Collegebesluit ontwerp Regionale Energie Strategie (RES) 1.0 en mogelijkheden grootschalige opwekking Zutphen (13 april 2021)

College van burgemeester en wethouders Besluit

2021_BW_00212

GOEDGEKEURD

Vergadering van 13 april 2021 Team Programma's Projecten en Processen

Ontwerp Regionale Energie Strategie (RES) 1.0 en mogelijkheden tot grootschalig opwekken van energie in Zutphen - Besluitvormend

Zaaknummer: 161284 Portefeuillehouder: Harry Matser Openbaar Ja Embargo Ja, 1 week embargo

Samenstelling Aanwezig: mevrouw Annemieke Vermeulen, Burgemeester; de heer Harry Matser, Wethouder; de heer Mathijs ten Broeke, Wethouder; mevrouw Annelies de Jonge, Wethouder ; mevrouw Laura Werger, Wethouder; mevrouw Anja de Rouw, Adjunct-secretaris; mevrouw Monique Stouten, gemeentesecretaris

Besluit Besluitpunt 1 Het college besluit in te stemmen met de ontwerp RES 1.0 van de Cleantech regio en deze voor inspraak vrij te geven.

Besluitpunt 2 Het college besluit de resultaten van het onderzoek naar de haalbaarheid van het grootschalig opwekken van elektriciteit via zon en wind in de zoekgebieden van Zutphen én de rapportage over de gevoerde communicatie met belanghebbenden vast te stellen.

Besluitpunt 3 Het college besluit op basis van de RES 1.0, het eigen onderzoek én de vigerende Visie Landelijk Gebied dat er potentieel ruimte is voor grootschalig opwekken van zon op land tot 10 hectare in Overmarsch en 20 hectare in Zutphens Broekgebied.

Besluitpunt 4 Het college besluit om via bijgaande memo de gemeenteraad te informeren over bovenstaande besluitvorming.

1/146

Motivering Aanleiding en context In het klimaatakkoord hebben overheden en maatschappelijke organisaties afspraken gemaakt over het terugbrengen van het gebruik van fossiele brandstoffen met 49% tussen 1990 en 2030. In de Regionale Energie Strategieën (RES) geven alle regio’s in opdracht van het Rijk aan waar zij grootschalige zonne-energie en windmolens mogelijk achten en welke bovenlokale bronnen voor warmte kunnen worden ingezet. In maart 2020 heeft de Cleantech regio (in dit geval zonder Deventer, die in een andere RES-regio valt) een concept RES gepubliceerd. Hierin waren potentiële zoekgebieden opgenomen voor de grootschalige opwekking van elektriciteit op basis van een analyse van landschap en systeemnetwerk. In het afgelopen jaar heeft de regio verder onderzoek gedaan naar inpassing in natuur en landschap, de zonneladder, het netwerksysteem en participatie. Parallel heeft u onderzoek laten doen naar de haalbaarheid van en het draagvlak voor grootschalige opwekking in de zoekgebieden in Zutphen. De resultaten van deze onderzoeken liggen nu voor in de vorm van de ontwerp RES 1.0 en de rapportages van gemeentelijk onderzoek. De Cleantech regio denkt 1,07 TWh elektriciteit op te kunnen wekken in 2030. De RES 1.0 denkt hiervan 0,11 TWh duurzame energie te kunnen halen uit wind, 0,51 TWh uit zonnepanelen op daken en 0,45 TWh via zonnepanelen op land.

Beoogd effect Bijdragen aan de energietransitie conform de afspraken in het Klimaatakkoord, Argumenten

1.1 De ontwerp RES 1.0 geeft de potentiële mogelijkheden voor grootschalige opwekking van elektriciteit via zon en wind in deze regio en de boven lokale energiebronnen voor warmte. De ontwerp Regionale Energie Strategie 1.0 kiest het behoud van landschappelijke waarden als belangrijkste uitgangspunt voor de strategie. Een wijziging van de ontwerp RES 1.0 ten opzichte van de concept-RES is de hoeveelheid duurzame energie die de regio denkt op te kunnen wekken in 2030. Deze is teruggebracht van 1,23 Terawatt-uur (TWh) in de concept RES naar 1,07 TWh in de ontwerp RES 1.0. Dit komt doordat uit ecologisch onderzoek en haalbaarheidsstudies blijkt dat er minder ruimte is voor het plaatsen van windmolens. Concept RES maart 2020

RES 1.0 - april 2021

Totaal verwachtte opwekking hernieuwbare energie in 2030

1,23 TWh

1,07 TWh

Windenergie

0,45 TWh

0,11 TWh

-

0,51 TWh

0,78 TWh

0,45 TWh

Grootschalig zon op dak (vanaf 15 kiloWattpiek/kWp) Zon op land

Schema vergelijking concept RES en RES 1.0

Binnen de Cleantech regio is het doel dat 155.000 woningen en 23.000 gebouwen van het aardgas af zijn in 2050. De RES 1.0 brengt enkele hernieuwbare bovengemeentelijke warmtebronnen in beeld. De benutting en verdeling hiervan is onderwerp van verder onderzoek.

1.2 Met de focus op het grootschalig realiseren van zon op daken wordt tegemoetgekomen aan de inbreng van gemeenteraden en inwoners.

2/146

Bij de concept RES van maart 2020 hebben de gemeenteraden in de Cleantech regio aandacht gevraagd voor de zonneladder, waarin zon op daken maximaal wordt nagestreefd. In de ontwerp RES 1.0 is een bod geformuleerd uitgaande van 35% groei van Zon op grootschalige daken (vanaf 15 kWp = 45 tot 50 zonnepanelen) tot 2025. Na 2025 vervalt de SDE-subsidie en wordt gerekend met 10% groei per jaar tot 2030. De Cleantech regio acht dit bod, tot benutting van 33% van het grootschalig dakpotentieel in 2030, haalbaar op grond van de groei in de afgelopen jaren.

1.3 De ontwerp RES 1.0 besteedt aandacht aan financiële participatie en lokaal eigendom. De ontwerp RES 1.0 beschrijft dat de aandacht voor participatie verschuift van regionaal naar lokaal niveau. Initiatieven zijn lokaal. Uitgangspunt van het Klimaatakkoord is het streven naar 50% lokaal eigenaarschap. De energiecoöperaties in de regio willen op coöperatieve wijze het eigenaarschap vormgeven. De samenwerking tussen de coöperaties in de Cleantech regio wordt geïntensiveerd.

2.1 Het onderzoek van Pondera Consult geeft een goed overzicht van de kansen en belemmeringen voor het grootschalig opwekken van elektriciteit via zon en wind. Aan de hand van een ruimtelijk-technische analyse is de beschikbare ruimte voor de grootschalige opwekking van zon en windenergie in de zoekgebieden geanalyseerd. In het onderzoek zijn de zoekgebieden getoetst op milieutechnische aspecten en wet- en regelgeving. De harde belemmeringen zijn meegenomen aan de hand van vuistregels en toets afstanden, waar de zachte belemmeringen verwerkt zijn als aandachtspunten. Het resultaat van het onderzoek:

Zoekgebied 5 “Zutphens Broekgebied” Zoekgebied 5 “Zutphens Broekgebied” heeft als gevolg van de aanwezige woonbestemmingen geen ruimte voor windenergie. Uit de analyse is duidelijk geworden dat de milieutechnische ruimte niet voldoende is voor een cluster van 9 windturbines zoals genoemd in de concept RES. Zoekgebied 5 leent zich in principe wel voor de opwek van grootschalige zonne-energie. Aan de hand van de afstand tot de dichtstbijzijnde netaansluiting (onderstations van Liander) zou een zonnepark van minimaal 10 tot 20 hectare naar verwachting een positieve businesscase opleveren. Volgens deze analyse wordt een (bruto-)oppervlakte van totaal maximaal 80 hectare als potentieel kansrijk voor de inpassing van zonnevelden beschouwd.

Zoekgebied 6 “Lochemse Weg Zoekgebied 6 “Lochemse Weg” heeft als gevolg van de aanwezige woonbestemmingen beperkt ruimte voor windenergie. Deze ruimte bevindt zich bovendien binnen het Gelders Natuurnetwerk (GNN). Er is een opstelling van drie windturbines in het zoekgebied mogelijk, indien kan worden voldaan aan de eisen voor de windturbines in verband met het Gelders Natuurnetwerk (onder andere geen ander alternatief, behoud van kernwaarden en compensatie). De Cleantech regio heeft besloten dit zoekgebied te schrappen in de ontwerp RES 1.0 omdat het ontbreken van een alternatief niet aantoonbaar lijkt.

Zoekgebied “Overmarsch” Het zoekgebied “Overmarsch” leent zich voor de opwek van grootschalige zonne-energie. Aan de hand van de afstand tot de dichtstbijzijnde netaansluiting (onderstations van Liander) zou een zonnepark van 10 tot 20 hectare naar verwachting een positieve businesscase opleveren. In het zoekgebied is volgens deze analyse en op basis van de huidige situatie een (bruto-)oppervlakte van totaal maximaal 110 hectare als potentieel kansrijk voor de inpassing van zonnevelden beschouwd. Voor een groot deel van dit gebied is in de structuurvisie Noordrand De Hoven een andere ontwikkeling voorzien. Vooral de ruimte in het westelijke deel van het zoekgebied, tussen het spoor en de snelweg N345,

3/146

leent zich voor een grootschalig zonnepark. Pondera Consult concludeert daarom dat de opwek van grootschalige zonne-energie haalbaar is in het zoekgebied “Overmarsch”.

2.2 Vanaf de publicatie van de concept RES in maart 2020 is ingezet op communicatie over de planvorming.  Er was actieve communicatie rond de Concept RES via website, algemene regio-enquête, inloopavonden in Zutphen in september en persberichten. Een belemmering was dat de concept RES openbaar gemaakt is in maart 2020 en informatieavonden pas konden plaatsvinden in september vanwege Covid.  In november 2020 en januari 2021 zijn gesprekken gehouden met inwoners van het Zutphens broekgebied.  De gemeentelijke website www.zutphen.nl/res is aangepast om het overzicht en de toegankelijkheid te verbeteren.  Op 11 februari 2021 was een informatieavond over de Regionale Energie Strategie en het aanvullend haalbaarheidsonderzoek door Pondera Consult. Er was vooraf veel animo voor deze bijeenkomst vanwege de weerstand tegen windturbines; het aantal bezoekers was uiteindelijk minder dan verwacht.  Op 16 en 17 februari 2021 werden per zoekgebied digitale overleggen gehouden. Per avond waren er drie deelsessies. Er waren veel aanmeldingen en tussentijds is de (digitaal en begeleidings) capaciteit uitgebreid. Alle mensen (ook op de wachtlijst) hebben een uitnodigingslink ontvangen. Het bijgaande verslag van Awareness beschrijft de communicatie en participatie bijeenkomsten.  Er waren in totaal ruim 200 deelnemers aan de avonden in februari 2021.

 Eind januari en medio maart zijn nieuwsbrieven verzonden. Na de avondbijeenkomsten is het aantal abonnees gegroeid tot 145.

2.3 In de bijlage is een matrix opgenomen met de schriftelijke reacties over de mogelijke locaties voor zonneweiden en windturbines. Rond de presentatie van het haalbaarheidsonderzoek van Pondera hebben veel inwoners en andere belanghebbenden hun mening gegeven over de mogelijkheden voor het grootschalig opwekken van elektriciteit. De verslagen van de bijeenkomsten van 16 en 17 februari en de gestelde vragen (met antwoorden) staan in het rapport van Awareness (bijlage). Daarnaast zijn er verschillende brieven en e-mails ontvangen (zie bijlage matrix). Veel mensen geven aan dat zij windturbines en zon op land ongewenst vinden vanwege de impact op hun leefomgeving, natuur en landschap.

3.1 De gemeente Zutphen levert op dit moment een passende bijdrage aan het grootschalig opwekken van elektriciteit in de Cleantech regio. Zutphen heeft een klein oppervlakte buitengebied. De enige windturbines in de Cleantech regio staan in de gemeente Zutphen (Deventer valt buiten de Cleantech regio voor de RES). Bij positieve besluitvorming door de Raad van State wordt het huidige aantal van drie windturbines uitgebreid met nog eens drie. Daarnaast is er 14 ha grondgebonden zonneweide gerealiseerd in de gemeente Zutphen en zijn er, voor zover bekend, meer dan 14.000 zonnepanelen gelegd op grootschalige daken.

3.2 We zien kansen voor grootschalig opwekken van zon op land op de locaties Overmarsch en Zutphens Broekgebied. Het onderzoek van Pondera Consult geeft gebieden van 110 ha in Overmarsch respectievelijk 80 ha in Zutphens Broekgebied aan waar grootschalige opwekking via zonneparken haalbaar kan zijn.

4/146

Kijkend naar de Structuurvisie Noordrand De Hoven (2019) is een zonnepark mogelijk te realiseren in het gebied ten westen van de spoorlijn en Weg naar Voorst. Het gaat dan om een zonnepark van maximaal netto 10 ha. Kanttekening is hier wel dat het gaat om goede landbouwgrond voor wat betreft grond, ligging en verkaveling. Wat betreft Zutphens Broekgebied is de landschappelijke kwaliteit, zoals in de Visie Landelijk Gebied (2015) benoemd, het vertrekpunt voor inpassing van zonneparken. De mogelijkheden worden vanuit dit uitgangspunt verder gevormd door meervoudig ruimtegebruik van onder andere landbouw, wonen, natuur en recreatie. Vanuit deze opgave is inrichting van zonneparken alleen tot een derde van het gebied passend in het landschap. Dat betekent dat het zou gaan om zonnepanelen tot een maximum van netto ongeveer 20 ha. Ook hier gaat het veelal om goede landbouwgrond. De beide mogelijke gebieden zijn aangeven op het kaartje in de bijlage. De daadwerkelijke realisatie van zonneparken is afhankelijk van initiatieven van de eigenaren in Zutphens Broek en het overleg met de pachter in Overmarsch. Bij een initiatief tot een zonnepark volgt overleg over voorwaarden en inpassing (met participatie). Bij een positief oordeel over de haalbaarheid volgt daarna een ruimtelijke procedure tot het aanpassen van het Omgevingsplan waarbij inspraak is geborgd.

3.3 De gemeente Zutphen investeert ook in andere bronnen voor het opwekken van energie in Zutphen. In de gemeente worden mogelijkheden onderzocht voor opwekken van energie via afvalwater, water uit de IJssel en het gebruik van waterstof. Ook inwoners worden gestimuleerd en ondersteund bij energiebesparing en opwekken van elektriciteit (vooral zonnepanelen) bij hun woning. Dat gebeurt bijvoorbeeld via de collectieve inkoopacties voor isolatie en zonnepanelen en de Toekomstbestendig Wonen Lening.

3.4 Naast het begeleiden van onderzoek naar alternatieve duurzame bronnen faciliteert de gemeente initiatieven via haar ruimtelijk beleid. In de Visie Landelijk Gebied (2015) is opgenomen dat de gemeente Zutphen graag ruimte geeft aan kleinschalige initiatieven op het gebied van opwekking van zonne-energie en voor het opwekken van kleinschalige vormen van windenergie (op het erf voor eigen energiebehoefte). Deze ruimte voor initiatief past binnen het uitgangspunt van de Visie Landelijk Gebied die uitgaat van ruimte voor ontwikkeling met aandacht voor duurzaam behoud en ontwikkeling van het landelijk gebied, en daarmee met behoud van landschappelijke kwaliteit. De Visie Landelijk Gebied is vertaald in het voorontwerp Omgevingsplan Landelijk Gebied. Dit is de opvolger van de huidige bestemmingsplannen in het landelijk gebied en gaat over het grootste deel van het landelijk gebied van de gemeente Zutphen, met uitzondering van de noordelijkste punt boven het Twentekanaal (i.v.m. de planontwikkeling voor drie windturbines in Eefde-West). Het voorontwerp Omgevingsplan Landelijk Gebied heeft ter inzage gelegen van 7 juni t/m 18 juli 2019. Op 11 juni 2019 is een informatiemarkt gehouden. Alle inspraakreacties worden nu verwerkt in een ontwerpplan.

4.1 De gemeenteraad besluit over de RES 1.0 De besluitvorming over de RES 1.0 is aan de gemeenteraden in de Cleantech regio, de waterschappen Vallei en Veluwe en Rijn en IJssel en de provincie Gelderland. Via bijgaande memo wordt de gemeenteraad geïnformeerd over dit collegebesluit.

5/146

Kanttekeningen

1.1 De formulering van een regionale bijdrage (bod) aan grootschalige opwekking van elektriciteit betekent niet dat deze elektriciteitsopwekking ook werkelijk wordt gerealiseerd. De Regionale Energie Strategie geeft aan waar grootschalige opwekking van elektriciteit en warmte potentieel mogelijk is. Er zijn nog geen initiatieven. Wanneer initiatieven zich aandienen besluiten gemeenten of en onder welke voorwaarden ze ruimtelijke medewerking kunnen verlenen. De ruimtelijke initiatieven kennen hun eigen wettelijke procedures, participatie en inspraak.

1.2 De besluitvorming over de ontwerp RES 1.0 in de Cleantech regio is later dan 1 juli 2021. Het Nationaal Programma RES (NP RES) heeft aan de regio’s gevraagd om de RES 1.0 in te dienen voor 1 juli 2021. De Cleantech regio heeft een planning opgesteld tot besluitvorming in de gemeenteraden, algemene besturen van waterschappen en de Provinciale Staten die wordt afgerond in december 2021. De RES 1.0 wordt volgens planning op 17 december 2021 aanboden aan de NP RES. De Cleantech regio heeft hiertoe besloten omdat ze belang hecht aan een zorgvuldige besluitvorming in twee ronden van behandeling in de gemeenteraden.

3.1 Met deze inzet van de gemeente kan niet worden voorzien in de elektriciteitsbehoefte die nodig is voor een energie neutrale gemeente in 2030. In het coalitieakkoord heeft de gemeente aangegeven dat ze energieneutraal wil zijn in 2030. Zutphen heeft een beperkt buitengebied en daarmee beperkte mogelijkheden voor grootschalig opwekken van elektriciteit. Zutphen heeft een actieve gemeenschap waarin veel inwoners zelf hun woning isoleren en energie opwekken. Daarnaast zijn er ook de collectieve en coöperatieve initiatieven voor Zonneparken en zon op grootschalige daken. De gemeente investeert ook in onderzoek naar alternatieve bronnen. Communicatie / vervolgtraject / uitvoering 19 april – 30 mei 2021: De ontwerp RES 1.0 en dit collegebesluit liggen ter inzage voor iedereen. 20 april 2021: Informatieavond over de ontwerp RES 1.0 en mogelijkheden grootschalige opwekking in Zutphen. Tijdens deze avond wordt gevraagd over welke onderwerpen en in welke samenstelling deelnemers vervolgoverleg willen. 11 tot 18 mei 2021: belanghebbenden

Reservering avonden voor vervolg overleg/gesprekken met inwoners en

6 juli 2021: Collegestandpunt over de ontwerp RES 1.0 en mogelijkheden grootschalige opwekking Zutphen 6 september 2021:

Forumdiscussie

20 september 2021: Gemeenteraad formuleert moties en voorgenomen amendementen over de ontwerp RES 1.0 en grootschalige opwekking Zutphen.

6/146

Oktober 2021:

Onderzoek en aanpassing voorstellen RES 1.0 en voorstel Zutphen

2 of 9 november 2021:

College formuleert raadsvoorstel over RES 1.0

29 november 2021:

Forumdiscussie

13 december 2021:

Raadsbesluit over RES 1.0

17 december 2021:

Cleantech regio biedt RES 1.0 aan Rijk.

Rapportage / evaluatie Via P&C cyclus Financiële consequenties Dit besluit heeft geen financiële gevolgen. De gemeente geeft de kaders aan en is geen initiatiefnemer van energie opwekken. Risico’s geen Personele consequenties Dit besluit heeft indirect personele gevolgen. De visievorming en formulering van algemene randvoorwaarden voor medewerking aan grootschalig opwekking vragen capaciteit. Bij een initiatief in Zutphens Broekgebied of Overmarsch is er een gebiedsgerichte begeleiding van inpassing nodig. Gezien de huidige personele bezetting is deze inzet niet zonder meer beschikbaar. Programmadoelen Programma 3. Duurzame leefomgeving Toelichting programmadoelen De Regionale Energie Strategie (RES) gaat over de inzet van hernieuwbare (duurzame) bronnen om te voorzien in elektriciteit en warmte.

Bijlagen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Bijlage 1 20210413 Memo Regionale Energie Strategie (RES) 1.0 en mogelijkheden tot grootschalig opwekken van energie in Zutphen.pdf Bijlage 2 Ontwerp RES 1.0 Cleantech regio.pdf Bijlage 3 Kaart potentie zon op land Zutphen 2021.pdf Bijlage 4 Haalbaarheidsonderzoek wind- en zonne-energie (Pondera).pdf Bijlage 5 Rapportage Awareness.pdf Bijlage 6 Matrix brieven.pdf Bijlage 7 Overleg inwoners en organisaties - RES.docx.pdf

7/146

OPENBAAR

Memo (Forum / raad) Aan

: De gemeenteraad

Van

: Het college van burgemeester en wethouders

Datum

: 13 april 2021

Doel:

: Informeren

Onderwerp

: Regionale Energie Strategie (RES) 1.0 en mogelijkheden tot grootschalig opwekken van energie in Zutphen

Inlichtingen bij

: Laura van der Poel, P3, 06 22507718)

Nummer toezegging:

Inhoud In de Regionale Energie Strategie (RES) geven alle regio’s in opdracht van het Rijk aan waar zij grootschalige zonne-energie en windmolens mogelijk achten en welke bovenlokale bronnen voor warmte kunnen worden ingezet. De Cleantech regio denkt 1,07 TWh elektriciteit op te kunnen wekken in 2030. In de ontwerp RES 1.0 geeft de regio aan hiervan 0,11 TWh duurzame energie te kunnen halen uit wind, 0,51 TWh uit zonnepanelen op daken en 0,45 TWh via zonnepanelen op land. Hierbij informeren wij u over ons collegebesluit op 13 april 2021 om: 1. In te stemmen met de ontwerp RES 1.0 van de Cleantech regio en deze voor inspraak vrij te geven. 2. De resultaten van het onderzoek naar de haalbaarheid van het grootschalig opwekken van elektriciteit via zon en wind in de zoekgebieden van Zutphen én de rapportage over de gevoerde communicatie met belanghebbenden vast te stellen. 3. Te besluiten op basis van de RES 1.0, het eigen onderzoek én de vigerende Omgevingsvisie Landelijk Gebied dat er potentieel ruimte is voor grootschalig opwekken van zon op land tot 10 hectare in Overmarsch en 20 hectare in Zutphens Broekgebied. 4. Via bijgaande memo de gemeenteraad te informeren over bovenstaande besluitvorming. Bijlage(n) Collegebesluit met bijlagen van 13 april 2021 over ontwerp-RES 1.0 en mogelijkheden grootschalig opwekken van energie in Zutphen.

8/146

RES

1.0

Versienummer 1.0 (ontwerp) Maart 2021

9/146

Voorwoord Jos Penninx Nederland maakt werk van het behoud van het klimaat met het zogenaamde Klimaatakkoord, als uitwerking van de internationale afspraken van Parijs. Als onderdeel daarvan vraagt het Rijk aan 30 RES-regio’s om te werken aan de productie van hernieuwbare energie en aan de warmtetransitie. In deze RES nemen we u mee in de opgave die wij als Cleantech Regio hebben tot 2030. We staan voor een grote opgave die onze leefomgeving gaat veranderen. Opwekking

2

van energie wordt zichtbaar in ons landschap en niet iedereen omarmt dit. En dat begrijpen we. Tegelijkertijd weten we dat ook wij een bijdrage moeten leveren om ons klimaat en daarmee ons landschap te behouden.

De bijdrage van onze regio is 1,07 TWh

Inspanning voor een duurzaam landschap

Wij spannen ons in voor het duurzame landschap van de toekomst, met respect voor het landschap van nu en behoud van een aantrekkelijk vestigings­ klimaat. We gebruiken deze RES om te laten zien hoe we dat willen doen. En elke twee jaar bekijken we de situatie opnieuw, stellen we bij en verwerken we nieuwe inzichten. De RES is een strategie, het geeft regionale uitgangspunten die gemeenten, waterschappen en de provincie uitwerken in hun ruimtelijk beleid. Daar worden definitieve keuzes gemaakt. Samen onderzoeken we in de RES, maar ook in eigen beleid, hoe we het beste de lusten en lasten van deze opgave regionaal kunnen verdelen. Zorgvuldig proces

De besturen van zeven gemeenten, twee water­schappen en de provincie Gelderland hebben de Concept RES uitgewerkt naar de RES 1.0. Samen hebben wij input opgehaald bij inwoners, natuur- en milieuorganisaties, agrariërs, ondernemers, onderwijs, groot-grondeigenaren, lokale energie coöperaties, en andere belang­ hebbenden; alles overziende hebben we samen nagedacht en gewerkt aan het document wat u nu in handen heeft. Maar daarmee zijn we er nog niet. Wij vinden het belangrijk om tot een gedragen RES te komen. Daarom nemen we de tijd om de RES aan u voor te leggen. Wij nemen meer tijd dan het Rijk ons heeft geboden. We hebben ervoor gekozen om de RES officieel later in te leveren dan 1 juli, de datum die hiervoor

staat om een landelijk beeld op te kunnen maken voor het behalen van 35 TWh. Volgens onze planning vindt na een zienswijzeprocedure door colleges de besluitvorming in de gemeenteraden, Staten en algemeen besturen plaats uiterlijk in december 2021. Ons bod

Wij leven in een landschap dat waardevol en kwetsbaar is, waarin minder ruimte voor windmolens blijkt dan eerder gedacht in de Concept RES. In deze RES 1.0 hebben we ons bod vanwege onder andere wettelijke beperkingen in ons gebied dan ook verlaagd. Dit maakt dat wij ons extra inspannen voor duurzame zonne-energie. De bijdrage van onze regio is 1,07 TWh. Realisatie hiervan kan, maar vraagt wel innovatieve technieken, onder andere voor opslag van energie. Dit kunnen wij als regio niet alleen. Wij vragen het Rijk dan ook nadrukkelijk om onze regio te helpen in het realiseren van onze opgave; ook het Rijk zal zich moeten inspannen om innovatie en nieuwe opslagtechnieken mogelijk te maken. Met dank aan iedereen die een bijdrage heeft geleverd aan de totstandkoming van deze RES bied ik u de RES 1.0 aan namens de Stuurgroep RES Cleantech Regio J.T.H.M Penninx Voorzitter Cleantech Regio (burgemeester gemeente Voorst)

10/146

Samenvatting Deze RES 1.0 is een uitgebreid document. Het laat zien waar we nu staan in proces dat in 2018 is gestart en doorloopt tot 2030 en daarna. Deze samenvatting laat op hoofdlijnen zien welke bijdrage wij aan de nationale opgave leveren. En hoe we dat gaan doen.

3

Landschap

Elektriciteit

In deze RES beschrijven we hoe we grootschalige opwek van energie met wind en zon willen gaan vormgeven. We vinden het van groot belang dat wij wezenlijk bijdragen aan deze opgave. We hebben daarin een verantwoordelijkheid. Daarom willen we doen wat we kunnen, zodat onze regio beter wordt door deze transitie. De energietransitie is niet onze enige opgave; we willen ons landschap versterken, de biodiversiteit laten toenemen en samen met inwoners en bedrijven aan de slag met deze en de andere grote transities van onze tijd. We wonen immers in een bijzonder stukje Nederland. We zetten ons landschap daarom voorop; we beschouwen het landschap als ons kapitaal.

In de fase van de Concept RES hebben we op hoofdlijnen onderzocht wat we maximaal kunnen doen aan duurzame opwek en waar in onze regio dit zou kunnen. In deze fase is vooral onderzocht of en hoe dat kan. In de afgelopen periode hebben ook op andere schaalniveaus verkenningen plaatsgevonden. Bijvoorbeeld lokale haalbaarheidsstudies in specifieke zoekgebieden en ecologisch onderzoek op bovenregionaal niveau. Er is een aantal belangrijke belemmeringen duidelijk geworden. In onze regio liggen grote Natura2000-gebieden. De clusters op de Veluwe stuwwal zijn daardoor zeer onzeker wat betreft omvang en locatie. Hier komen actualiteit en verkenning bij

Verwachting in 2030

“

We beschouwen het landschap als ons kapitaal.

1,07 TWh

”

hernieuwbare energie

Wind elkaar. De komende jaren zal moeten blijken of deze clusters als zoekgebieden beschouwd kunnen worden. Daarnaast heeft de gemeente Zutphen een haalbaarheidsonderzoek gedaan naar de zoekgebieden in hun gemeente. En hebben ze gesprekken gevoerd met de omgeving. Op basis hiervan heeft het college van de gemeente Zutphen besloten dat het nu niet haalbaar is om verder te werken aan windmolens ten zuiden van Zutphen. De stuurgroep heeft de verkenningen afgewogen in relatie tot maatschappelijk draagvlak. Ten opzichte van de Concept RES heeft dit geleidt tot een bijstelling van ons bod naar beneden.

=

0,11 TWh wind

11/146

+

Met clustering van windmolens houden we zichtlijnen zoveel mogelijk in tact. Op basis van een zorgvuldige landschapsanalyse is op macroschaal de regio in een grotere context geplaatst. Hierdoor zien we een leidend principe ontstaan: de stuwwallen en de Hanzesteden als poortwachters. In deze benadering is het principe om de clusters op voldoende afstand (min. 5 km) van elkaar te plaatsen. In deze clusters is gekeken naar aansluitmogelijkheden en koppelingen met gebiedsontwikkelingen. De clusters hebben ieder een eigen karakter afhankelijk van lokale mogelijkheden en situatie.

0,51 TWh zon op dak

+

0,45 TWh zon op land

Zon De zonneladder staat aan de basis voor onze strategie voor zon. Ook hierbij is het landschap ons vertrekpunt en willen we zon van meerwaarde voor het gebied laten zijn. Door clustering voorkomen we versnippering. De zonneladder kent vier treden, te weten: ja graag, ja-mits, nee-tenzij, en nee. Bij de middelste twee treden wordt enkel onder voorwaarden medewerking verleend aan het realiseren van zonne-installaties in de regio. Voor de trede ja-graag is een eigen niet-ruimtelijke strategie opgesteld die zich met name richt op zon op dak. Richting RES 2.0 wordt de zonneladder verder uitgewerkt.

4

Elektriciteitsnetwerk Liander is een belangrijke partner in het ontwikkelen van de RES. Voor deze RES 1.0 heeft Liander een impactanalyse gemaakt. Dit brengt knelpunten op het net in beeld in relatie tot het bod. Het betrekkelijk kleine aandeel van wind is ongunstig voor de belasting van het net. De ambitie voor zon op dak is groter dan passend is in de scenario’s van Liander. Dat betekent dat Liander een deel kan aansluiten, maar ook dat is niet helemaal te overzien. Met name de netimpact op het midden en laagspanningsnet is nog niet in beeld gebracht. Daarnaast moet dus actief worden ingezet op opslag van energie en daar kan Liander (wettelijk gezien) geen rol in spelen. De Cleantech Regio heeft ambities op het gebied van opslag. Maar we kunnen dit niet alleen in onze regio. Landelijk zal ook gewerkt moeten worden aan innovatieve technieken voor opslag van energie om ons bod te realiseren.

Regionale Structuur Warmte Binnen de Cleantech Regio is het doel dat 155.000 woningen en 23.000 gebouwen van het aardgas af zijn in 2050. Hiervoor brengen we het bovengemeentelijk aanbod van en de vraag naar duurzame warmte in beeld. En ook identificeren we bovengemeentelijke ontwikkelkansen. Het gaat om de bovengemeentelijke warmtevraag, -warmtebronnen en -warmte-infrastructuur. Binnen de Cleantech RES Regio zijn er slechts enkele hernieuwbare bovengemeentelijke warmtebronnen. Binnen de provincie Gelderland is gewerkt aan een afwegingskader hiervoor. Dit wordt verder ontwikkeld en ingezet voor verdeling van hernieuwbare, bovenregionale warmtebronnen. De verwachting is dat voor een groot deel van de Cleantech RES Regio individuele warmteoplossingen vanzelfsprekend zijn. Maar in meerdere gemeenten zijn er kansen voor lokale warmtenetten. De ontwikkeling van een lokaal warmtenet wordt afgewogen in de lokale Transitievisie Warmte.

Participatie Door participatie in het RES-proces wordt de omgeving inhoudelijk betrokken bij het ontwikkelen van de ambitie en strategie. Het is van belang hierbij maatschappelijke partners en het bedrijfsleven te betrekken. Het realiseren van deze opgave komt immers maar ten dele voor rekening van de overheid. De belangen van inwoners hebben een plek in de integrale afweging; duurzame opwek heeft impact op de directe leefomgeving van de inwoners in onze regio. Naar aanleiding van de reacties op de Concept RES en het proces naar RES 1.0, is duidelijk dat de interesse in en belang van de RES voor steeds meer mensen duidelijk wordt. Participatie zal steeds meer verschuiven van regionale schaal naar lokale schaal. Daar wordt het beleid vormgegeven en uitgewerkt in concrete plannen. Bij al deze stappen moeten inwoners op lokaal niveau betrokken worden. Het vormgeven van participatie en communicatie op regionale schaal blijft ook voortdurend een punt van aandacht.

“ 12/146

Participatie zal steeds meer verschuiven van regionale schaal naar lokale schaal.

”

Financiële participatie en lokaal eigendom

5

Via lokaal eigendom krijgen mensen zeggenschap en dus invloed; dat draagt bij aan acceptatie. Om die reden is in het Klimaatakkoord afgesproken dat in projecten wordt gestreefd naar minimaal 50% lokaal eigendom. De Cleantech Regio neemt dit streven op in de RES 1.0. Via de ontwikkelagenda werken we de borging van dit streven uit in beleid en de uitvoering. De energiecoöperaties in de Cleantech Regio nemen graag de verantwoordelijkheid op zich om lokaal eigendom in onze regio op coöperatieve wijze te realiseren.

Cleantech Regio & Regiodeal De Cleantech Regio is een samenwerkingsverband van overheden, ondernemers en onderwijs. Ze hebben een gezamenlijk agenda opgesteld op het gebied van duurzaamheid,

economie, mobiliteit en innovatie. De energietransitie is daar nadrukkelijk onderdeel van. De focus ligt op besparing en innovatieve technieken. Op het gebied van waterstof is een routekaart opgesteld om ketens te ontwikkelen in de regio. Ook werkt de regio aan het ontwikkelen van biogas hubs, waarmee lokale boeren biogas kunnen leveren aan gebruikers. Tot slot wordt er vanuit de regio ingezet op Smart Energy Hubs. Dit is een verzamelnaam voor technieken die het energiesysteem efficiënter inrichten. Ook energieopslag maakt hier deel van uit.

en inwoners reacties binnengekomen en meegenomen in het proces. Parallel hieraan is er vanuit verschillende sporen met de stakeholders (lokale en regionale ateliers, overheden) gewerkt aan het verder uitkristalliseren van de zon en wind strategie. De resultaten van deze processen treft u in de RES 1.0 zoals deze voor u ligt.

Hoe nu verder?

Wat hebben we tot nu toe in de Cleantech RES gedaan?

De RES heeft een looptijd tot 2030 en wordt iedere twee jaar geactualiseerd. Hiervoor hebben we een ontwikkelagenda opgesteld waarin staat wat we de komende periode te doen hebben. Behalve het inhoudelijk verder uitwerken starten we ook met monitoring van de resultaten. En wordt de werkwijze en organisatie geëvalueerd.

In 2018 is de Startnotitie vastgesteld. In de periode daarna zijn we aan de slag gegaan met regionale en lokale ateliers. In deze ateliers is verkend wat de mogelijkheden zijn voor grootschalige energie-opwek in de regio. De uitkomsten hiervan zijn gebundeld in de Concept RES. Op deze Concept RES zijn vanuit volksvertegenwoordigers, maatschappelijk middenveld

13/146

Leeswijzer & inhoudsopgave Deze RES 1.0 is een uitgebreid document. Met

Voorwoord Jos Penninx Samenvatting Leeswijzer & inhoudsopgave

2 3 6

opgave leveren. En hoe we dat gaan doen.

Ons landschap, het kapitaal van onze regio

7

Het document begint met het belangrijkste, namelijk met een beschrijving van het landschap als kapitaal van onze regio. Dit staat aan de basis van deze regionale energiestrategie. Daarna volgt een chronologische opbouw; een beschrijving van de context waarbinnen we werken. Daarna volgt een terugblik op het proces tot nu toe. Dan volgen twee inhoudelijke hoofdstukken over elektriciteit en warmte. Hierin beschrijven we de ruimtelijke verkenning voor zon en wind en wordt ons bod inhoudelijk onderbouwd. In Regionale Structuur Warmte wordt ingegaan op warmtevraag- en aanbod. De hoofdstukken daarna gaan over participatie en het vormgeven van lokaal eigendom. Het laatste hoofdstuk geeft door middel van de ontwikkelagenda inzicht in wat ons te doen staat op weg naar RES 2.0.

1: Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Klimaatakkoord De Klimaatopgave en de RES Het Nationaal Programma RES 1.3 Wat is een RES wel en niet? 1.4 Samenhang CTR & Regiodeal Innovatie Waterstof Biogas Smart energy hubs

9 9 9 11 12 12 13 14 14 15 15

2: Terugblik 2.1 Startnotitie Uitgangspunten RES Gezamenlijke werkafspraken Ambitie Cleantech Regio in de RES 1.0 Wie beslist over de RES? Participatie Gemeenten betrekken stakeholders bij hun lokale beleid 2.2 Concept RES Inhoud Concept RES Aandachtspunten bij de Concept RES Wat is gedaan met de reacties op de Concept RES?

16 16 16 16 16 17 17 17 17 17 18 18

3: Elektriciteit 3.1 Bod Cleantech Regio 3.2 Wind

21 22 23

dit document laten we zien, met de kennis van nu, welke bijdrage wij aan de nationale

6

Ruimtelijke verkenning wind 3.3 Zon: de zonneladder als vertrekpunt Zonneladder naar landschapstype Trede Ja-graag Tredes Zon op land Ontwikkelagenda Zon 3.4 Het elektriciteitsnetwerk Netimpactanalyse 3.5 Wat doen we al?

25 28 27 31 31 31 33 33 34

4: Regionale Structuur Warmte (RSW) 4.1 Relatie lokale (TVW) en regionale plannen (RSW) 4.2 Warmtevraag en hernieuwbare warmtebronnen 4.3 Beschikbare bovengemeentelijke warmtebronnen 4.4 Afwegingskader 4.5 Infrastructuur voor warmte 4.6 Haalbaarheidscans provincie Gelderland 4.7 Wat doen we al? 4.8 Organisatiestructuur

36 36 36 37 38 39 39 40 40

5: Participatie 5.1 Wie zijn betrokken? 5.2 Wat hebben we gedaan tot nu toe? 5.3 Op weg naar RES 2.0

41 42 44 44

6: Financiële participatie 6.2 De cooperatieve aanpak 6.3 Borging van lokaal eigendom

48 46 47

7: Op weg naar RES 2.0 7.1 Ontwikkelagenda 7.2 RES Organisatie 7.3 Data & monitoring

51 51 51 52

14/146

Bijlagen Bijlage 1: Landschapsanalyse Bijlage 2: Hernieuwbare warmtebronnen in de regio Bijlage 3: Schema betrokkenen RES Bijlage 4: Participatie

53 54 58 61 63

Ons landschap, het kapitaal van onze regio We starten onze RES met dit hoofdstuk over ons landschap. Het vormt de basis omdat hernieuwbare energie een nieuwe laag aan ons landschap toevoegt. In deze RES beschrijven we hoe we grootschalige opwek met wind en zon willen gaan vormgeven. We vinden het van groot belang dat wij wezenlijk

7

bijdragen aan deze opgave. Het verminderen van CO2 gaat ons allemaal aan. We voelen ons verantwoordelijk. Daarom willen we doen wat we kunnen zodat onze regio beter wordt door deze transitie. De energietransitie is niet onze enige opgave, we willen ons landschap versterken, de biodiversiteit laten toenemen en samen met inwoners en bedrijven aan de

We zetten ons landschap daarom voorop; we beschouwen het als ons kapitaal. De basis van het landschap vormt het groenblauwe netwerk. Natuur- en watersystemen vormen als het ware het geraamte van de regio. Bijzonder aan deze regio is de ligging tussen twee hoger gelegen stuwwallen. Aan de westzijde de Veluwestuwwal en aan de oostzijde de iets meer verbrokkelde stuwwal van de Lochemse berg en de Sallandse Heuvelrug. De IJsselvallei is het hart van de regio, laaggelegen tussen de stuwwallen. Deze overgangen van hoog naar laag bevatten veel variaties in landschappen en heel bijzondere watersystemen. Deze diversiteit maakt het landschappelijk waardevol en in ecologisch opzicht bijzonder. Cultuurhistorisch is het gebied daarom altijd aantrekkelijk geweest. De oude cultuurlandschappen en oude en bijzondere steden, stads- en dorpsgezichten laten dit zien.

slag met deze en de andere grote transities van onze tijd. We wonen immers in een bijzonder stukje Nederland.

Van oudsher zoeken mensen onze regio op om te wonen en te ontspannen. De grote diversiteit aan landschappen met bijzondere kwaliteiten heeft grenzen die we moeten respecteren. Dit uit zich ook in de grote hoeveelheid beschermde natuur. Dit is ook onze verantwoordelijkheid en daarom het vertrekpunt van deze RES.

Figuur 1: Regio op macroschaal

15/146

“

We wonen in een bijzonder stukje Nederland.

”

Landschapsanalyse

8

Het proces naar RES 1.0 is gestart met een grondige analyse van het landschap. Hierin zijn ook bestaande analyses en plannen van waterschappen, provincie en gemeenten meegenomen. We onderscheiden 14 landschapseenheden elk met eigen kenmerken. Het is een indeling op regionale hoofdlijnen die verfijnd kan worden met een lokale uitwerking. Elke eenheid is een kenmerkende combinatie van hoogteligging, bodemgebruik, beplanting, wegenpatroon, verkavelingspatroon en bebouwingspatroon. Dat maakt dat binnen een landschapseenheid een herkenbaar en samenhangend landschapsbeeld bestaat. Door de indeling in landschapseenheden is het mogelijk om maatwerk per landschap voor te stellen voor inpassen van zonneparken. Binnen een landschapseenheid spelen namelijk steeds vergelijkbare vraagstukken. Op lokaal niveau kunnen de begrenzingen en de landschapstypen nader worden uitgewerkt. Een uitgebreide beschrijving van de 14 landschapseenheden vindt u in bijlage 1.

Figuur 2: Regionale landschapsanalyse

16/146

1

Inleiding

In december 2020 hebben de EU-leiders afgesproken dat in 2030 de uitstoot van broeikasgassen 55 procent lager moet zijn dan in 1990. Die reductie is noodzakelijk om Europa in 2050 klimaatneutraal te maken. Met de nieuwe reductie schroeft de EU haar ambities op: eerder was een reductie van 40 procent afgesproken.

In dit hoofdstuk leest u over de context van de RES en het Klimaatakkoord. Waarom is de RES opgesteld? Wat is het wel en wat is het niet en hoe hangt het samen met programma’s wordt specifiek stilgestaan bij de andere activiteiten van de Cleantech Regio om de energietransitie te versnellen en die nauw samenhangen met de RES.

1.1 Aanleiding In 2015 hebben bijna alle landen van de wereld in Parijs historische afspraken gemaakt. Ze hebben een wettelijk bindende, universele overeenkomst voor het klimaat getekend. Belangrijkste doel is om de uitstoot van broeikasgassen aan banden te leggen. Zo blijft de klimaatopwarming beperkt tot 1,5 of 2 graden Celsius. Daarnaast moet er een eind komen aan het gebruik van fossiele brandstoffen. In het verdrag is afgesproken dat ieder land ambitieus moet zijn en dat het ambitieniveau bij elk plan moet toenemen. 1

verlagen de CO2-uitstoot van Nederland met 49% ten opzichte van 1990 via het Klimaatakkoord

1.2 Klimaatakkoord

en andere samenwerkingen? Hierbij

9

Meer dan 100 partijen

Deventer neemt deel aan de RES West Overijssel vanwege de provinciegrens.

In Nederland zijn de afspraken van Parijs uit 2015 uitgangspunt voor het Klimaatakkoord. Nederland streeft naar 49% CO2-reductie in 2030 en 95% CO2-reductie in 2050. Hiervoor zijn de bronnen van CO2 uitstoot naar sector in beeld gebracht. Per sectortafel is een doel voor C02-reductie gesteld. Elke tafel werkt aan de eigen opgave via netwerken en programma’s die er zijn binnen de sector. De RES gaat over twee van deze tafels, Elektriciteit en een deel van Gebouwde omgeving. Dat is afgesproken door het Rijk, provincies (via het IPO), gemeenten (via de VNG) en waterschappen (via de UvW) in het Interbestuurlijk Programma (IBP). Deze bottom-up aanpak past bij de intentie van het Klimaatakkoord. Het sluit ook aan bij de rol en het belang van de decentrale overheden. Door als regio de strategie op te stellen wordt deze strategie van de regio: een gedragen bod met regionaal maatwerk. De Cleantech Regio is één van de 30 regio’s die een RES opstelt1. In de RES staat hoeveel grootschalige opwek van hernieuwbare energie we willen realiseren tot 2030. In de RES beschrijven we ook hoe door participatie en draagvlak de transitie de komende jaren gaat plaatsvinden.

Klimaatakkoord

48,7 Mt

Samenleving Taakgroepen • Financiering • Werkgelegenheid en scholing • Innovatie

Industrie

Elektriciteit

Mobiliteit

30% = 14,3 Mt

41% = 20,2 Mt

15% = 7,3 Mt

Figuur 3: Opgave per sectortafel in het Klimaatakkoord 17/146

Landbouw en landgebruik 7% = 3,5 Mt

Gebouwde omgeving 7% = 3,4 Mt

10

18/146

IBP: grote ma sam ats en ch w ap

an a aven n g p e o k er lijke pe

afspraak voor 2030 CO2 met 49% reduceren

en k ra

Reg ion a landbouw en landgebruik

circulaire economie klimaatakkoord

klimaat

industrie

Het plaatje geeft inzicht in de afspraken in het Klimaat­akkoord. Een groot aandeel van de benodigde duurzame opwek wordt gerealiseerd door Wind op zee (49 TWh). En ook door de autonome groei van zon op dak, vooral bij particulieren (7 TWh). Met autonome groei wordt bedoeld: groei die plaats vindt buiten de RES om. De RES-en moeten naast deze ontwikkelingen samen zorgen voor 35 TWh aan duurzame opwek. Aanvullend is afgesproken dat daken groter dan 15 KWp (ca. 50 zonnepanelen) meetellen voor de RES. Kleinere daken zijn dus ‘al meegeteld’ in het aandeel autonome groei. Daarnaast zorgen de RES-en voor regionale afstemming die nodig is voor de warmtetransitie. In de RES wordt de totale vraag en aanbod naar warmte in beeld gebracht. Waar mogelijk worden afspraken gemaakt over de verdeling van bovenlokale warmtebronnen.

gebouwde omgeving

elektriciteit

klimaatadaptatie

11

iestrategie (RES erg ) En le

De RES is daarmee een sectorale strategie. Het geeft inzicht in hoe we kijken naar duurzame opwek in de Cleantech Regio. Het is wel van belang te beseffen dat daarover een integrale afweging met andere opgaven moet worden gemaakt. Behalve de energietransitie, komen namelijk ook andere transities en opgaven op gang. Figuur 4 geeft inzicht welke opgaven impact hebben op de fysieke leefomgeving. In deze context maken volksvertegenwoordigers hun integrale afweging.

Af sp

De Klimaat­opgave en de RES

mobiliteit

Opgave: • Hittestress en droogte • Waterberging • Bodemdaling • Eiwittransitie Opgave: • Woningbouw • Vitaal platteland • Regionale economie

Opgave: Landbouwtransitie • Mobiliteitstransitie • Verduurzaming industrie •

Lokale omgevingsvisie met integrale afwegingen Regionale/ Lorem ipsum provinciale fysieke leefomgeving

Regionale energiestrategie • Duurzame opwek • Regionale structuur warmte • Primair mandaat in gebied

Sectortafel Gebouwd 3,4 Mt CO2 reductie • 1,5 mln woningen verduurzamen • Gasloos

Sectortafel Elektriciteit 20,2 Mt CO2 reductie • 49 TWh Wind op Zee • 7 Twh autonome groei (m.n. zon op dak) • 35 TWh Opwek op land (zon en wind) • Energiebesparing

Fig. 4: Samenhang klimaatafspraken en andere afwegingen

19/146

Het Nationaal Programma RES

Ter ondersteuning van de regionale energiestrategieën is het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie (NP RES) opgericht. Het NP RES ondersteunt de dertig regio’s bij het maken van de RES, zorgt voor verbinding tussen de regio’s, Rijk en de andere klimaattafels. Het programma ondersteunt met analyses, afspraken en kennisdeling. De RES-en zijn autonoom in hun werkwijze en bod. Het gaat immers om een bottom-up proces en maatwerk.

“

De RES gaat over de toekomst.

1.3 Wat is een RES wel en niet? 12

De RES is een strategie waarin de regio aangeeft hoeveel (het bod) en hoe (strategie) duurzame opwek wordt vormgegeven met maatschappelijke betrokkenheid. Het accent ligt op strategievorming en het aangaan van een inspanningsverplichting tussen de verschillende partijen. De RES gaat over de langere termijn. De RES 1.0 gaat over de periode tot 2030. Volgende RES-en kijken ook verder naar 2050. De RES is nadrukkelijk geen plan of uitwerking op projectniveau. De RES heeft geen juridische status en heeft geen externe rechtsgevolgen. Ook is de RES niet te kwalificeren als beleid in de zin van de Algemene wet bestuursrecht. Er ligt straks wel een ontwikkelagenda en een ruimtelijke verkenning voor zon en wind die lokaal vastgesteld wordt. De RES is een inspanningsverplichting. Bij de inspanningsverplichting spannen gemeenten zich in om het beoogde resultaat te halen. Dat is niet vrijblijvend. Er ligt een verplichting tot een (uiterste) inspanning (Urgenda-uitspraak) de RES te realiseren via in het omgevingsbeleid. De RES is daar een belangrijke bouwsteen voor. Die bouwsteen wordt lokaal integraal meegenomen en afgewogen met andere ruimtelijke opgaven. De RES gaat uit van bewezen technieken. Dat wil zeggen dat het bod is opgebouwd aan de hand van verwachte opwek uit bekende technieken. Dat zijn energie uit wind en zon, technieken die nu op grootschalige manier al inzetbaar zijn.

En die een realisatietijd hebben van maximaal tien jaar (tot 2030). Daarom valt bijvoorbeeld kernenergie buiten de RES.

20/146

”

e nt

Geme

Cleantech Regio & Regiodeal

e

1.4 Samenhang

De energietransitie is een grote opgave. Op verschillende niveaus wordt hier aan gewerkt. De RES

l a a

Regio

n

is daar een klein onderdeel van. Weliswaar met een ruimtelijke impact. Hiernaast staat op hoofdlijnen wie waarvoor aan de lat staat. Dit hoofdstuk gaat verder

Stimuleren energiebesparing Stimuleren kleinschalig zon op dak & no regret locaties Goede voorbeeld geven (benutten maatschappelijk vastgoed) Locatiekeuze en voorwaarden grootschalige opwek inclusief participatie Integrale lokale besluitvorming over alle ruimtelijke opgaven Warmtetransitie

Cleantech Regio RES: strategie grootschalige opwek obv ruimtelijke kwaliteit & landschap, participatie en netwerk Board Cleantech Regio: innovatie opslag, smart grids en waterstof Provincie: beleid en stimulans grootschalige opwek, ondersteuning gemeenten/regio’s

in wat op wat de Cleantech Regio nog meer doet via de Board van de regio omdat dit nauw samenhangt met

Deze RES is van de Cleantech Regio. De Cleantech Regio is een samenwerkingsverband van overheden, ondernemers en onderwijs. Ze hebben een gezamenlijk agenda opgesteld op het gebied van duurzaamheid, economie, mobiliteit en innovatie. De energietransitie is daar nadrukkelijk onderdeel van. De focus ligt op besparing en innovatieve technieken. De focus van de RES ligt op het realiseren van hernieuwbare energie. Deze RES gaat daarom niet in op energiebesparing en innovatieve technieken. Vanzelfsprekend zijn ze wel onlosmakelijk met elkaar verbonden maar hebben ook een eigen scope en focus. Energiebesparing als opgave is veelal bij gemeentes belegd. Binnen de regio doen we dat via energieloketten, lokale stimuleringsprogramma’s en subsidies.

Energietransitie

Land el

Figuur 5:

Stimuleren via subsidies en wet- en regelgeving Wegnemen van juridische belemmeringen Kernenergie Afspraken met koepels en EU

s chap

Inwo ne

van de energietransitie.

Ondewrneme en etens r

13

ijk

de RES. Deze RES gaat niet in op andere onderdelen

21/146

Innovatie nieuwe technieken voor opwek, opslag en smart grids Initiatiefnemers duurzame energie Energiebesparing Warmtetransitie

rs Initiatiefnemers duurzame energie Energiebesparing Warmtetransitie

Innovatie

Programmalijn Innovatieve energiesystemen:

Waterstof

De Cleantech Regio, stimuleert innovaties via de themalijnen energietransitie, circulaire economie en human capital. In de regiodeal krijgt een aantal projecten een extra stimulans. De regio richt zich op innovaties die voor de hele regio van belang zijn. En die opschaalbaar zijn van lokaal naar regionaal of landelijk niveau. We doen dit via de Regio Deal2 met daarin de actielijnen ‘Cleantech werkt’ en ‘Groene Groei’. Het doel van de Actielijn Cleantech Werkt is om mensen meer technisch en digitaal­ vaardig te maken. Zo kan flexibel worden ingespeeld op veranderingen in de arbeidsmarkt.

 Een visie, strategie en plan voor waterstof. Enkele grootzakelijke verbruikers zijn aan de slag met de transitie naar waterstof. Daarnaast wordt gekeken hoe waterstof beschikbaar komt voor andere sectoren in de regio om te kunnen versnellen en opschalen.  Regionaal is biogas (als onderdeel van de regionale energiemix) uitgewerkt naar businessmodellen. Een aantal initiatieven wordt financieel ondersteund.  Er is een business case ontwikkeld voor benutting van restwarmte van de papier­ fabrieken. Ook is er een uitgewerkte business case inclusief realisatieplan voor een hybride-energie infrastructuur in Eerbeek-Loenen. Daardoor kan een deel van het aardgasverbruik gefaseerd vervangen worden door elektrificatie en de inzet van biogas.

Waterstof speelt in de regio een belangrijke rol. Het is een energiedrager, die in het komende decennium van belang zal zijn in het regionale energiesysteem. Waterstof kan breed worden ingezet in de mobiliteitssector, de industrie en de gebouwde omgeving. Regionale kennisinstellingen, netwerkbedrijven, leveranciers van waterstofketels en de installatiesector werken aan het realiseren van waterstofinfrastructuur. Ook zijn er industriële bedrijven die onderzoeken of waterstof ingezet kan worden als duurzaam alternatief. In 2021 is een Routekaart Waterstof 2020-2030 Cleantech Regio opgesteld. De vijf aanbevelingen uit de routekaart zijn:

De actielijn Groene Groei heeft twee programma’s die van belang zijn voor de RES: Innovatieve Energiesystemen en Toekomstbestendige Bedrijventerreinen.

Programmalijn Toekomstbestendige bedrijventerreinen:

Het verstevigen van de organisatiegraad van minimaal tien bedrijventerreinen. Het sluiten van gesloten kringlopen op terreinniveau op minimaal twee terreinen. Op minimaal vijf bedrijventerreinen wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een roadmap voor smart grids, zon-pv op bedrijfsdaken en projecten voor opslag en uitwisseling van energie. Een bijdrage leveren aan de elektrisch van transport van producten in het logistiek centrum in Eerbeek (de papierindustrie).

14

2

De Regio Deal is een samenwerking tussen Rijk en regio om de kracht van de regio te versterken. Voor deze deal hebben, naast het Rijk, de provincie Gelderland, provincie Overijssel, de gemeentes en onderwijsinstellingen cofinanciering beschikbaar gesteld. Ook is een deel private cofinanciering geleverd door het bedrijfsleven.

22/146

1. Breng de keten op gang - Ontwikkelen Smart Energy Hubs (zie ook verder). 2. Stuur op kennisontwikkeling - Kennisagenda en curricula. 3. Ontwikkel de vraag naar waterstof. 4. Stimuleer lokale initiatieven. 5. Op termijn Aansluiten op waterstof backbone - samenwerken met omliggende regio’s. Deze aanbevelingen werkt de regio, als onderdeel van de Regio Deal verder uit.

Biogas

Smart energy hubs

De regio heeft veel potentieel voor de productie van biogas. Biogas kan als warmtebron in de industrie fungeren of bijgemengd worden in het aardgasnet. Zo wordt het onderdeel van de regionale energiemix. Er lopen diverse onderzoeken naar de inzet van biogas hubs, waarmee lokale boeren biogas kunnen leveren aan gebruikers. Projecten die meerdere doelen dienen. Naast de productie van groen gas is de uitstootreductie (broeikasgassen en ammoniak(stikstof)) van de stallen van groot belang. Biogas kan een verdienmodel voor agrariërs zijn.

‘Smart energy’ hubs is de verzamelnaam voor alle ontwikkelingen als smart grids, het slim invoeden van duurzaam opgewekte energie, vraag sturing van energie, opslag van energie en conversie. In de hub komt de energievraag- en aanbod van industrie (bedrijventerreinen), mobiliteit en gebouwde omgeving samen. Door het inzetten van slimme software of nieuwe technieken wordt het energiesysteem efficiënter. Zo ontstaan nieuwe verdienmodellen, minder afhankelijkheid van gereguleerde markt en meer marktwerking, worden ondernemerschap en technologische innovatie gestimuleerd. De Cleantech Regio is onderdeel van Oost-Nederland. Oost-Nederland is bijzonder goed gepositioneerd als living lab voor decentrale energiesystemen. Dat staat in een onlangs verschenen onderzoek Kansen van de energietransitie voor Oost-Nederland. OostNederland heeft als het living lab voor geïntegreerde energiesystemen voor decentrale opwekking, opslag, omzetting en gebruik van duurzame energie alles in huis om Nederland en Europa te helpen bij de energietransitie.

In de Cleantech Regio zijn diverse bestaande biogasprojecten. Een voorbeeld in de regio:

Voorbeelden van projecten op het gebied van Smart Energy Hubs in de regio zijn: Op bedrijventerrein Ecofactorij werken twee bedrijven samen aan energieopslag. Een bedrijf biedt een (mobiele) batterijbox aan, zodat het andere bedrijf de opgewekte elektriciteit van hun zonnepanelen kan opslaan. Daarmee worden pieken in het bedrijfsnetwerk voorkomen. Er loopt een onderzoek naar een directe lokale koppeling tussen bedrijventerrein De Mars en drie nieuw te bouwen

15

windmolens in de nabijheid van Zutphen. De opgewekte Biogas hub Lochem. Elf melkveehouders uit Lochem en

windenergie wordt dan direct gedistribueerd van producent

omgeving en Friesland Campina hebben onderzoek gedaan

naar afnemer. Er is geen transport vereist via het

naar de haalbaarheid van een biogas hub in Lochem.

elektriciteitsnet.

In de onderzoeksopzet vergisten boeren de mest op eigen terrein. Ze leveren dit vervolgens via een verzamelleiding aan de

VcPP Loenen. De community-based virtuele energiecentrale

fabriek van Friesland Campina in Lochem.

Loenen (cVPP). Het doel is om een eigen virtuele elektriciteitscentrale te realiseren met deelname van minimaal 100 huiseigenaren en het lokale MKB. Via de cVPP worden de zonnepanelen en andere bronnen van duurzame energie aangesloten op een energiemanagement systeem (EMS) waarin, eventueel gecombineerd met stroomopslag, vraag- en aanbod van energie lokaal op elkaar wordt afgestemd.

23/146

2

Terugblik

In dit hoofdstuk kunt u terugvinden welke afspraken zijn gemaakt in de Startnotitie. Ook vindt u hier het bod van de Concept RES terug en de belangrijkste aandachtspunten voor het proces naar RES 1.0. Ook maken we duidelijk wat we hebben gedaan met de opmerkingen die we op de Concept RES hebben ontvangen.

2.1 Startnotitie De RES Startnotitie is in 2019 vastgesteld door de Raden, Staten en de Algemene Besturen. Hierin

16

staan afspraken over de werkwijze voor het opstellen van de Concept RES en de RES 1.0.

Uitgangspunten RES

Gezamenlijke werkafspraken

Ambitie Cleantech Regio in de RES 1.0

In de RES 1.0 staat in elk geval:

Voor het opstellen van de RES gaan we uit van bestaand beleid en huidige plannen als vertrekpunt. Gemeenten respecteren elkaars werkwijzen in bestuur en raad. De definitieve (en vastgestelde) RES 1.0 is voor alle betrokken partijen uitgangspunt voor omgevingsinstrumenten zoals omgevingsvisie, omgevingsverordening en omgevingsplan, transitievisie warmte en wijkplannen. We spreken elkaar aan op ieders bijdrage aan de RES en zoeken naar balans in ‘lusten en lasten’. We doen recht aan de ruimtelijke kwaliteit van de verschillende gebieden in de regio.

De 49% CO2 emissiereductie van het landelijk Klimaatakkoord is voor de RES-regio’s vertaald naar een regionale bijdrage (= regionaal bod) aan de landelijke doelstelling 35 TWh. Met andere woorden: elke regio zal worden getoetst aan de bijdrage aan de hernieuwbare opwek van elektriciteit, en niet aan de CO2 reductie. De regio bepaalt zelf wat haar ambitie is. Als partners die samen de RES maken, spannen we ons in om die ambitie te halen.

hoeveel hernieuwbare energie we in de Cleantech Regio op land willen opwekken en welke gevolgen dat heeft voor de energieinfrastructuur; wat de warmtevraag is in onze regio, welke warmtebronnen beschikbaar zijn en wat nodig is voor de warmte-infrastructuur. Bij het maken (en uitvoeren) van de RES staan vier uitgangspunten centraal: de RES geeft invulling aan onze ambitie voor opwek van duurzame energie en onze warmte-aanpak; de RES is zo optimaal mogelijk ingepast in de regionale energieinfrastructuur; de RES heeft aandacht voor de omgevingskwaliteit van de Cleantech Regio; de RES is een gedragen resultaat van stakeholders.

24/146

Wie beslist over de RES?

Over de startnotitie en de RES 1.0 van de Cleantech Regio beslissen: de gemeenteraden van Apeldoorn, Brummen, Epe, Heerde, Lochem, Voorst en Zutphen; provincie Gelderland; het Algemeen Bestuur van Waterschap Vallei & Veluwe en Waterschap Rijn & IJssel.

Als Cleantech Regio onderstrepen wij het belang van participatie vanaf de start van het planvormingsproces. Maatschappelijke organisaties, belangengroepen en professionele stakeholders betrekken wij bij de regionale RES-ateliers. Ideeën en beelden van inwoners halen we lokaal op. Waar mogelijk sluiten wij aan bij lokale trajecten rondom de Omgevingsvisie. Als we in de RES 2.0 de stap maken naar concrete projecten, zetten wij in op intensievere participatie van inwoners. Gemeenten betrekken stakeholders bij hun lokale beleid

Gemeenten blijven verantwoordelijk voor het betrekken van lokale stakeholders en individuele belanghebbenden bij hun omgevingsbeleid. Denk daarbij aan de omgevingsvisie, het omgevingsplan en de lokale klimaat-en energieprogramma’s. Datzelfde geldt voor de in 2021 vast te tellen gemeentelijke transitievisie warmte Hier leest u de volledige startnotitie.

“

Ideeën en beelden van inwoners halen we lokaal op.

In oktober 2020 heeft de Cleantech Regio haar Concept RES aan het NP RES aangeboden. Het document was in maart vrijgegeven door de stuurgroep. In de tussenliggende periode hebben betrokken overheden,

Participatie

17

2.2 Concept RES

”

maatschappelijke partners en inwoners gereageerd op de Concept RES. In dit deel wordt kort de inhoud van de Concept RES weergegeven en ingegaan op de verschillende reacties. Inhoud Concept RES

De Concept RES was een eerste aanzet tot een strategie waarin overheden met maatschappelijke partijen gezamenlijk aangeven hoeveel hernieuwbare energie ze willen realiseren en waar. Het gaat hierbij om duurzame elektriciteit en duurzame warmte. De Concept RES was een tussenstap, afgesproken in het Klimaatakkoord, om zicht te krijgen in hoeverre de gezamenlijke regio’s 35 TWh aan duurzame opwek kunnen realiseren in 2030. En zo ook in de eigen regio een start te maken met een langdurig samenwerkingsproces. In de Concept RES hebben we ons conceptbod geformuleerd. Met een onderbouwing hoe dit tot stand is gekomen. Daarnaast zijn ook warmtebronnen geïnventariseerd. Ook is de capaciteit en eventuele verzwaring van het net bestudeerd. Tot slot hebben we relevante koppelkansen en belangrijke aandachtspunten benoemd. Voor 2030 verwachtten we op basis van de Concept RES maximaal 1,23 TWh bij te kunnen dragen aan de landelijke opgave. Het bod bestond uit 0,78 TWh zonne-energie en 0,45 TWh windenergie.

25/146

Concept RES

Dit bod is tot stand gekomen door ruimtelijke analyses en besproken in verschillende ruimtelijke ateliers. De tien zoekgebieden voor wind waren het resultaat van het zoeken naar een balans tussen landschappelijke kwaliteit, meervoudig ruimtegebruik en koppelkansen, technische belemmeringen, beleidskaders, netinfrastructuur en maatschappelijke acceptatie. Voor zon werd de zonneladder gehanteerd en zijn voorkeurslocaties in beeld gebracht. Verder zijn uitspraken gedaan over de potentie voor zon op land in met name kleinschalig en open landschap. Er zijn geen uitspraken gedaan over de potentie van zon op dak (groot- en kleinschalig) omdat daar nog geen eenduidigheid in te geven was. Het concept-bod was een eerste verkenning waarbij met ambitie de maximale potentie is aangegeven. Dat wil zeggen dat de regio een grotere bijdrage voor 2030 niet mogelijk achtte. De regio verwachtte dat nieuwe inzichten kunnen leiden tot een kleinere gerealiseerde bijdrage in 2030.