Nota lokaal gezondheidsbeleid 2020-2025 gemeente Zutphen

Gezonde gewoonten in een gezonde omgeving Nota lokaal gezondheidsbeleid gemeente Zutphen 2020-2025

1

2

Inhoudsopgave 1. Inleiding en samenvatting .................................................................................................................. 5 1.1 Inleiding ......................................................................................................................................... 5 1.2 Samenvatting................................................................................................................................. 5 Ambitie ............................................................................................................................................ 5 Speerpunten .................................................................................................................................... 5 Wat we gaan doen........................................................................................................................... 5 Integrale aanpak .............................................................................................................................. 7 Kansen ............................................................................................................................................. 7 2. Landelijke kaders en ontwikkelingen.................................................................................................

8 2.1 De Wet publieke gezondheid (Wpg) ............................................................................................. 8 2.2. De GGD ......................................................................................................................................... 8 2.3 Landelijke ontwikkelingen en prioriteiten..................................................................................... 9 Het Nationaal Preventieakkoord ..................................................................................................... 9 Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 “Gezondheid breed op de agenda” ...................... 9 Omgevingswet ................................................................................................................................. 9 3. Beschrijving gezondheidssituatie Zutphen ...................................................................................... 10 3.2 Leefstijl ........................................................................................................................................ 10 Roken ............................................................................................................................................. 10 Overgewicht ..................................................................................................................................

11 Beweging ....................................................................................................................................... 11 Voeding.......................................................................................................................................... 11 Alcohol ........................................................................................................................................... 11 Drugsgebruik ................................................................................................................................. 12 Psychosociaal................................................................................................................................. 12 4. Visie, ambitie en uitgangspunten .................................................................................................... 13 4.2. Invloed van leefstijl en omgeving op ziektelast.......................................................................... 14 4.3. Ambitie ....................................................................................................................................... 16 4.4. Uitgangspunten .......................................................................................................................... 16 5.

Speerpunt Gezonde leefomgeving ................................................................................................... 18 5.1 Algemeen..................................................................................................................................... 18 5.2. Gezonde omgeving; wat is er nu ................................................................................................ 18 5.3. Gezonde omgeving: ambitie voor de komende jaren in relatie tot de Omgevingswet ............. 18 5.4. Luchtkwaliteit en gezondheid .................................................................................................... 19 3

5.5. Luchtkwaliteit: hoe is het nu ...................................................................................................... 20 5.6 Luchtkwaliteit; aanbevelingen voor de toekomst ....................................................................... 20 6. Speerpunten Gezonde leefstijl; ........................................................................................................ 22 6.1. Algemeen.................................................................................................................................... 22 6.2. Brede preventieactiviteiten op leefstijl die voortgezet worden: ............................................... 22 6.3. Speerpunt gezond gewicht ......................................................................................................... 23 Jeugd.............................................................................................................................................. 23 Volwassenen.................................................................................................................................. 23 6.4. Speerpunt Roken: De rookvrije generatie .................................................................................. 24 6.5 Speerpunt Alcohol .......................................................................................................................

24 Alcoholmatiging preventie ............................................................................................................ 24 Alcoholmatiging toezicht en handhaving leeftijdsgrens: .............................................................. 25 7. Overige thema’s en samenhang met andere beleidsterreinen ..................................................... 26 7.2 Mentaal welbevinden/ Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen ................... 26 7.4 Jeugdgezondheidszorg ................................................................................................................ 27 7.5 Vitaal ouder worden/ Ouderengezondheidszorg........................................................................ 27 7.6 Samenhang met Sport ................................................................................................................. 27 7.7 Samenhang met Participatiebeleid ............................................................................................. 28 7.8 Samenhang met Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) ................................................. 28 7.9 Samenhang met beschermd wonen............................................................................................

28 7.10 Nu Niet Zwanger........................................................................................................................ 29 Bijlagen.................................................................................................................................................. 30 Bijlage 1 Financien ............................................................................................................................. 30 Bijlage 2 Evaluatie Nota lokaal gezondheidsbeleid en Preventie- en Handhavingsplan Alcohol...... 31 Evaluatie Nota Lokaal gezondheidsbeleid Zutphen 2013-2016 (doorlopend t/m 2019) ........... 31 Evaluatie in cijfers ......................................................................................................................... 31 Evaluatie ‘Preventie en Handhavingsplan Alcohol Zutphen 2014-2016 (doorlopend t/m 2019) . 33 Evaluatie inhoudelijk ..................................................................................................................... 33 Bijlage 3 GGD ABCD-taken................................................................................................................. 37 Bijlage 4 Infographics ........................................................................................................................

39 Bijlage 5 Thematafel gezondheid en samenvatting opbrengst thematafel juni 2019 ...................... 41 Samenvatting van de opbrengst van de Thematafel Gezondheid van 20 juni 2019..................... 41 Bijlage 6: Samenvatting Monitoring .................................................................................................. 43

4

1. Inleiding en samenvatting 1.1 Inleiding Voor u ligt de nota Lokaal gezondheidsbeleid Zutphen 2020-2025. Hierin geven wij aan wat voor ons de belangrijkste thema’s zijn waar we de komende jaren op in willen zetten als het gaat over gezondheid. Waarbij gezondheid een onderwerp is, dat voor iedereen belangrijk is. Omdat een goede gezondheid het mogelijk maakt de dingen te doen, die het leven betekenisvol maken. In de Wet publieke gezondheid is vastgelegd, dat de gemeente specifieke taken en verantwoordelijkheden heeft als het gaat om het beschermen en bevorderen van de gezondheid van de bevolking. Eén van die gemeentelijke taken is om een nota lokaal gezondheidsbeleid op te stellen, waarin de gemeente aangeeft wat de doelstellingen zijn van het gezondheidsbeleid voor de komende jaren. In deze nota kunt u dit dan ook lezen. Daarnaast is het ook van belang aan de slag te gaan met gezondheid, omdat dit ook een bijdrage levert aan de preventie in het sociaal domein. Een gezonde gemeente kunnen we alleen vormen in samenwerking met veel andere partijen. Daarom werken we samen met bijvoorbeeld professionals op het gebied van gezondheid en zorg, met scholen, met sport(verenigingen) en met vrijwilligers. Wij nodigen organisaties uit, om ook de komende jaren, samen met ons, te werken aan gezonde gewoonten in een gezonde omgeving.

1.2 Samenvatting Ambitie De gemeente Zutphen wil graag een gezonde gemeente zijn, waar mensen in een gezonde leefomgeving wonen. We willen een gemeente zijn waar de gezondheidsverschillen kleiner worden en waar een gezonde leefstijl steeds meer vanzelfsprekend wordt. We gaan in ons gezondheidsbeleid uit van de visie van ‘positieve gezondheid’ en sluiten aan bij de strategische visie sociaal domein: ‘Zutphen; een sterke en inclusieve samenleving’.

Speerpunten Onze speerpunten voor de periode tot en met 2025 zijn: 1. Gezondheid goed integreren in de Omgevingsvisie en Omgevingsplannen die de komende jaren ontwikkeld worden in Zutphen, zodat gezondheid een vanzelfsprekend onderdeel uitmaakt van de toekomstige ruimtelijke ontwikkeling in onze gemeente. 2. Gezonde voeding en beweging. Onze doelstelling is dat het percentage volwassenen met overgewicht afneemt en dat het percentage kinderen en jongeren met overgewicht tenminste 20% afneemt. 3. Roken, met prioriteit voor de rookvrije generatie. Onze doelstelling is dat het percentage rokende jongeren met 30% afneemt. 4. Preventie en handhaving van alcohol. Onze doelstelling is dat het percentage jongeren onder de 18 jaar dat alcohol gebruikt met 20% afneemt.

Wat we gaan doen Om onze gezondheidsambities te bereiken gaan we in de komende jaren het volgende doen:

5

- We versterken de samenwerking tussen gezondheid/ sociaal domein en het fysieke domein, om gezondheid goed te integreren in de te ontwikkelen Omgevingsvisie en Omgevingsplannen. - Preventieactiviteiten zetten we gericht in voor groepen die de grootste kans hebben op een gezondheidsachterstand, zoals inwoners met een lage sociaal economische status. - Bij voorlichting of andere preventieactiviteiten richten we ons op het op een laagdrempelige manier aanwennen van gezonde gewoonten (zoals bijvoorbeeld groente en fruit eten, of water drinken in plaats van zoete drankjes). We willen sociaal draagvlak creëren voor gezonde keuzes. En we gaan de nadruk leggen op het aanleren van vaardigheden voor gezond gedrag, op leuk/ positief uitdagen. (En we proberen een moraliserende toon te vermijden.) - De aandacht voor gezonde voeding en bewegen bij kinderen zetten we voort via het project Voedseleducatie en de inzet van een buurtsportcoach. - We dragen bij aan de uitvoering van de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) in Zutphen, via de inzet van een buurtsportcoach. - We gaan aan de slag met het Actieplan ‘De Rookvrije Generatie in Midden-IJssel/ Oost-Veluwe’ in samenwerking met de GGD en met regiogemeenten. - We zorgen voor voorlichting over alcohol en drugsgebruik en werken aan handhaving van de leeftijdsgrens uit de Drank en Horecawet.

- We sluiten, als we hier subsidie voor krijgen van het rijk, een lokaal preventieakkoord met partijen uit onze gemeente, om samen aan de speerpunten roken, gewicht en alcohol te werken. Bovengenoemde activiteiten kunnen hier deel van uitmaken. Dit is in aanvulling op veel bestaande activiteiten en voorzieningen die worden voortgezet, of die op aangrenzende beleidsterreinen worden ontwikkeld, zoals bijvoorbeeld: - de in stand houding van de GGD Noord- en Oost-Gelderland, die veel van de wettelijke gemeentelijke taken op het gebied van gezondheid voor onze gemeente uitvoert. - het lokaal preventieplan jeugd ‘Echt doen wat nodig is; Aan de slag met preventie’ en het te ontwikkelen nieuwe beleidsplan jeugd. - voortzetting van het project ‘Nu Niet Zwanger’. - het Participatiebeleid, met onderdelen zoals de ondersteuning bij het vinden van betaalde arbeid, of als betaalde arbeid (nog) geen optie is, ondersteuning om maatschappelijk te participeren, maar ook de minimaregeling voor chronisch zieken en gehandicapten, de Meedoen-regeling en ondersteuning bij schulden. - het mobiliteitsbeleid, met extra aandacht voor de fiets en voor elektrisch vervoer. - het Wmo beleid, dat ondersteuning biedt aan mensen met een beperking, zodat zij mee kunnen doen in de samenleving, met extra aandacht voor bijv. mensen met dementie, en voorkomen van eenzaamheid.

- het (regionaal) beleid maatschappelijke opvang, beschermd wonen en openbare geestelijke gezondheidszorg, dat de basis biedt voor o.a. de verslavingspreventie in onze gemeente, de bemoeizorg (o)ggz en inloopvoorzieningen.

6

- het sportbeleid, dat goede sportfaciliteiten biedt en buurtsportcoaches inzet die op een laagdrempelige wijze inwoners uitnodigen tot meer bewegen. Dit wordt beschreven in de ’Visie Sport en bewegen gemeente Zutphen’. - het beleid huiselijk geweld en kindermishandeling, omdat een veilige thuisomgeving een basisvoorwaarde is voor gezondheid. Dit is beschreven in de regiovisie en uitvoeringsagenda ‘Samen tegen huiselijk geweld, aanpak tegen huiselijk geweld 2020-2023.

Integrale aanpak Gezondheid wordt beïnvloed door veel verschillende factoren, zoals individuele aanleg, persoonlijke omstandigheden en de bredere sociale en fysieke omgeving. En ook bovengenoemde beleidsterreinen hebben veel raakvlakken met elkaar en met gezondheid. Vanuit gezondheidsbeleid willen we niet dubbel doen, wat ergens anders al ontwikkeld wordt. Wel willen we aansluiten en samenwerken, waar dat meerwaarde heeft voor de gezondheid van inwoners, om zo tot een integrale aanpak te komen. Omdat we kijken vanuit een breed perspectief, streven we naar een aanpak van gezondheidsvraagstukken waarbij we de verschillende domeinen overstijgen. Dit in aansluiting met de landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 ‘Gezondheid breed op de agenda’, met de visie “Health in All Policies”.

Kansen Op dit moment (2020) heeft de gemeente Zutphen te maken met bezuinigingen en daardoor beperkte middelen zowel in geld als in tijd. Hierdoor kunnen we niet alles doen wat we eigenlijk zouden willen doen. In deze nota wordt aangegeven welke kant we op willen, wat we belangrijk vinden voor gezondheid. We geven aan wat we gaan doen en waar we mee gaan beginnen. Maar we geven ook een aantal wensen aan. Mogelijk ontstaan er in de komende jaren nieuwe kansen en mogelijkheden, bijvoorbeeld door stimuleringssubsidies of extra rijksmiddelen. Die kansen kunnen we dan gericht grijpen, omdat we in deze nota onze ambities en doelen al benoemd hebben. Voorbeelden van deze wensen zijn extra inzet op preventieactiviteiten op het thema jongeren, jongvolwassenen en (soft)drugs, extra inzet op het thema ‘vitaal ouder worden’, en extra gemeentelijke inzet op luchtkwaliteit. Eén van de kansen die in 2020 is ontstaan, is de subsidie voor het sluiten en uitvoeren van een lokaal preventieakkoord. Deze subsidie gaan we in 2021 aanvragen.

7

2. Landelijke kaders en ontwikkelingen 2.1 De Wet publieke gezondheid (Wpg) De basis voor het gemeentelijk gezondheidsbeleid ligt in de Wet publieke gezondheid (Wpg). Publieke gezondheidszorg is daarin als volgt omschreven: “De gezondheidsbeschermende en gezondheidsbevorderende maatregelen voor de bevolking of groepen daaruit, waaronder het voorkómen en vroegtijdig opsporen van ziekten.” Dit onderscheidt de publieke gezondheid van de reguliere/ individuele gezondheidszorg, waar het bijvoorbeeld gaat over het genezen van ziekten. In de wet publieke gezondheid staan een aantal gemeentelijke verantwoordelijkheden. Zo moet de gemeente o.a.: - samen met andere gemeenten een gemeenschappelijke gezondheidsdienst (GGD) in stand houden; - zorgen voor inhoudelijke taken zoals epidemiologische informatie verzamelen over de gezondheidssituatie, medische milieukundige zorg, technische hygiënezorg, en psychosociale hulp bij rampen; - zorgen voor jeugdgezondheidszorg, ouderengezondheidszorg en infectieziektenbestrijding; - bijdragen aan preventieprogramma’s en gezondheidsbevordering; - de gezondheidsaspecten bewaken in bestuurlijke beslissingen; - eenmaal per 4 jaar (binnen 2 jaar na verschijning van de landelijke nota) een nota lokaal gezondheidsbeleid vaststellen. In de lokale nota gezondheidsbeleid moet de gemeenteraad o.a. aangeven wat de doelstellingen zijn m.b.t.

de GGD taken, de jeugdgezondheidszorg, de ouderengezondheidszorg en de infectieziektenbestrijding, en worden de landelijke prioriteiten uit het landelijk gezondheidsbeleid in acht genomen.

2.2. De GGD Op grond van de Wet publieke gezondheid is de gemeente verplicht om samen met andere gemeenten een GGD in stand te houden. Ook de GGD-regio is landelijk bepaald, namelijk gelijk aan de veiligheidsregio. In ons geval is dit de regio Noord en Oost-Gelderland (NOG). In totaal 22 gemeenten ‘van Harderwijk tot Winterswijk’. De hoofdlocatie van de GGD NOG is gevestigd in Warnsveld. De GGD NOG voert veel van de wettelijke gezondheidstaken uit voor de gemeente, met name de meer medisch georiënteerde taken. In de bijlage vindt u een overzicht van de taken die de GGD voor de gemeente uitvoert. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt naar wettelijke taken die ook volgens de wet door de GGD uitgevoerd moeten worden, wettelijke taken die door de GGD, maar ook door andere partijen uitgevoerd mogen worden, en overige taken. De wettelijke taken op basis van de Wpg worden bekostigd via de inwonerbijdrage van de gemeenschappelijke regeling. De andere taken voert de GGD uit op basis van subsidie of inkoop. Onze gemeente heeft naast de wettelijke taken uit de Wpg, die zijn opgenomen in de gemeenschappelijke regeling, ook aparte inkoop bij de GGD voor bijv. het kwaliteitstoezicht op de Wmo, coördinatie Vangnet, en lijkschouwingen.

8

2.3 Landelijke ontwikkelingen en prioriteiten Het Nationaal Preventieakkoord Belangrijke landelijke prioriteiten op het gebied van preventie zijn vastgelegd in het Nationaal Preventieakkoord. Daarin is gekozen voor 3 onderwerpen: - Roken; de Rookvrije Generatie en de rookvrije zwangerschap. - Overgewicht; gezonde voeding en meer bewegen, en; - Problematisch Alcoholgebruik; het voorkomen van alcoholgebruik onder de 18 jaar, en door zwangeren, en het tegengaan van problematisch drinken bij volwassenen en ouderen. Wij willen ook lokaal een preventieakkoord sluiten met verschillende partijen uit onze gemeente. Hiervoor willen we gebruik maken van de landelijke subsidiemogelijkheden.

Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 “Gezondheid breed op de agenda” In mei 2020 is de landelijke nota Gezondheidsbeleid 2020-2024 aangeboden aan de Tweede Kamer. ‘Gezondheid breed op de agenda’1. De landelijke nota gaat uit van de visie ‘positieve gezondheid’ en benadrukt daarnaast het belang van aandacht voor gezondheid in alle beleidsdomeinen en over de beleidsdomeinen heen. De gezondheidsvraagstukken die landelijk prioriteit krijgen zijn: A. Gezondheid in de fysieke en sociale omgeving B. Gezondheidsachterstanden verkleinen C. Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen D. Vitaal ouder worden Ook wordt de komende jaren ingezet op een domein overstijgende ontwikkelagenda, waarin rijk en gemeenten zich samen inzetten op de volgende 3 thema’s: - de aanpak van gezondheidsachterstanden - gezondheidsbescherming in de fysieke omgeving - van denken vanuit ziekte naar denken vanuit gezondheid.

Omgevingswet Een andere belangrijke ontwikkeling is de invoering van de Omgevingswet. In de omgevingswet worden veel bestaande wetten voor de ruimtelijke omgeving samengevoegd. In de Omgevingswet krijgen gemeenten meer mogelijkheden om zelf regels te stellen. Landelijk komen er minder regels. Nieuw is dat in de omgevingswet gezondheid ook als doelstelling wordt genoemd. Voor een gezonde toekomst voor de inwoners van Zutphen is het van belang dat gezondheid een duidelijke plek krijgt in de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan.

1

Op moment van schrijven van deze lokale nota is de landelijke nota nog niet vastgesteld en is nog niet bekend wanneer die precies vastgesteld wordt. Wijzigingen in de landelijke nota zijn nog mogelijk. De informatie uit de huidige versie van de landelijke nota is alvast gebruikt voor het opstellen van deze lokale nota.

9

3. Beschrijving gezondheidssituatie Zutphen 3.1. Algemeen In grote lijnen lijkt de gezondheidssituatie in Zutphen op die in de regio en in het land. Daarmee zijn de landelijke prioriteiten ook relevant voor Zutphen. Maar voor het lokale beleid, is het ook goed om de lokale situatie te kennen. Daarom worden hieronder een aantal cijfers uitgelicht die specifiek gelden voor de situatie in Zutphen. Meer uitgebreide informatie en gezondheidsgegevens over Zutphen zijn te vinden op de websites www.kvnog.nl en op www.waarstaatjegemeente.nl. De gemeente Zutphen heeft relatief veel inwoners met een laag inkomen en veel huishoudens met een uitkering. Het percentage laagopgeleide volwassenen is in Zutphen minder dan gemiddeld in de regio. Zutphen heeft relatief veel inwoners met een lage Sociaal Economische Status (‘SES’: een combinatie van inkomen en opleidingsniveau en beroepsstatus). Dit is relevant, omdat er in Nederland grote verschillen zijn in gezondheid tussen mensen met een hoge SES en een lage SES. Mensen met een hoge SES leven gemiddeld 6 jaar langer dan mensen met een lage SES. En de periode dat mensen met een hoge SES hun gezondheid als goed ervaren, is bijna 15 jaar langer dan voor mensen met een lage SES. De levensverwachting is in Zutphen (80,8) iets lager dan gemiddeld in het land (81,5)2.

Het gebruik van huisartsenzorg, basis ggz en wijkverpleging is iets hoger dan landelijk3. De luchtkwaliteit is iets beter dan gemiddeld in Nederland.

3.2 Leefstijl Roken Voor Zutphen is opvallend dat er in vergelijking met de regio Noord- en Oost-Gelderland (NOG) relatief veel jongvolwassenen (16-25 jaar) roken4. Van de jongvolwassenen in Zutphen rookt 30% tenminste wekelijks (tegenover 26 % in de regio NOG). En 24% rookt dagelijks (tegenover 19% in de regio NOG). Onder de jongeren in de 2e en in de 4e klas van het voortgezet onderwijs is het roken afgenomen tussen 2015 en 2019. Het percentage scholieren in Zutphen dat tenminste wekelijks rookt is gedaald van 10% naar 4%5. Uit de cijfers blijkt dat veel jongeren beginnen te roken tussen de 2e en de 4e klas. Dit stijgt van 6% ‘ooit gerookt’ in de 2e naar 31% ‘ooit gerookt’ in de 4e. En van 0% van de jongeren die wekelijks roken in klas 2 naar 7% van de jongeren in klas 4. Ook is er duidelijk verschil tussen jongeren op havo/vwo en jongeren op het vmbo. In 4 vmbo rookt 10% wekelijks, in 4 havo/vwo 4%. Van de volwassenen in Zutphen rookt 20%6. Dat is iets lager dan in de regio NOG (22%)

2

waarstaatjegemeente- driejaarsgemiddelde 2013-2016 Vektis 2016 4 De cijfers over jongvolwassenen zijn afkomstig uit de GGD Jongvolwassenenmonitor uit 2019. Dit onderzoek is in 2019 voor het eerst voor deze leeftijdscategorie 16-25 jaar uitgevoerd. 5 De cijfers over jongeren (scholieren) komen uit de GGD jongerenmonitor (voorheen e-movo). Dit onderzoek wordt 1x per 4 jaar uitgevoerd. Hier worden de cijfers uit de jongerenmonitor 2019 gebruikt (en soms vergeleken met die uit 2015). 6 De cijfers over volwassenen en ouderen komen uit de GGD Volwassenenmonitor 2016. 3

10

Overgewicht Zutphen scoort op het gebied van overgewicht van kinderen (5-6 jaar) en jongeren (12/13 jaar) gemiddeld ten opzichte van de regio. Bij de 5/6 jarigen 9% overgewicht, bij de 12/13-jarigen 14%7. Volwassenen met matig overgewicht komen in Zutphen (36%) ongeveer evenveel voor als in de regio NOG. Ernstig overgewicht komt onder volwassenen in Zutphen duidelijk meer voor(16%) dan in de regio NOG (13%). Ernstig overgewicht komt vaker voor met toenemen van de leeftijd, bij vrouwen, bij een lager opleidingsniveau en bij alleenwonenden. Bij ouderen (65+) komt iets minder matig overgewicht voor in Zutphen (38%), dan in de regio (43%).

Beweging Voor kinderen heel gemiddeld. Het percentage jongeren in Zutphen dat wekelijks sport bij een club, vereniging of sportschool (78%) is gelijk aan dat in de regio. Het percentage dat dagelijks lopend of fietsend naar school of stageplek gaat is in Zutphen iets hoger ( 96%) tegenover 92% in de regio NOG. Desondanks halen Zutphense jongeren minder vaak de norm om minstens 5 dagen per week tenminste 1 uur per dag te bewegen (42% in Zutphen tegenover 50% in de regio NOG).

Voeding Bij kinderen is opvallend dat de kinderen in Zutphen gemiddeld vaker dagelijks fruit eten, vaker dagelijks groente eten en minder zoete drankjes drinken dan gemiddeld in de regio NOG. Wel blijkt dat bij een lager opleidingsniveau van de ouders, de kinderen gemiddeld minder groente en fruit eten en meer zoete drankjes drinken. Voor jongeren geldt ook dat in Zutphen meer middelbare scholieren dagelijks groente (58%) en fruit (41%) eten dan in de regio NOG (55% en 40%). Overigens betekent dat nog steeds, dat maar iets meer dan de helft van de jongeren dagelijks groente eet en minder dan de helft dagelijks fruit eet.

Alcohol Vanuit gezondheidsoogpunt zouden mensen het beste géén alcohol drinken. En jongeren onder de 23 al helemaal niet, omdat de hersenen tot die leeftijd nog volop in ontwikkeling zijn. De wettelijke leeftijdsgrens voor alcohol is op 18 jaar gesteld. Sinds begin van deze eeuw is de leeftijd waarop jongeren beginnen met alcohol drinken sterk gestegen. Waar in 2003 nog meer dan 80% van de 4e klassers regelmatig alcohol dronk, is dat in 2019 nog 39% (‘laatste 4 weken alcohol gedronken’). Voor de 2e klassers is het sinds 2003 gedaald van meer dan 50% naar minder dan 7%. Dit laat zien dat intensieve voorlichtingscampagnes en strengere wetgeving verschil kunnen maken. En dat de veranderingen niet van de ene op de andere dag gerealiseerd zijn, maar dat een lange adem nodig is. Dit betekent niet dat er nu niets meer gedaan hoeft te worden m.b.t. alcohol en jongeren. Van de Zutphense 4e klassers geeft 27% aan in de afgelopen 4 weken bij één gelegenheid meer dan 4 of 5 glazen alcohol te hebben gedronken (bingedrinken). Onder jongvolwassenen (18-25 jaar) wordt het meest gedronken. 28% kan een zware drinker genoemd worden (1x in de week tenminste 6 glazen voor mannen/ 4 glazen voor vrouwen).

7

De gegevens over gewicht zijn gebaseerd op de metingen door de GGD jeugdgezondheidszorg t/m schooljaar 2017-2018.

11

Onder de volwassenen is circa 10% een zware drinker (vergeleken met 11% in de regio NOG). Onder de ouderen is dit 6%, zowel voor Zutphen als de regio NOG.

Drugsgebruik In 2019 geeft 5% van de Zutphense jongeren (gemiddeld 2e en 4e klas VO) aan dat zij in de laatste 4 weken softdrugs hebben gebruikt. Dat is meer dan het regionaal gemiddelde van 3%. Er is een duidelijke stijging waarneembaar tussen klas 2 (0%) en klas 4, waar 8% van de Zutphense jongeren de afgelopen 4 weken softdrugs gebruikt. 39% van de 4e klassers heeft ooit softdrugs aangeboden gekregen. 17% van de 4e klassers heeft ooit softdrugs gebruikt. Van de Zutphense jongeren heeft 3% ooit andere drugs gebruikt (met name lachgas). Onder Jongvolwassenen komt drugsgebruik meer voor. 23% van de 18-25 jarigen geeft aan in de laatste 4 weken softdrugs gebruikt te hebben. 8% van de jongvolwassenen geeft aan, in de afgelopen 4 weken, 10 dagen of meer sofdrugs te hebben gebruikt. Van de jongvolwassenen van 18-25 jaar geeft 34% aan ooit andere middelen te hebben gebruikt. 15% heeft de laatste 4 weken nog andere middelen gebruikt. Dit gebruik in de laatste 4 weken gaat dan bijv. om XTC (5%), miauw miauw (3%), cocaïne (4%), amfetamine (2%), en GHB (1%).

Psychosociaal De psychosociale gezondheid onder jongeren in Zutphen is vergelijkbaar met die in de regio. Circa 80% van de jongeren heeft geen verhoogd risico op psychosociale problematiek. En 85% van de jongeren geeft aan zich meestal (zeer) gelukkig te voelen. Wel geven veel jongeren aan zich (zeer) vaak gestrest te voelen (47%, met name door school en werk of door alles wat hij/zij moet doen). 8% heeft zelf een psychische ziekte (gehad). Ook 8% heeft zelf een ernstige lichamelijke ziekte of beperking (gehad). Zutphense jongeren hebben, vergeleken met de regio NOG, vaker te maken gehad met ingrijpende gebeurtenissen, zoals echtscheiding (26%), ernstige ziekte of beperking van een gezinslid (30%), of psychische ziekte (15%) of verslaving (7%) van een gezinslid. 13% van de jongeren heeft nu te maken met een gezinslid met een ernstige ziekte, beperking of verslaving. Er is in de jongerenmonitor ook gevraagd naar pesten. Op de vraag of je in de afgelopen 3 maanden meerdere keren gepest werd, geeft 4 % van de Zutphense jongeren in 2019 aan dat dat het geval is. (tegenover 3% in de regio en 5% in Zutphen in 2015).

12

4. Visie, ambitie en uitgangspunten 4.1 Visie op gezondheid Gezondheid is meer dan alleen wel of niet ziek zijn. Steeds meer mensen hebben een ziekte of aandoening, maar zijn daarmee niet per se beperkt of ongezond. Machteld Huber beschrijft het idee van ‘ positieve gezondheid’ . Gezondheid wordt beschouwd als het vermogen van mensen om zich aan te passen en zelf regie te voeren, in het licht van de sociale, fysiek en emotionele uitdagingen van het leven. Mensen die ziek zijn worden aangesproken op hun kracht en potentieel in plaats van op hun beperkingen. Hierbij is niet alleen het voorkomen van ziekte en ongezondheid belangrijk, maar gaat het juist om de factoren die bijdragen aan gezondheid. Deze factoren van positieve gezondheid zien er in een plaatje als volgt uit.

Onze gemeente onderschrijft deze visie op ‘positieve gezondheid’. Hierbij zijn niet alleen het voorkomen en beperken van ziekte en ongezondheid belangrijk, maar juist ook de factoren die bijdragen aan gezondheid. Gezondheid heeft, via deze factoren, sterke relaties met andere domeinen. Gezondheid is geen doel op zich, maar een middel, om datgene te kunnen doen wat je leven betekenisvol maakt. Iedereen heeft een eigen verantwoordelijkheid voor zijn of haar eigen gezondheid. En een gezonde samenleving maken we samen, door ook een inclusieve samenleving te zijn, waarin mensen naar elkaar omkijken. En daarnaast heeft de gemeente een specifieke verantwoordelijkheid als het gaat om het bewaken, beschermen en bevorderen van de publieke gezondheid. Als we vanuit de gemeente naar gezondheid kijken, kijken we breed. We kijken niet zozeer naar wat iemands medische toestand is. Dat doet de gezondheidszorg. We kijken naar factoren die bijdragen aan gezondheid. We kijken naar de leefstijl, naar gezonde en ongezonde gewoonten en hoe we elkaar daarin beïnvloeden naar gezond of juist naar ongezond gedrag. Ook kijken we vanuit de gemeente waar we invloed hebben op de sociale en fysieke leefomgeving en of we deze gezond(er) in kunnen richten. Het gaat dan bijv. ook om de mogelijkheden voor bewegen en ontmoeten, over

13

toegankelijke voorzieningen, over schulden, werkloosheid of huisvesting. Het plaatje hieronder laat zien waar de gezondheid allemaal door beïnvloed wordt.

In onze visie op gezondheid sluiten we aan op onze lokale strategische visie sociaal domein, met Zutphen als een sterke inclusieve samenleving. De leidende principes daarin zijn: 1. 2. 3. 4.

Een verantwoordelijke samenleving. Focus op preventie. Zo dichtbij mogelijk. Effectief en efficiënt.

Hierbij wordt ingezet op de transformatie van ‘zorgen voor’ naar ‘zorgen dat’. Dit vertalen we bijvoorbeeld in preventieactiviteiten die de gezondheidsvaardigheden van inwoners versterken, zodat zij zelf hun eigen gezondheid positief kunnen beïnvloeden.

4.2. Invloed van leefstijl en omgeving op ziektelast In de infographic hierna, van het RIVM, is beeldend weergegeven wat op bevolkingsniveau de bijdrage van leefstijl en omgeving is aan de ziektelast. Ziektelast is de hoeveelheid gezondheidsverlies door ziekten. Dit wordt berekend aan de hand van verloren levensjaren door vroegtijdige sterfte en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen, gewogen voor de ernst ervan. Roken heeft verreweg de meeste invloed.

14

15

4.3. Ambitie De gemeente Zutphen wil graag een gezonde gemeente zijn, waar mensen in een gezonde leefomgeving wonen. We willen een gemeente zijn waar de gezondheidsverschillen kleiner worden en waar een gezonde leefstijl steeds meer vanzelfsprekend wordt. Deze ambitie sluit aan op doelen uit het coalitieakkoord 2018-2022. Het sluit aan bij ‘Zutphen als aantrekkelijke gemeente om te wonen’, omdat een gezonde leefomgeving bijdraagt aan een aantrekkelijke omgeving om te wonen. En het sluit aan bij ‘Iedereen hoort erbij en kan meedoen’. Want met een gezondere leefstijl en een betere gezondheid is het makkelijker om mee te doen. En om ervoor te zorgen dat iedereen mee kan doen, wordt extra aandacht besteed aan de groepen waar de gezondheidsrisico’s het grootst zijn. Binnen onze bredere ambitie leggen wij voor de komende jaren de nadruk op de volgende speerpunten: 1. Gezondheid goed integreren in de Omgevingsvisie en Omgevingsplannen die de komende jaren ontwikkeld worden in Zutphen, zodat gezondheid een vanzelfsprekend onderdeel uitmaakt van de toekomstige ruimtelijke ontwikkeling in onze gemeente. 2. Gezonde voeding en beweging Onze doelstelling is dat het percentage volwassenen met overgewicht afneemt in de periode tot en met 2025 en dat het percentage kinderen en jongeren met overgewicht in deze periode met minimaal 20% afneemt. 3.

Roken, met prioriteit voor de rookvrije generatie. Onze doelstelling is dat het percentage rokende jongeren in Zutphen in de periode tot en met 2025 met 30% afneemt. 4. Preventie en handhaving van alcohol, met name gericht op jongeren. Onze doelstelling is dat het percentage jongeren onder de 18 jaar dat alcohol gebruikt in de periode tot en met 2025 met 20% afneemt.

4.4. Uitgangspunten Voor preventieactiviteiten in het kader van deze nota hanteren we de volgende uitgangspunten8. - Bij preventieactiviteiten geven we prioriteit aan groepen die de grootste kans hebben op een gezondheidsachterstand, zoals bijv. inwoners met een lage sociaal economische status. - Bij voorlichting of andere preventieactiviteiten streven we ernaar om vaardigheden aan te leren voor gezond gedrag en om sociaal draagvlak te creëren voor gezonde keuzes. We streven ernaar om op een laagdrempelige manier gezonde gewoonten aan te wennen (bijv. water drinken in plaats van zoete drankjes). We leggen de nadruk op leuk/ positief uitdagen en willen een moraliserende toon vermijden. - We benaderen gezondheid vanuit een integrale visie op gezondheid en zien gezondheid in een samenspel van persoonlijke en omgevingsfactoren. Vanuit deze integrale visie hebben we bijv. een 8

In onze ambities en uitgangspunten hebben we de drie prioriteiten verwerkt uit de WRR Policy Brief 7 over preventiebeleid en gezondheidsverschillen. Zij adviseren het gezondheidspotentieel centraal te stellen en geven 3 prioriteiten; nadruk levensfase -9 maanden tot 18 jaar, extra aandacht voor mensen met de grootste gezondheidsachterstand (lage SES), en focus op de bekende speerpunten; roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik.

16

voorkeur voor voorlichting/ preventieactiviteiten die brede gezondheidsvaardigheden versterken, zoals het leren omgaan met verleidingen (hoe ga je om met negatieve emoties, hoe ga je om met groepsdruk, etc.), in plaats van preventieactiviteiten die zich slechts op één middel richten. Vanuit deze integrale visie op gezondheid zoeken we de samenwerking met andere beleidsterreinen binnen de gemeente. En zoeken we de samenwerking met partijen buiten de gemeente, zoals bijvoorbeeld, scholen, sportverenigingen, of huisartsen. - Tegelijkertijd zullen we in sommige gevallen wel specifieke activiteiten stimuleren die zich slechts op één middel richten, bijv. roken, of alcohol, omdat heel gerichte acties op één onderdeel eenvoudig, helder en effectief kunnen zijn. - Bij preventieactiviteiten geven we prioriteit aan de jeugd. Als er vanwege beperkte middelen slechts voor een beperkte groep preventieactiviteiten ingezet kunnen worden, kiezen we over het algemeen voor de jeugd. Enerzijds omdat het voor kinderen en jongeren eenvoudiger is om gedrag te veranderen/ nieuwe gewoonten te vormen. Anderzijds omdat gedragsverandering op jonge leeftijd nog lang effect heeft.

17

5. Speerpunt Gezonde leefomgeving 5.1 Algemeen. Gezondheid is niet alleen als iets van het individu, met zijn eigen aanleg en zijn eigen verantwoordelijkheid voor een meer of minder gezonde leefwijze. We zien gezondheid ook als iets gezamenlijks, waar de gemeente invloed op kan hebben, bijvoorbeeld door een gezonde omgeving te bieden. Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die bewoners als prettig ervaren, waar gezonde keuzes makkelijk en logisch zijn, en waar negatieve invloed op gezondheid zo klein mogelijk is. Belangrijke elementen voor een gezonde leefomgeving zijn: uitnodigen tot bewegen (wandelen, fietsen, spelen), elkaar ontmoeten, ontspannen, een goede milieukwaliteit (lucht, geluid), klimaatbestendigheid (zoals meer groen voor tegengaan hitte- en wateroverlast) en een goede toegang tot voorzieningen. Dit lokale speerpunt sluit goed aan op de prioriteit die in de landelijke nota landelijk wordt gelegd bij ‘gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving’.

5.2. Gezonde omgeving; wat is er nu De gemeente heeft invloed op de inrichting van de openbare ruimte en kan daarmee invloed hebben op de gezondheid. Inmiddels vinden we het in Nederland volstrekt normaal, maar alleen al het hebben van een goed rioolstelsel is van geweldig belang voor de gezondheid. Een gezonde leefomgeving nodigt uit om te bewegen. In Zutphen zien we dit terug in het mobiliteitsbeleid, waarbij veel aandacht is voor fietsen en voetgangers. Ook zijn er in onze gemeente gemarkeerde ‘ommetjes’ en zijn er de speelmogelijkheden, met onder andere (natuurlijke) speelplekken, pannakooi, en een skatebaan. Een ander aspect van een schone leefomgeving is de luchtkwaliteit. Voor bedrijven wordt dit bewaakt via de vergunningverlening door de omgevingsdiensten. Lokaal is aandacht voor de luchtkwaliteit in bijv. het mobiliteitsbeleid, waar extra aandacht uitgaat naar de fiets en aansluiting op het openbaar vervoer, in plaats van de auto. In de binnenstad wordt een deel van de bevoorrading van winkels elektrisch gedaan in plaats van met vrachtwagens. Uit onderzoek is bekend dat groen/ natuur een positieve invloed heeft op de gezondheid van mensen. In de gemeente Zutphen is hier aandacht voor, zoals bijvoorbeeld beschreven is in de Natuurvisie voor Zutphen.

5.3. Gezonde omgeving: ambitie voor de komende jaren in relatie tot de Omgevingswet Het is belangrijk dat gezondheid nog meer dan nu een vanzelfsprekend en integraal onderdeel wordt van de keuzes bij de inrichting van de ruimtelijke omgeving. In 2022 gaat de Omgevingswet in. Dit is een nieuwe wet, ter vervanging van heel veel bestaande wetten die te maken hebben met de inrichting van de ruimtelijke omgeving. Het gaat over ruimtelijke ordening, huisvesting, mobiliteit, luchtkwaliteit en waterkwaliteit, en nog veel meer. In de Omgevingswet hebben gemeenten meer mogelijkheden om zelf regels te stellen. Landelijk komen er minder regels. Gemeenten krijgen meer ruimte om zelf te bepalen hoeveel regels ze willen stellen en waarvoor. Nieuw is dat in de omgevingswet gezondheid ook als doelstelling wordt genoemd. “Art. 1.3: de wet is, met het oog op duurzame ontwikkeling, gericht op het in onderlinge samenhang; bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en goede omgevingskwaliteit (…).” 18

In de komende periode zal de gemeente Zutphen invulling gaan geven aan de Omgevingswet, onder andere door het opstellen van een Omgevingsvisie en een Omgevingsplan. Voor een gezonde toekomst voor de inwoners van Zutphen is het van belang dat gezondheid een duidelijke plek krijgt in de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan. Voor gezondheid gaat het bij de Omgevingsvisie zowel om gezondheidsbescherming als gezondheidsbevordering. Als het gaat om gezondheidsbevordering gaat het om het uitnodigen tot een gezonde levensstijl, met een aantrekkelijke en veilige ruimte voor fietsen en wandelen, spelen, sporten en ontmoeten. Bij gezondheidsbescherming gaat het erom ervoor te zorgen dat een omgeving geen schade doet aan de gezondheid. Dit gaat bijvoorbeeld om het beschermen van de luchtkwaliteit, bodem en water, of het beschermen tegen te veel hitte, wateroverlast of lawaai in de openbare ruimte. Maar bijvoorbeeld ook over veilige en gezonde woningen en gebouwen, die voldoende bescherming bieden tegen hitte, koude en geluid, en voldoende ventilatie hebben voor een gezond binnenmilieu. Bij woningen en gebouwen is ook de afstand van belang tot belastende omgevingsfactoren, zoals bijv. de afstand tot drukke wegen, industrie of bepaalde agrarische bedrijven. Dit gaat ook om het belang van gezondheid, als het gewogen wordt tegen andere belangen.

Het gezondheidsbelang is relatief kwetsbaar in bijvoorbeeld een vergunningsprocedure. De initiatiefnemer die een aanvraag indient weet precies waarvoor hij dat wil en heeft daar belang bij. De belangen van de initiatiefnemer worden vanzelfsprekend meegewogen. Nadelen voor gezondheid (bijvoorbeeld voor de luchtkwaliteit) blijken vaak pas achteraf en kan mensen treffen die niet betrokken waren tijdens de aanvraag. De Omgevingswet is ontstaan vanuit de wens om minder regels en eenvoudiger procedures te krijgen. Waar het gaat om het waarborgen van de gezondheid, is het belangrijk wel duidelijke richtlijnen te geven ter bescherming van de gezondheid. De Omgevingswet biedt de mogelijkheid aan gemeenten om voor gezondheid hogere normen te stellen dan de minimum milieunormen die landelijk worden vastgesteld. Bij het ontwikkelen van de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan zou het goed zijn om expliciet aandacht te besteden aan deze mogelijkheid. Om gezondheid een goede plaats te geven in de Omgevingsvisie kan gebruik worden gemaakt van advisering door de GGD en van instrumenten zoals de Gezondheidskwaliteitswijzer, of de Gelderse Gezondheidswijzer.

In artikel 16 van de Wet Publieke gezondheid staat: “Voordat besluiten worden genomen die belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de publieke gezondheidszorg vraagt het college van burgemeester en wethouders advies aan de gemeentelijke gezondheidsdienst.” Deze wettelijke verplichting om advies te vragen bij de ggd, voordat besluiten worden genomen die ernstige gevolgen kunnen hebben voor de publieke gezondheid, zal een plek moeten krijgen binnen de processen die worden ontwikkeld voor de Omgevingswet.

5.4. Luchtkwaliteit en gezondheid Luchtverontreiniging behoort tot een van de belangrijkste risicofactoren voor de gezondheid, in dezelfde orde van grootte als overgewicht9. Door Europees, nationaal en decentraal beleid is de luchtverontreiniging sinds 1990 ongeveer gehalveerd en is de lucht een stuk schoner geworden. Toch 9

Tekst komt uit Hoofdlijnenbrief Schone Luchtakkoord van ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Van 2 juli 2019

19

zorgt luchtverontreiniging nog voor substantiële gezondheidsschade, ook al wordt aan de Europese grenswaarde voldaan. Luchtverontreiniging heeft bewezen effecten op post-neonatale sterfte, bronchitis, ziekenhuis spoedopnamen voor hart- en vaatklachten en luchtwegklachten, werkverzuim, laaggeboortegewicht, en longkankersterfte. Gemiddeld leven Nederlanders door luchtverontreiniging 9 maanden korter en overlijden jaarlijks 11.000 mensen als gevolg van blootstelling aan luchtverontreiniging. (Afhankelijk van de locatie in Nederland varieert het levensduurverlies van 4 maanden in de schonere delen van het land tot 18 maanden op de locaties met de hoogste concentraties luchtverontreiniging. Voor Zutphen betreft het ruim 11 maanden.)

5.5. Luchtkwaliteit: hoe is het nu In het rapport ‘Luchtkwaliteit Gelderland, van de gezamenlijke Gelderse GGD-en, wordt beschreven hoe de luchtkwaliteit in Gelderland is en wat luchtverontreiniging betekent voor de gezondheid. In het rapport is gekeken naar de hoeveelheid fijnstof (PM 2,5 en PM 10) roet en NO2. De luchtkwaliteit in Zutphen is iets beter dan het Gelders gemiddelde. Dit geldt zowel voor fijnstof (PM 2,5 en PM 10), roet, als NO2. Maar ondanks dat de luchtkwaliteit in Zutphen iets beter is dan gemiddeld in Gelderland, zorgt de luchtvervuiling in Zutphen toch voor serieuze gezondheidsklachten. Jaarlijks krijgen in Zutphen gemiddeld 21 kinderen astma door luchtvervuiling (19% v.d. nieuwe astmagevallen), krijgen gemiddeld 16 volwassenen in Zutphen COPD door luchtvervuiling (ongeveer 18% van het aantal COPD patiënten). Op Gelderse schaal krijgen jaarlijks gemiddeld 100 volwassenen longkanker door luchtvervuiling (9% van de nieuwe longkankerpatiënten).

5.6 Luchtkwaliteit; aanbevelingen voor de toekomst Vanuit gezondheid gezien, is het van belang om extra in te zetten op luchtkwaliteit. In het rapport ‘Luchtkwaliteit in Gelderland’ worden maatregelen geadviseerd om de luchtkwaliteit te verbeteren. Het advies is om de uitstoot bij de bron te beperken. Voor een gemeente als Zutphen gaat het dan onder andere over het aanscherping van emissie-eisen en extra controles voor de industrie, vermindering van uitstoot door het verkeer, door stimuleren van fietsen, en om het beperken van houtstook. Ook kan gedacht worden aan de aanpak van uitstoot door mobiele werktuigen via vergunningverlening en aanbesteding. Daarnaast wordt geadviseerd om geen woningen te bouwen langs drukke wegen en vaarwegen. Voor woningen wordt geadviseerd niet te bouwen binnen 50 meter van een drukke weg ( en 300 meter van een snelweg). Op dit moment ontbreken binnen de gemeente Zutphen de formatie en het geld om stevig in te zetten op luchtkwaliteit. Daarom worden prioriteiten gesteld en wordt gekozen om onderdelen op te pakken waar met relatief beperkte inspanning toch resultaat gehaald kan worden. Vanuit gezondheid is de aanbeveling om, in het geval er in de toekomst weer meer ruimte ontstaat, te investeren op luchtkwaliteit, om daarmee een nog gezondere omgeving te creëren voor onze inwoners.

20

Voorbeeld luchtkwaliteit: Rook/ Roet Het is algemeen bekend dat het roken van sigaretten heel slecht is voor de gezondheid. Minder bekend is dat ook rook van houtkachels, openhaarden en vuurkorven veel schadelijke en kankerverwekkende stoffen bevat. Houtrook bevat bijvoorbeeld fijnstof, roet, benzeen, koolmonoxide, azijnzuur en polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK ’s). Houtrook heeft dezelfde negatieve effecten als uitlaatgassen van verkeer en bevat meer stoffen die schadelijk zijn voor DNA (kankerverwekkende stoffen). Mensen met luchtwegaandoeningen krijgen vaak sterke gezondheidsklachten door blootstelling aan rook. Binnen onze gemeente zijn er regelmatig klachten van inwoners die serieuze gezondheidsproblemen ondervinden door houtstook van omwonenden. Team Vergunning & Handhaving gaat hier serieus mee aan de slag. Maar binnen de huidige regelgeving en bestaande normen is het moeilijk hierop te handhaven, als ’het goede gesprek’ niet voldoende is om tot een oplossing te komen. Nu Nederland ‘van het gas af moet’, zullen mogelijk meer mensen overwegen om over te gaan op verwarming door houtstook (bijv. pelletkachels). Als in een stedelijke omgeving zoals die van Zutphen mensen op grote schaal deze keuze maken, kan dat zeer negatieve effecten hebben voor de gezondheid van de inwoners.

Het is interessant om te onderzoeken welke mogelijkheden de omgevingsvisie en het omgevingsplan kunnen bieden om hier richtlijnen over op te nemen. Bijvoorbeeld in de vorm van beperking van toegestane uitstoot, of door bij de ontwikkeling van nieuwe wijken in de toekomst op te nemen dat daar geen houtkachels zijn toegestaan. Dit zou mensen met luchtwegklachten de mogelijkheid bieden om te kiezen voor wonen in een rookvrije buurt. Houtstookmaatregelen zijn onderdeel van het landelijke Schone Luchtakkoord. Daarin is een pilot houtstook opgenomen. In deze pilot wordt voor minimaal 1 nieuwbouwwijk en 1 bestaande wijk of buurt in Nederland, onderzocht wat de juridische en praktische mogelijkheden zijn om houtrookvrije buurten te realiseren. Doel is dat in 2023 de eerste houtstookvrije wijken of buurten ergens in Nederland gerealiseerd zijn. Wij zullen deze landelijke pilot met aandacht volgen. Wat we nu al gaan doen is actief communiceren om houtstook te ontmoedigen en de hinder van houtstook zo veel mogelijk te voorkomen.

21

6. Speerpunten Gezonde leefstijl; 6.1. Algemeen Voor de komende jaren hebben we drie speerpunten gekozen op het gebied van gezonde leefstijl: gezond gewicht, roken, en alcoholmatiging. Dit zijn de onderwerpen uit het Nationaal Preventieakkoord Deze onderwerpen worden in paragraaf 6.3. t/m 6.5 besproken. Daarbij willen we ook landelijke subsidie aanvragen om deze speerpunten te verwerken in een lokaal preventieakkoord. Daarnaast zijn er ook preventieactiviteiten die meer in de breedte gericht zijn op een gezonde leefstijl. Deze worden in 6.2. besproken. Voor alle onderwerpen gelden de hieronder genoemde uitgangspunten. Voor het stimuleren van een gezonde leefstijl willen we uitgaan van het versterken van gezondheidsvaardigheden. Dit kan bijvoorbeeld zijn: het leren omgaan met verleidingen, leren omgaan met negatieve emoties, leren omgaan met groepsdruk, maar ook; kennis op doen over gezonde voeding, smaken leren kennen van verschillende soorten groenten en fruit, voorbeelden kennen van gezond gedrag, gezonde gewoonten aanwennen. Daarnaast willen we bijdragen aan een gezondere omgeving. Bijv. door de omgeving anders in te richten (rookvrij terrein, snoepautomaat weg), of door de ‘algemene norm’ te beïnvloeden richting gezond gedrag (bijv.

dat het niet langer ‘stoer’ is om te beginnen met roken), of door sociale steun te organiseren voor mensen die aan hun gezondheid willen werken. Deze lokale speerpunten sluiten goed aan op de prioriteit ‘gezondheidsachterstanden verkleinen’ uit de landelijke nota gezondheidsbeleid.

6.2. Brede preventieactiviteiten op leefstijl die voortgezet worden: De gezonde schooladviseur van de GGD zal zowel op het basisonderwijs als het voortgezet onderwijs scholen blijven ondersteunen bij het bieden van een gezonde omgeving. Dit betreft een breed scala aan onderwerpen, variërend van bewegen en voeding, roken en alcohol, tot relaties en seksualiteit, of mediawijsheid, waarbij wordt aangesloten bij de prioriteiten van de school. Voor jongeren is er de website ‘Jouwggd.nl’ van de GGD, waar jongeren betrouwbare informatie kunnen vinden over allerlei gezondheidsonderwerpen zoals hun lichamelijke ontwikkeling, relaties, verzorging en uiterlijk, seks, alcohol, roken, drugs, etc. Jongeren kunnen er ook met hun eigen vragen terecht via e-mail of chat met ggd-medewerkers. Tactus preventie biedt een basispakket aan preventieactiviteiten op het gebied van verslaving aan in Zutphen. Dit wordt bekostigd door centrumgemeente Deventer. Alle scholen voor voortgezet onderwijs in Zutphen kunnen gebruik maken van het preventieaanbod. Dat bestaat uit onder andere gastlessen, training voor docenten en onderwijsondersteunend personeel, screeningsgesprekken met risicojongeren, gesprekken met jongeren waarbij gesignaleerd wordt dat er iets aan de hand lijkt, ouderadvies, ouderavond, etc. Voor de gastlessen kan elke school jaarlijks maximaal één serie gastlessen kiezen, bijv.

over alcohol, cannabis, of gamen en social media. De activiteiten worden jaarlijks op de scholen uitgevoerd, waarbij extra aandacht is voor de meest kwetsbare leerlingen en wordt aangesloten bij de prioriteiten van de scholen. Met NOG Fitter en Vitaler richt de GGD zich op organisaties die aan de slag willen met een gezonde 22

werkplek. Dit gebeurt online, met een website, nieuwsbrieven, challenges en persoonlijk door middel van de Gezonde werkvloer adviseur. Hierbij komen de verschillende ‘BRAVO’-leefstijlthema’s aan bod; Bewegen, Roken, Alcohol, Voeding en Ontspanning. Op deze wijze wordt bijgedragen aan het bevorderen van de gezondheid van medewerkers.

6.3. Speerpunt gezond gewicht Voor dit speerpunt willen we ook de komende jaren inwoners stimuleren meer te bewegen en gezonde voeding te gebruiken, waarbij we de prioriteit geven aan kinderen, en voor de gecombineerde leefstijlinterventie ook inzetten op volwassenen.

Jeugd Voor de doelgroep jeugd willen we het project Voedseleducatie de komende jaren voortzetten, omdat dit kinderen op een leuke en praktische manier zeer basale gezondheidsvaardigheden leert. Ze leren hoe groente en fruit groeit (in hun eigen schooltuin of moestuinbak), hoe je hier iets lekkers van maakt, hoe het smaakt, en wat gezonde voeding is. De prioriteit ligt bij de scholen met relatief veel kinderen uit lage SES huishoudens. Daarnaast kunnen er rond dit thema mogelijk nieuwe lokale activiteiten starten, voortkomend uit de thematafel gezondheid en het lokaal preventieakkoord (zie ook bijlage 5 over thematafel gezondheid). In de afgelopen jaren is op een aantal basisscholen met een relatief grote ‘lage SES’ doelgroep, gewerkt volgens de Beweegwijs methode. Een methode om kinderen meer, meer gevarieerd, en met meer plezier, te laten bewegen en om hun motorische en sociaal-emotionele ontwikkeling te versterken. Hiervoor is een ½ fte buurtsportcoach ingezet voor introductie van de methode op de scholen en voor het organiseren van buitenschools beweegaanbod. Voor de komende jaren zouden we graag de buurtsportcoach opnieuw inzetten. Om dit mogelijk te maken, willen we onderzoeken of de cofinanciering hiervoor deels uit andere, externe bronnen kan komen, zoals uit het onderwijs, in plaats van uit het gemeentelijk gezondheidsbudget.

Daarnaast is er inzet op gezond gewicht vanuit de jeugdgezondheidszorg en preventie jeugd. Dit is beschreven in het gemeentelijke preventieplan jeugd “Echt doen wat nodig is: Aan de slag met preventie’. Daarin is o.a. een speerpunt opgenomen over peuters met overgewicht. Doelstelling en monitoren gezond gewicht jeugd De gemeentelijke doelstelling is dat het percentage jongeren met overgewicht met 20% afneemt. Dit meten we aan de hand van de cijfers van het periodieke gezondheidsonderzoek van de GGD. Jongeren worden gemeten in groep 2 (5/6 jaar), groep 6 (9/10 jaar) en klas 1 van het VO (12/13 jaar). In 2016-2018 was het overgewicht bij 5/6 jarigen 9%. Doelstelling is dat dit in 2024 7% of lager is. In 2016-2018 was het overgewicht bij 9/10 jarigen 15%. Doelstelling voor 2024 is 12% of lager. In 2016-2018 was het overgewicht bij 12/13 jarigen 14%. Doelstelling voor 2024 11% of lager.

Volwassenen Voor de doelgroep volwassenen is in Zutphen in 2019 de Gecombineerde Leefstijl Interventie (GLI) van start gegaan. Dit gebeurt in samenwerking tussen meerdere partijen en meerdere beleidsterreinen. Sinds 2019 vergoeden zorgverzekeraars deelname aan de GLI voor mensen met een verhoogd risico op ziekte door een te hoog gewicht (bijv. diabetes-2). Een GLI is een 2-jarig programma waarin deelnemers begeleiding krijgen om gezonder te gaan eten en meer te gaan bewegen. Deelname loopt via verwijzing door de huisarts. De begeleiding gebeurt door een diëtist en leefstijlcoach of 23

beweegprofessional. Er zijn verschillende goedgekeurde methoden voor de GLI. In Zutphen wordt met name de methode ‘Slimmer’ ingezet. De samenwerking rond de GLI wordt in Zutphen gecoördineerd door de Huisartsen Regio Zutphen e.o. (HRZu), De andere samenwerkingspartners zijn de GGD, huisartsen, fysiotherapeuten, diëtisten en de gemeente. De gemeentelijke betrokkenheid betreft met name de inzet van de buurtsportcoach, die deelnemers in de loop van het traject toe leidt naar het reguliere sport- en beweegaanbod in Zutphen. Ook is er samenwerking rondom het minimabeleid, zodat de minimaregelingen waar nodig ingezet kunnen worden om sporten ook bereikbaar te maken voor mensen met een laag inkomen. Doelstelling en monitoren Voor volwassenen is onze doelstelling dat het overgewicht en het ernstig overgewicht afneemt. Dit monitoren we aan de hand van de gegevens van de 4-jaarlijkse volwassenenmonitor. In 2016 was het totaal % mensen met overgewicht (matig en ernstig) 52%. Doelstelling is dat dit in 2024 51% of lager is. In 2016 was het % mensen met ernstig overgewicht 16%. Doelstelling is dat dit in 2024 15% of lager is.

6.4. Speerpunt Roken: De rookvrije generatie Het landelijk preventieakkoord roken streeft ernaar dat in 2040 geen enkel kind/jongere meer start met roken. Bij deze lange termijn doelstelling sluiten wij ons aan. Voor het speerpunt roken zorgt de GGD jaarlijks voor de uitrol van de landelijke ‘Stoptober’ campagne naar de gemeenten. Daarnaast gaan we samen met de GGD en de omliggende gemeenten het Actieplan “De rookvrije generatie in Midden-IJssel en Oost-Veluwe” uitvoeren. Dit Projectplan sluit aan bij bestaande initiatieven zoals de gezonde schooladviseur en het netwerk van ‘NOG Fitter en Vitaler’. Binnen het regionaal actieplan krijgt iedere gemeente de vrijheid om eigen accenten te leggen. Aanvullend op het regionale actieplan kunnen er mogelijk nieuwe lokale activiteiten starten, voortkomend uit de thematafel gezondheid en het lokaal preventieakkoord (zie ook bijlage 5 over thematafel gezondheid). Doelstelling en monitoren De gemeentelijke doelstelling is dat het percentage rokende jongeren in Zutphen met 30% afneemt. Wij monitoren dit aan de hand van de 4-jaarlijkse jongerenmonitor (voormalig e-movo onderzoek). Hiervoor meten we het % jongeren dat tenminste wekelijks rookt in klas 4. Dit moet in 2023 5% of lager zijn (nu 7%).

6.5 Speerpunt Alcohol Alcoholmatiging preventie Hierbij leggen we de prioriteit bij jongeren. Hiervoor zetten we een aantal van de huidige activiteiten voort, zoals de inzet van Tactus preventie in het voortgezet onderwijs (bekostigd vanuit centrumgemeente Deventer). En we doen mee aan landelijke of regionale acties, zoals bijv. de campagne rond NIX onder 18. Daarnaast kunnen er mogelijk nieuwe lokale activiteiten starten, voortkomend uit de thematafel gezondheid en het lokaal preventieakkoord. (Zie ook bijlage 5 over thematafel gezondheid.) Doelstelling en monitoren Onze doelstelling is dat het percentage jongeren onder de 18 dat alcohol gebruikt met 20% afneemt. Dit monitoren we aan de hand van de gegevens van de 4-jaarlijkse jongerenmonitor (e-movo). Het % jongeren in klas 2 dat in 2023 in de afgelopen 4 weken alcohol heeft gedronken is 6% of minder (nu 7%). Het % jongeren in klas 4 dat in 2023 in de afgelopen 4 weken alcohol heeft gedronken is 31% of 24