Hervorming Sociaal Domein-V12

Maatschappelijke hulp en ondersteuning toegankelijk, bereikbaar en betaalbaar houden

Hervorming Sociaal Domein 2025 - 2028 Gemeente Zwartewaterland FASE 2

Samenvatting De financiële druk op het sociaal domein in Zwartewaterland neemt zichtbaar toe, met name door de oplopende kosten in de jeugdzorg en de toenemende complexiteit van hulpvragen. Tegelijkertijd staat de gemeente er in brede financiële zin nog steeds goed voor: de begroting sluit positief en de reserves zijn op orde. Dat neemt niet weg dat er in het sociaal domein nadrukkelijk actie nodig is om ondersteuning toegankelijk, betaalbaar en toekomstbestendig te krijgen en behouden. In FASE 1 van de hervormingsopgave is onderzocht waar met relatief eenvoudige ingrepen – het zogenoemde ‘laaghangend fruit’ – snel winst kon worden behaald. Dit is een zorgvuldig en uitgebreid proces geweest. Het college heeft daarbij nadrukkelijk gekeken naar maatregelen die niet raken aan reeds vastgestelde of geldende beleidskaders, zodat de keuzes binnen de door de gemeenteraad gestelde kaders konden worden gemaakt. Deze aanpak heeft geleid tot een aantal maatregelen waarmee een opbrengst van € 341.000 wordt gerealiseerd. Deze opbrengst gebruiken we voor fase 2, het versterken van het stevige integrale lokale team. FASE 2, waar dit document voornamelijk over gaat, is beschouwend van aard: hier verkennen we de bredere trends, maatschappelijke opgaven en strategische keuzes die bepalend zijn voor de toekomst van het sociaal domein.

Per onderwerp zijn de aanknopingspunten, aandachtspunten en aanbevelingen benoemd. De hoofdstukken hebben veelal een beschouwend karakter. Daarnaast lopen de 3 A’s (aanknopingspunten, aandachtspunten en aanbevelingen) qua niveau uit elkaar. Het ene punt is meer operationeel, de ander heeft een meer strategisch karakter. Het is van belang om lijn te brengen in het geheel en om de onderwerpen op een juiste manier te positioneren. Om daadwerkelijk door te kunnen pakken, is het nu essentieel om gerichte keuzes te maken, prioriteiten te stellen. We doen dat niet vanuit een blanco pagina. Sinds 2015 zijn al goede stappen gezet. Die vormen het fundament waarop we nu verder bouwen, met als doel: een sociaal domein dat preventief, integraal en toekomstbestendig functioneert. HET VERVOLG VAN DIT DOCUMENT IS: • Herijking van de visie ‘Schouder aan schouder’ • Versterken van het integraal lokaal team • Efficiënter, slimmer en datagedreven werken Bij het versterken van het stevige integrale lokale team gaan we uit van nu investeren om later te transformeren. Hierbij gaan we uit van de volgende gefaseerde aanpak: • BLOK 1 (2026): aanpakken directe knelpunten: Wmo-capaciteit, jeugdconsulent, consulent Participatiewet, schulddienstverlening om wachttijden terug te dringen en ruimte te creëren voor integraal werken.

• BLOK 2 (vanaf 2026): doorontwikkeling: Uitbouw naar een duurzaam integraal team dat werkt vanuit de herijkte visie Schouder aan Schouder en sterker verbonden is met wijken en preventie. Toevoegen van kansrijke methodes: gezinscoach en doorbraakmethode.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

2

Voor een duurzame hervorming van het sociaal domein is een sterke ondersteunende bedrijfsvoering cruciaal. Twee pijlers staan centraal: • Datagedreven werken; om beter te analyseren, voorspellen en sturen op maatschappelijke waarde. • Optimalisatie van werkprocessen zodat caseloads en doorlooptijden beheersbaar worden en professionals meer tijd hebben voor de juiste hulp. Voor de financiering wordt in 2026 enerzijds gebruikgemaakt van Beschermd Wonen/ preventie/GALA (reeds besloten). Ten aanzien van de nadere uitbreiding om de directe knelpunten op te lossen wordt voor 2026 de opbrengst uit fase 1 benut en kan daarmee budgetneutraal, zonder aan het budgetrecht van de gemeenteraad te komen, worden ingezet. Vanaf 2027 is het voorstel om de benodigde middelen structureel in de begroting te borgen en daarmee te betrekken bij de kadernota 2027.

3

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

1 Aanleiding In de Kadernota 2026 hebben we vastgelegd dat de hervorming van het sociaal domein de komende jaren noodzakelijk is om maatschappelijke hulp en ondersteuning toegankelijk, bereikbaar en betaalbaar te houden. Diverse ontwikkelingen en oorzaken liggen ten grondslag aan de noodzaak van deze hervormingsopgave. In dit document beschrijven we hoe we die hervorming inhoud en vorm willen geven. We beginnen met onze samenlevingsvisie en visie op het sociaal domein als moreel kompas bij het ontwikkelen van een hervormingsstrategie. Vervolgens plaatsen we dit vraagstuk in een breder perspectief door inzicht te geven in de actuele sociale staat van onze samenleving, zowel landelijk, regionaal als lokaal. Het sociaal domein omvat immers meer dan alleen de som van deze wettelijke taken Wmo, Jeugdwet, Participatiewet en Wet Publieke Gezondheid (WPG); het is onlosmakelijk verbonden met onderwijs, welzijn, gezondheid, sport en preventie. Vanuit dat samenlevingsbeeld maken we de vergelijking en de overstap naar de lokale ontwikkelingen en opgaven vanuit de wettelijke taken. De uitkomsten daarvan vormen de basis voor de wijze waarop we de hervorming willen inzetten en strategische keuzes daarvoor in beeld zijn. Dit document is vooral bedoeld om een doorkijk te geven in de meerjarige maatschappelijke opgaven en uitdagingen: 2025 - 2030. Ook wel met fase 2 aangeduid.

Dat impliceert dat er ook een fase 1 plan voor de hervorming van het sociaal domein is. In hoofdstuk 6 hebben we de opdracht, de resultaten en de aanbevelingen van het fase 1 onderzoek (scan) samengevat. In hoofdstuk 7 zetten we de resultaten van fase 1 en fase 2 naast elkaar en vertalen we die in twee sporen met een planning en een financieel kader. Aan de hand daarvan geven we richting aan de hervorming van het sociaal domein.

Opbouw document Hervorming Sociaal Domein HOOFDSTUK 1 / Aanleiding Hervorming Sociaal Domein / p.4 HOOFDSTUK 2 / Wat voor gemeente willen we zijn? De actuele kernwaarden en samenlevingsvisie / p.5 HOOFDSTUK 3 / De sociale staat van onze samenleving Zowel landelijk, regionaal als lokaal / p.10 HOOFDSTUK 4 / Ontwikkelingen per domein Wmo, Jeugdwet en Participatiewet met aanbevelingen / p.13 HOOFDSTUK 5 / Cijfermatige trends en ontwikkelingen per domein / p.34 HOOFDSTUK 6 / Resultaten en aanbevelingen van onderzoek Hervorming Sociaal Domein | Fase 1 / p. 44 HOOFDSTUK 7 / Kaders en richting voor de Hervorming van het Sociaal Domein / p. 46

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

4

2 Wat voor gemeente willen we zijn? De actuele kernwaarden en samenlevingsvisie 2a. Organisatiefilosofie en identiteit

Voor het sociaal domein is het essentieel dat onze hervormingsopgaven geworteld zijn in een helder waarden- en normenkader. Dit kader vormt niet alleen het fundament van onze organisatie-identiteit, maar ook het kompas voor ons handelen richting inwoners – in voorspoed én tegenspoed. Onze vijf kernwaarden – dienstbaarheid, kwaliteit, sterke samenwerking, het centraal stellen van de menselijke maat en oog en oor voor iedere stem – zijn leidend in de manier waarop wij onze dienstverlening vormgeven. Deze waarden zijn niet statisch; ze vormen een dynamisch referentiepunt bij het vormgeven van beleid, het ontwikkelen van interventies en het evalueren van maatschappelijke effecten. Ze helpen ons koers te houden in een domein dat continu in beweging is.

Zo willen wij werken!

KERN WAARDEN

Figuur 1. Kernwaarden

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

5

2b. Visie Sociaal Domein: ‘Schouder aan Schouder’ (2020-2024) Onze visie ‘Schouder aan Schouder’, vastgesteld in 2020, markeert een strategische koerswijziging: van aanbodgericht naar vraaggericht werken, met een sterke focus op preventie en maatwerk. Deze visie benadrukt het belang van duurzame samenwerking met inwoners en maatschappelijke partners, waarbij de inzet van ondersteuning altijd proportioneel is: licht waar mogelijk, intensief waar nodig. Het is een gespreksmethodiek om inwoners inzicht te geven in hun eigen welbevinden en zelf tot actie aan te zetten. Door zes leefgebieden systematisch te beoordelen, brengen we zowel de kwetsbaarheid als de veerkracht van inwoners in beeld. Dit stelt ons in staat om ondersteuning gerichter en effectiever in te zetten, en sluit aan bij onze ambitie om integraal en mensgericht te werken.

2c. Preventienota 2022–2028: Samen zijn we Zwartewaterland Met de Preventienota ‘Gezond leven, wonen en werken; nu en later’ operationaliseren we de visie ‘Schouder aan Schouder’ in concrete ambities en doelen richting 2028. De centrale ambitie is het versterken van de Gezonde Basis van onze inwoners, door de beweging van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag verder te verankeren.

De zes dimensies van Positieve Gezondheid zijn vertaald naar zes lokale hoofdthema’s: ELKAAR ONTMOETEN | IEDEREEN DOET MEE | IK VOEL ME GEZOND EN VITAAL IK HEB EEN KANSRIJKE ONTWIKKELING | IK KAN MEZELF GOED REDDEN IK VOEL ME VEILIG IN MIJN OMGEVING Aan elk thema is een streefwaarde gekoppeld voor 2028. Cruciaal in deze aanpak is de intensieve samenwerking met maatschappelijke partners, waarbij co-creatie en medeeigenaarschap centraal staan. De brede ondertekening van het Preventieakkoord door meer dan 60 organisaties onderstreept de gezamenlijke verantwoordelijkheid. De publiekscampagne Gezond en Gelukkig Zwartewaterland en de inzet van Sterkmakers, landelijke middelen zoals het GALA-akkoord hebben deze beweging inmiddels versterkt. Elkaar ontmoeten Iedereen doet mee

Ik voel me gezond en vitaal

Ik kan mezelf goed redden

Ik voel me veilig in mijn omgeving

Ik heb een kansrijke ontwikkeling

Figuur 2. Model van Positieve Gezondheid

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

6

2d. Onze koers: wie we zijn en wat we doen

In Zwartewaterland geloven we in een samenleving waarin iedereen mee kan doen, zich gezien voelt en de ruimte krijgt om te groeien. Onze aanpak in het sociaal domein is geworteld in gelijkwaardigheid, lef en samenwerking. We bouwen aan een stevige basis waarin inwoners, professionals en partners elkaar weten te vinden - niet pas als het misgaat, maar juist om problemen klein te houden.

WIE WE WILLEN ZIJN We zijn een gemeente die: • Verbindt: we brengen inwoners en partners samen rond wat er écht toe doet. • Versterkt: we helpen mensen hun eigen regie en veerkracht terug te vinden. • Luistert: we hebben oog en oor voor iedere stem, ook als die zacht klinkt. • Investeert: we zetten in op gezondheid en welzijn, nu én later. • Samenwerkt: we zoeken duurzame oplossingen, samen met de samenleving.

WAT WE WILLEN DOEN We werken vanuit een aanpak die: • Vraaggericht is en maatwerk biedt (zoals volgens de omgekeerde toets) waar nodig: we sluiten aan bij wat mensen echt nodig hebben, niet bij wat er toevallig beschikbaar is. • Samenwerkt met korte lijnen: we doen het samen met inwoners en maatschappelijke partners, op een praktische en menselijke manier. • Werkt vanuit Positieve Gezondheid: we kijken breed naar het leven van mensen naar zes leefgebieden die samen bepalen hoe iemand zich voelt en functioneert. • Bouwt aan een Gezonde Basis: we versterken eigen kracht, sociale netwerken en zetten in op preventie en gedragsverandering.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

7

Op basis van de organisatiefilosofie, visie op het sociaal domein ‘Schouder aan Schouder’ en de Preventienota ‘Gezond leven, wonen en werken’, betekent dit voor de gewenste hervorming de volgende aanknopingspunten, aandachtspunten en aanbevelingen.

AANKNOPINGSPUNTEN * SAMENHANGENDE KOERS De huidige kernwaarden en de visie op het sociaal domein versterken elkaar en bieden een consistent kader voor beleid, uitvoering en samenwerking met maatschappelijke partners. * MENSGERICHTE AANPAK Door de focus op de menselijke maat, Positieve Gezondheid en preventie ontstaat ruimte voor maatwerk en vroegtijdige interventie. * VERSTERKING VAN EIGEN KRACHT EN NETWERKEN Inwoners worden gestimuleerd tot zelfregie, ondersteund door sociale verbanden en lokale partners. * CO-CREATIE EN GEDEELD EIGENAARSCHAP Door samenwerking met meer dan 60 maatschappelijke organisaties ontstaat breed draagvlak en innovatieve uitvoeringskracht. De praktijk leert wel dat de gemeente hierin (blijvend) een aanjaagrol vervult voor de continuïteit van de gezamenlijke initiatieven. Gedeeld eigenaarschap is niet vanzelfsprekend.

AANDACHTSPUNTEN * VERWACHTINGSMANAGEMENT De ambitie is groot; risico dat verwachtingen bij inwoners en partners niet altijd waargemaakt kunnen worden. * COMPLEXITEIT IN UITVOERING Vraaggericht werken en maatwerk vragen veel van professionals, systemen en samenwerking. * ONGELIJKHEID IN TOEGANG EN VEERKRACHT Niet alle inwoners beschikken over voldoende eigen kracht of netwerk; risico op uitsluiting of overbelasting. * AANDACHT VOOR ONTDEKKEN EIGEN KRACHT EN VERSTERKEN LEVENSVAARDIGHEDEN Niet alle inwoners kennen/zien hun eigen kracht en persoonlijke vaardigheden.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

8

AANBEVELINGEN

VOOR VERANKERING ORGANISATIEFILOSOFIE EN VISIE Onze organisatiefilosofie en visie zijn inhoudelijk sterk en sluiten goed aan bij landelijke en regionale bewegingen en maatschappelijke opgaven in het sociaal domein. Ze bieden een solide fundament voor beleid en uitvoering. Tegelijkertijd vraagt de veranderende context – zoals toenemende complexiteit van hulpvragen, druk op capaciteit en financiën en maatschappelijke ongelijkheid – om een herijking en verdieping. Daarvoor is tijd nodig op basis van de volgende route: * VERLENG DE HUIDIGE VISIE ‘Schouder aan Schouder’ met één jaar (t/m 2026) en herijk deze visie op basis van de actuele maatschappelijke opgaven voor de periode 2027 - 2030. Start in 2026 een herijkingsproces met inwoners, professionals en partners. Behoud de kern, maar voeg nieuwe accenten toe zoals digitalisering, mentale gezondheid en bestaanszekerheid. * Operationaliseer en toets de KERNWAARDEN IN DE UITVOERINGSPRAKTIJK. * Versterk de integrale benadering van uit het MODEL VAN POSITIEVE GEZONDHEID Zorg dat alle betrokken professionals (intern/extern) getraind zijn in het toepassen van dit model. * Heb AANDACHT VOOR KWETSBARE GROEPEN die niet vanzelf mee kunnen doen om daarmee gezondheidsverschillen tegen te gaan. Vooral in crisisperiodes (Corona, inflatie en energie-armoede).

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

9

3 De sociale staat van onze samenleving Zowel landelijk, regionaal als lokaal In dit hoofdstuk schetsen we een samenhangend beeld van de staat van onze samenleving in 2025. Deze analyse vormt de basis voor de brede hervorming van het sociaal domein. We baseren ons op drie gezaghebbende bronnen: het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen van de GGD IJsselland 2024 en de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (GMSD, 2024) in combinatie met data van het CBS. Het gaat voornamelijk om kwantitatieve en ervaringsgegevens aan de hand van enquêtes, databronnen en deskresearch.

3a. Nationale en Regionale Trends: Sociale en Culturele Ontwikkelingen 2025* Het SCP (Sociaal en Cultureel Planbureau) signaleert in 2025 drie dominante thema’s die ook lokaal relevant zijn: • Kwaliteit van leven: Nederland scoort ten opzicht van andere Europese landen hoog op inkomen en opleiding, maar kent toenemende verschillen in besteedbaar inkomen. Kwetsbare groepen leven op of rond het bestaansminimum. Ongeveer een op de tien mensen heeft te maken met meerdere problemen, zoals geldgebrek en psychische problematiek (stapeling). De mentale gezondheid staat onder druk, terwijl de participatiegraad (werk, mantelzorg, vrijwilligerswerk) relatief hoog blijft. • Sociale samenhang: De verbondenheid met buurt en land is aanwezig, maar wel ongelijk verdeeld. Sociaal vertrouwen daalt en discriminatie wordt als significant ervaren. In dat opzicht is er sprake van een toenemende verharding van de samenleving. • Relatie burger-overheid: Politiek vertrouwen neemt af, vooral onder specifieke groepen. Dit vormt een risico voor de maatschappelijke stabiliteit. Het SCP benadrukt dat ongelijkheid vooral voortkomt uit ongelijke toegang tot hulpbronnen zoals geld, gezondheid en netwerken en minder uit regionale verschillen. Eén op de zes Nederlanders mist deze hulpbronnen, wat hun veerkracht aantast.

*Sociaal en Cultureel Planbureau: publicatie Sociale en Culturele Ontwikkelingen 2025 (febr. 2025)

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

10

3b. Gezondheid en Welzijn in Zwartewaterland: IJssellandscan 2024 De Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen GGD IJsselland biedt een gedetailleerd beeld van de gezondheid en leefstijl van inwoners in Zwartewaterland: POSITIEVE SIGNALEN: • 77% ervaart de gezondheid als (zeer) goed (gelijk aan het regionale gemiddelde). Regionaal gezien een stijging van 4% t.o.v. 2022 (73%), maar lager dan in 2020, het begin van de Corona-periode: 82%. De ambitie van ons preventieprogramma is dat in 2028 88% van onze inwoners de gezondheid als goed of zeer goed ervaart. • 87% vindt het leven zinvol (boven regionaal gemiddelde). • Digitale vaardigheden bij ouderen nemen sterk toe. • Financiële stress daalt (van 14% naar 10%). • Vrijwilligerswerk blijft relatief hoog (38%). • Percentage inwoners dat rookt is gedaald van 21% in 2016 naar 12% in 2024. • 47% van de inwoners voldoet aan de alcoholrichtlijn, d.w.z. drinkt niet of één glas alcohol per dag. Vergelijkbaar met de resultaten van eerder metingen. STRUCTURELE AANDACHTSPUNTEN: • 40% ervaart eenzaamheid; mentale gezondheid verslechtert, met name ook onder jongeren. • Overgewicht blijft hoog, 56% (t.o.v. 50% in de regio). • Sportdeelname is laag, 48% (t.o.v. 57% in de regio). • 29% van de 65-plussers viel afgelopen jaar minimaal één keer. • 27% van de 65-plussers ervaart een broze/kwetsbare gezondheid (t.o.v. 26% in de regio).

• Mantelzorgers voelen zich steeds zwaarder belast (25%). • Sociale verbondenheid neemt af; contact met buren daalt. • Deelname aan voorzieningen (vervoer/ontmoetingsplekken) blijft achter bij regionale gemiddelden.

3c. Gebruik van Maatschappelijke Voorzieningen: Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein/CBS (2024) en CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) 2023/2024 De GMSD/CBS monitor laat zien dat Zwartewaterland op veel indicatoren gunstig scoort ten opzichte van landelijke gemiddelden: • Wmo: gebruik is lager dan gemiddeld, waardoor de uitgaven per inwoner ook aanzienlijk lager zijn (€163 vs. €308 in 2023). Ook het aantal cliënten zit ruim onder het landelijk gemiddelde: 4,9% vs. 6,5%. Vooral ten aanzien van het gebruik van hulpmiddelen en hulp bij het huishouden. • Jeugdwet: Minder jongeren ontvangen jeugdhulp zonder verblijf (6,8% vs. 16%)*. • Participatiewet: Bijstandsgebruik is laag (2,1% vs. 4,8%); re-integratievoorzieningen zijn vergelijkbaar. • Stapeling van voorzieningen: relatief vergelijkbaar met landelijk gemiddelde, vooral in combinatie van de Wmo met de Participatiewet. De Wmo is dominant in gecombineerde pakketten; het is de breedste wet en heeft veruit de meeste cliënten. *We zien wel dat jongeren met verblijf toeneemt, zoals ook opgenomen op p.20.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

11

In vergelijking met gemeenten tot 25.000 inwoners scoort Zwartewaterland minder gunstig op de volgende thema’s: • Overgewicht (56% vs. 51,6%) • Ernstig overgewicht (19,2% vs 15,4%)

AANDACHTSPUNTEN VOOR DE HERVORMING De gecombineerde inzichten uit deze bronnen tonen een samenleving in verandering. Zwartewaterland kent een relatief positief gezondheid- en voorzieningenbeeld, maar staat voor urgente opgaven: * VERSTERKEN van mentale gezondheid en sociale samenhang in buurten/wijken. * ONDERSTEUNEN van (jonge) mantelzorgers en voorkomen van overbelasting. * BEVORDEREN van gezonde leefstijl, valpreventie en sportdeelname. * VERSTERKEN van participatie en inclusiviteit via voorzieningen: ontmoetingsplekken/buurthuis, collectieve vervoer- en sportvoorzieningen. * AANPAK stapelingseffect door integrale benadering: één gezin, één plan en één regievoerder. Deze opgaven vragen om een integrale hervormingsstrategie, waarin preventie, samenwerking en maatwerk centraal staan.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

12

4 Ontwikkelingen per domein Wmo, Jeugdwet en Participatiewet met aanbevelingen Het sociaal domein in Zwartewaterland staat onder toenemende druk. De aard en omvang van hulpvragen veranderen snel, met name door de groeiende complexiteit van problematiek zoals GGZ-gerelateerde klachten, de vergrijzing en financiële stress onder huishoudens. Deze ontwikkelingen leiden tot stijgende kosten en zetten de uitvoeringspraktijk van de Jeugdwet, Wmo en Participatiewet structureel onder spanning. We zien een duidelijke toename in mentale klachten bij jongeren, een groeiende zorgbehoefte onder ouderen, en een verschuiving waarbij ondersteuning vanuit de Wmo en Jeugdhulp steeds vaker als oplossing worden ingezet voor bredere maatschappelijke problemen. Tegelijkertijd nemen de wachttijden toe, zowel bij de gemeentelijke Toegang als bij zorgaanbieders, wat de druk op het systeem verder vergroot. Deze trends leiden tot een structurele disbalans tussen gemeentelijke uitgaven en rijksbijdragen. De open-eind financiering van wettelijke taken zoals de Jeugdwet en Wmo betekent dat gemeenten verplicht zijn zorg te leveren, ook wanneer het beschikbare budget ontoereikend is. Vooruitkijkend naar 2026 en verder, is het voortzetten van het huidige voorzieningenbeleid dan ook geen houdbare optie. In deze paragraaf verkennen we de verwachte ontwikkelingen en opgaven per wet binnen het sociaal domein.

Daarbij leggen we nadruk op de onderlinge samenhang met aanpalende beleidsvelden: Welzijn en Preventie. We schetsen het financieel perspectief op basis van landelijke prognoses en verkennen beleidsmatige handelingsopties zoals benoemd in de Kadernota 2026. Deze analyse vormt de basis voor drie scenario’s die in de volgende paragraaf worden uitgewerkt en richting geven aan de noodzakelijke hervorming.

4a. Ontwikkelingen Wmo

De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) is gericht op het versterken van de zelfredzaamheid en het bevorderen van participatie van inwoners met een beperking of met chronische psychische en psychosociale problematiek. Het doel is dat mensen zo lang mogelijk zelfstandig thuis kunnen blijven wonen. De Wmo biedt daartoe een breed scala aan voorzieningen, variërend van hulpmiddelen en vervoersvoorzieningen tot begeleiding, dagbesteding, maatschappelijke opvang en mantelzorgondersteuning. In Zwartewaterland staat de Wmo onder toenemende druk evenals de financiële houdbaarheid door demografische ontwikkelingen zoals de vergrijzing. Deze leidt tot een autonome groei van de ondersteuningsvraag, met een jaarlijkse toename van circa 5–7%. Vooral de vraag naar hulp bij het huishouden groeit. Een onzekere factor is ook of het huidige niveau van ondersteuning en hulp op langere termijn beschikbaar is/blijft, omdat de druk op mantelzorg toeneemt en gezien de gevolgen van de personeelskrapte in de zorg.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

13

Opvallend is dat de uitgaven per inwoner voor maatwerkvoorzieningen in Zwartewaterland aanzienlijk lager liggen dan het landelijk gemiddelde in 2023: € 163,versus € 308,-. Regionaal gezien/vergeleken waren de gemiddelde uitgaven per inwoner in Staphorst: € 123,- en in Dalfsen: € 193,-. Het verschil is deels te verklaren door de sterke sociale basis in de gemeente en een relatief lagere vergrijzingsgraad (18% versus 20%). De cultuur van zelfredzaamheid en informele hulp speelt hierin een belangrijke rol. Veel inwoners lossen problemen in eerste instantie zelf of binnen hun directe omgeving op, ondersteund door verenigingen, kerken en lokale initiatieven. Daar staat tegenover dat er wel sprake van een zekere mate van vraagverlegenheid. De (institutionele) sociale basis – zoals maatschappelijk werk, buurtkamers en georganiseerde welzijnsactiviteiten – is goed toegankelijk en biedt laagdrempelige ondersteuning. Initiatieven zoals Buurtkamers Plus dragen bij aan ontmoeting, lichte begeleiding en het tegengaan van eenzaamheid. Ze worden veelvuldig bezocht door inwoners met lichte dementie, psychische problematiek of eenzaamheidsgevoelens, en hebben een dempend effect op de inzet van professionele geïndiceerde dagbesteding. Vrijwilligerswerk speelt een cruciale rol in het Wmo-landschap van Zwartewaterland.

Met een relatief hoog aandeel vrijwilligers (38%) is er een breed aanbod van activiteiten die bijdragen aan sociale cohesie en preventie. Bij de recente regionale aanbesteding van Wmo-maatwerkvoorzieningen is nadrukkelijk gevraagd naar de bijdrage van aanbieders aan de sociale basis. Dit stimuleert samenwerking op wijk- en buurtniveau en voorkomt dat lichte hulpvragen direct een professioneel karakter krijgen. Deze ontwikkelingen onderstrepen het belang van een sterke sociale infrastructuur en een integrale benadering van een ondersteuningvraag. De uitdaging ligt in het behouden en versterken van deze balans, terwijl de vraag naar zorg en ondersteuning blijft groeien.

AANKNOPINGSPUNTEN * VERSTERKING VAN DE SOCIALE BASIS De sociale basis functioneert als een effectief voorportaal voor professionele zorg. Initiatieven zoals Zeediek Zorgt, Genemuiden Zorgt en Buurtkamers Plus tonen aan dat informele netwerken bijdragen aan het beperken van de zorgvraag en zorgkosten. Zeediek Zorgt is een inwoner-/buurtinitiatief voor bewoners van de Kamperzeedijk waarbij vrijwilligers koken voor hun buurtgenoten die dat even zelf niet kunnen. Dit kan door ziekte, een operatie of door revalidatie. Zo’n 35 kookvrijwilligers zijn hierbij betrokken. Op basis van een kookrooster bieden zij de vrager de verse maaltijd aan. Het initiatief draait zonder subsidie. Incidenteel is er een kleine bijdrage verstrekt door de gemeente. * INNOVATIE EN SAMENWERKING MET AANBIEDERS Bij aanbestedingen wordt nadrukkelijk gevraagd naar bijdragen aan de sociale basis. Voorbeelden zoals lotgenotengroepen en community-care projecten bieden perspectief op duurzame, laagdrempelige ondersteuning. * MANTELZORG EN VRIJWILLIGERSWERK De inzet van mantelzorgers en vrijwilligers is hoog (resp. 35 en 38%). Versterking via de uitbreiding van respijtzorg, ondersteuning/coaching van jonge mantelzorgers en behoud van het mantelzorgcompliment draagt bij aan het behoud van deze informele hulp.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

14

* MAATJESPROJECTEN VOOR TEGENGAAN VAN EENZAAMHEID We zien een toenemende eenzaamheidsproblematiek. Anderzijds hebben we te maken met een betrokken samenleving waar nog veel vrijwilligers actief zijn. Bijvoorbeeld een maatjesproject kan hier het nodige in betekenen. * COLLECTIEVE VOORZIENINGEN ALS ALTERNATIEF Het Algemeen Maatschappelijk Werk (AMW), MEE Samen en Buurtkamers Plus bieden laagdrempelige ondersteuning en voorkomen inzet van zwaardere Wmovoorzieningen. Herintroductie van voorzieningen zoals een was- en strijkservice kan collectieve oplossingen versterken, evenals een mobiliteitspool. * WOONZORGVISIE EN PREVENTIE Door te investeren in zorggeschikte/levensloopbestendige woningen en valpreventie wordt de druk op maatwerkvoorzieningen verlaagd. Dit vraagt om integrale afstemming tussen wonen en zorg. Door voldoende en passend te bouwen, zijn er minder woningaanpassingen nodig. Een Woon-Zorg visie is momenteel in ontwikkeling. * POSITIEVE GEZONDHEID Samenwerking met eerstelijns zorg (zoals huisartsen en ergotherapeuten) biedt kansen om ondersteuningsvragen anders te benaderen. Minder vanuit zorg en vaker vanuit welzijn, met de focus op zelfredzaamheid en de mogelijkheden om de ‘eigen kracht’ te ontdekken of anders in te zetten.

* VERSTERKEN EIGEN KRACHT/REABLEMENT Vanuit wetgeving (Wmo 2015) en vanuit de principes van de Positieve Gezondheid is het belangrijk om te kijken naar de eigen kracht van de inwoner. Wat kan iemand nog wel? Of hoe kunnen we een inwoner versterken zodat hij of zij weer kan participeren of weer zelfredzaam/zelfredzamer kan worden. Reablement is een benadering binnen de ouderenzorg die gericht is op het herstellen en versterken van de zelfstandigheid van ouderen, zodat zij hun leven zoveel mogelijk kunnen leiden zoals zij dat zelf willen. Bijvoorbeeld: het versterken van het eigen doen/zelfstandigheid in dagelijkse handelingen, zoals bij hulp bij het huishouden; koken, boodschappen doen en douchen. Dat vraagt aan de ene kant van zorgprofessionals (bv. wijkverpleegkundige, fysio- en ergotherapeut) dat ze samenwerken aan één (reablement) plan. En aan de andere kant dat ze een stap terug doen/observeren: vooral ‘zorgen dat’ en minder ‘zorgen voor’. * TRANSFORMATIE VAN MAATWERKVOORZIENINGEN: VAN BESCHERMD WONEN -> BESCHERMD THUIS Versterk eigen kracht en netwerk: door cliënten in hun eigen woonomgeving te ondersteunen, wordt hun zelfredzaamheid en betrokkenheid bij de samenleving vergroot. Daarnaast blijven ze actief in hun eigen omgeving, wat bijdraagt aan sociale inclusie en vermindering van zorgafhankelijkheid.

Ambulante zorg op afroep maakt het mogelijk om ondersteuning beter af te stemmen op individuele behoeften. Daarnaast zijn er ook efficiency-voordelen: Beschermd thuis is aanzienlijk goedkoper dan beschermd wonen, wat ruimte biedt voor herallocatie van middelen. * VERSTERKT TOEZICHT OP WMO-VOORZIENINGEN Verhoging van de kwaliteit van rechtmatigheid: Door gerichter toezicht wordt de kwaliteit van geleverde zorg verbeterd en wordt misbruik van middelen voorkomen.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

15

AANDACHTSPUNTEN * DOORDECENTRALISATIE BESCHERMD WONEN De overdracht van inkoop en financiering van centrumgemeente Zwolle naar Zwartewaterland brengt financiële risico’s met zich mee. Tijdige transformatie naar ‘beschermd thuis’ is essentieel. * UITSTEL WOONPLAATSBEGINSEL EN VERDEELMODEL Het uitstel van het woonplaatsbeginsel en het ontbreken van een objectief verdeelmodel vergroten voorlopig de financiële onzekerheid. * UITSTEL INKOMENSAFHANKELIJKE EIGEN BIJDRAGE Het controversieel verklaren van deze maatregel door het demissionair kabinet leidt tot minder (verwachte) inkomsten voor gemeenten en mogelijk nog meer zorggebruik. Dit vergroot de druk op de uitvoering, de begroting én op mantelzorgers. * ARBEIDSMARKTKRAPTE De groeiende vraag naar ondersteuning botst met een tekort aan personeel, vooral in huishoudelijke hulp. Dit kan leiden tot langere wachttijden en extra belasting van informele hulpstructuren, zoals mantelzorgers en vrijwilligers.

16

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

AANBEVELINGEN * VERSTERK DE SOCIALE BASIS Het versterken van de sociale basis betekent: de invloed van beschermende of versterkende factoren in de directe omgeving van onze inwoners vergroten. Met deze aanpak streven we naar een robuuste sociale basis als voorportaal voor de toegang tot de gemeentelijke maatwerk en individuele voorzieningen. MOVISIE EN HET VERWEY JONKER INSTITUUT HEBBEN DE SOCIALE BASIS ALS VOLGT GEDEFINIEERD: 1. De persoonlijke sociale basis: De inwoner en diens netwerk. Inwoners kunnen een (hulp)vraag hebben, maar ook ideeën of initiatieven. Soms word je mantelzorger voor een naaste. Dit overkomt je en doe je op basis van jouw persoonlijke relatie met diegene. 2. De gemeenschappelijke sociale basis: Inwoners maken deel uit van gemeenschappen, in allerlei vormen. Inwoners zijn lid van formele netwerken (zoals verenigingen) en nemen deel aan informele verbanden zonder formele status (denk aan een wandelclubje). Inwoners zetten zich zowel incidenteel als structureel vrijwillig in (zowel via georganiseerd vrijwilligerswerk als in onderling verband). Dit doen zij op diverse plekken zoals in het buurthuis, op de sportclub, in de speeltuin, op een openbaar plein, in de buurttuin, het park, de bibliotheek, maar ook online. 3.

De institutionele sociale basis: Inwoners maken gebruik van accommodaties (bijvoorbeeld buurthuizen, bibliotheken, verenigingsgebouwen en gezondheidscentra) om samen te komen. De institutionele sociale basis bestaat verder uit collectieve voorzieningen, vrijwilligerssteunpunten, mantelzorgondersteuning, landelijke vrijwilligersorganisaties, et cetera en betaalde krachten: sociaal werkers (maatschappelijk werkers, (sport)opbouwwerkers, jongerenwerkers), onderwijzers, woonconsulenten van woningcorporaties, wijkverpleegkundigen, wijkagenten, et cetera. 4. Voor kinderen en gezinnen spreken we vaak over de pedagogische basis. De pedagogische basis is het deel van de sociale basis dat bijdraagt aan het opgroeien, het opvoeden en de ontwikkeling van kinderen en jongeren. De pedagogische basis wordt gevormd door contacten tussen mensen onderling, hun sociale relaties en de verbinding met wat er in hun leefomgevingen aanwezig is. Bron: Movisie en Verweij Jonker Instituut

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

17

Het Verwey-Jonker Instituut heeft in onderstaande figuur uiteengezet hoe de sociale basis is opgebouwd vanuit drie segmenten: de institutionele, gemeenschappelijke en persoonlijke sociale basis.

18

Bron: Verwey-Jonker instituut

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

* VERSTERK DE COLLECTIEVE VOORZIENINGEN De algemene en collectieve voorzieningen (zoals een bibliotheek en een vrijwilligerssteunpunt) meer en effectiever inzetten om de zelfredzaamheid van inwoners te versterken bij lichte ondersteuningsvragen op het gebied van onder andere (mantel)zorg, financiële vragen en eenzaamheid. * PILOT KERNGERICHT WERKEN Faciliteer preventie/vroegsignalering en samenwerking op wijkniveau tussen professionals en inwoners in de vorm van een pilot kerngericht werken. Met deze pilot in Zwartsluis, als proeftuin voor het ‘samenspel in de wijk’, willen we ontdekken of we door de inzet van een sociaal wijkteam in staat zijn om dicht bij onze inwoners en hun leefomgeving ondersteuningsvragen vroegtijdig te signaleren en adequater aan te pakken. * HERIJK HET WELZIJNS- EN SUBSIDIEBELEID Onderzoek de huidige staat en of het welzijnswerk nog doelmatiger kan worden ingezet door het wellicht anders te organiseren. Herzie het subsidiebeleid op effectiviteit en doelmatigheid, met focus op preventie en collectieve voorzieningen. Beoordeel welke projecten en initiatieven effectief bijdragen aan ons preventieprogramma en welke niet (‘stofkam methode’). * VERBINDING WONEN EN ZORG Versterk de verbinding tussen wonen en zorg, met een proactieve woonzorgvisie.

* BEHOUD EN INSTROOM ZORGMEDEWERKERS Zet met regionale partners rondom arbeidsmarktbeleid gericht op behoud en instroom van zorgpersoneel. * INNOVATIE ZORGAANBOD Stimuleer en contracteer innovatieve preventieactiviteiten/projecten bij zorgaanbieders. * DATAMANAGEMENT Zet in op datagericht werken/datamanagement en contractmanagement.

4b. Ontwikkelingen Jeugdwet

Sinds 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor alle vormen van jeugdhulp. In Zwartewaterland is deze taak belegd bij het team Jeugd, als onderdeel van het sociaal domein. Regionaal werkt de gemeente samen binnen het Regionaal Serviceteam Jeugd IJsselland (RSJ IJsselland), dat verantwoordelijk is voor gezamenlijke inkoop, contractmanagement, monitoring en de regionale transformatieagenda. Voor de lokale opgaven heeft Zwartewaterland zeven uitgangspunten geformuleerd: het versterken van veerkracht en zelfredzaamheid van gezinnen, gelijkwaardigheid in handelen, samenwerking met maatschappelijke partners, preventie en vroegsignalering, toegankelijkheid en laagdrempeligheid, een positieve benadering (gericht op mogelijkheden) en gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

19

Hoewel de ambulante hulp is afgenomen, zien we een toename van duurdere vormen van hulp, zoals 24-uursvoorzieningen. Deze ontwikkeling is het gevolg van complexere problematiek en sluit aan bij het landelijke beeld van toenemende wachtlijsten, met name in de GGZ. In reactie hierop heeft het ministerie van VWS in 2023 de Landelijke Hervormingsagenda Jeugd opgesteld, gericht op kwalitatieve verbetering en financiële houdbaarheid van de jeugdzorg. Belangrijke speerpunten zijn de inzet van stevige lokale teams, het voorkomen van residentiële hulp en een nieuwe financieringssystematiek gebaseerd op datamanagement en monitoring. In 2024 en 2025 zien we dat 60% van de verwijzingen voor jeugdhulp via de gemeentelijke toegang verloopt, via jeugdconsulenten. Meerdere partijen mogen verwijzen naar de Jeugdzorg, zoals huisartsen, jeugdartsen en rechters op basis van een kinderbeschermingsmaatregel of een dringend advies. De druk op specialistische jeugdhulp neemt toe door een hoge vraag en beperkte capaciteit, wat leidt tot langere wachttijden en risico op verergering van problematiek. Uit de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (GMSD) 2024 blijkt dat Zwartewaterland gemiddeld minder jongeren in de jeugdhulp heeft dan andere gemeenten, vooral bij ambulante hulp zonder verblijf. Het probleem ligt niet in de kwantiteit van hulpvragen, maar in de complexiteit per casus.

Vaak is er sprake van meervoudige problematiek, zoals gedragsbeperkingen, verslaving, financiële problemen en een onthecht gezin. Zorgaanbieders hebben moeite om passende hulp tijdig op- of af te schalen. Dit leidde tot extra inzet van jeugdconsulenten om wachttijden te beperken. Om hierop te anticiperen is nagedacht over de doorontwikkeling van de huidige werkwijze met als doel gezinnen de juiste hulp te bieden, dichtbij, kortdurend en op maat. Deze aanpak betrekt het hele gezin als systeem bij de hulpvraag, om ook de onderliggende oorzaken te analyseren en mee te nemen in het behandelplan. De Zwartewaterlandse Aanpak 2.0 is een lokale uitwerking van de Landelijke Hervormingsagenda Jeugd en de regionale transformatieagenda van RSJ IJsselland. De aanpak richt zich op: • Minder verwijzingen naar specialistische hulp • Nul uithuisplaatsingen • Stevige lokale uitvoeringsteams met voldoende deskundigheid • Adequate hulp en lichte ondersteuning waar mogelijk • Versterken van het gewone leven en de veerkracht van gezinnen • Samenwerking met huisartsen, onderwijs en lokale voorzieningen • Inzet van een Gezinscoach en toepassing van de Doorbraakmethode • Gerichte inzet van jongerenwerk op signalering en preventie

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

20

AANKNOPINGSPUNTEN * VERSTERKING VAN LOKALE REGIE EN MAATWERK De Zwartewaterlandse Aanpak 2.0 sluit goed aan bij de landelijke ambitie om hulp dichtbij en op maat te organiseren. * TOEVOEGEN VAN EXPERTISE AAN DE UITVOERINGSPRAKTIJK Het toevoegen van gezinscoaches in het lokale team en de toepassing van de Doorbraakmethode bieden ruimte voor contextgericht werken en het doorbreken van systeembelemmeringen. Ook kunnen dure specialistische hulptrajecten worden voorkomen. Systemisch werken en gezinsgerichte benadering helpen om patronen van overdracht van problematiek tussen generaties te doorbreken. De Doorbraakmethode gaat uit van een integrale benadering van hulpvragen, dus ook vanuit de Wmo en Participatiewet. * PREVENTIE, VROEG SIGNALEREN EN NORMALISEREN Door samenwerking met huisartsen, scholen en sportverenigingen wordt vroegtijdige signalering versterkt, wat aansluit bij het landelijke streven naar preventie. * GERICHTE INZET VAN HET JONGERENWERK De gerichte inzet van het jongerenwerk op signalering en preventie is een kans om normaliseren en versterken van het gewone leven te bevorderen. Jongerenwerkers staan letterlijk naast jongeren, op straat, online en bij de ontmoetingsplekken. Door hun nabijheid signaleren jongerenwerkers vroegtijdig problemen zoals schooluitval, middelengebruik of beginnende overlast. Hierdoor kan escalatie worden voorkomen.

De samenwerking en afstemming met de buurtsportcoaches en de gezinscoach is hierbij essentieel. * BORGING VAN OKO PROGRAMMA Het OKO (Opgroeien in een Kansrijke Omgeving) programma is gebaseerd op het IJslandse preventiemodel, dat internationaal bewezen heeft het middelengebruik onder jongeren sterk terug te dringen. We zetten hiermee in op een positieve leefomgeving en het versterken van de beschermende factoren. Jongeren krijgen daardoor meer mogelijkheden om hun vrije tijd gezond en zinvol te besteden, bijvoorbeeld via sport, cultuur en verenigingsleven. Ouders worden ondersteund in hun rol, bijvoorbeeld bij afspraken over uitgaan, bedtijden en alcohol. Door het programma structureel in te bedden bouwen we aan een gezondere generatie jongeren. Dit levert maatschappelijke wint op: minder zorgkosten én meer participatie. * MAAK JE HAR(D)T VOOR JE RELATIE Kinderen die opgroeien in een conflictscheiding of in een gezin met voortdurende spanningen hebben een verhoogd risico op emotionele en gedragsproblemen. Door ouders beter met elkaar te laten communiceren en samenwerken, wordt de kans kleiner dat kinderen schade ondervinden. Wanneer ouders hun relatieproblemen eerder en beter aanpakken, neemt de druk op specialistische jeugdhulp af. Naar aanleiding van de bewezen effecten, willen we dit programma continueren.

* DATAGEDREVEN WERKEN EN MONITORING De landelijke hervormingsagenda Jeugd benadrukt het belang van datamanagement. Lokale monitoring via GMSD en casusregistratie biedt kansen om beleid en uitvoering beter te sturen.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

21

AANDACHTSPUNTEN * CAPACITEIT EN DESKUNDIGHEID LOKALE TEAMS De ambitie van stevige lokale teams vereist voldoende gekwalificeerd personeel. Tekorten kunnen leiden tot overbelasting en kwaliteitsverlies. * COMPLEXITEIT VAN CASUSSEN De toename van meervoudige problematiek vraagt om intensieve samenwerking tussen de verschillende domeinen (Wmo-Jeugdwet en Participatiewet). Fragmentatie van hulp en regelgeving kan dit belemmeren. * FINANCIERING EN STRUCTURELE BORGING Nieuwe financieringssystematieken zijn nog in ontwikkeling. Onzekerheid over structurele middelen kan lokale initiatieven onder druk zetten. * WACHTTIJDEN EN DOORVERWIJZING Ondanks lokale inzet blijven wachttijden in specialistische jeugdhulp een knelpunt. Dit kan leiden tot verergering van problematiek en frustratie bij gezinnen. * IMPLEMENTATIEKRACHT De Doorbraakmethode en gezinscoaching vragen om cultuurverandering en bestuurlijke lef. Zonder voldoende draagvlak en training kan de impact beperkt blijven

AANBEVELINGEN * VERSTERK HET LOKALE TEAM Investeer in het lokale team en voeg de benodigde expertise toe, zodat ondersteuning, dichtbij, tijdig en op maat kan worden ingezet. Dat is ook de opdracht vanuit de landelijke hervormingsagenda Jeugd. Zoals met de inzet van een gezinscoach en de invoering van de Doorbraakmethode. * INVESTEER IN PREVENTIE EN NORMALISERING Vroegsignalering en preventie zijn cruciaal om zwaardere hulptrajecten te voorkomen. Versterk de rol van ons jongerenwerk, onze sportverenigingen en scholen in het signaleren van problematiek. Breid het lokale OKO-programma uit als structureel preventiemodel. * VERSTERK DE OUDERRELATIE Investeer in de onderlinge relatie van ouders. Door het bestaande programma te versterken kunnen escalaties worden voorkomen en gewerkt worden aan de realisatie van een stabiele opvoedingsomgeving * MAAK DATAGEDREVEN WERKEN LEIDEND IN BELEID EN UITVOERING Ontwikkel een lokaal dashboard dat casusregistratie, GMSD-data en outcomeindicatoren combineert. * VERSTERK DE UITVOERINGSKRACHT VAN DE DOORBRAAKMETHODE Deze methode biedt kansen om vastgelopen casussen te doorbreken, maar vraagt om cultuurverandering. Faciliteer training, intervisie en bestuurlijke ondersteuning. Maak successen van deze aanpak zichtbaar om het draagvlak te vergroten.

De Doorbraakmethode wordt sociaal domein breed ingezet voor een integrale benadering van een hulpvraag. Dus ook voor de Wmo en Participatiewet.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

22

4c. Ontwikkelingen Participatiewet

Sinds de invoering van de Participatiewet in 2015, die eerdere regelingen zoals de WWB, WSW en deels de Wajong verving, ligt de focus op het bevorderen van arbeidsparticipatie, ook voor mensen met een arbeidsbeperking. Zwartewaterland ondersteunt inwoners bij arbeidsinschakeling en bij het verstrekken van bijstandsuitkeringen. Indien betaald werk niet haalbaar is zetten we in op maatschappelijke participatie. In het verlengde van de Participatiewet spannen we ons in voor een adequate toepassing en uitvoering van de Inburgeringswet, als ook de noodopvang van Oekraïners, o.a. in Genemuiden en Hasselt met een grote betrokkenheid vanuit de samenleving. Zwartewaterland werkt via het Regionaal Werkbedrijf Regio Zwolle samen met 14 andere gemeenten, UWV, onderwijsinstellingen en sociale partners om banen te creëren voor mensen met een arbeidsbeperking. Onze gemeente kent relatief weinig bijstandsontvangers (2,1% vs 4,8% landelijk*) en een lage werkloosheid (2,9% vs 3,4% in Overijssel). Naast de wettelijke taken hebben we een lokale aanpak van armoede en schulden. In 2022 zijn hiervoor beleidsen uitvoeringsplannen vastgesteld. De nadruk ligt op vroegsignalering en preventie, onder andere via financiële educatie op scholen en het project Financieel Sterk in samenwerking met maatschappelijke partners.

Met de Participatieregeling stimuleren we maatschappelijke participatie door financiële ondersteuning voor o.a. sport en cultuuractiviteiten. Communicatie over financiële regelingen zoals de Voorzieningenwijzer en Geldfit wordt door ons actief ingezet. Huishoudens met een laag inkomen kunnen gebruikmaken van een collectieve zorgverzekering en zijn gecompenseerd voor gestegen energiekosten in 2023-2024. PARTICIPATIEWET IN BALANS: VAN WANTROUWEN NAAR VERTROUWEN Het demissionaire kabinet wil de Participatiewet wijzigen en vereenvoudigen. De huidige wet is te complex en gaat onvoldoende uit van vertrouwen. Het doel is om de wet beter te laten aansluiten op de mogelijkheden en omstandigheden van inwoners die afhankelijk zijn van een bijstandsuitkering. Het uitgangspunt is een toereikend bestaansminimum. Gemeenten krijgen meer ruimte voor maatwerk. De tegenprestatie wordt vervangen door Maatschappelijke Participatie, waarbij inwoners zelf invulling geven zolang dit betaald werk niet verdringt. Samenwonen vanwege zorgbehoefte wordt niet automatisch gezien als een gezamenlijk huishouden. Kernwaarden worden vertrouwen en de menselijke maat. De wetswijziging wordt vermoedelijk per 1 januari 2026 van kracht, afhankelijk van besluitvorming in de Eerste Kamer. Spoor 1 (eerste 23 maatregelen) gaat gefaseerd in per 01-01-2026.

Zeer recent, 30-09, heeft de Eerste kamer het wetsvoorstel aangenomen! De fundamentale herziening van de Participatiewet (spoor 2) is nog niet gereed. In Zwartewaterland bereiden we ons voor op de aanstaande wijzigingen in spoor 1 en werken we parallel hieraan aan spoor 3, waarbij het gaat om het versterken van (deskundigheid van) de uitvoering. Kortom, anders denken en doen vanuit de kernwaarden vertrouwen, eenvoud en maatwerk. ONDERZOEKSRAPPORT REKENKAMER: FINANCIËLE ZELFREDZAAMHEID In 2025 concludeerde de Rekenkamer dat Zwartewaterland een ambitieus armoedebeleid voert, met flexibiliteit en maatwerk. Er zijn korte lijnen tussen medewerkers. Zowel intern als extern betrokkenen geven aan dat de gemeente de inwoners in het algemeen en de doelgroep van minima goed kent. De menselijke maat wordt zoveel mogelijk toegepast bij dienstverlening aan de inwoners. Die ruimhartigheid komt ook tot uiting bij de ruime toepassing van de Participatieregeling. Verder is voor de Energietoeslag de inkomensgrens verhoogd van 120% in 2022 naar 150% van het wettelijk sociaal minimum in 2023. *Deze % betreffen het aantal huishoudens met een bijstandsuitkering. Aantal personen is 1,3% t.o.v. 3,4% landelijk.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

23

Wel zijn er aandachtspunten en aanbevelingen voor het verbeteren van het minimabeleid: • Onduidelijkheid over uitvoering en eigenaarschap van projecten. • Beperkte vertaling van beleid naar uitvoering bij schuldhulp en vroegsignalering. • Gebrek aan actuele data en monitoring, vooral bij armoede- en schuldenbeleid. Data over werk en re-integratie zijn beter beschikbaar via de regio (UWV), dit geldt ook voor lokale data.

AANKNOPINGSPUNTEN *STERKE UITGANGSPOSITIE Lage bijstandsafhankelijkheid en werkloosheid bieden ruimte om te focussen op kwalitatieve verbetering van dienstverlening en maatwerk. * LOKAAL ARMOEDEBELEID GERICHT OP PREVENTIE Nadruk op vroegsignalering, financiële educatie en samenwerking met maatschappelijke partners biedt een solide basis voor integrale ondersteuning. * PARTICIPATIEWET IN BALANS De voorgenomen wetswijziging biedt meer ruimte voor maatwerk en menselijke maat, wat goed aansluit bij de pragmatische aanpak van Zwartewaterland.

AANDACHTSPUNTEN * ONVOLDOENDE DATAGEDREVEN STURING Gebrek aan actuele en relevante data over armoede, schulden en bereik van regelingen belemmert het inzicht in effectiviteit en doelmatigheid. * FRAGMENTATIE VAN BELEID EN UITVOERING De Rekenkamer signaleert dat de veelheid aan plannen en projecten kan leiden tot onduidelijkheid over eigenaarschap en verantwoording. * VERTALING VAN BELEID NAAR PRAKTIJK Vooral bij schuldhulp en vroegsignalering ontbreekt soms de concrete doorvertaling naar uitvoerbare acties en monitoring. * RISICO OP ZORG- EN ENERGIEARMOEDE Ondanks compensatiemaatregelen blijft dit een kwetsbaar domein, zeker bij toekomstige economische schommelingen.

AANBEVELINGEN * VERSTERK DATA-GEDREVEN WERKEN Ontwikkel een lokale monitor voor armoede, schulden en participatie. Koppel beleidsdoelen van armoedebeleid aan meetbare indicatoren. * VERDUIDELIJK EIGENAARSCHAP EN REGIE Breng structuur/overzicht aan in de veelheid van plannen en projecten. Wijs duidelijke verantwoordelijken aan voor uitvoering en monitoring.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

24

* VERSTERK DE VERTALING VAN BELEID NAAR PRAKTIJK Maak uitvoeringsplannen concreet en toetsbaar. Betrek uitvoerende professionals en maatschappelijke partners bij beleidsontwikkeling. Investeer in training en ondersteuning van frontline medewerkers. * MAAK GEBRUIK VAN DE RUIMTE VOOR MAATWERK Bereid de organisatie voor op de invoering van de Participatiewet in Balans door scenario’s uit te werken. Ontwikkel kaders voor maatwerk die recht doen aan vertrouwen en de menselijke maat. Stimuleer co-creatie met inwoners bij het vormgeven van maatschappelijke participatie. * VERSTERK INTEGRALE SAMENWERKING Bouw voort op bestaande netwerken zoals het project Financieel Sterk. Verbind domeinen zoals zorg, werk, inkomen en schulden in één aanpak. Ontwikkel gezamenlijke interventies met partners op basis van gedeelde doelen én eigenaarschap. * VOORKOM NIEUWE VORMEN VAN ARMOEDE Monitor actief op zorg- en energiearmoede, ook na tijdelijke compensaties. Ontwikkel structurele maatregelen voor kwetsbare huishoudens. Versterk de toegang tot collectieve voorzieningen en preventieve ondersteuning.

25 4d. Welzijn en Preventie in het perspectief van de hervormingsopgaven 1. WELZIJN Historische ontwikkeling Het welzijnswerk in Nederland kent een geschiedenis van ongeveer 150 jaar. Waar ‘armenzorg’ aanvankelijk vooral een taak was van kerken en particulieren, ontstond geleidelijk het besef dat de overheid een rol kan spelen in het verbeteren van het welzijn van inwoners. Vanaf de jaren ’50 verschoof de focus van bevoogding naar emancipatie en individuele ontplooiing, met als hoogtepunt de jaren ’60 en ’70. In 1987 werd het welzijnswerk gedecentraliseerd, wat leidde tot de oprichting van brede welzijnsorganisaties – een voorbode van latere decentralisaties. Sinds de jaren ’90 kwam er meer aandacht voor de empowerment van mensen met psychische problemen. De grote decentralisaties in het sociaal domein in 2015 (Wmo, Jeugdwet, Participatiewet) markeerden een belangrijk keerpunt. De ambitie was om integraal te werken, dichtbij de inwoner, met ruimte voor professionals én voor burgerkracht. In 2021 volgde de decentralisatie van de inburgering. Vooruitkijkend naar 2030 zien we nieuwe uitdagingen: preventie, prestatiedruk bij jongeren, vergrijzing, en schaarste aan personeel en middelen. Deze thema’s komen terug in het Integraal Zorgakkoord (IZA), het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en de lokale Preventienota.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

Welzijn in Zwartewaterland De landelijke ontwikkelingen gelden ook voor Zwartewaterland, met één belangrijk verschil: er is geen brede welzijnsorganisatie ontstaan. Verschillende aanbieders voeren momenteel verschillende taken uit, wat leidt tot versnippering. Ondanks eerdere aandacht hiervoor is er nog geen sprake van een structurele verandering. Sinds de decentralisaties van 2015 zijn er nieuwe voorzieningen gestart en bestaande uitgebreid. Vernieuwingen zijn doorgevoerd, maar de gewenste transformatie is uitgebleven. Gesprekspartners geven aan dat er vaak is gesproken over intensievere en integrale samenwerking, maar dat deze nog onvoldoende van de grond is gekomen. Versnipperd aanbod De uitvoering van het welzijnswerk is momenteel verdeeld over meerdere organisaties: • Welzijn Zwartewaterland (onderdeel van IJsselheem): Ouderenwerk, Vrijwilligerscoördinatie, Mantelzorgondersteuning, Buurtkamer Plus. • De Meente (Genemuiden): Ontvangt subsidie voor welzijnstaken gericht op ouderen. • Jong! Zwartewaterland: Jongerenwerk, uitgevoerd door de gemeente. • Buurtsportcoaches: In dienst van de gemeente. • Bibliotheken: Vervullen steeds meer een maatschappelijke rol. • De Kern (Dimence Groep): Algemeen maatschappelijk werk, Schuldhulpverlening en Schoolmaatschappelijk werk. • MEE Samen: Onafhankelijke cliëntondersteuning. • Sociaal Werk De Kop/Tinten Groep: Buurtbemiddeling.

• Vrijwilligersorganisaties: Zoals Stichting Hulpdienst Kleine Noden. Door deze diversiteit is het lastig om te overzien of het aanbod volledig is. Inwoners krijgen mogelijk niet het optimale aanbod. Het meten van effectiviteit en het aanbrengen van samenhang is complex. Financiering Welzijn De financiering van maatschappelijke activiteiten vindt plaats via de Algemene Subsidieverordening Maatschappelijke Activiteiten Zwartewaterland. Het betreft veelal structurele subsidies (jaarsubsidies) voor jaarlijks terugkerende projecten en activiteiten, die voor 1 juni aangevraagd moeten worden. Het jaarlijkse subsidieprogramma heeft een overwegend standaard karakter; er wordt vooral voortborduurt op wat er al is. De subsidieverlening in het lopende boekjaar plus de in de kadernota vastgestelde prijsindexatie vormen het uitgangspunt voor de bepaling van het subsidiebedrag in het volgende kalenderjaar. Uiteraard wordt er getoetst of de aangevraagde activiteiten een bijdrage leveren aan de realisatie van gemeentelijke beleidsdoelen, maar de mate waarin dit het geval is heeft niet direct gevolgen voor de verdeling van het voor subsidies beschikbare budget. Het huidige proces heeft vooral een procedurele en financiële benadering en mist daardoor mogelijkheden tot flexibiliteit en innovatie.

Subsidieverlening die al jaren op dezelfde manier plaatsvindt wordt hierdoor nauwelijks heroverwogen, terwijl de maatschappelijke context natuurlijk wel degelijk aan veranderingen onderhavig is. Zowel bestuurlijk als ambtelijk is er de behoefte om de directe relatie tussen de realisatie van gemeentelijke beleidsdoelen en de subsidieverlening te versterken. Subsidieverlening is immers een middel en geen doel op zichzelf.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

26

Het verder ontwikkelen van ons subsidiebeleid is ook opgenomen in het uitvoeringsprogramma van de Preventienota ‘Samen zijn we Zwartewaterland, Gezond Leven, Wonen en Werken; nu en later 2022-2028’. Het doel is om de welzijnssubsidies beter/effectiever te laten aansluiten op de preventieopgaven. In onderstaande tabel is de verdeling van subsidies over de periode 2023 - 2025 weergegeven. 2023

2024

2025

De Kern Algemeen maatschappelijk werk

144.122,60

148.446,27

152.899,66

De Kern School maatschappelijk werk

49.634,74

51.123,78

52.657,50

0,00

83.986,48

86.506,07

Stichting MEE Samen

173.543,66

178.749,97

184.112,47

Diaconiewerk / Psychopastorale zorg

13.450,00

13.853,50

14.269,11

St. Hulpdienst Kleine Noden Zwartsluis

544,99

561,34

578,18

IJsselheem (mantelzorg)

46.278,31

47.666,66

49.096,66

IJsselheem (vrijwilligerswerk)

18.511,32

19.066,66

19.638,66

St. Welzijn De Meente Genemuiden

67.682,03

69.712,49

70.000,00

IJsselheem (ouderenwerk)

114.057,52

117.479,25

121.003,62

IJsselheem (Buurtkamer + Hasselt)

20.718,38

21.339,93

21.980,13

Vluchtelingenwerk

106.338,00

84.958,00

98.351,00

Bibliotheek

466.296,87

480.285,77

494.694,35

Totaal

1.221.178,42

1.317.230,10

1.365.787,41

De Kern Schuldhulpverlening

Bron: Rapport: onderzoek organisatie welzijnswerk in de gemeente Zwartewaterland - maart 2025

Visie welzijnsorganisaties op toekomst en positionering van welzijn Het coalitieakkoord: ‘In vertrouwen verder bouwen’ (2022–2026) stelt als doel: De ontwikkeling van een brede welzijnsorganisatie die de preventiedoelen ondersteunt. Uit het daaropvolgende veldonderzoek in 2024/2025, kwam, aan de hand van interviews met bestuurders en professionals uit het werkveld, het volgende naar voren: • Er is behoefte aan een strategische visie en een duidelijke regierol van de gemeente. • Behoefte aan meer vraaggericht en flexibel welzijnswerk. • Er is bereidheid bij welzijnsorganisaties om samen te werken aan een toekomstbestendige structuur, passend bij de lokale context. Actiepunten welzijn voor de hervormingsopgaven • Aan de hand van de uitkomsten van het veldonderzoek herijken we in Q2 2026 de visie op welzijn en de Sociale Basis, de gewenste organisatievorm en gemeentelijke regierol. • De subsidieregels worden verder aangescherpt op doelmatigheid en doeltreffendheid: in hoeverre dragen de verspreide en diverse welzijnsactiviteiten bij aan de preventieopgaven die zijn vastgelegd in de preventienota ‘Samen zijn we Zwartewaterland. Gezond leven, wonen en werken; nu en later’. Deze opdracht wordt in het laatste kwartaal van 2025 uitgevoerd.

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

27

2. PREVENTIE Van nationaal naar lokaal beleid In 2018 werd het Nationaal Preventieakkoord ondertekend, met meer dan 200 afspraken gericht op het terugdringen van roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik. Het akkoord mist echter de bredere benadering van gezondheid zoals geformuleerd in het concept Positieve Gezondheid. De wettelijke basis voor preventie ligt in de Wmo, Jeugdwet, Participatiewet en de Wet Publieke Gezondheid. De Wet Publieke Gezondheid (WPG) richt zich op collectieve preventie en publieke gezondheidszorg. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering via de GGD, zoals infectieziektebestrijding, jeugdgezondheidszorg en gezondheidsbevordering. Het legt de nadruk op vroegtijdige opsporing en preventie van gezondheidsproblemen bij jeugd, ouderen en risicogroepen. Dat betekent ook dat de gemeente elk vier jaar de gezondheidssituatie van haar inwoners analyseert, de zogenaamde GGD monitor. Daarnaast spelen ook andere wetten een belangrijke rol, zoals die voor onderwijs, kinderopvang, inburgering en bestaanszekerheid. In onderstaand overzicht is weergegeven hoe de preventieketen is opgebouwd en welke overheden en organisaties hierin een rol en verantwoordelijkheid hebben.

28

Gemeente Zwartewaterland | Hervorming Sociaal Domein | 2025 - 2028

Preventienota Zwartewaterland In 2022 hebben we de lokale preventienota: ‘Samen zijn we Zwartewaterland. Gezond leven, wonen en werken; nu en later 2022-2028’ vastgesteld. De focus ligt op het versterken van de gezonde basis van inwoners, met de beweging van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag. De nota is gebaseerd op het model van Positieve Gezondheid, met zes dimensies: 1. Elkaar ontmoeten 2. Iedereen doet mee 3. Ik voel me gezond en vitaal 4. Ik heb een kansrijke ontwikkeling 5. Ik kan mezelf goed redden 6. Ik voel me veilig in mijn omgeving Deze dimensies zijn verwerkt in een doelenboom met ambities voor 2028 en een uitvoeringsprogramma met concrete projecten, uitgevoerd in co-creatie met maatschappelijke partners.