op. Regelmatig kregen wij de vragen van bewoners en initiatiefnemers welke status ‘ons’ proces nu had in relatie tot de ontwikkeling van de gebiedsvisie en de reeds bestaande (particuliere) initiatieven voor de opwek van energie uit zon en wind in het gebied Genne-Holten-Haerst-De Ruiten. Vaak waren deze initiatiefnemers al redelijk gevorderd met hun plannen en waren hierover ook in overleg met de gemeenten. Dat geldt met name voor het initiatief van Buurtwint, ondersteund door LEIS, die in dezelfde periode ook een aantal bijeenkomsten heeft georganiseerd. Dit riep dikwijls een diffuus beeld op. Daarbij kregen we ook nog onverwachts te maken met een veiligheidssituatie. Op basis van de gesprekken kunnen wij wel vaststellen dat verschillende partijen te maken hebben gehad met soortgelijke omstandigheden. Mensen in het gebied zijn hier bekend mee. Tegelijkertijd merken wij op dat deze situatie wel invloed had op de doorloop van en dynamiek in het (participatie)proces.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

7

3 HET GEBIED Het gebied ligt ten noorden van Zwolle, tussen de A28 en de Vecht die daar overgaat in het Zwarte Water. Aan de noordzijde wordt het gebied begrensd door de N377 van Hasselt naar De Lichtmis. Langs de Vecht en het Zwarte Water liggen de buurtschappen Genne, Holten en Haerst. Aan de noordoostkant ligt het gebied De Ruiten. Het gebied heeft een relatief lage bevolkingsdichtheid en een open landschapsstructuur. Binnen de buurtschappen is sprake van sociale samenhang. Veel mensen, families wonen al langere tijd in dit gebied en voelen zich ermee verbonden. Mensen uit de buurt kennen elkaar vaak al generaties lang. Ze waarderen en voelen zich verbonden met de agrarische sector. Mensen wonen er met plezier en waarderen de rust en ruimte in het gebied. Er zijn ook jaarlijkse sociale activiteiten zoals bijvoorbeeld buurtbarbecues of uitstapjes. De sociale samenhang tussen de buurtschappen onderling is beperkt, daarvoor is het gebied van Genne tot aan De Ruiten, bij De Lichtmis te groot.

Afb. 1: Zoekgebied grootschalige duurzame energieopwekking met zon en wind Genne-Holten-Haerst

Het is een veenweidegebied, overwegend in gebruik als grasland voor melkveehouderij. Verspreid in het gebied staan een aantal boerderijen, waarvan een groot deel nog als boerenbedrijf in gebruik is. Onder het veen bevindt zich zand. In het zuiden van het gebied ligt de Bomhofsplas, waaruit dit zand wordt gewonnen. In het gebied zijn drie eendenkooien. Bij één daarvan, eendenkooi Haasjes, is er sprake van afpalingsrecht. Dit betreft een oud recht waarbij verstorende activiteiten binnen een afstand van 1130 meter vanaf de eendenkooi niet zijn toegestaan, tenzij de kooiker daar toestemming voor geeft. In paragraaf 4.2.6 wordt hier nader op in gegaan.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

8

Tot enkele jaren geleden lag er een laagvliegroute van het ministerie van Defensie over het gebied, waardoor de plaatsing van windturbines niet was toegestaan. Sinds de opheffing van deze laagvliegroute in 2020 vormt dit geen belemmering meer. Door het gebied loopt een bovengrondse hoogspanningslijn van TenneT. Daarnaast werkt TenneT aan een plan voor de realisatie van een nieuwe ondergrondse hoogspanningsverbinding tussen Zwolle en Meppel, waarbij een mogelijk tracé door het gebied loopt. Verder loopt er een gastransportleiding van Gasunie door het gebied. Beide hoogspanningslijnen en de gasleiding zijn relevant voor de mogelijke plaatsing van windturbines, in verband met de benodigde afstanden.

Afb. 2: Overzicht hoogspanningslijn, kabeltracé en gasleiding in het gebied

Dit gebied is deel van een groter gebied ‘Ten noorden van de Vecht’ van de vier gemeenten Zwolle, Staphorst, Dalfsen en Zwartewaterland (ZSDZ). Voor dit grotere gebied wordt gewerkt aan een gebiedsvisie. Hierin wordt een visie ontwikkeld over belangrijke thema’s van het gebied, zoals wonen, werken, landbouw, landschap en ook duurzame energie. De uitkomsten hiervan worden in de loop van 2024 verwacht.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

9

4 ZON- EN WINDPROJECTEN IN HET GEBIED Om invulling te geven aan de vraag naar wind- en zonne-energie worden door gemeenten (zoek)gebieden hiervoor aangewezen. In 2022 heeft de gemeente Zwartewaterland 6 gebieden aangewezen waar windmolens en zonneparken mogelijk zijn. Het gebied Genne-Holten is aangewezen als zoekgebied voor zowel zon als wind. Dit gebied is voor de gemeente het zoekgebied waar voor wind prioriteit aan wordt gegeven, mede vanwege de lage bevolkingsdichtheid en de open landschapsstructuur van het gebied. De gemeente Zwolle heeft het naastgelegen gebied Haerst-De Ruiten aangewezen als potentieel geschikt gebied voor duurzame energieopwekking. Daarom werken de gemeenten Zwolle en Zwartewaterland nauw samen in het zoekgebied Genne, Holten, Haerst en De Ruiten. Het is de bedoeling dat energieopwekking uit zon en wind zoveel mogelijk lokaal eigendom wordt. Dit komt ook overeen met het beleid van de provincie Overijssel. Zo beslissen de bewoners zelf (mee) over een project en over de opbrengsten van zonne- en windenergie. De gemeenten zijn bij het invullen van hun ambities afhankelijk van het beleid van de provincie Overijssel. De provincie Overijssel heeft in het afgelopen jaar het beleid voor het opwekken van zonen windenergie aangescherpt. Dit wordt ook beschreven in het Provinciaal Programma Energiestrategie 2024 (zie kader).

De provincie houdt vast aan de afgesproken verhouding: 40 procent zon en 60 procent wind. Het PPE-2024 moet nog definitief door Gedeputeerde Staten worden vastgesteld. Dit veranderende beleid heeft impact op de verschillende initiatieven in het gebied. Provinciaal Programma Energiestrategie 2024 Het Provinciaal Programma Energietransitie 20241 (PPE) is een instrument van de provincie Overijssel om de provinciale ambities uit de RES te realiseren. Het PPE richt met name op windenergie omdat anders de doelen uit beide RES-regio’s voor 2030 niet behaald worden. Het programma is een uitwerking van de kaders die door Provinciale Staten worden vastgesteld in de Omgevingsvisie en -verordening. Hieraan is toegevoegd de realisering van de windambitie in vier voorkeursgebieden. Het doel van het PPE is realisering van ambitie van de RES, ruimtelijke afwegingscriteria voor vergunningen voor windinitiatieven en kaders voor lokaal eigendom. Het PPE geeft duidelijkheid over de verdeling van de RES-opgave over de provincie en binnen de RES-regio’s. De gemeenten zijn het eerste aanspreekpunt voor lokale initiatieven en projecten. Afhankelijk van het schaalniveau wordt per initiatief afspraken gemaakt over de rolverdeling tussen gemeente en provincie. Ook wordt aangegeven in welke gevallen de provincie bevoegd gezag is.

In het PPE wordt aangegeven welke voorkeursgebieden in beeld zijn voor grootschalige clustering van windturbines. Eén van deze gebieden betreft ZSDZ. Met de voorgenomen plannen is het waarschijnlijk dat de samenwerkende gemeenten in deze gebieden een aanvulling van minimaal 15 turbines realiseren bovenop de 16 bestaande turbines. Verder wordt in het PPE het maximum aan windenergie per voorkeursgebied aangewezen. In het geval van ZSDZ wordt uitgegaan van 415

1 https://zoek.officielebekendmakingen.nl/prb-2024-777.pdf. Dit heeft de status van voorgenomen beleid, in afwachting

van finale besluitvorming.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

10

GWh. Over de realisering hiervan worden nadere (programmerings)afspraken wind op land (pWOL) op gebiedsniveau gemaakt. Binnen in de pWOL worden aanvragen getoetst aan de indieningsvereisten en de toetsingscriteria. In de PPE worden kaders voor participatie geschetst. Het gaat hierbij om twee vormen: proces- en projectparticipatie. Procesparticipatie is het betrekken van inwoners bij het proces om te komen tot beleidskeuzes. Projectparticipatie is het betrekken van inwoners bij concrete projecten. In het PPE wordt bij twee aspecten specifiek stilgestaan bij windprojecten die van belang zijn voor invloed op en draagvlak van windprojecten: participatie en lokaal eigendom. Ten aanzien van de projectparticipatie wil de provincie aanvullend het volgende terugzien bij windprojecten: •

Optimale participatie van de omgeving. De initiatiefnemer stelt hiertoe conform provinciale vereisten en format een participatieplan op en heeft een inspanningsverplichting.

•

Als onderdeel van projectparticipatie stelt de initiatiefnemer een omgevingsadviesraad (OAR) in, waarin alle belanghebbende partijen constructief deel kunnen nemen zodat een representatief beeld van belangen wordt meegenomen en meegewogen in het participatieproces.

•

In een verslag staan de resultaten van het participatieproces.

In het PPE wordt ook een definitie gegeven van lokaal eigendom. Lokaal eigendom is een middel om lokaal zeggenschap over een energieproject te realiseren en de lusten en lasten in het gebied evenredig te verdelen. Lokaal eigendom beperkt zich niet tot het projectgebied (de direct omwonenden), maar betreft het gebied met alle betrokkenen die lusten of lasten van het project (kunnen) ervaren. Het is daarbij van belang dat iedereen in het gebied die mee wil doen, deel kan nemen. In de basis wordt uitgegaan van een realisatie van 50% lokaal eigendom. Dit betekent dat de lokale omgeving kan gaan samenwerken in de vorm van een coöperatie om zo gezamenlijk eigenaar te worden van de helft van de windturbine(s). In het PPE wordt een afwegingskader geschetst hoe het bevoegd gezag per situatie of scenario kan handelen om 50% lokaal eigendom te realiseren in een initiatief. Kader Provinciaal Programma Energiestrategie 2024

In de volgende paragrafen wordt er specifiek ingegaan op de verschillende zon- en windinitiatieven die er zijn in het gebied.

4.1 Zonnevelden 4.1.1 Initiatief Zonnepark Verkavelingsweg Beknopte omschrijving van het initiatief Dit zonnepark is gepland nabij het buurtschap Holten, op een strook land tussen de Verkavelingsweg en de Boerweg. Zie afbeelding 3. De beoogde oppervlakte van het zonnepark is circa 6 ha. In het ontwerp van het zonnepark wordt extra ruimte tussen de panelen open gelaten, zodat daar nog wat kan groeien. Dit zonnepark past in het gemeentelijk beleid van enkele jaren geleden, waarbij de gemeente een belangrijk deel van de gewenste duurzame energie wilde realiseren met zonneparken. Deze locatie werd in 2020 door de gemeente aangewezen als pilotlocatie. De omgevingsvergunning werd aangevraagd in augustus 2022.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

11

Afb. 3: Locatie zonnepark tussen Verkavelingsweg en Boerweg

Betrokkenheid en standpunt omwonenden De initiatiefnemer geeft aan dat hij geprobeerd heeft om de buurt op een goede manier te informeren en te betrekken bij dit project, door een inloopavond te houden waarbij ook de gemeente aanwezig was en individuele gesprekken met omwonenden en tegenstanders te voeren. Uit gesprekken met omwonenden is gebleken dat zij geen voorstander zijn van het realiseren van dit zonnepark. De belangrijkste bezwaren zijn: de aantasting van het landschap, het gebruik van waardevolle landbouwgrond voor zonnepanelen en de nadelige effecten op de natuur, vooral de vogels. Ook over de financiële haalbaarheid van het initiatief zijn twijfels. Het initiatief leidt tot spanningen in de onderlinge verhoudingen in de buurt. Door de betrokkenen wordt de spanning tussen initiatiefnemers en andere agrarische ondernemers in de buurt ook getypeerd in een bredere context, waarin zij andere keuzes maken en ook kiezen voor een andere type bedrijfsvoering. Verschillende omwonenden hebben uitgesproken om mogelijk naar de rechter te stappen als een vergunning wordt afgegeven voor het initiatief. Proces gemeente/stand van zaken vergunningentraject Op 13 februari 2024 heeft het college een besluit genomen inzake de ontwerp-omgevingsvergunning en aan de gemeenteraad gevraagd om een ‘verklaring van geen bedenkingen’ af te geven.

Op 21 maart 2024 heeft de raad (unaniem) besloten om dat niet te doen. Het belangrijkste argument dat door de raadsleden naar voren werd gebracht is dat het project onvoldoende invulling geeft aan lokaal eigendom, waarvoor in januari 2022 nieuw beleid is vastgesteld (dus voorafgaand aan de vergunningsaanvraag van augustus 2022). Met dit besluit krijgt dit zonnepark vermoedelijk geen vervolg. Dit is een teleurstelling voor de initiatiefnemers, mede in het licht van de eerdere aanwijzing van het initiatief als pilotlocatie, waarbij mogelijk verwachtingen waren gecreëerd dat dit wel door zou kunnen gaan. Het is denkbaar dat de aanvrager dit besluit eventueel voorlegt aan de rechter ter heroverweging.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

12

Advies Om na dit besluit tot een goede afronding te komen, willen we de gemeente Zwartewaterland adviseren om bijvoorbeeld in de vorm van gesprekken aandacht te hebben voor de ontstane spanningen in de buurt en voor de niet-gerealiseerde verwachtingen die geschapen zijn rondom dit initiatief.

4.1.2 Initiatief Zonnepark in De Ruiten Korte omschrijving initiatief Statkraft, een groot, internationaal energiebedrijf, heeft een grondpositie in de noordoosthoek van het gebied (De Ruiten) in de vorm van afspraken met grondeigenaren, voor de ontwikkeling van een zonnepark. Het gaat om circa 25 ha, verdeeld over vijf percelen. Een van de grondeigenaren is Staatsbosbeheer. De andere drie eigenaren zijn boeren die niet in het gebied wonen. De gronden worden nu als grasland gebruikt. Het plan is om een zonnepark te ontwikkelen met veel aandacht voor natuurwaarden. Na afloop van de levensduur (25 jaar) worden de gronden verkocht aan Staatsbosbeheer voor natuurontwikkeling. De algemene grondhouding van Staatsbosbeheer in dergelijke projecten is dat de ontwikkeling van duurzame energie positief is en ze hieraan meewerken, mits de natuur daar geen (of nauwelijks) schade van ondervindt. Daar waar passend wil Staatsbosbeheer ook financieel in projecten voor duurzame energie participeren. Betrokkenheid en standpunt omwonenden Door de initiatiefnemers is contact opgenomen met omwonenden tot een afstand van 500 meter. Met de meeste omwonenden is daadwerkelijk gesproken. Er zijn wisselende signalen, omwonenden die het zonnepark te dichtbij vinden komen en omwonenden – die iets verder weg wonen – die overwegend positief zijn.

Met de direct aangrenzende grondeigenaren is nog niet gesproken. Boeren uit het gebied zijn hier fel op tegen, omdat dit landbouwgrond wegneemt. Andere omwonenden zijn het hier vaak mee eens. Het belang van natuurontwikkeling wordt door omwonenden veelal niet gezien. Andere signalen en zorgen die omwonenden delen zijn dat ze zonneparken lelijk vinden, verdringing op het elektriciteitsnetwerk, mogelijke gezondheidsrisico’s, beperkt geïnformeerd worden en toename van spanningen tussen omwonenden. Onze algemene indruk is dat er geen belangstelling is voor participatie en dat de sfeer gelaten is.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

13

Proces gemeente/stand van zaken vergunningentraject Het initiatief van Statkraft past niet in het nieuwe beleid van de provincie voor zonne-energie, waarin zonneparken (groter dan 2 hectare) op landbouwgrond en natuurgrond niet meer zijn toegestaan. Dat betekent dat dit initiatief ook geen vervolg krijgt. Dit is een teleurstelling voor de initiatiefnemers. Advies Om na dit besluit tot een goede afronding te komen, willen we de gemeente Zwolle adviseren om, eventueel samen met de provincie Overijssel, het gesprek aan te gaan met de initiatiefnemers, met daarin aandacht voor de mogelijke vooruitzichten die gesteld zijn.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

14

4.2 Windturbines Tot voor enkele jaren geleden was het niet toegestaan om windturbines in dit gebied te plaatsen, vanwege de laagvliegroute van het ministerie van Defensie die precies over dit gebied viel. Sinds deze laagvliegroutes in 2020 zijn opgeheven staat dit gebied in de belangstelling voor de plaatsing van windturbines.

4.2.1 Zoekgebied vanuit de gemeenten In oktober 2022 heeft de gemeenteraad van Zwartewaterland een aantal zoekgebieden voor winden zonne-energie vastgesteld, waaronder het zoekgebied wind Genne-Holten2. Hierbij werd specifiek aan dit gebied de jaarlijkse opwek 50 gigawattuur3 uit windenergie toegewezen. Dat betekent dat het ‘zoeken’ niet vrijblijvend is. De gemeente heeft als doel om dit te realiseren als belangrijk onderdeel van de gemeentelijke bijdrage aan de RES (tot 2030). Indien zou blijken dat er vanuit het gebied niet een breed gedragen initiatief voor windenergie van de grond komt, kan de gemeente besluiten om een tender uit te schrijven, waarop partijen in kunnen schrijven. Dit heeft nadrukkelijk niet de voorkeur van de gemeente. Het Zwolse deel van dit gebied (De Ruiten en Haerst) is door de gemeente Zwolle aangewezen als kansrijk gebied voor wind- en zonne-energie. Anders dan bij de gemeente Zwartewaterland, is hier geen taakstelling voor de minimale opwek opgenomen. De bijdrage van de gemeente Zwolle aan de regionale energiestrategie transitie (tot 2030) wordt naar verwachting elders in de gemeente ingevuld. Dat betekent dat de druk, in zowel tijd als resultaat, voor de gemeente Zwolle anders is dan voor de gemeente Zwartewaterland.

Aanvullend hierop zijn in april 2024 concept-programmeringsafspraken gemaakt tussen de gemeenten en de provincie, waarbij op Zwols grondgebied ruimte wordt gegeven in Haerst, maar niet in De Ruiten. Vanuit landschappelijk oogpunt is het gehele gebied Genne-Holten-Haerst-De Ruiten één samenhangend gebied. Daarom werken de gemeenten voor dit gebied ‘grensontkennend’ samen, waarbij wordt gekeken naar mogelijkheden voor gecombineerde zoekgebieden. Deze landschappelijke samenhang vertaalt zich niet in sociale samenhang. Dit gebied bevindt zich ‘tussen’ de verschillende buurtschappen en zoals eerder genoemd is de sociale samenhang tussen de buurtschappen niet zo sterk.

2 Het zoekgebied wind Genne-Holten betreft een strook land van circa 0,8 km x 3 km, parallel en aan de oostkant grenzend

aan de hoogspanningslijnen. De eendenkooi Haasjes valt midden in dit gebied. 3 Deze 50 gigawattuur per jaar kan worden opgewekt met drie á vier grote, moderne windturbines.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

15

4.2.2 Belangstelling van projectontwikkelaars Dit gebied staat ook in de belangstelling van projectontwikkelaars. De afgelopen jaren zijn grondeigenaren benaderd door projectontwikkelaars om een intentieovereenkomst af te sluiten voor de plaatsing van windturbines op hun grond. Enkele grondeigenaren hebben dit ook daadwerkelijk gedaan. Eén van deze partijen is Ventolines. Dit is geen projectontwikkelaar die zelf risicodragend een project ontwikkelt, maar een dienstverlener die namens de klant een project voor windenergie kan begeleiden. In dit geval is Ventolines actief voor hun klant Begro, een investeringsorganisatie, gevestigd in Emmeloord. In gesprek met vertegenwoordigers van Ventolines geven zij aan dat zij zich terughoudend hebben opgesteld. Dit op verzoek van enkele grondeigenaren, die zelf eerst de ruimte wilden hebben om zich te organiseren. Ventolines geeft verder aan te willen samenwerken met andere partijen, om onder andere goede invulling te geven aan ‘lokaal eigendom’.

4.2.3 Belangstelling van energiecoöperaties In beide gemeenten is een energiecoöperatie actief. In Zwolle is dit Blauwvinger Energie, in Zwartewaterland is dit Energiek Zwartewaterland. Beide coöperaties hebben samen een werkgroep voor windenergie opgericht, met als doel om juist in dit gebied ook een project voor windenergie te ontwikkelen. In gesprekken met vertegenwoordigers van de energiecoöperaties geven zij aan dat zij graag als partner betrokken willen zijn in de ontwikkeling van een windenergieproject. Zij geven daarbij aan dat betrokkenheid van de coöperaties betekent dat de eis van ‘lokaal eigendom’ is ingevuld, weliswaar in bredere context dan alleen vanuit het gebied. De leden van de coöperaties wonen immers verspreid over beide gemeenten, waarbinnen ook het gebied valt van Genne, Holten, Haerst en De Ruiten. Deze uitleg van ‘lokaal eigendom’ sluit aan bij hoe dit in het PPE-2024 omschreven is, maar voor medezeggenschap en compensatie wordt de nadruk gelegd op omwonenden tot een afstand van 1500 meter. Maar natuurlijk kunnen inwoners van het gebied zelf ook lid worden. Daarbij is het mogelijk om het zo te organiseren dat inwoners binnen het gebied meer invloed hebben in een project (in de vorm van stemrecht en participatiemogelijkheden) dan andere leden van buiten het gebied.

Deze invulling van het begrip ‘lokaal eigendom’ komt echter niet overeen met het beeld dat naar voren komt vanuit het gebied. In gesprekken met bewoners en grondeigenaren in het gebied worden deze coöperaties niet echt gezien als ‘lokaal’. De coöperaties worden eerder gezien als vertegenwoordigers van ‘de stad’. Dit past bij het gevoel van een aantal bewoners van tegenstelling tussen stad en platteland, waarbij de lasten bij het platteland worden gelegd, maar de lusten naar de stad gaan. De energiecoöperaties geven aan dat ze het gevoel hebben dat ze op afstand worden gehouden vanuit het gebied, en aanvankelijk ook door de gemeenten.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

16

De energiecoöperaties noemen dat zij beschikken over een elektrische aansluiting van het zonnepark op de Bomhofsplas, waar Blauwvinger Energie mede-eigenaar van is. Hier zou wellicht een combinatie kunnen worden gemaakt met het nieuw te bouwen windpark. In het licht van moeilijk te verkrijgen netaansluitingen kan dit een voordeel zijn. Uit de gesprekken blijkt dat de beide gemeenten inmiddels een positieve grondhouding hebben ten aanzien van de beide coöperaties. Vanwege de belangrijke partnerrol die de coöperaties hebben voor de energietransitie is dat ook begrijpelijk. Dat betekent nog niet dat de coöperaties direct een rol zouden moeten vervullen bij een mogelijk energieproject in het gebied Genne, Holten, Haerst, De Ruiten, want de gemeenten geven immers prioriteit aan lokaal draagvlak vanuit het gebied zelf. Wij vinden het echter wel begrijpelijk dat deze coöperaties wel als optie worden opengehouden mocht het vanuit het gebied zelf niet lukken. Er blijkt dus een verschil te bestaan tussen enerzijds de ‘beleidsmatige uitleg’ van lokaal eigenaarschap en anderzijds ‘het gevoel’ vanuit het gebied. Misschien is het mogelijk om dit verschil (deels) te overbruggen als de coöperaties meer leden in het gebied zouden hebben.

Een andere energiecoöperatie die belangstelling heeft getoond voor ontwikkeling van windenergie in dit gebied is Berkum Energieneutraal, een wijkcoöperatie van Berkum. Berkum is een wijk van Zwolle, vlak ten zuiden van Haerst. De coöperatie heeft ten doel om Berkum van het gas af te halen om energieneutraal te worden. Daarvoor zouden zij graag willen participeren in een project voor windontwikkeling in dit gebied. Ook voor Berkum Energieneutraal geldt dat zij vanuit het gebied Genne-Holten-Haerst-De Ruiten niet als ‘lokaal’ worden gezien. Dit is valide, ook vanuit een meer ‘beleidsmatige uitleg’ van lokaal eigenaarschap. Lidmaatschap van Berkum Energieneutraal is immers beperkt tot inwoners van Berkum, waarbij inwoners uit het gebied Genne, Holten, Haerst en De Ruiten tot op heden geen lid kunnen worden. Dit in tegenstelling tot de beide andere coöperaties.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

17

4.2.4 Gebiedscoöperatie DuurSaam BuurtWint Aanloop en oprichting De meeste grondeigenaren hebben geen contract getekend met projectontwikkelaars voor het beschikbaar stellen van grond. Vier van hen hebben enkele jaren geleden zelf het initiatief genomen om tot een project te komen voor de realisatie van windturbines, onder de naam BuurtWint. De hoofdgedachte daarbij is: ‘We willen liever geen windturbines, maar als het toch moet, doen we het liever zelf.’ De focus ligt op de strook die de gemeente Zwartewaterland als zoekgebied voor wind heeft aangewezen. In gesprek met vertegenwoordigers van BuurtWint geven zij aan dat zij meer financiële ondersteuning vanuit de gemeente Zwartewaterland hadden verwacht. Zij geven immers invulling aan de ambities van de gemeente voor de opwek van windenergie met lokaal eigenaarschap. De steun vanuit de gemeente heeft zich tot nu toe beperkt tot het betalen van de kosten voor buurtbijeenkomsten. Door sommige inwoners werd dit juist wel gezien als ondersteuning vanuit de gemeente. BuurtWint wordt ondersteund door het bureau LEIS, dat ervaring heeft met het ondersteunen van coöperaties voor de ontwikkeling van zonne-energie en windenergie. Hierbij moet worden opgemerkt dat één van de betrokkenen van LEIS tevens kooiker is van eendenkooi Haasjes.

Om belangenverstrengeling te voorkomen wordt de begeleiding van BuurtWint niet door haar zelf gedaan, maar is dit overgelaten aan een collega. BuurtWint heeft ook een klankbordgroep. Deze bestaat uit enkele mensen uit de omgeving die de buurt goed kennen, maar zelf niet direct betrokken zijn. De intentie van BuurtWint was om een gebiedscoöperatie op te richten, waarvan mensen uit de buurt lid kunnen worden, om daarmee gezamenlijk enkele windturbines te realiseren. In aanloop daarnaartoe heeft BuurtWint enkele keren een bijeenkomst voor de buurt georganiseerd. Aanvankelijk werden hiervoor de adressen tot circa een kilometer afstand vanaf het beoogde gebied uitgenodigd. Op advies van de klankbordgroep heeft BuurtWint dit gebied vergroot met het gebied van De Ruiten en het gebied tot aan de Doornweg/Verkavelingsweg. In de bijeenkomst van 14 februari 2024 zijn de plannen voor de coöperatie gepresenteerd. Alle bewoners en grondeigenaren in het gebied van Genne-Holten-Haerst-De Ruiten (tot aan de Doornweg/Verkavelingsweg) kunnen lid worden van de coöperatie. De coöperatie wil gaan samenwerken met alle andere energiecoöperaties en mensen buiten het gebied kunnen altijd financieel participeren. Op 6 maart 2024 is de coöperatie DuurSaam BuurtWint officieel opgericht.

Nog geen breed draagvlak Uit gesprekken met andere mensen uit het gebied is gebleken dat er nog geen sprake is van een breed draagvlak. Er zijn mensen die niet mee willen gaan in dit initiatief en/of bezwaar maken tegen dit initiatief. Deze groep ‘tegenstanders’ valt uiteen in drie groepen: De eerste groep bestaat uit inwoners, geen boeren, uit het gebied, vooral richting De Ruiten. In het algemeen zijn zij tegen de komst van windturbines, maar de meesten zien ook wel dat dat wellicht

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

18

onvermijdelijk is. De bezwaren en zorgen over windturbines worden verderop nader toegelicht. Zij vinden dat hun belangen en hun bezwaren tot nu toe onvoldoende gehoord en meegenomen zijn in de ontwikkelingen van de plannen voor windenergie. Deze bezwaren richten zich op de gemeente(n) en op BuurtWint. Dat BuurtWint het lidmaatschap van de coöperatie voor een groter gebied heeft opengesteld (voor het gebied De Ruiten) wordt ervaren als ‘te laat’ en ‘we mogen tekenen bij het kruisje’. Andere genoemde bezwaren zijn dat het bestuur van BuurtWint alleen bestaat uit boeren, en dat boeren (als grondeigenaar) meer stemrecht hebben dan andere inwoners. Tenslotte bestaat het gevoel dat het belang van geld verdienen een te grote rol is gaan spelen bij de initiatiefnemers. De tweede groep bestaat uit inwoners van de buurtschappen Genne en Holten, in het gebied tussen de Doornweg/Verkavelingsweg en de Vecht/Zwarte Water. Dit valt buiten het gebied van de coöperatie, waardoor zij niet lid mogen worden. Zij voelen zich daarom buiten gesloten, zowel in besluitvorming als in financiële participatiemogelijkheden, terwijl hun leefomgeving wel wordt geraakt. Tenslotte zijn er ook nog enkele boeren/grondeigenaren die niet mee willen doen met de coöperatie BuurtWint.

Eén van hen werkt aan een ander initiatief, onder de naam Buurtvereniging Duurzame Projecten, dat in als concurrerend kan worden gezien. Dit initiatief wordt hieronder beschreven. Een samenwerking tussen beide initiatieven is nog niet tot stand gekomen.

Initiatief Buurtvereniging Duurzame Projecten i.o. Een ander initiatief komt van één van de andere grondeigenaren uit de buurt, met grond in het zoekgebied wind van Zwartewaterland. Zijn plan is om één of enkele windturbines op zijn grond te realiseren en daar andere grondeigenaren uit de omgeving bij te betrekken in de vorm van een vereniging. Dit plan kan variëren in bijvoorbeeld de optie dat de vergoedingen van de windturbine(s) terechtkomen bij de grondeigenaar en de omwonenden. Of in de andere optie waarbij de buurt energieneutraal wordt gemaakt door de toevoeging van batterijen. Hij heeft meerdere projectontwikkelaars gevraagd om dit idee verder uit te werken en met voorstellen te komen. De grondeigenaren maken medio mei een keuze met welke projectontwikkelaar ze verder gaan. Op het moment van schrijven is het voor Stimuland niet duidelijk of deze initiatiefnemer de steun geniet van anderen uit de omgeving. Naar ons oordeel is er ook hier nog geen sprake van een breed draagvlak. De initiatiefnemer ziet een mogelijke samenwerking met Duursaam Buurtwint nog niet voor zich. In zijn ogen is de oprichting van een coöperatie niet de juiste aanpak, maar is de kennis en inzet van een projectontwikkelaar nodig om voldoende ontwikkelkracht en financiële draagkracht binnen te halen.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

19

4.2.5 Zorgen van mensen over windturbines In gesprekken met mensen uit de buurt geven zij allerlei bezwaren tegen of zorgen over de komst van windturbines in het gebied. Naast deze zorgen komen zij soms ook met wensen en ideeën om deze zorgen te verminderen. Leefomgeving Een aantal van de bezwaren hebben betrekking op de leefomgeving. Het gebied heeft een open landschap en wordt als rustige woonomgeving ervaren, dat door windturbines zou kunnen worden verstoord door: • • • •

Geluid Slagschaduw Belemmering van het vrije uitzicht Lichtvervuiling ’s nachts

Daarnaast zijn mensen bezorgd over gezondheid, meestal in verband gebracht met subsoon geluid en/of straling. Mensen vinden het belangrijk dat zij hierin serieus genomen worden. Zij willen graag weten welke normen hierbij gehanteerd worden, welke maatregelen genomen worden om hinder te beperken en hoe zij invloed kunnen hebben op de plannen. Daarbij speelt ook een rol dat de landelijke normen voor windturbines nog in ontwikkeling zijn, en nog niet definitief zijn vastgesteld. Natuur Een aantal mensen benoemt ook hun zorgen over de invloed van windturbines op de natuur, in het bijzonder op vogels. Daarbij wordt ook verwezen naar de drie eendenkooien, waar vogels een veilig toevluchtsoord hebben te midden van een intensief bewerkt weidegebied. De komst van windturbines zou het voor deze vogels moeilijker kunnen maken. Het is bij de mensen bekend dat de analyse hiervan onderdeel is van de milieueffectrapportage die in ontwikkeling van een windproject zal moeten worden opgesteld. Hierbij wordt benadrukt dat dit ook op een goede, gedegen manier moet worden gedaan. Als mogelijke oplossingsrichting wordt daarin natuurcompensatie genoemd, waardoor het leefgebied van vogels per saldo niet wordt verkleind. Dit kan bijvoorbeeld door natuurontwikkeling in De Ruiten of in een strook van de eendenkooi(en) richting De Ruiten.

Een aantal mensen in De Ruiten werkt aan een initiatief wat zij ‘Het Groene hart van Zwolle’ noemen, waarbij zij streven naar vergroting van de biodiversiteit, zoals weidevogels. Dit kan ook een aantrekkelijk zijn voor recreanten.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

20

Verdeling lusten en lasten Een andere zorg die door mensen naar voren wordt gebracht is de mogelijkheid dat de negatieve effecten op de woonomgeving (de lasten) bij de inwoners van het gebied terecht komen, terwijl de financiële winsten (de lusten) van windturbines naar andere partijen kunnen gaan. Dit zou als onrechtvaardig kunnen worden ervaren. Dit gevoel van onrechtvaardigheid in de verdeling van lusten en lasten kent verschillende niveaus. Ten eerste als het windpark zou worden gerealiseerd door projectontwikkelaars van elders. Het gevoel daarbij is dat de winsten dan naar buiten het gebied gaan, misschien zelfs naar het buitenland. Daarbij speelt ook een rol dat windparken verhandelbaar zijn. Het kan dan voorkomen dat projectontwikkelaars het windpark (of hun aandeel daarin) later verkopen. Vanuit het gebied is er dan geen zeggenschap meer over wie de nieuwe (mede)eigenaar wordt. Dit gevoel van onrechtvaardigheid speelt mogelijk ook als de beide coöperaties Blauwvinger Energie en Energiek Zwartewaterland eigenaar worden van het windpark, of daarin een groot aandeel zouden verkrijgen. Het gevoel daarbij is dat de coöperaties op dit ogenblik nog niet echt het gebied vertegenwoordigen. De leden van deze coöperaties wonen immers voornamelijk elders in beide gemeenten.

Dit gevoel van onrechtvaardigheid speelt ook bij (een deel van de) inwoners in het gebied als boeren eigenaar van het windpark worden, of daarin een groot aandeel hebben. Het gevoel daarbij is dat de boeren dan (het grootste deel van) de winsten ontvangen, terwijl het woongenot van andere inwoners ook wordt aangetast. Voor de beide gemeenten, en ook voor de provincie, is een goede verdeling van de lusten en de lasten belangrijk. Dit is ook de basis van het begrip ‘lokaal eigenaarschap’. De gemeente Zwolle en de provincie stellen ook als randvoorwaarde dat een project tenminste 50% lokaal eigendom is, en bij voorkeur meer. De gemeente Zwartewaterland gaat nog iets verder met het streven naar 75% lokaal eigendom en bij voorkeur 100%4. In de uitleg van de PPE-2024 beperkt het begrip ‘lokaal’ zich hierbij niet tot het projectgebied (met direct omwonenden), maar betreft dit het gehele gebied waarbinnen de bewoners lasten kunnen ervaren. De vraag die voorligt is welke vorm van lokaal eigenaarschap in voldoende mate tegemoet komt aan de zorg van mensen over de verdeling van lusten en lasten. Een evenwichtig en transparant vergoedingenmodel, een participatieplan en een zeggenschapsplan zijn hier in onze optiek voor nodig. Dit wordt nader uitgewerkt in paragraaf 5.1.

Verhoudingen in de buurt In veel van de gesprekken wordt erop gewezen dat vanaf het moment dat er sprake is van de mogelijke komst van windturbines de spanningen in de buurt zijn toegenomen. Geïnterviewden geven aan dat dit niet altijd los gezien kan worden van historische verhoudingen, maar deze ontwikkelingen hebben dat wel versterkt. Daar zijn zorgen over. Dit betreft spanningen tussen

4

Zie: https://www.zwartewaterland.nl/lokaal-eigendom

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

21

boeren en andere inwoners, maar ook tussen boeren onderling. Mensen hebben verschillende belangen, verwachtingen, zorgen en meningen, waardoor ze soms tegenover elkaar komen te staan. De zorgen die er zijn over verhoudingen in de buurt zien wij als terecht. In de vele gesprekken die wij hebben gevoerd werd niet altijd positief en soms zelfs ongenuanceerd gesproken over anderen. De bijeenkomst op 13 november 2023, georganiseerd door Stimuland, was er op gericht om dit enigszins te verbeteren, door mensen (zowel voor- als tegenstanders) met elkaar te verbinden en in contact te brengen. Mensen wijzen daarbij ook vaak naar de rol van de gemeente(n), waarbij genoemd wordt dat de gemeente niet altijd duidelijk communiceert wat zij wil en beoogt. Achterliggend zit daar ook een zorg of de belangen van bewoners wel voldoende worden meegewogen in besluitvorming. De wens om meer duidelijkheid van de gemeente(n) kwam ook tijdens de bijeenkomst van 13 november 2023 naar voren. Om dit te verbeteren heeft Stimuland de vragen verzameld en aan de gemeenten voorgelegd. Deze zijn samen met de antwoorden ter beschikking gesteld aan inwoners in het gebied. Aanvullend is op 28 februari 2024 een informatieve inloopavond georganiseerd.

4.2.6 Positie van eendenkooi Haasjes In het gebied zijn drie eendenkooien. Dit zijn rechthoekige of vrijwel vierkante gebiedjes van circa 100 bij 150 meter, met bosschages en bomen en in het midden een vijver. Hierin werden vroeger eenden gelokt en gevangen voor consumptie. Dit was een economische activiteit die in voorgaande eeuwen ook gereguleerd was. Een belangrijk onderdeel van deze regulering was het ‘afpalingsrecht’, waarbij verstorende activiteiten binnen een vastgestelde afstand niet was toegestaan, tenzij de kooier daar toestemming voor gaf. Tegenwoordig is de grond van de drie eendenkooien van Staatsbosbeheer. Bij één van de eendenkooien, eendenkooi Haasjes, wordt door de betrokkenen aangegeven dat het afpalingsrecht nog geldig is. Dit betreft een afstand van 1130 meter vanaf het centrum van de eendenkooi. Gemeente Zwartewaterland heeft juridisch onderzoek laten doen in hoeverre dit afpalingsrecht nog steeds rechtsgeldig is omdat zij het breder maatschappelijk belang leidend wil laten zijn in hun afwegingen. Hierover bestaat nog geen volledige consensus. Op basis van het juridisch advies gaat de gemeente er vanuit dat dit afpalingsrecht de plaatsing van windturbines niet persé in de weg staat. Tegelijkertijd wil de gemeente dit niet forceren en rekening houden met de belangen van de eendenkooi.

Deze eendenkooi is in gebruik als vogelringstation, imkerij, voor allerlei activiteiten voor natuureducatie en het dient als refugium voor vogels. Het is waarschijnlijk dat de komst van windturbines in de nabije omgeving invloed hierop heeft. De eendenkooi wordt gepacht door een stichting die de eendenkooi beheert5. Het afpalingsrecht van de kooi ligt bij de kooiker, tevens voorzitter van het stichtingsbestuur.

5

De eendenkooi is in erfpacht genomen door Hennie Luten persoonlijk en niet door een stichting. De stichting doet het beheer. Het afpalingsrecht ligt bij de eendenkooi en bij de kooiker, tevens voorzitter van de stichting.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

22

Eendenkooi Haasjes ligt midden in het gebied dat door de gemeente Zwartewaterland is aangegeven als zoekgebied voor windturbines. Dit zoekgebied wordt grotendeels overlapt door het gebied dat door het afpalingsrecht wordt omvat. Dat betekent dat, als het afpalingsrecht juridisch rechtsgeldig is en gestand wordt gedaan, voor de plaatsing van windturbines toestemming nodig is van de kooiker. Tegenstanders van de komst van windturbines zien hierin ook een mogelijkheid om windturbines tegen te houden. Zij benadrukken het belang van vogels en de rol van de eendenkooi daarin. In gesprek met de kooiker geeft zij aan dat zij het voortbestaan van de eendenkooi voorop stelt. Met name de sociale functie van de eendenkooi, voor zowel de vrijwilligers als voor de omgeving, weegt voor haar zwaar. Zij zal een plan voor windturbines vanuit dat belang beoordelen en niet op voorhand tegen windturbines zijn. Zij wil niet dat de eendenkooi het kristallisatiepunt is van een beweging tegen windturbines. Zoals eerder vermeld is de kooiker tevens werkzaam bij LEIS, waarvan een collega de begeleider is van BuurtWint. Met betrekking tot de ontwikkeling van windturbines is het denkbaar dat dit zou kunnen leiden tot tegengestelde belangen. Een aantal bewoners uit de buurt hebben hier ook op gewezen

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

23

5 Analyse en aanbevelingen Wat is er nodig voor een breed gedragen, succesvol grootschalig project voor duurzame energie? En waar liggen de kansen voor dit gebied? Het is duidelijk dat in deze fase het verkrijgen van een breed draagvlak de grootste opgave is. Bij geen van de initiatieven lijkt daar op dit moment sprake van. Op basis van onze bevindingen verwachten wij ook niet dat een werkelijk breed draagvlak op korte termijn haalbaar is. Toch zijn er ook positieve signalen om het draagvlak te vergroten. Een belangrijke pijler van beleid voor windenergie van de gemeenten en de provincie is gericht op zoveel mogelijk lokaal eigendom. Daar zijn een goede redenen voor, want lokaal eigendom is immers een goede en bewezen manier om draagvlak en lokale acceptatie te bevorderen. Wij constateren echter dat het beleid waarbij gestreefd wordt naar zoveel mogelijk lokaal eigendom ook een keerzijde heeft; er wordt namelijk heel veel van de mensen gevraagd. Van hun wordt gevraagd om zich te organiseren, tijd en energie beschikbaar te stellen en om een risicovol en complex project te initiëren, op een vakgebied waar zij zelf in het algemeen weinig tot geen kennis en ervaring binnen hebben. Zij zijn daarbij afhankelijk van de inhuur van expertise van anderen.

Er is hier sprake van een spanningsveld tussen enerzijds het belang van lokaal eigendom en anderzijds de benodigde expertise en professionaliteit. Wij constateren verder dat de precieze uitleg van ‘lokaal eigendom’ niet altijd duidelijk is, met name ten aanzien van de afstand waarbij omwonenden ‘mee moeten kunnen doen’. In het recentelijk uitgewerkte PPE 2024 wordt beschreven dat inwoners uit een groot gebied mee moet kunnen participeren, maar de invulling daarvan wordt ook niet precies omschreven. Wij constateren verder dat de initiatiefnemers in dit gebied meer ondersteuning van de gemeenten hadden verwacht. Dat is te begrijpen vanuit het perspectief dat de gemeente immers (al dan niet impliciet) van hen vraagt om met een initiatief te komen. Deze ondersteuning wordt als beperkt ervaren. In onderstaande paragrafen wordt nader ingegaan op de randvoorwaarden, mogelijkheden en een aantal aanbevelingen om te komen tot een breed gedragen, succesvol project voor duurzame energie in het (zoek)gebied.

5.1 Randvoorwaarden Naar de beoordeling van Stimuland zijn er een aantal randvoorwaarden nodig om tot een breed gedragen, succesvol initiatief te komen. Daarbij is gebruik gemaakt van de Gedragscode Wind op Land6 en de Participatiewaaier7. In deze documenten worden aanbevelingen gedaan om tot een breed gedragen project te komen. Deze randvoorwaarden zijn algemeen van aard en dienen bij de uitwerking van scenario’s verder verfijnd te worden. In de volgende paragraaf wordt besproken in hoeverre de (mogelijke) initiatieven hieraan voldoen.

6 Gedragscode Acceptatie & Participatie Windenergie op Land, okt 2020, NWEA e.a. 7 Participatiewaaier, nov 2019, NWEA e.a.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

24

Verbinding met de omgeving Het is belangrijk dat de initiatiefnemers een goede verbinding en communicatie hebben en houden met de omgeving, dat ze oog en oor hebben voor de zorgen en een open houding ten opzichte van mitigatie-mogelijkheden8. Dit geeft ook invulling aan de eisen die het PPE-2024 stelt aan participatie. Mogelijkheden hiervoor zijn bijvoorbeeld:

Voor een goede invulling hiervan ligt een coöperatie of een vereniging voor de hand, maar in principe is een andere organisatie hierbij ook mogelijk. Goede verdeling van de lusten en de lasten Om een breed draagvlak te verkrijgen is het belangrijk dat er duidelijkheid is, compensatie, participatie en zeggenschap. Hiervoor zijn de volgende zaken gebruikelijk en noodzakelijk:

8 Mitigatiemogelijkheden zijn erop gericht om hinder te beperken. Deze zijn vaak technisch van aard, zoals bijvoorbeeld:

vogeldetectie, geluidsbeperking, radargestuurde nachtverlichting of uitschakeloptie bij slagschaduw. Om de invloed op vogels te beperken kan een natuurcompensatie een mogelijkheid zijn.

Energie in Genne, Holten, Haerst, De Ruiten

25

Professionaliteit in de organisatie Er komt veel kijken bij de ontwikkeling van een project voor windturbines, op het gebied van:

Er wordt veel van initiatiefnemers (en bijvoorbeeld bestuursleden van coöperaties) verwacht, terwijl zij hier in de meeste gevallen weinig of geen ervaring mee hebben. Bovendien is het ook niet hun dagelijks werk, maar doen ze dat in hun vrije tijd erbij. Het is daarom van groot belang dat de initiatiefnemer hiervoor professionaliteit in huis heeft of haalt. Voor lokale energie-initiatieven biedt de Provincie Overijssel hiervoor een financieringsmogelijkheid (LEI-F) vanuit het Energiefonds Overijssel (EFO). Daarnaast biedt het programma Nieuwe Energie Overijssel ook LEI-coaches om een lokaal energie-initiatief (LEI) te ondersteunen. Deze LEI-coaching wordt georganiseerd door Natuur en Milieu Overijssel. Voldoende financiële draagkracht Een project voor duurzame energie vraagt om een flinke investering, zeker als het gaat om een aantal grote windturbines. Hiervoor is het mogelijk om leningen bij banken (vreemd vermogen) te verkrijgen, maar een deel zal ook vanuit de aandeelhouders of participanten moeten worden opgebracht (eigen vermogen). Vanuit het belang van draagvlak komt deze investering van de mensen uit het gebied. Als daar onvoldoende financiële draagkracht beschikbaar is, is het misschien nodig om samen te werken met andere partijen.

Heldere kaders vanuit gemeente(n) en provincie Voor een succesvol project is het belangrijk dat het voor de initiatiefnemers helder is wat de kaders zijn vanuit de gemeente(n) en provincie waar het project aan moet voldoen. Een aantal vragen uit de vragenlijst die door de mensen uit het gebied zijn gesteld, hebben hier betrekking op. Deze zijn door de beide gemeenten en de provincie beantwoord. Zie hiervoor de bijlage. De landelijke normen voor windturbines betreffende afstand, verlichting, tiphoogte, geluid en slagschaduw zijn in concept gereed, maar nog niet definitief vastgesteld. Deze worden naar verwachting medio 2025 definitief. Tot die tijd mogen lokale normen worden gehanteerd, maar het is niet waarschijnlijk dat een vergunningsaanvraag voor windturbines voor die datum wordt ingediend. Het ligt daarom voor de hand om de landelijke conceptnormen als uitgangspunt te kiezen, tot de landelijke norm (misschien gewijzigd) geldig wordt.