600007 - Bijlage 3 - Afwegingskader Zon op Land van de gemeente Zutphen

Afwegingskader Zon op land Gemeente Zutphen

Strategisch ontwerpers voor gebieden in beweging

Colofon Land-id Kantoorgebouw De Enk Tivolilaan 205 6824 BV Arnhem

Eindrapport Maart 2023 Wanneer nieuwe inzichten bekend zijn kan dit afwegingskader herzien worden. Alle afbeeldingen zijn eigen werk, tenzij anders vermeld.

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Inhoudsopgave 1

Inleiding

4

Context

8

3

Samen met de omgeving werken aan het afwegingskader

20

4

Het afwegingskader

24

Zonnekader

52

2

5

1.1 Doel afwegingskader 1.2 Aanleiding 1.3 Een werkbaar afwegingskader 1.4 Leeswijzer

2.1 Huidig beleid en regelgeving 2.2 Zoekgebieden

4.1 Ruimtelijke inpassing 4.2 Meerwaarde voor de omgeving 4.3 Participatie 4.4 Financiële participatie 4.5 Beheer en beëindiging

Bijlage: Verslagen van de werksessies

1. Inleiding De gemeente Zutphen wil energieneutraal zijn: duurzaam en zonder aardgas. Nederland heeft het Klimaatakkoord van Parijs ondertekend, net als veel andere landen. Daarin spraken we af om de opwarming van de aarde te beperken door de CO2-uitstoot fors terug te brengen. Om dat te bereiken moet er een einde komen aan het gebruik van fossiele brandstoffen, als belangrijke oorzaak van overmatige CO2-uitstoot. Dit vraagt om een

1.1 Doel afwegingskader

1.2 Aanleiding

van zon-op-land in de gemeente Zutphen. Zon-op-

gebeurt regionaal. In 30 energieregio’s onderzoeken

land (zonnevelden) verwijst naar een stuk grond

gemeenten gezamenlijk hoe en waar het beste

met zonnepanelen waar duurzame energie wordt

duurzame elektriciteit op land (wind- en zonne-

opgewekt. Het afwegingskader heeft meerdere

energie) opgewekt kan worden. Elke regio in

doelen en dient verschillende doelgroepen.

Nederland maakt daarom een Regionale Energie

•

Allereerst is het kader werkbaar voor de

Strategie (RES). In maart 2020 heeft de Cleantech

gemeente om de juiste afwegingen te kunnen

Regio, waar de gemeente Zutphen deel vanuit

maken zodra zich een initiatief voor zon-op-land

maakt, een concept-RES aangeboden aan het

aandient. Aan de hand van de criteria kan de

Rijk. De concept-RES van 2020 bevat een aantal

gemeente initiatieven beoordelen om zo keuzes

zoekgebieden voor energie-opwek in Zutphen. Ter

te kunnen maken tussen initiatieven en het al

voorbereiding op de RES 1.0 zijn de mogelijkheden

dan niet vergunnen van een initiatief.

voor deze zoekgebieden verder onderzocht in een

Daarnaast maakt het afwegingskader voor

landschappelijke verkenning door bureau SAB. Uit

initiatiefnemers helder aan welke criteria een

deze landschappelijke verkenning zijn het Zutphens

initiatief moet voldoen om kansrijk te zijn.

Broekgebied en de Overmarsch naar voren gekomen

Tot slot maakt het afwegingskader voor de

als geschikte zoeklocaties voor grootschalige

omgeving (omwonenden, belanghebbenden)

zonne-energie, passend binnen de maat, schaal en

duidelijk onder welke voorwaarden een initiatief

karakteristiek van het landschap. In 2021 maakte de

kansrijk is en hoe zij kan deelnemen aan het

regio de RES 1.0. Vervolgens heeft Pondera Consult

initiatief en de planontwikkeling ervan.

een haalbaarheidsanalyse uitgevoerd (februari

Voor u ligt het afwegingskader voor de ontwikkeling

energietransitie van fossiele naar hernieuwbare energie, zoals zon- en windenergie. Om sturing te kunnen geven aan deze energietransitie binnen de gemeente Zutphen, heeft de raad in oktober 2021 besloten dat er potentiële mogelijkheden zijn voor zonnevelden, onder

•

voorwaarde dat initiatieven passen binnen een door de raad vastgesteld ‘afwegingskader voor zon-opland’. Het is belangrijk dat we dit afwegingskader maken in samenwerking met inwoners, want het gaat om hun toekomstige leefomgeving en thuis. Zo werken we samen aan een duurzame toekomst voor Zutphen.

•

De uitwerking van het Nationaal Klimaatakkoord

Voor dit afwegingskader zijn twee zoekgebieden in

2021), door de mogelijke ontwikkeling van zonne-

beeld: het Zutphens Broekgebied en de Overmarsch.

energie binnen de twee zoeklocaties te toetsen op milieutechnische aspecten. Uit dit onderzoek is

4

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

gebleken dat beide zoekgebieden mogelijk geschikt zijn voor de opwek van grootschalige zonne-energie. In oktober 2021 besloot de raad dat op basis van de ontwerp RES 1.0 en het Pondera-onderzoek er potentiële grootschalige mogelijkheden in Zutphen zijn voor zonneparken in de gebieden Overmarsch en het Zutphens Broekgebied. Echter, onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat concrete initiatieven alleen zijn toegestaan als deze passen binnen een door de raad vastgesteld afwegingskader voor zonop-land.

1.3 Een werkbaar afwegingskader

werksessies is vertaald naar hoofdcriteria en

van nieuwe initiatieven voor grootschalige,

resultaat is een compleet kader met duidelijke

Dit afwegingskader is specifiek voor de afweging

spelregels en verwerkt in het afwegingskader. Het

grondgebonden zonnevelden vanaf 5 hectare.

afwegingscriteria die generiek zijn waar het kan en

Het afwegingskader zon op land is gebaseerd

gaan in op een vijftal thema’s:

op huidige inzichten en kennis en uiteraard moet de inhoud worden bijgesteld op basis van voortschrijdend inzicht en ontwikkelingen. Een voorbeeld van een ontwikkeling is de kleur van de panelen die kan bijdragen aan de (on)zichtbaarheid van de panelen in het gebied. Een ander voorbeeld van een ontwikkeling is bijvoorbeeld PV-T. PV-T (Photo Voltage Termisch) zijn panelen die zonlicht omzetten in stroom met een systeem om indirect water op te warmen. Dit kan worden meegenomen in een eventuele herziening. Wanneer en hoe eventuele nieuwe inzichten en ontwikkelingen worden meegenomen wordt op een later moment

specifiek zijn waar het moet. Deze afwegingscriteria

•

Ruimtelijke inpassing

•

Meerwaarde voor de omgeving

•

Participatie

•

Financiële participatie

•

Beheer en beëindiging

Aan de hand van de criteria kan de gemeente initiatieven beoordelen om zo keuzes te kunnen maken tussen initiatieven en de houding (positief/ negatief) tegenover een initiatief. De hoofdcriteria en spelregels geeft de gemeenteraad dus handvatten om initiatieven te beoordelen. Bij een positieve

door het college besloten.

grondhouding van de gemeente ten aanzien van

Het afwegingskader is tot stand gekomen in

kansrijk om een officiële vergunningprocedure

samenwerking tussen de gemeente en de omgeving. In twee werksessies zijn we aan de slag gegaan met de bewoners, eigenaren en direct belanghebbenden van beide locaties. Het opgehaalde uit de

een initiatief voor zon-op-land, is het initiatief te doorlopen. Wanneer bij de beoordeling van de gemeente blijkt dat een initiatief niet past bij de criteria in het afwegingskader, leidt dat tot een een negatieve grondhouding ten aanzien van het

5

initiatief en dient de initiatiefnemer zijn plan aan te passen. Afspraken met betrekking tot de ruimtelijke inpassing, meerwaarde voor de omgeving en beheer en beëindiging worden opgenomen in de vergunning, waarmee er een basis ligt voor handhaving door de gemeente. In het afwegingskader staan aspecten die wij belangrijk vinden. In het afwegingskader staat daarom niet precies waar aan een initiatief moet voldoen. Er kan worden afgeweken van de criteria mits dit goed is beargumenteerd. Het afwegingskader geeft dus niet exact aan op welke wijze invulling moet worden gegeven aan bijvoorbeeld landschappelijke inpassing. Mede omdat dit ook afhankelijk is van de specifieke situatie. Vandaar dat een initiatief altijd nog moet worden beoordeeld op goede landschappelijke en functionele inpasbaarheid, ruimtelijke aanvaardbaarheid en een evenwichtige belangenafweging. Wanneer een initiatief alle criteria uit het afwegingskader in het plan verwerkt, is er geen garantie op een positief bestuurlijk (principe) besluit voor planologische medewerking. Hoewel het wel aannemelijk is, is een afwijkend besluit ook mogelijk mits dit goed gemotiveerd wordt.

6

1.4 Leeswijzer

Het afwegingskader bestaat uit vijf hoofdstukken. Hoofdstuk 1 bevat de inleiding van het afwegingskader. Hierin worden het doel, de totstandkoming en de inhoud van het kader beknopt uiteengezet. Hoofdstuk 2 geeft een beschrijving van de relevante beleidsstukken die de basis vormt voor enkele uitgangspunten van het kader. Daarnaast wordt de ruimtelijke context van de twee zoekgebieden toegelicht en verbeeld. Hoofdstuk 3 beschrijft het doorlopen participatieproces en hoe we samen met de omgeving het afwegingskader hebben opgesteld. Hoofdstuk 4 bevat de kern van dit afwegingskader: hierin staan de hoofdcriteria en bijbehorende spelregels om de kansrijkheid van het initiatief te kunnen wegen en toetsen. Hoofdstuk 5 bevat de schematische weergave van deze criteria in de vorm van een ‘beslisboom’.

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Het halfopen landschap van het Zutphens Broekgebied

7

2. Context 2.1 Huidig beleid en regelgeving Nationaal beleid In 2016 is het Klimaatverdrag van Parijs ondertekend door 195 landen. Internationaal is daarmee de urgentie onderstreept om de opwarming van de aarde in te dammen. Het Klimaatverdrag is bindend. Met de ondertekening ervan hebben de landen zich verplicht het Verdrag uit te voeren en dat betekent onder andere een eind maken aan het gebruik van fossiele brandstof. Ook Nederland heeft het Verdrag ondertekend en zich daarmee geconfirmeerd aan deze doelstelling. Het Klimaatakkoord is onderdeel van het Nederlandse klimaatbeleid, met als belangrijkste doel halvering van de CO2-uitstoot in 2030 (vergeleken met 1990). In 2050 moet de uitstoot van broeikasgassen met 95% afgenomen zijn. Dit vraagt om een energietransitie van fossiele naar hernieuwbare energie, zoals zon- en windenergie. Deze transitie zien we overal om ons heen gebeuren. In het huidige coalitieakkoord (Rutte IV) staat opgenomen dat zon op land alleen mogelijk is als multifunctioneel gebruik van dat land mogelijk is. De uitwerking van dit standpunt is opgenomen in het afwegingskader. Het afwegingskader 8

vraagt namelijk om niet alleen een zonneveld te realiseren, maar ook een meerwaarde te creëren als multifunctioneel gebruik voor de omgeving. Om sturing te kunnen geven aan de wijze waarop grootschalige zonnevelden binnen de gemeente Zutphen ontwikkeld worden heeft de gemeenteraad opdracht gegeven om een afwegingskader op te stellen.

Provinciaal beleid Ook de provincie Gelderland heeft ambities ten aanzien van het klimaat en heeft dit opgenomen in de Omgevingsvisie Gaaf Gelderland (vastgesteld in december 2018): het streven is dat Gelderland in 2050 volledig klimaatneutraal is. Uit de actualisatie van het klimaatplan voor de provincie Gelderland blijkt dat er al enorme stappen zijn gezet met betrekking tot energiebesparing en het terugdringen van het energieverbruik. Daarnaast wordt ingezet op duurzame opwekking in de vorm van wind, zon, biomassa, waterstof, geo- en aquathermie en waterkracht. De Omgevingsvisie Gaaf Gelderland gaat in op deze gedeelde ambitie en richt zich onder andere op het thema ‘grote zonnevelden’. Voor de omgeving van Zutphen betekent het dat in bepaalde delen grootschalige

zon-opwek vanaf 2 hectare (al dan niet onder voorwaarden) mogelijk is.*

Regionale Energie Strategie In het klimaatakkoord is afgesproken dat de 30 energieregio’s in Nederland een Regionale Energie Strategie (RES) opstellen. De RES is een strategie die aangeeft hoeveel (het bod) en hoe (de strategie) de duurzame energie-opwek in de regio wordt vormgegeven. In de RES 1.0 geven alle regio’s in opdracht van het Rijk aan op welke potentiële locaties zij zonnevelden en windmolens mogelijk achten en welke bovenlokale bronnen voor warmte ingezet kunnen worden. Nederland wil in 2030 totaal 35 Terrawattuur (TWh) aan grootschalige duurzame energie op land opwekken. Voor de RES geldt een inspanningsverplichting om de afspraken die in de RES staan te verankeren in het omgevingsbeleid. De Cleantech Regio, waar de gemeente Zutphen onderdeel van is, is een van de 30 energieregio’s in Nederland. Hiertoe behoren de gemeenten Apeldoorn, Brummen, Epe, Heerde, Lochem, Voorst en Zutphen, de provincie Gelderland, waterschap Vallei en Veluwe en waterschap Rijn en IJssel. * https://d2sra5koyio669.cloudfront.net/Omgevingsvisie_Gaaf_Gelderland_07f3da27da.pdf

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

In de RES 1.0, die is vastgesteld in december 2021, staat dat de regio 1,07 TWh elektriciteit denkt op te kunnen wekken in 2030, waarvan 0,51 TWh via zonnepanelen op grootschalige daken (680 hectare) en 0,45 TWh via zonnevelden (600 hectare). De gemeenteraad besluit over de wijze waarop de RES 1.0 wordt doorvertaald naar het lokale beleid. Dit gebeurt onder andere door het vaststellen van het voorliggende afwegingskader zonne-energie, maar ook via de nieuwe Omgevingsvisie stedelijk en landelijk gebied gemeente Zutphen, die in het kader van de nieuwe Omgevingswet wordt voorbereid. Deze wordt naar verwachting in 2024 vastgesteld.

Gemeentelijk beleid Uit de besluiten van de gemeenteraad van Zutphen, eind 2021, die zijn gebaseerd op basis van de Regionale Energiestrategie (RES 1.0), het onderzoek van Pondera, eigen onderzoek (de landschappelijke verkenning) en de Visie Landelijk Gebied die geldt, blijkt dat er potentieel ruimte is voor grootschalige opwek van zon-op-land in het Zutphens Broekgebied en de Overmarsch. In deze gebieden zijn initiatieven vanaf 5 hectare denkbaar. De vertaling hiervan is opgenomen in het Omgevingsplan Landelijk Gebied.

Verder gelden er binnen de gemeente Zutphen vanuit wet- en regelgeving voor de opwek van zonne-energie enkele restricties. Op de kaart op pagina 10 zijn de restrictiegebieden aangegeven: • Natura 2000 gebieden: opwek zonne-energie is uitgesloten (nee) • Gelders Natuurnetwerk: opwek zonne-energie is beperkt mogelijk onder voorwaarden (nee, tenzij) • Groene Ontwikkelingszone: opwek zonneenergie is mogelijk onder voorwaarden (ja, mits) Bovendien gelden er op een lager detailniveau eveneens enkele criteria en afstanden als potentiële belemmeringen voor zonnevelden: • Er geldt een minimale afstand tot geluidgevoelige objecten zoals gebouwen= 50 m (Bron: Handboek milieuzonering), hoofdwegen= 25 m (Bron: Landschappelijke verkenning zonne-energie gemeente Zutphen), spoorwegen= 7 m (Bron: Regeling omgevingsregime spoorwegen), buisleidingen= 5 m (Bron: Handboek Buisleidingen in bestemmingsplannen, 2016), hoogspanningsverbindingen= 7 m (Bron:

• •

Netbeheerders) en terreinen met risicovolle inrichtingen.* Archeologische, gemeentelijke en Rijksmonumenten. Beschermde dorps- en stadsgezichten.

Bij de ontwikkeling van een zonneveld moet de initiatiefnemer rekening houden met de geldende wet- en regelgeving. Ten alle tijden geldt de Wet natuurbescherming. Dit is de Nederlandse wet die de bescherming van natuurgebieden, soorten en bos regelt. Verder is een omgevingsvergunning nodig voor de realisatie van een zonneveld. Volgens het Omgevingsplan Landelijk Gebied geldt dat wanneer gronden met de functie ‘agrarisch’ de functie ‘specifieke vorm van agrarisch zonneakker’ krijgen, er een besluit nodig is om af te wijken van het bestemmingsplan. Als voorwaarde op deze bestemmingsplanwijziging moet er een ruimtelijke onderbouwing worden opgesteld. Aan deze onderbouwing liggen verschillende onderzoeken ten grondslag zoals archeologie, ecologie, geluid, milieu et cetera.

* Zie het haalbaarheidsonderzoek wind- en zonne-energie van Pondera: https://zutphen.nl/sites/default/files/Energie/Haalbaarheidsonderzoek_Pondera_wind_en_zon_ Zutphen_definitief_v1.0_.pdf

9

Natura 2000 gebied Gelders Natuurnetwerk Groene Ontwikkelingszone Zoekgebied zon-op-land Gemeentegrens

10

Landschapskaart van de gemeente Zutphen met daarop de zoek- en restrictiegebieden voor zon-op-land

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Tot slot heeft de gemeente de Groenatlas* ‘Samenwerken aan een duurzame groenstructuur’ vastgesteld. Hierin is de visie verwoord op de groenstructuur vanuit natuur, milieu en ruimte. Het doel van de Groenatlas is onder meer het opstellen van een samenhangende groenstructuur en het ontwikkelen van een visie op de groenstructuren. Tijdens de planvorming van een initiatief voor een zonneveld dient rekening te worden gehouden met de Groenatlas.

* Bron: De Groenatlas Zutphen Samenwerken aan een duurzame groenstructuur Gemeente Zutphen, 2012

2.2 Zoekgebieden

Het Zutphens Broekgebied en de Overmarsch zijn door de raad aangewezen als zoekgebieden. In de RES 1.0 is vastgesteld dat het grootschalige, agrarische landschap van het Zutphens Broekgebied en het open landschap van de Overmarsch goede dragers kunnen zijn voor grotere zonnevelden. Beide gebieden hebben een grootschalig, agrarisch karakter en zijn voortdurend aan verandering onderhevig. Voor deze grootschalige landbouwgebieden geldt dat deze ruimte bieden voor zonnevelden wanneer dit onderdeel van integrale gebiedsontwikkeling is en wanneer het een substantieel waardevolle bijdrage levert aan doelstellingen op het vlak van bodem, biodiversiteit en klimaatbestendig landschap, met inachtneming van de lokale situatie.

Voor beide gebieden bevindt de daadwerkelijke grens van het zoekgebied zich veelal buiten of op de rand van gebieden die zijn aangwezen als Gelders Natuurnetwerk of Groene Ontwikkelingszone. Bovendien volgt het zoekgebied veelal de bebouwde komgrens in het kader van de Boswet (tegenwoordig opgegaan in de Wet natuurbescherming). Deze grens volgt een gebied waar daadwerkelijk bebouwing aanwezig is en bepaalde tot 2017 in welk gebied welk orgaan bevoegd gezag is met betrekking tot het kappen van bomen. Het begrijpen van de landschappen van het Zutphens Broekgebied en de Overmarsch is van belang om afwegingscriteria te formuleren voor beide gebieden. Op de volgende pagina’s wordt de ruimtelijke context van de twee zoekgebieden uiteengezet.

11

Zutphens Broekgebied Het Zutphens Broekgebied is een halfopen tot gesloten coulissenlandschap en heeft een grote maat en schaal. Het is een relatief jong landschapstype dat aan het eind van de 19e eeuw is ontgonnen. Oorspronkelijk werd het Zutphens Broekgebied gekenmerkt door de lagere, natte gronden van de dekzandvlaktes. Door verbeterde ontwateringstechnieken werd het mogelijk deze gebieden geschikt te maken voor de landbouw. Het landschap is rechtlijnig ontgonnen in een rationele, regelmatige blokverkaveling waarbij beken en natuurlijke waterlopen zijn gekanaliseerd tot strakke kavelsloten. Wegen volgen deze rechtlijnige structuur en zijn aangezet met laanbeplantingen. Twee N-wegen begrenzen het gebied aan de noordzijde. Binnen het zoekgebied voor zon-op-land treffen we geen gebieden aan die zijn aangewezen als Gelders Natuurnetwerk of Groene Ontwikkelingszone.

12

1880

1920

1960

2000

Vier historische kaartbeelden daterend uit 1880, 1920, 1960 en 2000 met daarop de grens van het zoekgebied in het rood. Het landschap van het Zutphens Broekgebied is voortdurend aan verandering onderhevig: Grootschalige bospercelen maken plaats voor kleinschalige landbouw. Vervolgens worden de landbouwgebieden en boerenerven steeds grootschaliger, verdwijnen de bospercelen en wordt er nieuwe infrastructuur aangelegd.

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Gekanaliseerde kavelsloten

Rechte wegen aangezet met laanbeplantingen.

De N314 begrensd het gebied aan de noordzijde

13

Het landgebruik bestaat vooral uit grasland en slechts enkele akkers. Daarnaast zijn de broekbossen kenmerkend voor het Zutphens Broekgebied die het gebied opdelen in kamers. De broekbossen treffen we aan op de meest natte gronden die slecht te ontwateren waren. Deze natte gronden werden ingeplant met populierenbos ten behoeve van houtteelt. De bossen en bomenlanen brengen gelaagdheid aan in het landschap met diverse doorkijkjes (coulissenlandschap). Verder komen er enkele verspreid liggende boerderijen voor in dit gebied gesitueerd langs ontginningswegen. De erven hebben een rechtlijnige situering van bebouwing met zichtbare voorgevels vanaf de weg en erfbeplanting waaronder hagen aan de voorzijde van het erf en bomenrijen langs de randen van het erf die dienen als windscherm.

Graslanden met doorkijkjes in het coulissenlandschap

14

Boerderij langs ontginningsweg met hagen en bomenrijen (erfbeplanting)

Broekbossen delen het gebied op in ‘kamers’

Halfopen landschap met een grote maat en schaal

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Water Grasland Akkerland Bebossing Overig groen Bebouwd gebied Weg Spoorweg Gebouw Bomenlaan Zoekgebied zon-op-land

Landschapskaart van het Zutphens Broekgebied

15

Overmarsch Het landschap van de Overmarsch heeft een open en grootschalig agrarisch karakter met enkele boomsingels langs ontsluitingswegen en erven. Het landgebruik bestaat vooral uit grasland en enkele akkers in grote blokvormige kavels. Bij de Hoven is grootschalige tuinbouw in kassen geconcentreerd. Bebouwing in de Overmarsch bestaat voornamelijk uit enkele, nieuwe veeteeltbedrijven. De erven worden gekenmerkt door grootschalige bebouwing met voorgevels die zichtbaar zijn vanaf de weg en erfbeplanting waaronder hagen aan de zijkanten van het erf. Het gebied wordt doorkruist door de N345 en een spoorlijn. Diverse ontwikkelingen waaronder de aanleg van de rondweg en woningbouw de Hoven, zullen het landschap verder transformeren.

16

1880

1920

1960

2000

Vier historische kaartbeelden daterend uit 1880, 1920, 1960 en 2000 met daarop de grens van het zoekgebied in het rood. Het landschap van de Overmarsch is voortdurend aan verandering onderhevig: Het oorspronkelijke natte natuurgebied rondom de oude meander is ontwikkeld tot landbouwgrond. Tijdens de ruilverkaveling zijn akkers veelal omgevormd tot graslanden. Daarnaast nemen de spoorlijn en (meer recenter) de kassencomplexen een prominente plek in het lanschap.

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Grootschalige tuinbouw geconcentreerd in kassen

Open en grootschalig landschap met een agrarisch karakter

Het gebied wordt doorkruist door de N345 en een spoorlijn

17

Het open landschap van de Overmarsch contrasteert met het meer kleinschalige landschap van de kronkelwaard gelegen aan de noordzijde van het gebied. Dit landschap heeft een meer besloten karakter. De kronkelwaarden zijn de afgesneden stukken van het uiterwaardenlandschap die door kanalisatie van de IJssel zijn ontstaan. Door de dynamiek van de rivier kent het landschap een herkenbaar microreliëf; het geheel van kleine variaties in hoogte van het bodemoppervlak over een korte afstand. Rondom de kronkelwaard is een natuurzone aanwezig met wilgenbossen en natte graslanden langs een oude meander van de IJssel. Dit gebied maakt deel uit van het Gelders Natuurnetwerk.

Graslanden in grote blokvormige kavels

18

Erf met zichtbare voorgevel vanaf de weg en erfbeplanting (hagen)

Boomsingels langs ontsluitingsweg

Het landschap van de kronkelwaard is meer besloten en kleinschaliger met veel ruimte voor natuur

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Water Grasland Akkerland Bebossing Gelders Natuurnetwerk Overig groen Bebouwd gebied Weg Spoorweg Gebouw Glastuinbouw Bomenlaan Zoekgebied glastuinbouw Zoekgebied woningbouw Zoekgebied zon-op-land

Landschapskaart van de Overmarsch

19

3. Samen met de omgeving werken aan het afwegingskader De gemeente Zutphen vindt het belangrijk om met de inwoners ruimtelijke ontwikkelingen vorm te geven. Om die reden is ook dit afwegingskader samen met bewoners, ondernemers en andere belanghebbenden opgesteld. Zo is gebiedskennis benut en gaven deelnemers hun mening, wensen en adviezen. Met de bewoners, eigenaren en direct belanghebbenden van beide zoekgebieden zijn we in twee gezamenlijke bijeenkomsten aan de slag gegaan. Tijdens de bijeenkomsten gaven de inwoners aan geen voorstander te zijn van grootschalige opwek van zonne-energie in hun leefomgeving. Desondanks hebben zij beide avonden actief meegewerkt tijdens de werksessies. De informatie werd vastgelegd op kaarten, post-its, flip-over vellen en met tekeningen. Met deze bijdrage zijn vervolgens hoofdcriteria en spelregels geformuleerd, onder welke voorwaarden zonnevelden gerealiseerd kunnen worden in de twee zoekgebieden. De gemeente was ambtelijk breed vertegenwoordigd en ook de wethouder was beide avonden aanwezig. Foto van de eerste werksessie

20

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Zorgen Tijdens de twee gezamenlijke bijeenkomsten verwoordden aanwezigen twijfels over zonnevelden binnen de zoeklocaties specifiek, maar ook in het algemeen. Een groot deel van de deelnemers is geen voorstander van de grootschalige ontwikkeling van zonnevelden. Deelnemers spraken onder meer hun zorgen uit over de noodzaak van zonnevelden ten koste van natuur, agrarisch gebruik of wonen, het eerder doorlopen proces voor de totstandkoming van de zoekgebieden en hun invloed in het verdere proces nadat dit afwegingskader is opgesteld. Na afloop van de twee bijeenkomsten is de opgehaalde input gebundeld in een verslag. Deze verslagen zorgen voor een transparant en navolgbaar proces en zijn te vinden in de bijlage van dit rapport.

Werksessie 1: verkennen Bij de eerste bijeenkomst die plaatsvond op 17 mei 2022 is de basis gelegd voor de invulling van de hoofdcriteria in het afwegingskader. Deze avond stond in het teken van het in beeld brengen van de kwaliteiten en waarden in het gebied. Deelnemers consulteerden ons met wensen, meningen en gebiedskennis.

Ingezonden foto’s van bijzondere plekken uit het gebied tijdens de eerste werksessie

21

Inwoners hebben ter voorbereiding van de sessie een eigen foto meegenomen of ingezonden per mail met als thema: ‘wat is een mooie of bijzondere plek uit het gebied’. De vorige pagina geeft een impressie van de foto’s. Met de opgehaalde input van deze avond is een eerste set aan hoofdcriteria geformuleerd. Deze hoofdcriteria zijn aangevuld met bijbehorende spelregels.

Werksssie 2: verdiepen Tijdens de tweede bijeenkomst op 21 juni 2022 zijn we aan de slag gegaan met het aanvullen en verdiepen van de hoofdcriteria en spelregels. We checkten of men zich kon vinden in de hoofdcriteria en spelregels en vroegen om aanvullingen. Ook op deze avond gaf men aan geen voorstander te zijn van zonnevelden, maar als het toch niet anders kon, dan onder bepaalde voorwaarden die zijn besproken. Voor sommige spelregels waar nog nadere verdieping nodig was, zijn we in de tweede werksessie actief bezig geweest aan de hand van beelden, schetsen en schema’s. Dit alles met als doel om de hoofdcriteria en spelregels verder te verdiepen en voorkeuren helder te krijgen. De hoofdcriteria en spelregels gaan in op de thema’s ruimtelijke inpassing, meerwaarde voor de omgeving, participatie, financiële participatie en beheer en 22 beëindiging.

Foto van de opgehaalde informatie tijdens de tweede werksessie

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Praatplaat die een impressie geeft van de gezamenlijke bijeenkomsten. In de bijeenkomsten werden diverse werkvormen afgewisseld waaronder inleidende presentaties, individuele gesprekken en werksessies met voldoende interactie tussen alle deelnemers. De praatplaat is voorzien van enkele opmerkingen die zijn gemaakt tijdens de bijeenkomsten.

23

4. Het afwegingskader In dit hoofdstuk worden de hoofdcriteria en spelregels van het afwegingskader uiteengezet. Met de hoofdcriteria kan de gemeente initiatieven beoordelen en wegen. Voor initiatiefnemers maken de hoofdcriteria inzichtelijk waaraan een initiatief moet voldoen om kansrijk te zijn. Per hoofdcriterium zijn spelregels geformuleerd. De spelregels geven aan op welke wijze er kan worden voldaan aan het hoofdcriterium. Andere wijzen dan de spelregels zijn ook mogelijk. De hoofdcriteria zijn vormgegeven als ster en de bijbehorende spelregels als cirkel in dezelfde kleur als het hoofdcriterium. Aan de hand van kaarten, foto’s en principeschetsen worden de hoofdcriteria en spelregels nader toegelicht. Hoofdcriterium Spelregel Hoofdcriteria en spelregels in dezelfde kleur horen bij elkaar. De hoofdcriteria zijn voorzien van een nummer zodat het zonnekader (zie pagina 54 en 55) ook leesbaar is in grijstinten.

24

4.1 Ruimtelijke inpassing

Er wordt veel waarde gehecht aan het huidige landschap. Tijdens de werksessies sprak men zich uit: het liefst komt er helemaal geen zonneveld, maar als het er toch komt staat het landschap met al haar kwaliteiten en functies voorop. Een goede ruimtelijke inpassing is dus een vereiste. De initiatiefnemer stelt een plan met de ruimtelijke onderbouwing van het initiatief op. Via dit product toont hij aan uitspraak te doen over de volgende aspecten*:

Landschappelijke structuren en patronen Voor het Zutphens Broekgebied wordt de ervaring van het coulissenlandschap met afwisseling in open- en beslotenheid en doorkijkjes als zeer belangrijk ervaren. Een zonneveld dient zo veel mogelijk uit het zicht te worden geplaatst zonder dat dit ten koste gaat van dit kenmerkende coulissenlandschap. Voor de Overmarsch geldt dat vanwege de grote druk van diverse ontwikkelingen (woningbouw, kassencomplexen, aanleg van de rondweg), men veel waarde hecht aan het laatste stukje *Afspraken hierover worden opgenomen in de vergunning, waarmee er een basis ligt voor handhaving door de gemeente.

groen. Dit vraagt om een zorgvuldige aanpak bij de realisatie van zonnevelden in evenwicht met huidige functies. Mochten er zonnevelden gerealiseerd worden, dan gaat de voorkeur uit langs wegen, in overhoeken en langs spoorlijnen.

Maat en schaal De landschappen van het Zutphens Broekgebied en de Overmarsch hebben een grote maat en schaal. Sluit hierop aan door bij het plaatsen van zonnevelden rekening te houden met de mate van openheid en beslotenheid. Bestaande natuurwaarden Voor beide zoekgebieden zijn het open landelijke gebied en de aanwezige natuurwaarden (reeën, konijnen, hazen, das, vogels) veelgenoemde waarden die behouden moeten blijven. Groene randen De zichtbaarheid van zonnevelden is een belangrijk thema. Bij voorkeur zijn zonnevelden niet zichtbaar. Een brede groene landschappelijke rand draagt bij aan de gewenste onzichtbaarheid. Deze groene rand moet passen bij het landschap, bijvoorbeeld een singel, houtwal, of bomenlaan.

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Zorgvuldige opstelling Op het schaalniveau van het zonneveld zelf zijn vooral de elementen als hoogte, oriëntatie en uitlijning van de panelen, relevant. Bijkomende elementen Tot slot vragen bijkomende elementen zoals hekwerken, ordening en vormgeving van constructies, transformatiestations en verdeelstations om een zorgvuldig ontwerp. Op de volgende pagina’s worden de hoofdcriteria (sterren) en spelregels (cirkels) gepresenteerd. De gemeente beoordeelt het initiatief aan de hand van het hoofdcriterium. Hier wordt invulling aan gegeven via de spelregels.

Referentiebeeld van het zonneveld Zonnestroom op de Revelhorst

25

1

Het initiatief past binnen en sluit aan op landschappelijke structuren en patronen

Huidige watergangen, groenstructuren, routes en de beleving van het coulissenlandschap (Zutphens Broekgebied) en de openheid (Overmarsch) blijven behouden.

Groen-blauw raamwerk (hoge natuurwaarden en aantrekkelijk recreatief uitloopgiebied) Infrastructurele lijnen (zonnevelden mogelijk concentreren langs deze lijnen) Erven (rekening houden met de beleving vanaf de woningen) Kenmerkend blokvormig kavelpatroon Coulissenlandschap Zoekgebied zon-op-land

Het initiatief is passend binnen het kavelpatroon. Bij voorkeur past de richting van de panelen ook bij de kavelstructuur.

Er worden bij voorkeur locaties benut langs grote wegen (zoals de N314 en N345), spoorlijnen, op- en afritten en overhoeken. Hierlangs mogen grotere aaneengesloten zonnevelden gerealiseerd worden*.

* Vanuit zichtbaarheid zijn zonnepanelen langs infrastructuur volgens de Erfgoedadviesraad van de gemeente Zutphen niet wenselijk.

26

Kaart van het Zutphens Broekgebied met belangrijke landschappelijke structuren en patronen waar rekening mee moet worden gehouden bij het realiseren van een zonneveld

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Groen-blauw raamwerk (hoge natuurwaarden en aantrekkelijk recreatief uitloopgiebied) Infrastructurele lijnen (zonnevelden mogelijk concentreren langs deze lijnen) Erven (rekening houden met de beleving vanaf de woningen) Kenmerkend blokvormig kavelpatroon Openheid Zoekgebied zon-op-land

Principeschetsen van diverse wijzen van aansluiting van een zonneveld op de landschappelijke structuur van de kavels. Bij voorkeur past de richting van de panelen ook bij de kavelstructuur.

Kaart van de Overmarsch met belangrijke landschappelijke structuren en patronen waar rekening mee moet worden gehouden bij het realiseren van een zonneveld

27

2

Het initiatief sluit aan op de omgeving en de maat en schaal van het landschap De omvang van het initiatief mag groter zijn dan 5 hectare. De voorkeur gaat uit naar meerdere kleine velden (zie nummer 3 en 4). Langs infrastructurele lijnen mogen het ook grotere aaneengesloten velden zijn (zie nummer 1 en 2). Het landschap wijst uiteindelijk uit welke omvang van een initiatief passend is.

Houd rekening met de mate van openheid (bijv. weides) en beslotenheid (bijv. bosjes, lanen en bebouwing).

Zonnevelden zijn bij voorkeur onzichtbaar. Maak gebruik van groene randen (zie pagina 32). De initiatiefnemer toont aan wat het zonneveld doet met de beleving van het coulissenlandschap (Zutphens Broekgebied) en openheid (Overmarsch) vanaf woningen en wegen.

5 ha

10 ha

5 ha

2. Geconcentreerd in twee grote velden 1. Geconcentreerd in één groot veld 2,5 ha

2,5 ha

2,5 ha

2,5 ha

2,5 ha

2,5 ha

2,5 ha 2,5 ha

3. Kleinere velden geconcentreerd tot één groot veld

4. Kleinere velden verspreid in het gebied Principeschetsen van diverse wijzen waarop wordt omgegaan met de concentratie en omvang van zonnevelden.

Minimaliseer de overlast van zonnevelden (geluid, ongewenst zicht en schittering) door voldoende afstand te houden tot woningen (minimale wettelijke afstand is 50 meter) en door een groene landschappelijke rand aan te brengen.

Voorkom dat woningen worden ingesloten door zonnevelden.

28

Visualisaties op ooghoogte in een open landschap helpen om het ruimtelijke effect te bepalen van zonnevelden op de beleving van de openheid (Overmarsch)

Visualisaties op ooghoogte in een besloten landschap helpen om het ruimtelijke effect te bepalen van zonnevelden op de beleving van het coulissenlandschap (Zutphens Broekgebied)

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

3

Het initiatief houdt zoveel mogelijk rekening met bestaande natuurwaarden

Bestaande groen- en waterstructuren blijven behouden. Behoud de gelaagdheid en diversiteit van de natuur door een geschikte wijze van landschapsbeheer te bepalen.

Migratie van kenmerkende soorten per zoekgebied moet mogelijk blijven. Houd hiermee rekening bij de positionering van de zonnevelden. Zorg voor groene corridors binnen en langs het zonneveld als groene verbindingszone en bied voorzieningen aan in de hekwerken rondom het zonneveld zodat zoogdieren, amfibieën en insecten deze kunnen passeren. De zonnepanelen zijn voldoende hoog (maximaal 2,5 meter) en met voldoende ruimte tussen de panelen en tussen de stellages ten behoeve van een gezonde bodem zodat de biodiversiteit kan toenemen.

Ten allen tijden moet de initiatiefnemer voldoen aan natuurwetgeving en de benodigde onderzoeken

Principeschetsen van zonnevelden en biodiversiteit: Bij oost-west-opstellingen is de hoeveelheid licht onder de panelen erg laag wat leidt tot een lagere biodiversiteit. Bij zuid-opstellingen is de lichtinval en dus de biodiversiteit onder de panelen hoger.

Principeschetsen van zonnevelden en biodiversiteit: Onder smalle stellages (tafels) komt meer licht op de bodem dan onder bredere. In dat opzicht is een wat groter aantal smalle tafels te verkiezen boven minder, maar bredere tafels.

Principeschetsen van zonnevelden en biodiversiteit: Een kleine ruimte tussen de panelen (1 cm) zorgt voor een betere neerslagverdeling op de bodem. De voorkeur gaat hierbij uit om zonnepanelen in ‘landscape’ te positioneren in plaats van ‘portrait’. Daardoor liggen de spleten dichter bij elkaar.

200 cm

hebben gedaan bij de vergunningaanvraag. Op de volgende pagina’s worden de natuurkwaliteiten, bedreigingen, soorten en ontwikkelmogelijkheden voor het Zutphens Broekgebied en de Overmarsch beschreven, waar bij de realisatie van een zonneveld rekening mee moet worden gehouden.

75 cm Principeschetsen van zonnevelden en biodiversiteit: Vanaf ongeveer 2 meter tussen de rijen zijn hoge soortenaantallen mogelijk, mits het beheer goed is. De hoogte van het laagste deel van de tafel is voor de hoeveelheid licht minder belangrijk, maar hogere tafels van ongeveer 75 cm maken het beheer makkelijker. Bron (kopieer de link naar browser): https://research.wur.nl/en/publications/verkenning-van-bodem-en-vegetatie-in-25-zonneparken-in-nederland-

29

Zutphens Broekgebied

Natuurkwaliteit en bedreigingen De bermen langs de N314 leveren groeiplaatsen voor veel planten en leefgebied voor insecten. Maar voor veel soorten is de N314 ook een gevaarlijke barrière. Verder zijn langs de watergangen en in de bosschages veel soorten waargenomen. De agrarische percelen daarentegen zijn relatief soortenarm.

Zonnevelden in ‘kamers’ als kleinschalig mozaïek met groene corridors Bron: https://www.tubantia.nl/enschede/plan-voor-zonnepark-van-15-hectare-langs-n35-bijenschede~af7ab6f1/

Zoogdieren

Vogels

Bunzing, Das, Haas, Konijn en Ree

Boerenzwaluw, Boomvalk, Gele kwikstaart, Graspieper, Grauwe vliegenvanger, Grote lijster, Huismus, Huiszwaluw, Kneu, Kramsvogel, Matkop, Patrijs, Ringmus, Spotvogel, Steenuil, Tapuit, Torenvalk, Visdief en Watersnip

• •

Aanleg kruidenrijk grasland Toevoegen kleine landschapselementen zoals hagen, singels en houtwallen

•

Aanleg helofytenfilters bij afvoer naar watergangen Stimuleren aanleg erfbeplanting en natuurlijke afscheidingen Aanbrengen van nestkasten of plankjes voor vogels, vleermuiskasten en insectenhotels Extensiveren maaibeheer langs watergangen Aangepast maaibeheer op de graslanden (wildredders toepassen, minder brede maaibalken gebruiken en maaien vanuit het midden naar buiten toe)

•

Planten

Amfibieën en reptielen

Korenbloem, Rapunzelklokje, Bosanemoon, Gewone salomonszegel en Veldrus

Gewone pad en Groene kikker

•

Vissen

Vlinders

Bittervoorn, Riviergrondel, Snoek en Zonnebaars

Citroenvlinder, Groot koolwitje, Klein koolwitje, Koevinkje, Zwartsprietdikkopje, Bruine daguil, Lieveling, Sint-Jansvlinder en Wilgenhoutrups

• •

Libellen

Overige insecten

Beekoeverlibel, Bruine glazenmaker, Kleine roodoogjuffer, Vuurlibel en Weidebeekjuffer

Greppelsprinkhaan Grote groene sabelsprinkhaan, Krasser, Ratelaar en Wekkertje Tabel met de karakteristieke soorten in het Zutphens Broekgebied

30

Ontwikkelmogelijkheden Om het leefgebied van soorten in het agrarische landschap van het Zutphens Broekgebied te vergroten is het van belang om de biodiversiteit in het hele agrarische gebied te verbeteren en niet enkel in kleine natuurgebiedjes. Daarnaast draagt aangepast maaibeheer bij aan de instandhouding van de biodiversiteit. Hierdoor kunnen soorten beter migreren door het Zutphens Broekgebied zelf, maar ook naar omliggende gebieden waaronder beekdal de Vierakkerse Laak en de natuurzones rondom de Leestensche Broek. Mogelijke maatregelen zijn:

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Overmarsch

Natuurkwaliteit en bedreigingen De natuurkwaliteit in de Overmarsch wordt bepaald door de openheid van het landschap en de aanwezige meidoornhagen rond extensieve weilanden. Mogelijke bedreigingen in het agrarische gebied is een intensivering van het landgebruik, waarbij landschapselementen als meidoornhagen kunnen verdwijnen. Verder is er een duidelijke relatie met de omliggende natuurgebieden, waar soorten beschutting en nestgelegenheid vinden. Ook de bermen van de N345 vertegenwoordigen een eigen natuurkwaliteit. Door de vele bloeiende planten vormt dit een verbindingszone voor insecten.

Bloem- en kruidenrijke randen rondom en tussen de panelen dragen bij aan een gezonde bodem en de biodiversiteit Bron: https://weblog.wur.nl/uitgelicht/bloemen-bijen-en-zonnepanelen/

Zoogdieren

Vogels

Wezel, Das, Haas, Ree, Vos, Mol, Muskusrat en Bruine rat

Boerenzwaluw, Boomvalk, Gele kwikstaart, Graspieper, Grutto, Huismus, Huiszwaluw, Kneu, Koekoek, Kramsvogel, Nachtegaal, Patrijs, Ringmus, Smient, Steenuil, Torenvalk, Veldleeuwerik, Visdief, Wulp, Zwarte mees, Kolgans en Brandgans

Planten

Amfibieën en reptielen

Kleine bevernel, Sikkelklaver, Zacht vetkruid, Aardaker, Akkerklokje, Geel walstro, Grote Tijm, Rode klaver, Hertshoornweegbree en Wilde cichorei

Bruine kikker, Gewone pad en Groene kikker

Vissen

Vlinders

Bittervoorn, Snoek, Bermpje, Baars en Tiendoornige stekelbaars

Distelvlinder, Atalanta, Dagpauwoog, Citroenvlinder, Oranjetipje en Plakker

Libellen

Overige insecten

Paardenbijter, Blauwe breedscheenjuffer, Bruine glazenmaker, Blauwe glazenmaker en Smaragdlibel

Greppelsprinkhaan, Krasser, Ratelaar, Wekkertje en Zuidelijk spitskopje

Ontwikkelmogelijkheden De relatie tussen de Overmarsch en het omliggende natuurgebied Kijfsdijken; de oude meander, biedt kansen voor het vergroten van de natuurwaarde in beide gebieden. Hiervoor kunnen landschapselementen zoals meidoornhagen en bomenlanen voor verbinding van de gebieden zorgen. Daarnaast vormen overige lijnvormige elementen waaronder de N345, de spoorlijn en Voorstondense beek (potentiële) ecologische verbindingen voor flora en fauna. De bermen langs de N345 zijn kruidenrijk. Met ecologisch bermbeheer kan deze soortenrijkdom worden behouden. Mogelijke maatregelen zijn: • • •

•

•

Tabel met de karakteristieke soorten in de Overmarsch

• • •

Extensiever gebruik weilanden (kruidenrijker) Toepassen van kruidenrijke faunaranden rond maisakkers Versterking van de aanwezige landschapselementen (meidoornhagen, knotwilgen) Aandacht voor de functies voor flora en fauna bij beheer en onderhoud, of reconstructies van de lijnvormige elementen Aanleg faunapassage bij barrières als de spoorweg en provinciale weg aansluitend op de landschapselementen Aanleg poelen, verbonden met landschapselementen Dubbele bermen langs de N345 bieden de mogelijkheid om het maaien te faseren Voortzetting ecologisch bermbeheer 31

4

Maak gebruik van gebiedskenmerkende randen en inheemse beplanting en sluit aan op al aanwezige structuren. De voorkeur voor zowel het Zutphens Broekgebied als de Overmarsch gaat uit naar een singel, houtwal, haag, struweelrand, bomenlaan of bosschage. De breedte van deze groene randen varieert van ongeveer 5 tot 15 meter. Dit is een breedte die we terug zien bij groene randen van bestaande zonneparken.

Bosschage Bron: https://nlsolarparkdekwekerij.nl/

32

Zutphens Broekgebied

Het initiatief heeft groene randen rondom, die qua breedte en inrichting bij de omgeving passen

Gebiedskenmerkende randen • Bomenlanen • Houtwallen (fors) • Bosschages • Watergangen • Bloemrijke bermen In deze randen vinden we met name de volgende soorten: Eik, populier, berk, els, wilg, plataan en rietsoorten als liesgras Bomenlaan

Singel

Inheemse beplanting Maak gebruik van beplanting die het goed doet op kalkloze zandgronden. De meest kenmerkende vegetatietypen die hier passen zijn de elzenbroekbossen en natte hooilanden waaronder Dotter-bloemhooilanden. Verder kunnen elementen als wilgenstruweel en rietkragen hersteld worden.

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Overmarsch

Gebiedskenmerkende randen • Meidoornhagen met zoomvegetatie • Struwelen • Houtwallen (gering) • Bomenlanen • Bloemrijke bermen In deze randen vinden we met name de volgende soorten: Eenstijlige meidoorn, knotwilg, populier, eik, iep, es en stroomdalgraslanden Haag/struweel

Houtwal Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Houtwal

Inheemse beplanting Maak gebruik van beplanting die het goed doet op rivierkleigronden. Het karakter van de vegetatie die in dit gebied past, bestaat vooral uit soortenrijke graslanden, pionierbegroeiingen, weelderige, structuurrijke ruigten en open wilgenbegroeiingen.

Meidoornhaag Bron: https://hetreestdal.nl/?p=7398

33

Opstellingsvormen

5

Opstellingsvormen Opstellingsvormen

Opstellingsvormen

Object

ObjectObject Object

Object

Het initiatief heeft een zorgvuldig ontworpen opstelling en uitlijning

De hoogte van de zonnepanelen is max 2,5 m mits de ervaring van het coulissenlandschap (Zutphens Broekgebied) en ervaring van de openheid (Overmarsch) blijven behouden.

Zorg voor een nette uitlijning van het zonneveld. Zie hiervoor de principeschetsen rechtsboven.

Principeschetsen van diverse wijzen van uitlijnen van de panelen. De uitlijning is van invloed op de ruimtelijke verschijningsvorm

=

De opstelling en panelen zijn eenduidig: in dezelfde richting, hoogte, kleur en materiaal.

= Er is rekening gehouden met zichtbaarheid van het zonneveld en de wijze waarop de groene randen zijn ingericht. Inwoners dachten aan verdiepte zonnevelden, maar dit lijkt niet heel realistisch.

= Principeschetsen van diverse groene randen en het effect op de zichtbaarheid van zonnevelden

34

ObjectObject

Object

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

6

Het initiatief heeft zorgvuldig ontworpen bijkomende elementen Hekwerken, poorten, transformatorstations, energie-opslag gebouwen en bijgebouwen zijn in eenheid ontworpen en hebben bij voorkeur een functioneel, landelijk of terughoudend karakter.

Meidoornhaag

Hekwerk met landelijk karakter Bron: https://nlsolarparkdekwekerij.nl/

Gecamoufleerd bijgebouw Bron: https://stellingwerf.nl/regio/Eerste-panelen-Zonnepark-Molenbosch-geplaatst-26583495.html

Houten bijgebouw Bron: http://vdbwoodsolutions.be

Hekwerk met terughoudend karakter

Hekwerk met functioneel karakter

Bron: https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.0983.BP201704BERNHARD-VA01/b_NL.IMRO.0983.BP201704BERNHARD-VA01_tb2.pdf

Bron: https://www.dehaashekwerk.nl/

35

4.2 Meerwaarde voor de omgeving

De ontwikkeling van een zonneveld moet ook positief bijdragen aan de omgeving: een maatschappelijke meerwaarde leveren. Dat betekent dat er niet alleen een zonneveld gerealiseerd wordt, maar dat er ook iets extra’s toegevoegd wordt, wat van betekenis is voor bijvoorbeeld het landschap, de natuur en/of de recreatie. Er wordt gevraagd om een extra kwaliteitsprestatie bovenop de minimaal vereiste goede inpassing. Je kunt daarbij denken aan herstellen of versterken van landschappelijke en ecologische structuren, bijvoorbeeld door houtsingels, struwelen en kruidenrijke randen toe te voegen. Routes, ommetjes, een uitkijktoren, een picknickplek, educatieve bordjes of een oplaadpunt voor e-bikes zijn voorbeelden die kunnen bijdragen aan recreatie. Deze meerwaarde kan gerealiseerd worden op de locatie van het zonneveld zelf, maar ook op een andere plek in de (nabije) omgeving als dat beter passend is.

omgeving uit te werken tijdens het, te doorlopen, participatietraject. De initiatiefnemer dient aan te tonen welke maatschappelijke meerwaarde zijn initiatief levert en hoe hij de omgeving nauw heeft betrokken. Dit moet worden vastgelegd als onderdeel van het participatieplan en in de verslaglegging na het doorlopen participatietraject*.

Dit is maatwerk. Het is van belang hierbij de omgeving nauw te betrekken, vanwege gebiedskennis. De wijze waarop de maatschappelijke meerwaarde wordt gerealiseerd is een belangrijk aspect om samen met de Meerwaarde voor recreatie en beleving door middel van wandelpaden nabij een zonneveld Bron: https://bureaubuiten.nl/recreatief-zonnepark-biedt-kansen-voor-duurzame-energie/

36

*Afspraken hierover worden opgenomen in de vergunning, waarmee er een basis ligt voor handhaving door de gemeente.

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

7

Meerwaarde landbouw, bodem en biodiversiteit Zonnevelden kunnen een positieve bijdrage leveren aan de bodem en de biodiversiteit. In Nederland is een té voedselrijke bodem (met name stikstof) door landbouwkundig gebruik de belangrijkste oorzaak voor een lage biodiversiteit. Verschraling van deze voedselrijke bodems is essentieel om succesvol de biodiversiteit te verhogen. Hiervoor bieden zonnevelden, die op oorspronkelijke landbouwgronden worden geplaatst, uitkomst.

De initiatiefnemer toont aan hoe het initiatief (met maatwerk en in samenwerking met de omgeving) een positieve bijdrage levert aan de omgeving Het initiatief levert een positieve bijdrage aan landschap. Bijvoorbeeld door middel van versterking van de aanwezige landschapselementen.

Het initiatief is sociaal ingepast en levert een positieve bijdrage aan recreatie en beleving. Bijvoorbeeld door zonnevelden integraal te ontwerpen met ruimte voor wandelen en verblijven.

Door eerst actief te maaien en het maaisel af te voeren, verschraalt de bodem Bron: https://www.perfectvanwamel.com/product/sunswing/

Door een actief maaibeheer toe te passen op het zonneveld, verschraalt de bodem. Dit kan bereikt worden door 2 tot 3 keer per jaar te maaien en het maaisel af te voeren voor minimaal 5 jaar. Vervolgens kan gefaseerd gemaaid worden. Wanneer de gronden zijn verschraald, kunnen de gronden ook worden begraasd (bij voorkeur in compartimenten) door schapen*.

Het initiatief levert een positieve bijdrage aan natuur en biodiversiteit. Om deze biodiversiteit te kunnen garanderen is een combinatie van natuurbeheer vereist.

Het initiatief levert een positieve bijdrage aan de bodem en is in evenwicht met huidige functies zoals landbouw.

Vervolgens leveren bloemrijk grasland meerwaarde voor natuur en biodiversiteit Bron: https://www.eneco.nl/over-ons/wat-we-doen/duurzame-bronnen/zonnepark-tholen/

Meerwaarde per zoekgebied Tijdens de werksessies zijn diverse vormen van meerwaarde besproken. Deze variëren per gebied. Op de volgende pagina’s wordt de mogelijke meerwaarde voor het Zutphens Broekgebied en de Overmarsch toegelicht met betrekking tot de thema’s landschap, landbouw, natuur en recreatie. *Bron: https://research.wur.nl/en/publications/verkenning-van-bodem-en-vegetatie-in-25zonneparken-in-nederland-

37

Zutphens Broekgebied

Landschap Er zijn veel groene randen en bomenlanen aanwezig. Bij de aanleg van een zonneveld zouden die moeten worden gehandhaafd en eventueel worden uitgebreid rondom het park. Daarnaast zou een zonneveld moeten worden verenigd met het coulissenlandschap. Landbouw Zonnevelden kunnen dienen als overgangszone tussen intensieve landbouw naar meer extensieve landbouw of natuur. Natuur Combineer zonnevelden met landschappelijke randen die de biodiversiteit verhogen en functioneren als ecologische corridors voor dieren. Zorg dat een zonneveld bijdraagt aan het verbeteren van het leefgebied van insecten.

Fietsroutes dragen bij aan de recreatie en beleving van het landschap Bron: https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=25146

Zonneveld gekoppeld aan educatieve voorzieningen Bron: https://www.nicowissing.com/hoe-zonneparken-wel-in-het-landschap-passen/

Insectenhotels bij zonnevelden dragen bij aan het vergroten van de biodiversiteit Bron: https://blog.zonnepanelendelen.nl/2021/07/zonnepark-lungendonk-tpsolar/

38

Recreatie Het Zutphens Broekgebied is het uitloopgebied van de stad: het moet dus aantrekkelijk blijven voor wandelaars en fietsers. De klompenpaden in het gebied worden gewaardeerd en zouden bij de aanleg van een zonneveld kunnen worden geïntegreerd in het park. Ook kunnen zonnevelden een bijdrage leveren aan het verbeteren van fietsverbindingen. Daarnaast kan een zonneveld als lokale attractie functioneren (met bloemen, wandelpaden, een kinderboerderij, etc.) die het recreatiegebied verrijkt.

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

De Overmarsch

Landschap Vanwege de grote druk van diverse ontwikkelingen, wordt de Overmarsch gezien als landschappelijk erfgoed waar zorgvuldig mee om moet worden gegaan. Zonnevelden kunnen wellicht gekoppeld worden aan de kassencomplexen. Landbouw Op dit moment wordt er geboerd in dit gebied en men geeft aan dat dit in de toekomst ook zou moeten kunnen. Eventueel kan een zonneveld gecombineerd worden met begrazing.

Voldoende ruimte tussen panelen ten behoeve van de bodem

Bloem- en kruidenrijke randen rondom en tussen de panelen dragen bij aan een gezonde bodem en de biodiversiteit Bron: https://weblog.wur.nl/uitgelicht/bloemen-bijen-en-zonnepanelen/

Zonneveld gekoppeld aan begrazing Bron: https://beuningen.nieuws.nl/gemeente/20200526/schapen-grazen-onder-zonnepark-lagewoerd/

Bij de aanleg van een zonneveld blijven bestaande bomen behouden en wordt aansluiting gezocht op overige groenstructuren

Natuur Zonnevelden moeten gekoppeld worden aan landschappelijke randen die de biodiversiteit verhogen. Deze zonnevelden mogen niet ten koste gaan van bestaande bomen. Daarnaast zou met een zonneveld geïnvesteerd kunnen worden in ecologische corridors naar omliggende natuurgebieden die onderdeel zijn van het Gelders Natuurnetwerk. Recreatie De Overmarsch is een rustgebied voor veel weidevogels en dus is te veel recreatie ongewenst. Eventueel zou een zonneveld een bijdrage kunnen leveren aan recreatie door extra nestgelegenheden voor vogels te combineren met een vogeluitkijkpunt.

Bron: https://www.laarberg.nl/jury-circular-economy-award-laarberg-zet-heel-lovenswaardigestappen/

39

4.3 Participatie

Een van de voorwaarden voor realisatie van zonnevelden is een goede sociale inpassing in de vorm van participatie. Door bewoners en belanghebbenden zo vroeg en goed mogelijk in het proces te betrekken, worden plannen rijker aan inhoud en kwaliteit, is er meer draagvlak en neemt de kans op een realisatie toe. Initiatieven voor grootschalige zonnevelden vallen onder verplichte participatie als de Omgevingswet in werking is getreden. Hiertoe heeft de raad op 12 september 2022 besloten. Voor de verplichte en reguliere participatie is door het college van burgemeester en wethouders een handreiking opgesteld, zodat de betrokken belangen zo goed mogelijk inzichtelijk worden, het afwegingskader zon op land geeft ook richting. Participatie is vanuit de Omgevingswet verplicht, maar de vorm is vrijblijvend en dus heeft de initiatiefnemer een inspanningsverplichting. De initiatiefnemer is uiteindelijk verantwoordelijk voor het participatieproces. De initiatiefnemer geeft dus aan waarover de omgeving mag mee-weten, meedenken, of meebeslissen. Bij het beoordelen van het initiatief kijkt de gemeente naar het proces (is er aan participatie 40

gedaan?), en naar de opgehaalde belangen (hoe wordt er naar het initiatief gekeken?). De inzet van de initiatiefnemer wordt door de gemeenteraad beoordeeld op basis van het participatieplan en initiatiefvoorstel. Hierin toont de initiatiefnemer aan welke afspraken er gemaakt worden. Van de initiatiefnemer wordt verwacht dat hij de volgende principes toepast en verantwoordt in een participatieplan:

wet bestuursrecht. Zij kunnen dus mogelijk geen bezwaar/beroep indienen tegen het initiatief. Belanghebbenden zoals grondeigenaren, belangenorganisaties, waterschappen, buurtschappen en recreatieve gebruikers dienen betrokken te worden. De direct omwonenden die zicht hebben op een initiatief zouden hierbij de zwaarste stem moeten hebben bij de inpassing en het participatietraject van het initiatief.

Tijdige en goede communicatie De initiatiefnemer moet zorgen voor een goede communicatie met duidelijke gesprekken over de planning en onafhankelijke verslaglegging. Hij geeft aan wanneer en op welke wijze hij de omgeving benadert. De initiatiefnemer betrekt de omgeving bij het formuleren en invullen van het planningsproces waardoor er commitment ontstaat. De omgeving wordt onder andere betrokken voorafgaand aan beslismomenten.

Belangen van omwonenden Een voorwaarde voor goede participatie is dat belanghebbenden invloed hebben op de uitwerking van het plan. Daarom is de initiatiefnemer transparant over de doelstellingen en randvoorwaarden voor de haalbaarheid van het initiatief. Daarnaast verlangt de gemeente dat een initiatiefnemer betrokkenen gelijkwaardig en met respect behandelt.

Juiste belanghebbenden De omgeving geeft aan graag betrokken te worden op het moment dat zich een initiatief voor zonnevelden voordoet zodat men kan meedenken en meebeslissen. De omschreven belanghebbende zijn niet per definitie ‘belanghebbende’ zoals bedoeld in de Algemene

De participatie is vormvrij. De vormvoorschriften/ spelregels in het afwegingskader geven aan hoe de participatie kan worden vormgegeven. Maar er zijn ook andere vormen mogelijk. Het belangrijkste is dat een initiatiefnemer met een participatieplan aantoont te voldoen aan de hoofdcriteria.

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Participatie onder de Omgevingswet Met de komst van de Omgevingswet (verwachte invoeringsdatum: 1 januari 2024) wordt participatie een belangrijk onderdeel voor het maken van plannen en het aanvragen van vergunningen. In het kader van participatie bij de Omgevingswet is een handreiking en checklist participatie in ontwerp beschikbaar die van toepassing is voor ruimtelijke initiatieven. Deze handreiking en checklist helpen initiatiefnemers om participatie op te zetten en laten zien waar de gemeente op let bij de participatieresultaten. Daarnaast is vooruitlopend op de komst van de Omgevingswet, een bestemmingsplan gemaakt (vastgesteld op 4 juli 2022) dat aansluit bij deze nieuwe wet: Omgevingsplan Landelijk Gebied. De juridische term voor dit plan is een ‘bestemmingsplan met verbrede reikwijdte’. Hierin staan alle regels over de fysieke leefomgeving die de gemeente stelt binnen haar grondgebied. Het Omgevingsplan Landelijk Gebied is het instrument waaraan allerlei initiatieven, waaronder zonnevelden tot 5 hectare, worden getoetst. Het afwegingskader vormt een aanvulling op het Omgevingsplan Landelijk Gebied en kan gebruikt worden om initiatieven te toetsen van zonnevelden groter dan 5 hectare. 41

8

De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor het tijdig betrekken van de omgeving en een goede communicatie

De initiatiefnemer nodigt vroegtijdig in het planproces uit en betrekt de omgeving bij de start van het proces.

De initiatiefnemer zorgt voor tijdige uitnodigingen (minimaal 2 weken).

De initiatiefnemer geeft aan waarover de omgeving mag meeweten, meedenken, meewerken of meebeslissen.

De initiatiefnemer geeft aan hoe vaak en op welke momenten de omgeving betrokken wordt met voorafgaand duidelijke gesprekken over de planning.

42

Inwoners hebben aangegeven dat ze vanaf de start van een initiatief via een huis-aan-huis brief op de hoogte gesteld willen worden en bij belangrijke beslismomenten. Verder kan de initiatiefnemer uitnodigen via lokale krant, email, website of gaat persoonlijk langs bij omwonenden.

Foto van de eerste werksessie van het doorlopen participatieproces voor de totstandkoming van het afwegingskader

Land-id | Afwegingskader zon op land gemeente Zutphen | Eindrapport | maart 2023 |

Op de volgende pagina wordt de vergunningsprocedure uiteengezet.

• Initiatiefnemer heeft overeenstemming met grondeigenaar

• Initiatiefnemer stelt een participatieplan op

• Initiatiefnemer voert een ruimtelijke

• Initiatiefnemer dient het

analyse uit

• Initiatiefnemer toont

van het initiatief (gegevens, feiten

aan op welke wijze de

en cijfers)

75% financiële deelname

• Maakt het ontwerp

perspectief voor kwaliteit

coöperatief wordt

• Organiseert een terugkoppelsessie

wordt onderbouwd met een

• Eerste contact met gemeente

• Organiseert bijvoorbeeld een of

initiatiefvoorstel in

• Initiatiefnemer start inventarisatie

• Het intiatief wordt

meerdere ontwerpsessies

beschreven en het ruimtelijk

aangeboden

inpassingsplan, plan voor meerwaarde en beheersplan

• Gemeente toetst of het

• Gemeente toetst het

initiatief voldoet aan de huidige

participatieplan en de wijze

beleidskaders, wet- en regelgeving

van financiële deelname

• De gemeente toetst het initiatiefvoorstel • Bij een positieve beslissing

• Indien akkoord wordt

neemt de gemeente

gegaan, plaatst de

het initiatiefvoorstel in