Bijlage 3 - Eindrapport Integraal Huisvestingsplan Zwartewaterland 14 september 2020
Tekst van het document
LEEFTIJD
RENOVATIEJAAR
AFWEGINGSMOMENT
1
CBS De Driemaster Mastenbroek (**)
Mastenbroek
1963
57
2003
2
OBS Aremberg (*)
Zwartsluis
1976
44
2016
3
HBS Johannes Bogerman
Genemuiden
1977
43
2017
4
OBS De Vogelaar (*)
Genemuiden
1978
42
2018
5
CBS Prins Willem Alexander
Hasselt
1955
65
6
RBS Rehobôth
Genemuiden
1980
40
2020
7
CBS De Driemaster (*)
Hasselt
1983
37
2023
8
RBS Eben Haëzer (*)
Genemuiden
1989
31
2029
9
CBS Ichthus (*)
Genemuiden
1950
70
10
HBS Maarten Luther
Genemuiden
1991
29
11
CBS Het Anker (**)
Hasselt
1967
53
2008
2033
12
CBS De Wijngaard (**)
Zwartsluis
1969
51
2010
2035
13
GBS Op de Hoeksteen (**)
Hasselt
1975
45
2012
2037
14
HBS Johannes Calvijn
Genemuiden
2004
16
2044
15
OBS De Toermalijn
Hasselt
2005
15
2045
16
CBS De Driester(*)
Kamperzeedijk
1954 / 2008
66
2048
1995
2005
2020
2030 2031
PERSPECTIEF H A S S E LT
SCHOLEN
42
H E R KO M S T L E E R L I N G E N
43
S T R AT E G I S C H E U I T D A G I N G
Bescheiden volumes
In Hasselt is er sprake van vijf scholen met gemiddelde van 140 leerlingen per school. Hiermee is de gemiddelde schoolgrootte in Hasselt aanzienlijk lager dan in Genemuiden (179 leerlingen) en Zwartsluis (194 leerlingen). Het gemiddelde ligt ver af van het landelijk gemiddelde van een school van 220 leerlingen. Strategische uitdaging
Voor Hasselt ligt voor gemeente en schoolbesturen een uitdaging om -met het oog op een structureel gezonde exploitatie van scholen en de vorming van volwaardige kindcentra- te werken aan een toekomstbestendige structuur. Naast gedragenheid voor een toekomstperspectief bij alle partijen, is de belangrijkste uitdaging om hier de gebouwcyclussen van de verschillende gebouwen zodanig te stroomlijnen dat combinaties mogelijk gemaakt worden. Complicerende factor OBS Toermalijn zit in nog een relatief nieuw gebouw, CBS Het Anker en GBS
Op de Hoeksteen zijn tamelijk recent vernieuwd en het gebouw van CBS de Driemaster is nog in behoorlijk goede staat. Alleen het gebouw van CBS Prins Willem-Alexander is op korte termijn aan vernieuwing toe. Dit verschil in kwaliteit maakt het lastig om op korte termijn al combinaties te leggen, zonder aan kapitaalvernietiging te doen.
44 44 44
MOGELIJK EINDPERSPECTIEF Mogelijk eindperspectief Hasselt
MFA Streukeler Veste Via deze MFA (waarvan OBS De Toermalijn deel uitmaakt) is in Hasselt al een relatief nieuw kindcentrum aanwezig, met naast de school ook kinderopvang, consultatiebureau en sporthal. Dit kindcentrum is relatief bescheiden van omvang met momenteel circa 125 leerlingen en naar verwachting op termijn circa 100 leerlingen. Omdat het een relatief nieuw gebouw betreft, worden voor OBS De Toermalijn de komende decennia qua huisvesting weinig wijzigingen voorzien. Wel vormt de locatie van / naast de MFA mogelijk een optie voor toekomstige huisvesting van enkele andere scholen in de kern.
Kindcentrum Hasselt-Noord (300 leerlingen)
Twee extra kindcentra Naar de toekomst toe zijn er kansen om nog twee kindcentra in Hasselt te ontwikkelen. Hierbij gaan we vooralsnog uit van een kindcentrum ten noorden en een kindcentrum ten zuiden van de Vaartweg. Meerdere combinaties In de praktijk zijn diverse combinaties mogelijk tussen CBS De Driemaster, CBS Het Anker, CBS Prins Willem-Alexander (alledrie VPCO Hasselt) en GBS Op de Hoeksteen (Florion). Puur vanuit de huidige situering van de scholen geredeneerd, ligt het voor de hand te kiezen voor een kindcentrum ‘Hasselt-Noord’ met GBS Op de Hoeksteen, CBS De Driemaster en kindfuncties en een ‘Kindcentrum Hasselt-Zuid’ met CBS Prins Willem-Alexander, CBS Het Anker en kindfuncties. Deze combinaties zeggen overigens niks over een eventueel fuseren van scholen, maar puur over de fysieke verschijningsvorm.
45
Kindcentrum Hasselt-Zuid (300 leerlingen)
Kindcentrum Streukeler Veste (125 leerlingen)
45 45
K I N D C E N T R U M H A S S E LT - N O O R D Kindcentrum Hasselt-Noord
Een Kindcentrum in Hasselt-Noord zou kunnen bestaan uit GBS Op de Hoeksteen, CBS De Driemaster en aanverwante kindvoorzieningen. GBS Op de Hoeksteen is in 2012 gerenoveerd en dus theoretisch gezien pas in medio 2037 opnieuw toe aan vernieuwing. CBS De Driemaster is op grond van het bouwjaar theoretisch gezien in 2023 aan de beurt. Drie bouwdelen zijn echter van recentere aard (1986, 2001 en 2004), wat eraan heeft bijgedragen dat de boekwaarde op het pand met € 667.000 nog aanzienlijk is. Daarnaast is het gebouw nog in behoorlijke staat.
Kindcentrum Hasselt-Noord (300 leerlingen)
Om deze twee scholen qua fasering toch ‘bij elkaar te krijgen’, ligt het voor de hand GBS Op de Hoeksteen iets te vervroegen in de tijd en CBS De Driemaster wat naar achteren te schuiven. Vooralsnog gaat dit IHP uit van nieuwbouw van Kindcentrum HasseltNoord in fase 4 (2030-2033).
Kindcentrum Hasselt-Zuid (300 leerlingen)
46
46 46
Kindcentrum Streukeler Veste (125 leerlingen)
K I N D C E N T R U M H A S S E LT - Z U I D Een Kindcentrum in Hasselt-Zuid zou kunnen bestaan uit CBS Prins WillemAlexander, CBS Het Anker en aanverwante kindvoorzieningen. CBS Prins Willem-Alexander is het oudste schoolgebouw binnen de gemeente. Theoretisch gezien komt het gebouw in aanmerking voor vernieuwing. CBS Het Anker is in 2008 gerenoveerd. Het gebouw functioneert naar tevredenheid en komt theoretisch gezien pas in 2033 voor een volgende vernieuwingsslag in aanmerking. De school kampt momenteel wel met een ruimtetekort. Dit wordt opgelost door een lokaal te gebruiken in het tegenover gelegen cultureel centrum ‘t Teeuwland.
Kindcentrum Hasselt-Zuid
Kindcentrum Hasselt-Noord (300 leerlingen)
Het verschil in fasering tussen beide CBS-scholen kan worden overbrugd door CBS Prins Willem-Alexander in fase 1 (2021-2022) te upgraden, waarbij alleen de grootste knelpunten worden aangepakt en het gebouw weer voor circa 15 jaar mee kan. Daarna kan in fase 5 (2034-2037) worden overgegaan tot volledige nieuwbouw samen met CBS Het Anker en kindfuncties. Qua locatie liggen in Hasselt-Zuid zelfs mogelijkheden om op lange termijn één kindcentrum te vormen, door alle voorzieningen in dit deelgebied te realiseren op de locatie nabij de Streukeler Veste.
Kindcentrum Hasselt-Zuid
De opties van renovatie of vervangende nieuwbouw van De Prins WillemAlexanderschool zijn theoretisch gezien uiteraard mogelijk, maar leiden in beide gevallen niet tot een volumevergroting van de scholen in Hasselt. Vooralsnog is om deze reden hiermee in dit plan geen rekening gehouden.
47
(300 leerlingen)
47 47
Kindcentrum Streukeler Veste (125 leerlingen)
PERSPECTIEF GENEMUIDEN
SCHOLEN GENEMUIDEN
49
H E R KO M S T L E E R L I N G E N G E N E M U I D E N
50
S T R AT E G I S C H E U I T D A G I N G Veel scholen, grote volumes, goede spreiding en kwaliteit Genemuiden heeft een structuur met maar liefst zeven schoolgebouwen, grotendeels met grote volumes aan leerlingen. Mede door eigen inzet van
schoolbesturen en inzet van de gemeente Zwartewaterland, is de kwaliteit van de huisvesting van de scholen in Genemuiden in algemene zin behoorlijk goed op niveau. In elke wijk is momenteel een school gesitueerd, waarmee de
spreiding over de kern goed is. Aandachtspunt korte termijn De huidige structuur biedt enkele aanknopingspunten om Kindcentra te ontwikkelen binnen de bestaande schoolgebouwen. Aandachtspunt vormen de twee oudste schoolgebouwen in Genemuiden, te weten HBS Johannes Bogerman en OBS De Vogelaar, die naast elkaar zijn gesitueerd in de
Vogelwijk. Beide gebouwen kennen een aantal knelpunten die om een oplossing vragen. De vraag is of deze oplossing afzonderlijk van elkaar of in samenhang wordt gerealiseerd. Ontwikkeling kindcentra CBS Ichthus is al getransformeerd tot een kindcentrum. Vanaf schooljaar 2020 heeft RBS Eben Haëzer inwoning van peuteropvang. Het schoolbestuur van de drie hervormde scholen en het bestuur van OBS De Vogelaar hebben ook wensen om te transformeren tot een kindcentrum. Momenteel huurt SKZ ruimte in het gebouw d’Overtoom en bieden zij hier een brede kinderopvangvoorziening aan.
515151
HBS MAARTEN LUTHER Het schoolgebouw van HBS Maarten Luther dateert uit 1991 en is op grond van leeftijd pas in 2031 aan de beurt voor mogelijke renovatie of upgrading.
Kwalitatief is hier sprake van een goed gebouw. Wel heeft het gebouw een aanzienlijke overmaat in vierkante meters gezien het huidige leerlingaantal. Het schoolbestuur heeft in overweging om op termijn mogelijk van drie naar twee locaties te gaan. Dit zou gerealiseerd kunnen worden door het afstoten van het gebouw van HBS Maarten Luther en integratie bij de HBS Johannes Bogerman door een combinatie van renovatie en uitbreiding. Gezien de leeftijd en staat van het gebouw van HBS Maarten Luther ligt hier op korte termijn geen noodzaak en urgentie om fysieke maatregelen te treffen. Dit wil niet zeggen dat de gemeente afwijzend staat tegenover een integratie van de beide scholen op middellange termijn. Het koppelen van de leerlingen van HBS Maarten Luther biedt kans om HBS Johannes Bogerman te renoveren en uit te breiden waardoor tegelijkertijd een oplossing wordt geboden voor het functionele probleem van de gangenschool. Via een uitbreiding kan een centraal hart gecreëerd worden in het schoolgebouw. De komende jaren kan worden gewerkt aan het opstellen van een ‘businesscase’, waarin uitwerking wordt gegeven aan onder andere de volgende aspecten: • • • •
Renovatieplan HBS Johannes Bogerman Omvang en situering uitbreiding HBS Johannes Bogerman Kostenoverzicht Herontwikkelingsplan locatie HBS Maarten Luther
Bij een eventueel gewenste en haalbare koppeling van HBS Maarten Luther en HBS Johannes Bogerman, is het raadzaam de renovatie van HBS Johannes Bogerman te vertragen in de tijd en HBS Maarten Luther te vervroegen, zodat deze samenvallen en het gebouw gerenoveerd en uitgebreid kan worden.
52
52 52
OBS DE VOGELAAR Het schoolgebouw van OBS De Vogelaar is inmiddels de leeftijd van 40 jaar gepasseerd. Het gebouw heeft in de ogen van het schoolbestuur nog wel potentie onder meer vanwege de indeling van het gebouw, maar is wel op diverse aspecten verouderd. Voor De Vogelaar is een aantal scenario’s in beeld: A. Renovatie OBS De Vogelaar
Genemuiden
Het gebouw van OBS De Vogelaar kan via een renovatie weer toekomstbestendig worden gemaakt. B. Verplaatsing naar gebouw HBS Maarten Luther
Mogelijk komt het schoolpand van de HBS Maarten Luther op termijn vrij, waarbij OBS De Vogelaar intrek in dit gebouw zou kunnen nemen. Dit gebouw is kwalitatief beter dan het gebouw van OBS De Vogelaar. Wel is er op dat moment sprake van een forse overcapaciteit. C. Kindcentrum in combinatie met HBS Johannes Bogerman In dit scenario wordt het gebouw van HBS Johannes Bogerman uitgebreid voor OBS De Vogelaar, waarbij een gezamenlijk kindcentrum wordt ontwikkeld. Dit biedt mogelijkheden de huidige locatie van OBS De Vogelaar te herontwikkelen. Zie de volgende pagina voor een toelichting op dit scenario. Renovatie van het huidige gebouw lijkt momenteel het meest realistische toekomstperspectief voor OBS De Vogelaar, mede vanwege een aantal bezwaren bij een verhuizing naar het gebouw van HBS Maarten Luther.
53
K I N D C E N T R U M V O G E LW I J K Het schoolgebouw van HBS Johannes Bogerman staat vlakbij OBS De Vogelaar en is van hetzelfde bouwjaar, maar kwalitatief in betere staat dan OBS De Vogelaar. De Johannes Bogermanschool ervaart met name functionele
nadelen als gevolg van een gangenstructuur en het ontbreken van een centraal hart. Gezien de nabijheid van de twee scholen en de identieke leeftijd van de gebouwen, is het niet vreemd dat gezamenlijke huisvesting onder de loep wordt genomen.
OBS De Vogelaar Op het moment dat alle partijen (gemeente, schoolbesturen, kinderopvang) in de toekomst de meerwaarde zien van de vorming van een gezamenlijk
kindcentrum, is het zaak een businesscase op te stellen met aandacht voor: •
Totale oppervlakte van het kindcentrum
•
Ruimtebesparing door gezamenlijk gebruik van ruimten
•
De mate waarin het gebouw van de Bogermanschool kan worden gebruikt
•
De stedenbouwkundige mogelijkheden op deze locatie voor nieuwbouw
•
Mogelijkheden tot herontwikkeling van een deel van de locatie Inhoudelijke, organisatorische, maatschappelijke en ruimtelijke synergie
•
HBS Johannes Bogerman
Zoals gesteld op de vorige pagina, achten we het in dit plan aannemelijker dat tot renovatie van OBS De Vogelaar wordt overgegaan.
54
54
54
OVERIGE SCHOLEN Onderstaande scholen in Genemuiden hebben een zodanig volume,
zodanige specifieke voedingsgebieden en zijn van een zodanige kwaliteit, dat deze de komende decennia -mogelijk met vernieuwinghun structurele waarde hebben voor het onderwijs: •
RBS Eben Haëzer komt op grond van leeftijd op middellange termijn in aanmerking voor vernieuwing via renovatie.
•
RBS Rehobôth komt op grond van leeftijd in aanmerking voor vernieuwing via renovatie. Het schoolbestuur heeft hier de afgelopen jaren echter al heel veel vernieuwingen zelf opgepakt, mede met een bijdrage voor onderwijskundige vernieuwingen
RBS Eben Haëzer
CBS Ichthus
RBS Rehobôth
HBS Johannes Calvijn
vanuit de gemeente. Daarom kan op korte termijn worden volstaan met een upgrading voor de knelpunten die nog openstaan. Op langere termijn (fase 4, 2031-2034) wordt rekening gehouden met
een aanvullende aanpak van het gebouw, waarmee dan de volledige renovatie van RBS Rehobôth wordt gerealiseerd. Het schoolbestuur stemt het meerjaren onderhoudsplan voor de Rehobôthschool af op deze plannen. •
CBS Ichthus is in 2005 al gerenoveerd. Op middellange termijn komt deze school op grond van de leeftijd opnieuw in aanmerking voor
vernieuwing via upgrading, renovatie of nieuwbouw. •
HBS Johannes Calvijn is in 2004 nieuw gebouwd en komt op grond van de leeftijd pas op lange termijn in aanmerking voor vernieuwing via upgrading of nieuwbouw.
55
55 55
PERSPECTIEF ZWARTSLUIS
S C HO LE N Z WARTS LUIS
57
H E R KO M S T L E E R L I N G E N Z WA R T S LU I S
58
S T R AT E G I S C H E U I T D A G I N G
Balans De scholen in Zwartsluis kenmerken zich door een grote mate van balans. Beide scholen zijn ongeveer even groot van omvang, hebben beide een dorpsbreed voedingsgebied. De bestaande gebouwen bieden beide voldoende potentie en volume om te functioneren als volwaardige Kindcentra.
Uitdaging • CBS De Wijngaard is in 2010 gerenoveerd en kan de komende decennia nog zonder problemen mee. Op lange termijn komt CBS De Wijngaard theoretisch gezien wederom voor vernieuwing (upgrading, renovatie of vervangende nieuwbouw) in aanmerking. In dit plan wordt voor CBS De Wijngaard uitgegaan van een tweede renovatie in fase 5 (2034-2037) . • Het gebouw van OBS Aremberg is 44 jaar oud. In dit plan gaan we op de korte
termijn (fase 1, 2021-2022) uit van renovatie van OBS Aremberg.
59
PERSPECTIEF BUITENGEBIEDEN
SKZ CBS De Driester
CBS DE DRIESTER KAMPERZEEDIJK 60 leerlingen | 1954 doorexploiteren
CBS MASTENBROEK 28 leerlingen | 1963 doorexploiteren
CBS De Driemaster - Masterbroek
S T R AT E G I S C H E U I T D A G I N G
•
CBS De Driester in Kamperzeedijk is in 2008 vernieuwd en is daarmee komende decennia geschikt als schoolgebouw.
•
CBS De Driemaster in Mastenbroek (dependance van De Driemaster in Hasselt) kwam theoretisch gezien op grond van leeftijd al in 2003 in aanmerking voor renovatie, wat niet is gebeurd. Wel is in 2007 een aantal aanpassingen voor onderwijskundige vernieuwingen aan het gebouw doorgevoerd.
De school telt momenteel 28 leerlingen. Eventuele ingrepen in de huisvesting kunnen niet los worden gezien van het toekomstperspectief van deze voorziening. Vooralsnog zijn in dit plan geen fysieke maatregelen opgenomen voor dit schoolgebouw.
62
7 FA S E R I N G S P L A N
FA S E RI NG SP LA N
HASSELT
Fase 1
Fase 2
2021-2022
2023-2025
Fase 4
Fase 5
Fase 6
2026-2029
2030-2033
2034-2037
2038-2041
Nieuwbouwen CBS Driemaster & GBS Op de Hoeksteen*
Nieuwbouw CBS Het Anker
Upgraden Prins Willem-Alexander Renoveren OBS De Vogelaar * Upgraden RBS Rehobôth *
GENEMUIDEN
ZWARTSLUIS
Fase 3
Renoveren CBS Ichthus RBS Eben Haëzer RBS Rehobôth
Renoveren, integreren & uitbreiden HBS Bogerman/Luther*
Renoveren OBS Aremberg
Buiten planbereik
OBS Toermalijn
HBS Calvijn
Renoveren CBS De Wijngaard
CBS De Driemaster CBS De Driester
BUITENGEBIED
64
TO E L I C H T I NG FA S E R IN GSP L AN
•
De fasering is gebaseerd op de overwegingen uit het vorige hoofdstuk.
Afwijkingen van leeftijdscriterium
In de kern is hierbij de leeftijd van een gebouw leidend voor het moment van afweging.
* Zowel OBS De Vogelaar als RBS Rehobôth zijn op grond van de leeftijd theoretisch gezien in fase 1 (2021-2022) aan de beurt. Om de druk op
•
De feitelijke haalbaarheid van de fasering is afhankelijk van de financiële dekkingsmogelijkheden vanuit gemeente en schoolbesturen. De
financiën en personeel in deze fase te verminderen, zijn beide projecten doorgeschoven naar fase 2 (2023-2025).
haalbaarheid wordt per fase onderbouwd. •
* HBS Johannes Bogerman is al in 2017 de veertig jaar gepasseerd. HBS Maarten Luther is pas in 2031 veertig jaar oud. Om beide projecten te
In alle gevallen is bekeken of er omstandigheden aanwezig zijn om tot een afwijking van het ‘leeftijdscriterium’ over te gaan. Voor de met een
stroomlijnen is uitgegaan van aanpak in fase 3 (2026-2029).
(*) aangemerkte projecten is sprake van een afwijking. Hiernaast zijn de projecten opgenomen waarbij sprake is van een afwijking.
* CBS De Driemaster in Hasselt passeert in 2023 de termijn van veertig jaar. De school is in tussentijd meerdere malen uitgebreid. GBS Op de
Hoeksteen is recentelijk gerenoveerd en komt pas medio 2037 voor vernieuwing in aanmerking. Voor de realisering van het gezamenlijke kindcentrum in Hasselt-Noord is hierin de planning uitgegaan van fase 4
(2030-2033).
65
8 FINANCIËN
K O S T E N C A L C U L AT I E V E R V A N G E N D E N I E U W B O U W
Normvergoeding als basis
Voor vervangende nieuwbouw (en uitbreiding) vormen de uitgangspunten uit de Verordening Voorzieningen Onderwijshuisvesting de basis voor de toe te kennen vergoedingen voor door de gemeente Zwartewaterland. De capaciteit wordt gebaseerd op de structurele ruimtebehoefte over 15 jaar. De normvergoedingen worden door de VNG vastgesteld en jaarlijks geïndexeerd. De gemeente Zwartewaterland volgt hierbij de VNGindexatie. De huidige VNG-normvergoeding houdt nog geen rekening met
de eisen die voortkomen uit het nieuwe Bouwbesluit (BENG), terwijl deze nieuwe eisen per 2021 ingevoerd gaan worden. Om hierop wel alvast te anticiperen is in dit plan gerekend met een opslag voor BENG en wordt gerekend met € 2.600 per m² BVO (prijspeil 2020). Inspanningsverplichting voor bereiken ambitie ENG In het duurzaamheidsbeleid van dit Integraal Huisvestingsplan is de ambitie
geformuleerd om toekomstige nieuwbouw van schoolgebouwen op het niveau van ENG (energieneutraliteit) te realiseren, via een gezamenlijke inspanningsverplichting door schoolbesturen en gemeente. De ‘financiële
kloof’ tussen BENG en ENG (circa € 400 per m² BVO) wordt per project geprobeerd te overbruggen door bijvoorbeeld: • Eigen bijdrage van schoolbesturen (exploitatievoordeel)
• Fondsen & subsidies • Gemeentelijk duurzaamheidsbeleid
67 67
67
K O S T E N C A L C U L AT I E R E N O V AT I E E N U P G R A D I N G
Maximale gemeentelijke bijdrage
Aanvulling middelen
Hernieuwde renovatie
De gemeente Zwartewaterland stelt voor renovatie een
In het duurzaamheidsbeleid van dit plan is aangegeven dat
maximumbedrag ter beschikking van € 910 per m² BVO (prijspeil 2020)
schoolbesturen en gemeente de ambitie hebben om de gebouwen
Bij een tweede renovatie van een gebouw, waarmee de levensduur nogmaals met 25 jaar wordt verlengd en geen
en voor upgrading een maximumbedrag van € 280 per m² BVO (prijspeil
na renovatie op het niveau van BENG (Bijna Energie Neutraal)
vervangende nieuwbouw gerealiseerd hoeft te worden,
2020). De grondslag voor de berekening van de vergoeding wordt in dit plan gebaseerd op de feitelijke capaciteit van het gebouw. Dit betekent
gerealiseerd te hebben. Naar eigen behoefte en mogelijkheden vult een schoolbestuur de gemeentelijk renovatiebijdrage aan met
wordt de gemeentelijke bijdrage opgehoogd naar € 1.300 per m² BVO (prijspeil 2020).
dat financieel rekening wordt gehouden met aanpak van het totale
eigen middelen, bijvoorbeeld door inzet van
gebouw, maar dat per project duidelijk moet worden of dit ook daadwerkelijk nodig is. Gemeente en schoolbestuur hebben beide baat
onderhoudsvergoedingen en/of mogelijke besparingen in de energiekosten. Daarnaast kan worden bekeken of mogelijkheden
bij een passende capaciteit waarbij het onderwijsproces goed wordt
aanwezig zijn het gemeentelijke renovatiebudget te vergroten via
gefaciliteerd en het gebouw onderhouden en geëxploiteerd kan worden. Voorafgaand aan de uitvoering van renovatie of upgrading,
fondsen, subsidies en/of gemeentelijk duurzaamheidsbeleid.
wordt daarom via het opstellen van het businessplan onderzocht of: •
alle vierkante meters daadwerkelijk nodig zijn voor de school
•
een deel van het gebouw kan worden verhuurd aan andere partij
•
zoals kinderopvang een deel van het gebouw kan worden afgestoten
68 68
68
M A AT W E R K S A L D E R I N G P E R P R O J E C T
Per project beoordeelt de gemeente Zwartewaterland in samenspraak met de schoolbesturen of er aanleiding is om (in positieve of negatieve zin) van de normvergoedingen af te wijken. In de kern zijn er twee
redenen om af te wijken van de normbedragen: A. Onvoorziene omstandigheden Landelijk was de afgelopen jaren het beeld te zien dat de normvergoedingen ontoereikend waren in relatie tot de kosten. Bijvoorbeeld door gestegen bouwprijzen en ambities en eisen op het gebied van verduurzaming. De laatste jaren heeft de VNG de bedragen
om deze redenen aanzienlijk verhoogd. De ontwikkeling van de bouwmarkt en wetgeving blijven onzekere factoren. Daarom wordt per project bezien of er aanleiding is de normbedragen bij te stellen. B. Bovenwettelijke ambitie Denk hierbij aan extra kosten bovenop de eisen uit het Bouwbesluit als gevolg van (onderhoudsvriendelijke) materialisering, circulair bouwen, bijzondere architectuur en bovenwettelijke verduurzaming.
69 69
69
BIJDRAGE SCHOOLBESTUREN
Bijdrage onder voorwaarden
Inzet eigen middelen schoolbesturen in Zwartewaterland
De bijdrage van schoolbesturen voor investeringen in huisvesting is
Omwille van de haken en ogen die in de huidige context zijn
momenteel nog aan strikte voorwaarden gebonden. De rijksoverheid wil
verbonden aan een verplichte eigen bijdrage van
op deze wijze voorkomen dat geld voor onderwijs zonder legitieme reden
schoolbesturen, wordt in dit Integraal Huisvestingsplan uitgegaan
wordt besteed aan vastgoed. Schoolbesturen mogen momenteel
van een maximale gemeentelijke bijdrage voor upgrading, renovatie of nieuwbouw en een facultatieve inzet van eigen
uitsluitend investeren in vastgoed als het gaat om de volgende situaties: •
Groot en dagelijks onderhoud
middelen door schoolbesturen. Hierbij kunnen schoolbesturen
•
Functionele aanpassingen
•
Duurzaamheidsinvesteringen met terugverdienvermogen
naar eigen behoefte en mogelijkheden de gemeentelijke bijdrage voor upgrading, renovatie of nieuwbouw aanvullen met eigen
•
Investeringen die leiden tot exploitatievoordelen
middelen, bijvoorbeeld door inzet van onderhoudsvergoedingen
•
Inzet van reserves van voor 2006
en besparingen in de energiekosten. Hierdoor kan een hogere
•
Inzet investeringen uit privaat vermogen
kwaliteit worden bereikt door middelen te bundelen.
Wijzigingsvoorstel in voorbereiding
Accountantsverklaring
In het wetsvoorstel dat momenteel in voorbereiding is voor onderwijshuisvesting, wordt onder andere opgenomen dat het in de
De bijdrage van het schoolbestuur in upgrading, renovatie of
toekomst makkelijker voor schoolbesturen wordt om middelen in te zetten
zijde van de accountant van het schoolbestuur om daadwerkelijk de betreffende investering te mogen doen.
nieuwbouw gaat altijd gepaard met goedkeuring vooraf van de
voor huisvesting.
70 70
70
R A N D V O O R WA A R D E N F I N A N C I Ë L E C O N S E Q U E N T I ES Op de volgende pagina zijn per school en fase de financiële consequenties van de voorgestelde maatregelen inzichtelijk gemaakt: •
De investeringen betreffen de stichtingskosten op basis van prijspeil 2020 en afgerond op duizendtal.
•
De eventuele bijkomende kosten zijn niet inzichtelijk gemaakt maar worden per project berekend. Voor nieuwbouw is in het overzicht uitgegaan van het nieuwe Bouwbesluit (BENG), waarbij de verwachte stichtingskosten volledig zijn toegerekend aan de gemeente (€ 2.600 per m² BVO).
•
Voor renovatie en upgrading van schoolgebouwen is gerekend met een maximale financiële bijdrage vanuit de gemeente van respectievelijk € 910 voor renovatie en € 280 per m² BVO voor upgrading.
•
Voor een tweede renovatie is gerekend met een maximale financiële bijdrage vanuit de gemeente van respectievelijk € 1.300 per m² BVO.
•
Voor het gemeentelijke deel van de investering is een vertaling gemaakt naar de gemiddelde jaarlast.
•
De eigen bijdrage van schoolbesturen aan de projecten voor upgrading, renovatie en vervangende
•
nieuwbouw is facultatief. De feitelijke haalbaarheid van de fasering is afhankelijk van de financiële dekkingsmogelijkheden vanuit gemeente en schoolbesturen.
•
Alle bedragen in het Integraal Huisvestingsplan Onderwijs worden geïndexeerd conform de index die door de VNG in de onderwijshuisvestingsverordening wordt gehanteerd.
•
Voor het gemeentelijke deel van de investering, is een vertaling naar gemiddelde jaarlast gemaakt op basis van de volgende uitgangspunten:
o Rekenrente
1%
o Afschrijvingstermijn nieuwbouw en uitbreiding o Afschrijvingstermijn renovatie
40 jaar 25 jaar
o Afschrijvingstermijn upgrading
10 jaar
71
FINANCIËLE CONSEQUENTIES (NIEUW)
SCHOOL
PLAATS
CBS Prins Willem-Alexander
Hasselt
MAATREGEL
FASE 1 2021-2022
Upgraden
254.000
FASE 2 2023-2025
FASE 3 2026-2029
FASE 4 2030-2033
FASE 5 2034-2037
FASE 6 2038-2041
GEMIDDELDE EXTRA JAARLAST GEMEENTE 27.000
Nieuwbouw
2.260.000
69.000
OBS Aremberg
Zwartsluis
Renoveren
1.140.000
52.000
OBS De Vogelaar
Genemuiden
Renoveren
837.000
38.000
Upgraden
424.000
45.000
RBS Rehobôth
Genemuiden Renoveren
953.000
43.000
HBS Johannes Bogerman / HBS Maarten Luther
Genemuiden
Renoveren Integreren
CBS De Driemaster / GBS Op de Hoeksteen
Hasselt
Nieuwbouw
4.453.000
136.000
CBS Ichthus
Genemuiden
Renoveren
1.677.000
76.000
RBS Eben Haëzer
Genemuiden
Renoveren
1.355.000
62.000
CBS Het Anker
Hasselt
Nieuwbouw
2.665.000
81.000
CBS De Wijngaard
Zwartsluis
Renoveren
1.645.000
75.000
TOTAAL
1.733.000
1.395.000
1.261.000
1.733.000
68.000
8.438.000
19.395.000 (totale investering) •
Uitsluitend stichtingskosten. Zie disclaimer op de volgende pagina.
•
Bij nieuwbouw uitgegaan van indicatie stichtingskosten op BENG-niveau.
•
Bedragen inclusief BTW.
72
6.570.000
0
770.000
DISCLAIMER
Per project kan sprake zijn van bijkomende kosten. Hiermee is bij de kostencalculatie op de vorige pagina budgettair geen rekening gehouden. Mogelijke bijkomende kosten zijn:
(A) Onvoorziene omstandigheden
(C) Kosten maatschappelijke verbreding
De ontwikkeling van de bouwmarkt en de nieuwe wetgeving
In dit plan hebben we geen rekening gehouden met eventuele kosten voor maatschappelijke verbreding. Per individueel project
blijven onzekere factoren die gemonitord moeten worden.
wordt inzichtelijk gemaakt welke extra erbij komen in verband met (B) Bovenwettelijke ambitie
functie-toevoegingen voor bijvoorbeeld kinderopvang,
Denk hierbij aan extra kosten bovenop de eisen uit het
ontmoeting, en jeugdzorg en wie de dekking verzorgd.
Bouwbesluit als gevolg van ENG, (onderhoudsvriendelijke) materialisering, circulair bouwen, bijzondere architectuur en bovenwettelijke verduurzaming. Hiermee hebben we geen
(D) Overige bijkomende kosten In dit plan is geen rekening gehouden met bijkomende kosten voor
rekening gehouden in de doorrekening.
bijvoorbeeld verkeersinfrastructuur, asbestsanering, bodemverontreiniging, sloop van gebouwen en verwerving van grond of tijdelijke huisvesting gedurende renovatie of nieuwbouw.
73
73
9 OBJECTKAARTEN
H A S S E LT
75
S C H O L E N H A S S E LT
76
CBS WILLEM ALEXANDER GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
PLATTEGROND
L E CBS E R PWA LINGENVERLOOP oktobertellingen
prognoses
verdieping
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur VPCO Hasselt Vestigingsplaats Hasselt Denominatie Protestants-christelijk Stichtingsjaar 1955 Leeftijd 65 jaar Omvang 907 m² Uitbreidingen Geen Eerdere renovaties Geen Indicatief vernieuwingsmoment 1995 (25 jaar geleden) Boekwaarde € 215.000 Leerlingen 2019-2037 127 - 130 (+3) Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
CBS Willem Alexander is één van de drie scholen van VPCO
600 250
Hasselt in Hasselt. De school trekt leerlingen aan vanuit heel Hasselt. Een groot deel van de ouders kiest voor deze school op
500
basis van identiteit. Het grootste deel van het gebouw dateert uit
200 400
1955 en dat geeft het gebouw ook de karakteristieke uitstraling dat ook past bij de prachtige locatie aan de dijk naast de molen. Het gebouw is echter zowel technisch als functioneel verouderd.
150 300
Er heeft nooit een grootschalige renovatie plaatsgevonden, maar 200 100
er zijn wel enkele aanpassingen gedaan, zoals het vervangen van kozijnen (1996), na-isoleren van de gevels en het platte dak en
100
het aanbrengen van LED-verlichting in de gangen. Grootste knelpunten zijn de algehele veroudering (o.a. elektra en sanitair)
500
en beperkte functionaliteit. Het is een ouderwetse gangenschool
CBS Willem Alexander
zonder centraal hart. Een gemeenschapsruimte ontbreekt en het
-100 0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
gebouw is geen overzichtelijk geheel. De directiekamer en administratie zitten op de eerste verdieping. Er zijn geen aanvullende kindvoorzieningen gehuisvest in het gebouw.
77 77
CBS DE DRIEMASTER GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
PLATTEGROND
LEERLINGENVERLOOP CBS DE DRIEMASTER oktobertellingen
prognoses
250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur VPCO Hasselt Vestigingsplaats Hasselt Denominatie Protestants-christelijk Stichtingsjaar 1983 Leeftijd 37 jaar Omvang 1.499 m² Uitbreidingen 1986, 2001, 2004 Eerdere renovaties Geen Indicatief vernieuwingsmoment 2023 (over 3 jaar) Boekwaarde € 676.000 Leerlingen 2019-2037 184 - 162 (-22) Medegebruik 2019 .. m² Medegebruikers SKZ
SITUERING
0
KINDCENTRUM
2010
2013
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
CBS De Driemaster
2016
Deze school bevindt zich in de wijk De Nadorst. De school trekt
250 600
voornamelijk leerlingen aan uit de eigen wijk en nabijgelegen
500 200
architectuur door de vorm van de lokalen, die als een soort
400
Deze centrale hal is een prachtige entree van de school, mede
150 300
door de moderne inrichting en frisse kleuren. Iets dat je wellicht
200 100
ziet. De lokalen zijn enigszins gedateerd. De centrale hal kan door
100
gebruikt. Kinderen werken er in stilte of zitten met elkaar rondom
50 0
een grote tafel aan een opdracht te werken. Qua duurzaamheid
nieuwbouwwijk Om de Weede. Het gebouw heeft een bijzondere
bloemblaadjes rond de centrale ruimte van de school liggen.
niet zou verwachten als je de sobere buitenkant van de school het gevarieerde meubilair voor diverse doeleinden worden
is er nog een slag te maken in dit gebouw. Het leerlingaantal van de school is de afgelopen jaren afgenomen, mede door
-100 0
2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
vergrijzing van de eigen wijk. Hierdoor is er structureel sprake van leegstand. Een deel van het gebouw wordt daarom al jaren gebruikt door SKZ voor kinder- en peuteropvang met een
78
christelijke identiteit.
CBS HET ANKER GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
PLATTEGROND
L E CBS E R HET L I NANKER GENVERLOOP oktobertellingen
prognoses
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur VPCO Hasselt Vestigingsplaats Hasselt Denominatie Protestants-christelijk Stichtingsjaar 1967 Leeftijd 53 jaar Omvang 1.022 m² Uitbreidingen 1985 Eerdere renovaties 2000 en 2008 Indicatief vernieuwingsmoment 2033 (over 13 jaar) Boekwaarde € 470.000 Leerlingen 2019-2037 177 - 160 (-17) Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
Het Anker is in 2010 volledig gerenoveerd en sindsdien strak onderhouden. Door inzet van de gemeente en schoolbestuur staat
250 600
dit gebouw er goed bij. Achter de klein ogende voorgevel schuilt
CBS Het Anker
500 200
een prachtig ruim schoolgebouw met een grote centrale hal met
400
overblijven plaats en wordt gewerkt buiten de klas/ Er zijn enkele
150 300
duurzaamheidsmaatregelen getroffen, waaronder LED-verlichting
200 100
zonnepanelen op. Goede ventilatie is een aandachtspunt om te
100
aan vanuit heel Hasselt. Dit kan mede komen door het
50 0
onderwijsconcept (dalton). De groei heeft ertoe geleid dat de
podium en aangrenzende keuken. Hier vinden vieringen en het
in de gangen. Hoewel het dak niet is geïsoleerd, liggen er wel 56
zorgen voor een goed binnenklimaat. De school trekt leerlingen
school vanaf schooljaar 2019-2020 voor één groep ruimte in het tegenover gelegen gebouw ‘t Teeuwland huurt. De school verkiest
-100 0
2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
dit boven het gebruik van leegstand in een andere school in Hasselt. Naar verwachting blijft het aantal leerlingen -na een kleine groei- stabiel rond het huidige niveau. Er zijn geen
79
aanvullende kindvoorzieningen in het gebouw gehuisvest.
OBS DE TOERMALIJN GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
PLATTEGROND
L E OBS E R LDE I NTOERMALIJN GENVERLOOP 250
oktobertellingen
prognoses verdieping
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
OBS De Toermalijn is de enige openbare school in Hasselt. Sinds Schoolbestuur Stichting Op Kop Vestigingsplaats Hasselt Denominatie Openbaar Stichtingsjaar 2005 Leeftijd 15 jaar Omvang 839 m² Uitbreidingen Geen Eerdere renovaties Geen Indicatief vernieuwingsmoment 2045 (over 25 jaar) Boekwaarde Onderdeel MFA Leerlingen 2019-2037 136 - 93 (-43) Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
250 600
2006 is de school gevestigd in de MFA Streukeler Veste aan de Prinsenstraat, waarin o.a. ook een kinderdagverblijf, consultatie-
500 200
bureau en een sporthal zijn ondergebracht. De school kan daarnaast gebruik maken van het grote grasveld naast de MFA.
400
Bij deze school is sprake van een afwijkende situatie ten aanzien 150 300
van het eigendom. Het gebouw is zowel economisch als juridisch eigendom van de gemeente. Het schoolbestuur betaalt een
200 100
vergoeding voor de exploitatielasten (o.a. onderhoud, energie en schoonmaak) aan de gemeente. Behalve de eigen ruimtes zijn er
100
ook ruimtes waarvan de verschillende participanten in de OBS De Toermalijn
500
‘Streukeler Veste’ gezamenlijk gebruik maken. De school is passend gehuisvest in dit gebouw dat op de diverse criteria goed
-100 0
presteert, zoals techniek, functionaliteit en uitstraling. OBS De 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
Toermalijn trekt leerlingen aan vanuit heel Hasselt. Volgens de leerlingprognoses (Postmus Advies, 2019) zet de leerlingdaling
80
van de afgelopen jaren zich ook de komende jaren door.
GBS OP DE HOEKSTEEN GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
PLATTEGROND
LEERLINGENVERLOOP GBS OP DE HOEKSTEEN oktobertellingen
prognoses
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur Florion Vestigingsplaats Hasselt Denominatie Gereformeerd Stichtingsjaar 1975 Leeftijd 45 jaar Omvang 1.002 m² Uitbreidingen 2012 Eerdere renovaties 2012 Indicatief vernieuwingsmoment 2037 (over 17 jaar) Boekwaarde € 812.000 Leerlingen 2019-2037 101 - 93 (-8) Medegebruik 2019 xx m² Medegebruikers BSO
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
GBS Op de Hoeksteen is de enige school van schoolbestuur
250 600
Florion in de gemeente Zwartewaterland. Het gebouw is in 2011-
500 200
leerlingaantal (het kwam van 250-300 leerlingen) en de
400
gereformeerde basisschool heeft de afgelopen jaren echter te
150 300
maken gehad met een leerlingdaling, waardoor er nu een
2012 volledig gerenoveerd en ook nog uitgebreid, aangezien het
prognoses daar op dat moment aanleiding toe gaven. De
behoorlijke overcapaciteit is. Een deel hiervan wordt gebruikt
GBS Op de Hoeksteen
voor BSO van Kleurrijk en verhuurd aan Kinderfysiotherapie-
200 100
praktijk Zwartewaterland. Door de renovatie is de levensduur van
100
het gebouw verlengd, heeft het gebouw een frisse uitstraling
50 0
gekregen en is het geschikt gemaakt voor eigentijds onderwijs. Verdere verduurzaming van het gebouw en verbetering van het
binnenklimaat zijn nog wel mogelijk. De meeste leerlingen zijn
-100 0
2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
afkomstig uit de wijk waar de school staat. Deze wijk is aan het vergrijzen, wat ook de leerlingdaling verklaart. Daarnaast komen leerlingen ook uit nieuwbouwwijk Om de Weede, uit andere
81
delen van Hasselt en uit het buitengebied rondom Hasselt.
GENEMUIDEN
82
SCHOLEN GENEMUIDEN
83 83
OBS DE VOGELAAR GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
PLATTEGROND
L E OBS E R LDEI N GENVERLOOP VOGELAAR oktobertellingen
prognoses
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur Stichting Op kop Vestigingsplaats Genemuiden Denominatie Openbaar Stichtingsjaar 1978 Leeftijd 42 jaar Omvang 920 m² Uitbreidingen 1998, 2000, 2001 Eerdere renovaties Geen Indicatief vernieuwingsmoment 2018 (2 jaar geleden) Boekwaarde € 141.000 Leerlingen 2019-2037 104 - 94 (-10) Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
Het gebouw van OBS De Vogelaar dateert uit 1978 en is sindsdien meerdere keren uitgebreid. De school ligt naast HBS Johannes
250 600
Bogerman in de Vogelbuurt. Beide gebouwen zijn nu net 40 jaar oud. Ze komen daardoor theoretisch gezien in aanmerking voor
500 200
renovatie of nieuwbouw. Voor het gebouw van OBS De Vogelaar
400
sluit de theorie aan bij de praktijk. Het schoolgebouw heeft zowel
150 300
van buiten als van binnen een gedateerde uitstraling. De buitenkant
is voorzien van donkergroen trespa, waardoor het gebouw geen frisse uitstraling heeft. Ook binnen oogt het gebouw donker en
200 100
OBS De Vogelaar
gedateerd. Het gebouw is niet duurzaam. Positief punt is echter het
100
centrale hart in de school. Daarnaast hebben de lokalen
50 0
schuifwanden, waardoor eenvoudig een verbinding met de centrale
0 -100
ruimte kan worden gemaakt. De Vogelaar is de enige openbare school in Genemuiden. Leerlingen komen in principe uit geheel 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
Genemuiden, maar de meesten wonen aan de westkant van de kern. Het leerlingaantal blijft naar verwachting redelijk stabiel de
84
komende jaren. Stichting Op Kop zou graag een kindcentrum willen vormen bij OBS De Vogelaar.
HBS JOHANNES BOGERMAN GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
PLATTEGROND
LEERLINGENVERLOOP HBS JOHANNES BOGERMAN 250
oktobertellingen
prognoses
verdieping OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur Herv.Prot.Chr.Ond. in Genem. Vestigingsplaats Genemuiden Denominatie PC / Hervormd Stichtingsjaar 1977 Leeftijd 43 jaar Omvang 1.107 m² Uitbreidingen 2004 Eerdere renovaties Deels Indicatief vernieuwingsmoment 2017 (3 jaar geleden) Boekwaarde € 422.000 Leerlingen 2019-2037 153 - 137 (-17) Normbehoefte 2019 970 m² Normleegstand 2019 137 m² Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
HBS Johannes Bogerman is één van de drie hervormde scholen in Genemuiden. Het schoolgebouw dateert uit 1977 en is in 2004
600 250
voor de laatste keer uitgebreid (een extra lokaal op de eerste verdieping). Bij die verbouwing zijn ook extra ruimtes gecreëerd
500 200
vanwege onderwijskundige vernieuwingen. Tussentijds zijn diverse
400
delen vernieuwd, zoals de sanitaire ruimten. Het gebouw is goed
onderhouden en oogt up-to-date. Toch zijn er diverse knelpunten.
150 300
Het gebouw heeft het ontwerp van een ouderwetse gangenschool
HBS Johannes Bogerman
200 100
waardoor de functionaliteit en flexibiliteit beperkt zijn. Een
100
optimaal. Op dubbel glas na is het gebouw niet verduurzaamd. Net
500
als voor de andere scholen in Genemuiden, is ook voor de
centraal hart in de school ontbreekt. Het binnenklimaat is niet
Johannes Bogermanschool de verwachting dat het aantal leerlingen de komende jaren verder afneemt. De meeste
-100 0
2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
leerlingen komen uit de Vogelbuurt. Dit komt ook doordat er nog
twee andere hervormde scholen verspreid over Genemuiden zijn. Het schoolbestuur zou graag een (integraal) kindcentrum willen
85
vormen bij HBS Johannes Bogerman.
HBS MAARTEN LUTHER GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING 250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
PLATTEGROND
L E HBS E R LMAARTEN I N G E NLUTHER VERLOOP oktobertellingen
prognoses
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur Herv.Prot.Chr.Ond. in Genem. Vestigingsplaats Genemuiden Denominatie PC / Hervormd Stichtingsjaar 1991 Leeftijd 29 jaar Omvang 1.296 m² Uitbreidingen Geen Eerdere renovaties Geen Indicatief vernieuwingsmoment 2031 (over 11 jaar) Boekwaarde € 339.000 Leerlingen 2019-2037 113 - 96 (-17) Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
Deze hervormde basisschool bevindt zich in het oudere deel van Genemuiden (Genemuiden Kern). Het gebouw van HBS Maarten
250 600
Luther dateert uit 1991 en is gesitueerd in het centrum van de
kern. Het gebouw ligt ingesloten tussen bebouwing en is gelegen 500 200
aan een smalle straat. Dit levert problemen op met parkeren. Als je de school binnentreedt, kom je in een prachtige ruime en hoge
400
HBS Maarten Luther
centrale hal terecht. De lokalen grenzen aan deze multifunctionele
150 300
hal. Buiten de vierkante meters die meetellen voor de onderwijs-
capaciteit, heeft het gebouw ook nog een ruime zolderruimte. 200 100
Deze wordt onder ander gebruikt voor handvaardigheid en overblijven. Het aantal leerlingen van HBS Maarten Luther is de
100
afgelopen jaren flink gedaald. Naar verwachting zet deze leerling
50 0
afname de komende jaren ook nog door. Dit zorgt er ook voor dat de aanzienlijke (normatieve) leegstand in het gebouw nog verder
-100 0
2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
toeneemt. Er zijn momenteel geen andere functies in het gebouw gehuisvest. Het schoolbestuur verkent de optie om op termijn een kindcentrum te vormen voor HBS Maarten Luther en HBS
86 86
Johannes Bogerman, op de locatie bij HBS Johannes Bogerman.
H B S J O H A N N E S C A LV I J N GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
oktobertellingen
250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
PLATTEGROND
L E HBS E R LJOHANNES I N G E N CALVIJN VERLOOP prognoses
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur Herv.Prot.Chr.Ond. in Genem. Vestigingsplaats Genemuiden Denominatie PC / Hervormd Stichtingsjaar 2005 Leeftijd 15 jaar Omvang 1.096 m² Uitbreidingen Geen Eerdere renovaties Geen Indicatief vernieuwingsmoment 2045 (over 25 jaar) Boekwaarde € 1.500.000 Leerlingen 2019-2037 156 - 118 (-38) Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
HBS Johannes Calvijn ligt op een prachtige locatie aan de rand van
250 600
de nog redelijk nieuwe wijk Achter ‘t Tag. Ook ten opzichte van
toekomstige uitbreiding van Genemuiden ligt deze school zeer
500 200
gunstig. Het gebouw is in 2005 gerealiseerd en daarmee het nieuwste schoolgebouw van Genemuiden. Het is een prettig en
400
overzichtelijk schoolgebouw. De meeste leerlingen zijn afkomstig
150 300
uit de wijk. Dit komt ook doordat er nog twee andere hervormde
scholen verspreid over Genemuiden zijn. Sinds 2016 neemt het 200 100
leerlingaantal van HBS Johannes Calvijn af. Volgens de meest
100
recente prognoses (Postmus Advies, 2019) zet deze afname de komende jaren door. Hierdoor ontstaat er ruimte in het gebouw.
50
Er zijn momenteel geen andere functies in het gebouw gehuisvest.
0
HBS Johannes Calvijn
Het schoolbestuur zou graag een (integraal) kindcentrum willen -100 0
2010
87 87
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
vormen bij HBS Johannes Calvijn.
CBS ICHTHUS GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
PLATTEGROND
LEERLINGENVERLOOP CBS ICHTHUS oktobertellingen
Z
prognoses
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur Accrete Vestigingsplaats Genemuiden Denominatie Protestants-christelijk Stichtingsjaar 1950 Leeftijd 70 jaar Omvang 1.290 m² Uitbreidingen 1975 Eerdere renovaties 2005 Indicatief vernieuwingsmoment 2030 (over 10 jaar) Boekwaarde € 445.000 Leerlingen 2019-2037 222 - 191 (-31) Normbehoefte 2019 1.317 m² Normtekort 2019 -27 m² Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Ja (POV, KDBV, BSO Accrete)
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
Sinds 2005 is CBS Ichthus gevestigd in dit schoolgebouw. Voorheen zat HBS Johannes Calvijn op deze locatie. Daarvoor was het een
250 600
praktijkschool waardoor er grote lokalen zijn. Voorafgaand aan de
500 200
verplaatsing is het gebouw volledig gerenoveerd, waarbij ook
400
geïnvesteerd in verduurzaming het gebouw (zonnepanelen). De
functionele aanpassingen zijn gedaan. Accrete heeft zelf ook vloer en het dak zouden beter geïsoleerd kunnen worden. Accrete
150 300
heeft zelf op het terrein van de school huisvesting gerealiseerd voor
aanvullende kindfuncties (KDO, BSO). CBS Ichthus is de enige
200 100
CBS Ichthus
protestants-christelijke basisschool in Genemuiden. De school ligt op
100
een mooie centrale locatie en heeft de totale kern Genemuiden als
50 0
voedingsgebied. Het aantal leerlingen neemt volgens de prognoses licht af de komende jaren. Schoolbestuur Accrete zelf verwacht de komende jaren eerder een groei dan een krimp. De school zet nu
-100 0
2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
het speellokaal al in als leslokaal. Accrete is momenteel met de gemeente in onderhandeling om het tegenover de school gelegen gebouw aan de Jan van Arkelstraat te verwerven, waarmee de
88
school kan voorzien in haar eigen ruimtewensen.
RBS EBEN HAËZER RBS EBEN HAEZER
GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
PLATTEGROND
LEERLINGENVERLOOP
300
oktobertellingen
prognoses
250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
200
150
FUNCTIONALITEIT
UITSTRALING
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
INFORMATIE Vereniging voor Basisonderwijs op Gereformeerde Grondslag in Genemuiden Vestigingsplaats Genemuiden Denominatie Reformatorisch Stichtingsjaar 1989 Leeftijd 41 jaar Omvang 1.489 m² Uitbreidingen 1998, 2001 Eerdere renovaties Geen Indicatief vernieuwingsmoment 2029 (over 9 jaar) Boekwaarde € 1.000.000 Leerlingen 2019-2037 242 - 197 (-45) Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
RBS Eben Haëzer is één van de twee reformatorische basisscholen in Genemuiden (en ook in Zwartewaterland). De school is
250 600
Schoolbestuur
gevestigd in de wijk De Greente. Het gebouw dateert uit 1989. Het is een goed onderhouden en functioneel schoolgebouw met een
500 200
RBS Eben Haëzer
mooie open ruimte. Het binnenklimaat zou echter nog wel beter
400
kunnen. Er is geen dwarsventilatie. Meerdere keren is er iets
150 300
gedaan aan de mechanische ventilatie, maar dit heeft nog steeds niet toch de ideale situatie geleid. De isolatie van het gebouw is redelijk goed. Overal is dubbel glas en er liggen 65 zonnepanelen
200 100
op het dak. Het gasverbruik is, net als bij RBS Rehobôth, een grote
100
kostenpost. Het leerlingaantal van RBS Eben Haëzer is al jaren
50 0
dalend. Naar verwachting zet deze daling zich de komende jaren door. Hierdoor ontstaat ruimte in het gebouw en dat is niet ongewenst. Vanaf augustus 2020 komt een deel van
-100 0
2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
peuterspeelzaal Benjamin in het gebouw. Daarnaast zou een multifunctioneel inzetbaar lokaal ruimte kunnen bieden aan de
89
plusklas en eventueel ook een nog op te straten ‘klusklas’.
RBS REHOBÔTH RBS REHOBOTH
GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
PLATTEGROND
LEERLINGENVERLOOP
300
prognoses
oktobertellingen 250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
200
verdieping 150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
INFORMATIE Vereniging voor Basisonderwijs op Gereformeerde Grondslag in Genemuiden Vestigingsplaats Genemuiden Denominatie Reformatorisch Stichtingsjaar 1980 Leeftijd 40 jaar Omvang 1.512 m² Uitbreidingen Geen Eerdere renovaties Deels Indicatief vernieuwingsmoment 2020 (dit jaar) Boekwaarde € 93.000 Leerlingen 2019-2037 218 - 193 (-25) Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
RBS Rehobôth zit in een gebouw uit 1980. Het is gerealiseerd
600 250
Schoolbestuur
volgens het concept ‘revolutiebouw’ met schuine daken en een
bitumen dak. Het schoolbestuur heeft zelf geïnvesteerd in
500
verbetering van de uitstraling en functionaliteit. Dit maakt dat het
200 400
gebouw er netjes bij staat en van binnen licht, fris en speels oogt. Er is een hart gecreëerd in de van oorsprong gangenschool. De school heeft ook nog een aparte techniekruimte en een
300 150
handvaardigheidsruimte. Qua duurzaamheid en binnenklimaat kan RBS Rehobôth
200 100
er nog wel een slag worden gemaakt in dit onzuinige gebouw. Tevens zijn er ondergrondse vochtproblemen. De school
100
ondervindt hier in de praktijk geen last van, maar mogelijk kan dit
tot snellere vervanging van elementen leiden. Alle CV-leidingen
50 0
zijn bijvoorbeeld allemaal al een keer vervangen. De school ligt centraal in Genemuiden en heeft een ruim voedingsgebied.
-100 0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
Parkeren rondom de school is wel een probleem. Het aantal leerlingen is al jaren dalend. Naar verwachting zet deze daling zich
de komende jaren door. Vanaf augustus 2020 wordt een deel van
90
peuterspeelzaal Benjamin ondergebracht in het gebouw.
ZWARTSLUIS
91
S C HO LE N Z WARTS LUIS
92
CBS DE WIJNGAARD GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
PLATTEGROND
L E CBS E R DE L I WIJNGAARD NGENVERLOOP oktobertellingen
300
prognoses
250 OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
200
150 UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
RUIMTESALDO
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
In 2010 is het gebouw van CBS De Wijngaard door de gemeente en
600
Schoolbestuur Accrete Vestigingsplaats Zwartsluis Denominatie Protestants-christelijk Stichtingsjaar 1969 Leeftijd 51 jaar Omvang 1.265 m² Uitbreidingen 2010 Eerdere renovaties 2010 Indicatief vernieuwingsmoment 2037 (over 17 jaar) Boekwaarde € 665.000 Leerlingen 2019-2037 203 – 164 (-39) Medegebruik 2019 Medegebruikers
2016
CBS DE DRIESTER
schoolbestuur Accrete volledig gerenoveerd en uitgebreid. Tijdelijke
500 250 400
noodlokalen konden hierdoor afgestoten worden. Het groot onderhoud is toen gecombineerd met onderwijskundige aanpassingen, brand- en inbraakpreventie, gedeeltelijke verduurzaming
CBS De Wijngaard
300 200
(dubbel glas, dakisolatie, LED-verlichting, zonnepanelen) en verbe-
200
tering van het binnenklimaat. Als je door de school loopt, heb je niet
het gevoel dat het een oud gebouw is. De school maakt gebruik van
150 100
een speellokaal in het gebouw achter de school. Hier zijn ook de
0 100 -100
kindvoorzieningen van Accrete gehuisvest. CBS De Wijngaard en OBS
-200 50
komende 15 jaar uit van een nagenoeg gelijke verdeling van leer-
Aremberg zijn de enige twee basisscholen in Zwartsluis en vormen communicerende vaten. De huidige prognoses gaan voor de lingen over de twee scholen. Schoolbestuur Accrete verwacht boven
-300
0 -400
de prognoses uit te komen en ziet de trendlijn eerder naar boven 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
dan naar beneden gaan. Op grond hiervan verwacht het bestuur te
maken te krijgen met een ruimtetekort en een blijvende vraag naar
93
ruimte om de onderwijskundige visie te kunnen verwezenlijken.
OBS AREMBERG GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
PLATTEGROND
L E OBS E R LDEI N GENVERLOOP AREMBERG oktobertellingen
prognoses
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur Stichting op Kop Vestigingsplaats Zwartsluis Denominatie Openbaar Stichtingsjaar 1976 Leeftijd 44 jaar Omvang 1.253 m² Uitbreidingen Diverse, laatste in 2007 Eerdere renovaties Geen Indicatief vernieuwingsmoment 2016 (4 jaar geleden) Boekwaarde € 550.000 Leerlingen 2019-2037 197 - 163 (-34) Medegebruik 2019 0 m² Peuteropvang (SKZ) en BSO Medegebruikers van SKZ in aanbouw bij de school
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
OBS Aremberg is één van de twee basisscholen in Zwartsluis. OBS Aremberg heeft een positieve ontwikkeling doorgemaakt de afgelopen
250 600
jaren. Dit is terug te zien in de leerlinggroei die zich heeft voorgedaan. Het aantal leerlingen op de twee basisscholen in Zwartsluis is
500 200
momenteel -en volgens de prognoses ook in de toekomst- in balans. Beide scholen hebben heel Zwartsluis als voedingsgebied. Het gebouw
400
OBS De Aremberg
is goed onderhouden, maar heeft wel diverse verouderingsgebreken
150 300
zoals aangetast voegwerk, constructieve scheuren in de gevel, gebruiksbeschadigingen en gebreken aan de aluminium kozijnen,
200 100
kitvoegen en dakbedekking. Het gebouw is compact van opzet, overzichtelijk en heeft een centraal ‘hart’. Het echter in een tijd
100
gerealiseerd waarin flexibel en multifunctioneel ruimtegebruik nog
50 0
weinig aandacht kregen en er statisch werd gebouwd. Dit maakt dat het gebouw niet makkelijk intern is aan te passen. Daarnaast is de
-100 0
2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
teamkamer aan de kleine kant. SKZ huurt voor peuteropvang een ruimte in de school en heeft voor de BSO een aanbouw bij de school. Daarnaast huurt SKZ voor kinderdagopvang een ruimte in het
94
scoutinggebouw nabij OBS Aremberg.
BUITENGEBIED
95
CBS DE DRIEMASTER MASTENBROEK ( D E P E N D A N C E VA N D E D R I E M A S T E R H A S S E LT ) GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING 250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
PLATTEGROND
L E CBS E R LDEI N G E N V E R- MASTENBROEK LOOP DRIEMASTER oktobertellingen
prognoses
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE Schoolbestuur VPCO Hasselt Vestigingsplaats Mastenbroek Denominatie Protestants-christelijk Stichtingsjaar 1955 Leeftijd 65 jaar Omvang 436 m² Uitbreidingen 19xx, 2007 Eerdere renovaties 2007 (beperkt) Indicatief vernieuwingsmoment 2003 (17 jaar geleden) Boekwaarde € 24.000 Leerlingen 2019-2037 29 - 24 (-5) Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
Deze nevenvestiging van basisschool De Driemaster in Hasselt is
250 600
gevestigd in het plattelandsgebied van de polder Mastenbroek. Het
500 200
bestond oorspronkelijk uit twee lokalen. Later is het kleuterlokaal
400
kundige vernieuwingen doorgevoerd waarbij onder ander de
150 300
teamkamer is gerealiseerd en het entreegebied is aangepast. Het
oudste deel van het schoolgebouw dateert uit 1955. Het gebouw met een eigen entreegebied bijgebouwd. In 2007 zijn onderwijs-
gebouw heeft ook nog een kleine gemeenschapsruimte die af te
sluiten is via een schuifwand. In de lokalen, van waaruit je een
200 100
CBS De Driemaster dep
prachtig uitzicht hebt over de Mastenbroekerpolder, is er wel
100
hinder van zonlicht doordat de zonwering niet volledig dekkend is.
50 0
Voor vieringen gebruikt de school het naastgelegen dorpshuis. Leerlingen komen uit Mastenbroek, het buitengebied en een enkeling uit Genemuiden. Volgens de meest recente prognoses
-100 0
2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
komt het aantal leerlingen de komende jaren rond de wettelijke opheffingsnorm van 23 te liggen. Mastenbroekers hechten veel waarde aan het behoud van de school. De school krijgt daarom
96
momenteel een financiële bijdrage van het dorp.
CBS DE DRIESTER GEBOUW
WAARDERING HUISVESTING
250
OMVANG
BOUWTECHIEK
INSTALLATIES
PLATTEGROND
LEERLINGENVERLOOP CBS DE DRIESTER oktobertellingen
prognoses
200
150
UITSTRALING
FUNCTIONALITEIT
BINNENKLIMAAT
100
50
DUURZAAMHEID
INFORMATIE
SITUERING
KINDCENTRUM
0 2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
ANALYSE
U DRIESTER IMTESALDO CBSRDE
SITUERING & VOEDINGSGEBIED
CBS De Driester in Kamperzeedijk maakt samen met onder Schoolbestuur VPCO Hasselt Vestigingsplaats Kamperzeedijk Denominatie Protestants-christelijk Stichtingsjaar 1955 Leeftijd 65 jaar Omvang 907 m² Uitbreidingen 2008 Eerdere renovaties 2008 Indicatief vernieuwingsmoment 2033 (over 13 jaar) Boekwaarde € 215.000 Leerlingen 2019-2037 65 - 52 (-13) Medegebruik 2019 0 m² Medegebruikers Geen
250 600
andere een gymzaal, kinderopvang en gemeenschapscentrum
onderdeel uit van een MFC. In 2008 heeft een 500 200
levensduurverlengende renovatie plaatsgevonden. Feitelijk is de school toen bijna vanaf de grond opnieuw opgebouwd. Dit maakt
400
dat het een functioneel gebouw is met een prettige eigentijdse
150 300
uitstraling. Het binnenklimaat in het gebouw is echter sinds de vernieuwbouw erg slecht, ondanks allerlei maatregelen die zijn
CBS De Driester
200 100
genomen. Vanwege de leerlingtoename ten tijde van de vernieuwbouw is het gebouw toen ook uitgebreid met één lokaal.
100
Vervolgens is het aantal leerlingen echter aanzienlijk afgenomen.
50 0
De school heeft met Kamperzeedijk een relatief klein voedingsgebied. Daarnaast komen er ook leerlingen uit het
-100 0
2010
2013
2016
2019
2022
2025
2028
2031
2034
2037
buitengebied, waarvan een deel woonachtig is binnen de gemeentegrens van Kampen. Leerlingontwikkeling van CBS De Driester hangt heel sterk samen met woningbouwontwikkeling in
97
Kamperzeedijk.
HEMM
e
e
n
v o
u
d
b
e
v l o
g
e
n
h
e i d
v a
k
m a n
s c h
a p
INTEGRAAL HUISVESTINGSPLAN
O N D E R W I J S Z WA R T E WAT E R L A N D
RUIMTE VOOR ONTWIKKELING
EINDRAPPORT | 14 SEPTEMBER 2020