513972, Bijlage 1, atlas 2040, omgevingsvisie gemeente Zutphen
Tekst van het document
ATLAS ZUTPHEN 2040
Omgevingsvisie gemeente Zutphen februari 2023
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 1
16-02-2023 11:56
Inleiding De gemeente Zutphen maakt een omgevingsvisie. De
vragenlijst Zutphen Spreekt en drie (ambtelijke) digitale
Leeswijzer
omgevingsvisie is onze basis en koers voor de fysieke
consultatierondes.
Deze Atlas Zutphen 2040 start in hoofdstuk 1 met de
leefomgeving. Hiermee geven we antwoord op de vraag: wat
beschrijving van de huidige waarden en kwaliteiten,
voor gemeente willen en kunnen we in 2040 zijn? Het is
Hoewel deze atlas vooruit kijkt, is het nadrukkelijk ook
kortom het DNA van de gemeente Zutphen. Dit
een visie voor de lange termijn, waarin we aangeven wat we
een momentopname. De wereld staat niet stil en op
beschrijven we op basis van literatuur, bestaand beleid
belangrijk vinden in de omgeving waarin we wonen, werken
verschillende vlakken vinden er ontwikkelingen plaats die
maar vooral ook met de inbreng van inwoners uit de
en onze vrije tijd besteden. De omgevingsvisie vertelt een
een ongewisse invloed hebben op de toekomst. Denk aan
digitale enquête en straatgesprekken. Hoofdstuk 2
integraal verhaal over de samenhang tussen onderwerpen als
klimaatverandering, stikstofcrisis, vergrijzing, grondstof- en
beschrijft voor zeven relevante thema’s de trends en
wonen, milieu, natuur, landschap, verkeer, energie, recreatie,
personeelstekorten. Deze ontwikkelingen hebben invloed op
ontwikkelingen voor de gemeente Zutphen met daarbij de
leefbaarheid, sociale samenhang, gezondheid, economie en
hoe we naar de toekomst kijken. Op veel thema’s is het nog
belangrijkste opgaven en kansen voor de omgevingsvisie.
erfgoed. In de omgevingsvisie staan onze ambities en plannen
niet uitgekristalliseerd wat de effecten van deze ontwikkelingen
Tot slot gaat hoofdstuk 3 in op de uitgevoerde
voor de toekomst en wat dit betekent voor bijvoorbeeld onze
zijn en tot welke (permanente) veranderingen deze leiden. Dit
beleidsinventarisatie. Hierbij is gekeken naar hoe het
binnenstad, woonwijken, Warnsveld, bedrijventerreinen en het
betekent ook dat er verschil kan bestaan in het detailniveau
huidige beleid zich verhoudt tot nieuwe ontwikkelingen en
landelijk gebied van de gemeente Zutphen.
waarop sommige ontwikkelingen of feiten beschreven staan.
thema’s en de doelen van de Omgevingswet.
Gedurende drie fasen werken we naar de omgevingsvisie van
Ook is er op het moment van het publiceren van deze atlas
de gemeente Zutphen toe: (1) het uitvoeren van een analyse,
nog beleid voor verschillende belangrijke thema’s in de
(2) richting bepalen via ontwikkelscenario’s en (3) het opstellen
gemeente Zutphen in ontwikkeling. Wanneer mogelijk is dit
van de ontwerp-omgevingsvisie. Het voorliggende document,
beleid in concept al meegenomen, maar het is onvermijdelijk
de Atlas Zutphen 2040, is het resultaat van de eerste fase.
dat hierdoor nog beleidsstukken ontbreken. Van een
Deze analysefase staat in het teken van het in beeld brengen
strategische langetermijnvisie als de omgevingsvisie vraagt
van de kwaliteiten van de gemeente Zutphen, het duiden van
dit flexibiliteit. Gelukkig is de omgevingsvisie een dynamisch
de belangrijkste trends en ontwikkelingen die op de gemeente
instrument binnen de Omgevingswet. Dit maakt het mogelijk
afkomen, maar ook het inventariseren van het huidige
om de komende jaren regelmatig doelen en ambities bij te
gemeentelijke beleid.
stellen wanneer dit nodig blijkt te zijn.
Deze atlas is tot stand gekomen op basis van openbare
Zowel de atlas als de omgevingsvisie gaan over het gehele
(GIS)data en bronnen en een beleidsinventarisatie
grondgebied van de gemeente Zutphen. Wanneer we Zutphen
binnen de gemeente Zutphen. Vervolgens is de informatie
schrijven, bedoelen we de gehele gemeente. Wanneer het gaat over de
aangescherpt in werkateliers, individuele gesprekken, online
stad Zutphen, dan zullen we dit expliciet vermelden.
02
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 2
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
Samenvatting
Wonen en voorzieningen
Welzijn en gezonde leefomgeving
Economie en werkgelegenheid
omgevingsvisie van de gemeente Zutphen. In deze
Vergrijzing en
Versterken sociale basis
Sociaal-economische
managementsamenvatting vindt u in steekwoorden de
huishoudensverdunning
In deze Atlas van Zutphen 2040 werken we themagewijs toe naar de belangrijkste opgaven en kansen voor de
belangrijkste opgaven en kansen per thema in een overzicht bij elkaar. In hoofdstuk 2 zijn deze thema’s nader uitgewerkt.
structuur versterken: vergroten Voldoende
werkgelegenheid, goed
Gebalanceerde woningmarkt,
ontmoetingsmogelijkheden
ondernemersklimaat en
voldoende betaalbaar aanbod
Eenzaamheidsopgaven
opleidingsmogelijkheden
Kwaliteitsverbetering bestaande
Faciliteren van
De Mars/IJsselzone/
woningvoorraad
bewonersinitiatieven
Bufferzone: koppeling tussen
Aantrekkelijke en gezonde
Toegankelijk inrichten van de
woonmilieus, voor inwoners en
leefomgeving
economische ontwikkeling en
huishoudens van buiten de regio
duurzaamheidsheidsdoelen Versterken bereikbaarheid
Veilige, schone en
werklocaties
Versterken aanbod aan regionale
beweegvriendelijke omgeving,
voorzieningen
positieve gezondheid bevorderen
Versterken aanbod aan
(o.a. dementievriendelijk inrichten
horecagelegenheden en winkels
Voldoende laagdrempelige
van de omgeving)
ontmoetingsplekken jong en oud
Transitie in de agrarische sector Klimaatadaptieve inrichting van de openbare ruimte
Aandacht voor gezonde leefomgeving
03
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 3
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
Mobiliteit en bereikbaarheid
GEMEENTE ZUTPHEN
Energie en duurzaamheid
Water, klimaat, natuur en
Cultuurhistorie, toerisme en
landschap
recreatie
Ontsluiting van de gemeente regionaal en loklaal (OV, auto,
RES 1.0 (incl. lokaal
Aantrekkelijk landschap als
Cultuurhistorie: belangrijk
water)
afwegingskader zon en wind)
belangrijke vestigingsvoorwaarde
fundament voor toekomstige
Kansen voor multimodaal
Energiearmoede
Integrale visie klimaatadaptatie
ontwikkelingen, behoud en knooppunt i.r.t wonen en werken
staat onder druk door 50% inzet op lokaal eigendom van
Wateropgaven: watertoevoer,
Autogebruik in de oude binnenstad
lokale energieopwek
droogte, overlast door piekbuien,
Schone mobiliteitskeuzes
Verzwaring energienetwerk
Woningbouw rondom
Verkennen mogelijkheden
mobiliteitsknooppunten
Waterstof
verduurzamingsopgave
overstromingsrisico
Profilering als Hanzestad
Hittestress in bebouwd gebied
Benutte kansen meer verblijfsrecreatie en evenementen
Afname biodiversiteit, stikstof opgave
Uitnodigende (door)fietsroutes
versterken van deze kwaliteit,
Verduurzaming van de binnenstad
Benutten kansen ruimtelijke kwaliteit buiten binnenstad
Transitie agrarische sector Brug over de IJssel
Verduurzaming bedrijventerreinen
Inzet op vijf ontwikkelrichtingen Versterken groenblauw raamwerk
Cultuurnota
Verduurzaming bestaande woningvoorraad
04
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 4
Recreatieve druk vs. leefbaarheid
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
Inhoudsopgave KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN 07 09 11
1.1 DNA 1.2 Tijdlijn 1.3 Zutphen in de regio
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT 19 24 29 33 38 42 47
2.1 Wonen en voorzieningen 2.2 Welzijn en gezonde leefomgeving 2.3 Economie en werkgelegenheid 2.4 Mobiliteit en bereikbaarheid 2.5 Energie en duurzaamheid 2.6 Water, klimaat, natuur en landschap 2.7 Cultuurhistorie, toerisme en recreatie
BELEIDS-INVENTARISATIE 51 52
3.1 Conclusies op hoofdlijnen 3.1 Lijst met relevante beleidsdocumenten
BRONVERMELDING
05
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 5
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
1. Kenschets en kwaliteiten gemeente Zutphen
06
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 6
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
►
GEMEENTE ZUTPHEN
1. Kenschets en kwaliteiten gemeente Zutphen 1.1 DNA ►
In de zorgzame samenleving van de gemeente Zutphen
voor een uniek karakter. De Hoven is sterk verbonden met
wijken, het dorp Warnsveld en de buurtschappen Warken
staat het welzijn van de inwoners centraal. De gemeente
de stedelijke dynamiek van de binnenstad door haar ligging
en Bronsbergen. Sinds 2005 is Warnsveld, inclusief de
Zutphen kenmerkt zich dan ook door de aanwezigheid
aan de IJsselbrug, maar biedt ook rust en ruimte door haar
buurtschappen Warken en De Leesten, samengegaan
van tal van welzijns- en zorginstellingen met een lokale,
landschappelijke ligging aan de overzijde van de rivier. De
met de gemeente Zutphen. De verschillende wijken van
regionale en ook landelijke clientèle. Ook positioneert de
Hoven wordt gekenmerkt door een sterk verenigingsleven,
Zutphen hebben elk hun eigen karakter: Centrum en
gemeente zich binnen de regio met haar grote cultureel
ondernemende inwoners en diverse eigen gewoonten en
Noorderhaven, Noordveen, Waterkwartier, Zuidwijken,
aanbod, dat jaarlijks vele bezoekers naar de stad trekt.
tradities zoals het Heufs Volksfeest.2
Leesten en De Hoven.
Tevens neemt de gemeente Zutphen een belangrijke rol in
De gemeente Zutphen is verdeeld in zes verschillende
►
binnen de Cleantech-sector: zo is bedrijventerrein De Mars ►
Zutphen staat bekend als de ‘torenstad aan de Berkel en de
►
gekenmerkt door de aanwezigheid van het water van de
een voorloper op het gebied van circulaire economie.
IJssel en de Berkel: een afwisselend rivierenlandschap. Het
IJssel’. De sfeervolle binnenstad van Hanzestad Zutphen Sinds een aantal jaren is er in de gemeente Zutphen veel
landschap in het oostelijk deel van de gemeente kent een
stedelijke dynamiek samengaat met historische kwaliteiten
aandacht voor de aanpak van de sociaal-economische
meer agrarisch landschap met landgoederen, kampen en
van bijvoorbeeld de Walburgiskerk, Martinetsingel en
positie van haar inwoners (zie aanpak Krachtig Zutphen).
essen. Het landelijk gebied is een levendig en dynamisch
de IJsselkade. Natuur en water zijn binnen handbereik
In vergelijking met de regio wonen er in de gemeente
gebied dat veel verschillende vormen van gebruik kent.
en ondanks de stedelijke drukte liggen stille verborgen
naar verhouding meer mensen met een (relatief)
De identiteit van het gebied wordt gevormd door het
straatjes, groene hofjes en pleintjes om de hoek. De stad
kwetsbare sociaal-economische positie. Dit heeft
eeuwenlange samenspel tussen mens en natuur, waarbij
biedt ruimte voor ontplooiing van economische, recreatieve,
onder meer te maken met achterstandssituaties, multi-
het natuurlijk ontstane landschap bepalend is geweest voor
sociale en persoonlijke activiteiten.1
probleem huishoudens, maar ook met een wegtrekkende
het gebruik en in cultuur nemen van dit landelijk gebied.
werkgelegenheid, het voorzieningenniveau dat onder druk
Bepaalde delen van het landelijk gebied zijn al eeuwen
staat en toenemende vergrijzing.
geleden ontgonnen, andere delen zijn pas in de 20e eeuw
is een karakteristiek en aantrekkelijk gebied, waarin
►
►
De gemeente Zutphen wordt gekenmerkt door een diverse
23
tot cultuurlandschap gevormd.64
samenleving in de verschillende wijken die allemaal hun eigen samenstelling, geschiedenis en karakter hebben.
►
Warnsveld staat bekend om haar groene en bosrijke De naam Zutphen is afgeleid van het woord
Inwoners zijn over het algemeen te herkennen door
leefomgeving, een rijk aanbod aan cultuurhistorische
hun betrokkenheid bij maatschappelijke opgaven en als
elementen (kastelen, landgoederen) en een hoge sociale
‘zuidvenne’: een rivierduinencomplex tussen drassige
gastvrije, creatieve en initiatiefrijke mensen. De gemeente
cohesie.84 Het dorp heeft een oude dorpskern en een nieuw
veenweidegronden. De herkomst van deze naam duidt
kent dan ook een lange traditie van inwonersparticipatie.43
winkelcentrum.
op de ontstaansgeschiedenis van de nederzetting
in de samenleving.
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 7
►
Zutphen, die ontstond op een heuvel te midden van
De gemeente heeft aandacht voor inclusiviteit en diversiteit
07
Het landelijk gebied van de gemeente Zutphen wordt
►
De Hoven is een wijk met een dorps karakter. In De Hoven
drassige veenweidegronden tussen de rivieren de IJssel
zorgt de samenkomst van stadse en landelijke elementen
en de Berkel.85 Rond het jaar 1190 kreeg de toenmalige
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
nederzetting Zutphen stadsrechten. Hiermee behoort Zutphen tot de oudste steden van Nederland en is Zutphen tevens de oudste stad van Gelderland.85 ►
De gemeente Zutphen staat bekend om haar lange historie van rechtspraak, die begint in de 12e eeuw. Met het ontvangen van stadsrechten omstreeks het jaar 1190 kreeg Zutphen naast zelfbestuur ook een eigen rechtspraak. Rond 1450 wordt op het ‘s Gravenhof een rechtbank gevestigd (burgerzaal van het voormalige stadhuis). De rechtspraak die hier plaatsvond kreeg op regionale schaal een belangrijke functie: toen andere Gelderse steden ook stadsrechten verkregen, vormde de rechtspraak in Zutphen een model voor deze dochtersteden. De geschiedenis van Zutphen als justitiestad is ook in de 21e eeuw nog zichtbaar: de Burgerzaal is als monument behouden en sinds 1889 is aan de Martinetsingel een nieuw gerechtsgebouw gevestigd.105
Vier afbeeldingen die enkele belangrijke kenmerken van de gemeente Zutphen tonen: torenstad Zutphen, met haar historische binnenstad en de IJsselkade met de typerende witte koopmanshuizen. Bron afbeeldingen: gemeente Zutphen en respondenten Zutphen Spreekt
08
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 8
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040 ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN GEMEENTE ZUTPHEN
Zutphen wordt het bestuurlijk centrum van een graafschap aan de IJssel. Op het plein ’s-Gravenhof staat een representatieve
1.2 Zutphen door de jaren heen Op de oevers van de rivierstromen van de Berkel ontstaan ter hoogte van de huidige gemeente nieuwe
De gemeente Zutphen kent een
Doordat de Rijn doorbreekt ontstaat de IJssel als volwaardige Rijntak. De nederzetting nabij de nieuwe monding
nederzettingen gesticht op de hoogste gronden rivierduinen. Deze nederzettingen waren de kiemcel
rijke geschiedenis. Voordat we vooruit
van de Berkel in de IJssel was hiermee vermoedelijk van meet af aan versterkt.107
van latere, en deels nog bestaande nederzettingen, zoals Zutphen.107
gaan kijken, is het van belang te weten zich onderhevig aan
houten zaal waar de graaf zijn gasten een vorstelijke palts op het plein ontvangt. Metaalbewerking vormt een ‘s-Gravenhof gebouwd en de heren belangrijke activiteit in Zutphen en de van Zutphen worden als leengraven machtsbasis van de daar heersende graven van de bisschop aangesteld. 107 van Hamaland 107 Als reactie op de Vikingverwoestingen wordt omstreeks het jaar 900 de eerste grootschalige versterking van Zutphen aangelegd: de ringwalburg.107
550
300
hoe de gemeente
De bisschop van Utrecht wordt in 1046 landheer van het Zutphense graafschap en de burg. Er wordt
850
1046
900
a
politieke, sociale
Omstreeks 1230 wordt aan de
en sociale factoren
noordkant van de Berkel de Nieuwstad gesticht. Later deze eeuw krijgt de Nieuwstad een eigen parochiekerk: de
ROMEINSE TIJD nederzetting mogelijke nederzetting grafveld mogelijk grafveld munt (en)
op ruimtelijk gebied ontwikkeld heeft.
VROEGE MIDDELEEUWEN (tot ca. 800 na Chr.) nederzetting mogelijke nederzetting grafveld
N 0
Met behulp van de
3 km
Nieuwstadkerk (nu Sint-Jan). In 1312 werd de Nieuwstad onder één bestuur
munt (en) cultusplaats (Rom. tijd-middeleeuwen)
Met haar gunstige ligging aan de IJssel en de handelsvoorrechten trekt Zutphen veel kooplieden uit vooral het
Nieuwe Historische
Rijnland aan. In de 13e eeuw groeit de stad hierdoor snel. In deze periode worden koopmanshuizen en bakstenen huizen gebouwd.
Atlas van Zutphen (2022) en andere
Een bakstenen stadsmuur wordt aangelegd en de Berkel wordt verlegd naar zijn huidige loop door de stad. 107
openbare bronnen
met de stad Zutphen verenigd. Door middel van waterpoorten over de Berkel worden Zutphen en de Nieuwstad verbonden. De Berkelpoort bestaat nog altijd als symbool voor de vereniging van beide stadsdelen.107
1200-1350
geven we een (niet uitputtend) beeld van
b Tussen 1191 en 1196 verleende Graaf Otto I van Gelre en Zutphen stadsrechten aan Zutphen. Met het ontvangen van stadsrechten krijgt Zutphen zelfbestuur, een eigen rechtspraak, tolvrijheden, eigen jaar- en weekmarkten en andere voorrechten.107
1200-1300
in deze tijdlijn. c
een rol in het Noord-Europese koopliedennetwerk. Sinds 1449 maakt
In het rampjaar van 1572 voor Zutphen
Zutphen als Hanzelid prominent deel uit van de Keulse Drittel, de Hanzeregio die voor het grootste deel ten westen
vinden meermaals vernielingen en plunderingen plaats tijdens het verzet tegen de Spanjaarden. In 1577 wordt
van de Rijn lag. In de Hanzestad
de Spaanse bezetting van de stad beëindigd. In 1583 wordt de stad
Zutphen floreert de transitohandel.107
In 1586 vindt de Slag bij Warnsveld plaats. Het leger van de Noordelijke Nederlanden probeert Zutphen te veroveren op de Spanjaarden. 107
1572
patroonheilige van het kapittel wordt Walburga.107 Dit betreft de huidige Sint-Walburgiskerk.
1100 Tijdens het Beleg van Zutphen in
Door de verwoestingen in de stad en het platgebrande platteland
1591 verovert Prins Maurits de IJssellinie
kan Zutphen nauwelijks meer als
terug. Als gevolg van de belegeringen en
d
bezettingen staat de stad Zutphen vol met verwoeste en leeggeplunderde panden en is de bevolking gehalveerd.107
Zutphen opnieuw bezet door de Spanjaarden.107
1250-1550
jaren later wordt de herbouwde kerk ingewijd. De nieuwe
1191-1196
deze ontwikkelingen Sinds de 13e eeuw speelt Zutphen
Rond het jaar 1100 wordt de Zutphense kerk herbouwd. Enkele
1586
1591
regionaal centrum functioneren. De stad kreeg een nieuwe rol als frontierstad. Zutphen wordt één van de vestingsteden die de oostelijke grensgebieden van de Republiek moeten bewaken. Hiervoor worden onder andere de vestigingswerken vernieuwd.107
1600-1700
e f
09 09
► KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 9
g
► TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
► BELEIDSINVENTARISATIE
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
10
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 10
GEMEENTE ZUTPHEN
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
1.3 Zutphen in de regio ►
De gemeente Zutphen is gelegen in het noordoosten van
ligging, de betaalbaarheid en arbeidsmarkt van de regio
de provincie Gelderland. De gemeente ligt in de IJsselvallei
bieden goede vestigingswaarden.4
►
rechtbank, het theater, de bioscoop en de woonboulevard
en bevindt zich op de scheidslijn van de Veluwe, de Sallandse Heuvelrug en de Achterhoek. De gemeente
►
De binnenstad van Zutphen, het ziekenhuis, GGNet, de vervullen een regionale functie. Deze regionale functie
In het gebied rondom de gemeente Zutphen komen
van de gemeente Zutphen heeft zijn weerslag op onder
Zutphen grenst aan de gemeenten Voorst, Brummen,
verschillende wegen, spoorlijnen en waterwegen samen.
andere de koopstromen en de pendelverbindingen naar de
Bronckhorst en Lochem.
Binnen de regio wordt de gemeente Zutphen via meerdere
gemeente. Uit onderzoek naar de koopstromen in Oost-
►
provinciale wegen verbonden met het omliggende land. De
Nederland blijkt dat vooral inwoners van buurgemeente
De gemeente Zutphen behoort tot het Nationaal Landschap
snelwegontsluiting is voor de gemeente Zutphen beperkt.
Lochem vaak aankopen doen in de gemeente Zutphen.98
De Graafschap. Dit landschap kenmerkt zich als een
Per spoor wordt Zutphen verbonden met de overige
kleinschalig kampenlandschap dat rijk is aan historische
Stedendriehoek steden Apeldoorn en Deventer, de regio
elementen zoals landgoederen, buitenplaatsen, kastelen
Arnhem-Nijmegen, de Achterhoek en Twente. Over het
gemeente Zutphen onderdeel van verschillende
en monumentale boerderijen. In de Graafschap zijn relatief
water heeft Zutphen met het Twentekanaal een directe
samenwerkingsverbanden in Oost-Nederland. Zo maakt
veel bossen, bosjes, bosstroken en houtwallen te vinden.
verbinding met steden als Almelo, Hengelo en Enschede.
de gemeente onderdeel uit van Stichting Achterhoek
Als gevolg van ontginningen in het landschap heeft de
Ook de stad Deventer is door de rivier de IJssel met
Toerisme en werkt de gemeente samen met de acht andere
Graafschap een kenmerkende unieke waterhuishouding,
Zutphen verbonden.
Nederlandse Hanzesteden aan citymarketing.23
►
Op het gebied van recreatie en toerisme is de
waarbij beken een kunstmatig verloop hebben gekregen en diverse beeklopen met elkaar verbonden zijn.102 ►
►
Een deel van het beleid in de gemeente Zutphen wordt
►
Samen met de regio Achterhoek, provincie Gelderland, het
in regionale afstemming ontwikkeld. Bijvoorbeeld de
Waterschap Rijn en IJssel en waterbedrijf Vitens werkt de
De gemeente Zutphen maakt deel uit van de Regio
Regionale Energie Strategie (RES), die de gemeente
gemeente Zutphen aan diverse opgaven met betrekking tot
Stedendriehoek: het gebied rondom en tussen de steden
in samenwerking met de andere Gelderse Regio
water en klimaat(verandering). Dit gaat onder meer over
Apeldoorn, Deventer en Zutphen. In totaal omvat de Regio
Stedendriehoek-gemeenten heeft opgesteld.3
een gezamenlijke droogteaanpak.
Stedendriehoek het grondgebied van acht gemeenten: Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Heerde, Lochem
►
De economie van de Regio Stedendriehoek kenmerkt
In Oost Nederland hebben de provincies Gelderland
zich als veelzijdig en innovatief. Grote sectoren binnen de
en Overijssel in samenwerking met het Rijk een
samenwerkingsverband van overheden, ondernemers
regio zijn de gezondheidszorg, de industrie en de groot- en
Omgevingsagenda Oost ontwikkeld. Deze agenda gaat
en onderwijs uit de regio. Ze hebben een gezamenlijke
detailhandel. Ook is binnen de regio de maatschappelijke
voor verschillende thema’s in op de belangrijkste regionale
agenda op het gebied van duurzaamheid, brede welvaart,
waarde van bedrijventerreinen groot: circa 34% van de
kwaliteiten en opgaven, de benodigde acties en lopende
economie, mobiliteit en innovatie.3 Op het gebied van
totale werkgelegenheid in de regio is hier gevestigd. Met de
samenwerkingstrajecten. Voor de Regio Stedendriehoek
woningbouw heeft de regio de wens om aan de landelijke
aanwezigheid van De Mars huisvest de gemeente Zutphen
en de gemeente Zutphen wordt in de omgevingsagenda
woningbouwopgave bij te dragen met 21.000 nieuwe
één van de grootste bedrijventerreinen in de regio.
in het bijzonder aandacht besteed aan de potentie van het
woningen tot 2030. De landschapskwaliteit, de centrale
11
►
en Voorst en Zutphen. De Regio Stedendriehoek is een
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 11
5
cultureel erfgoed en de omgang met klimaatverandering
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
en natuur in relatie tot het watersysteem. Deze opgaven komen bijvoorbeeld tot uiting in de samenwerking met
Zutphen in de regio
het Rijk via de in 2022 lopende projecten ‘Verkenning Tichelbeeksewaard’ en het ‘MIRT project vaarweg Zutphen’.86
Legenda
Kaartbeeld ‘Zutphen in de regio’: Dit kaartbeeld toont de ligging van de gemeente Zutphen binnen de regio.
12
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 12
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
1.4 Online vragenlijst: Zutphen spreekt Tussen 13 september en 5 oktober 2022 vulden 591 inwoners
en woonwijk van een respondent kunnen het antwoord
van de gemeente Zutphen via het inwonerspanel ‘Zutphen
beïnvloeden. Zorgen en wensen richting de toekomst kunnen
spreekt’ van Moventem een vragenlijst in over de toekomst
voor iemand uit het Waterkwartier anders zijn dan voor
van de gemeente. 92 van de respondenten (enquête
iemand uit de binnenstad of Warnsveld. En misschien vindt
deelnemers) reageerden op de open link, 14 respondenten
een jongere andere onderwerpen belangrijk dan een oudere.
gaven hun input via straatinterviews en 485 via het panel.
In de vragenlijst is daarom gevraagd naar de woonwijk en
Inwoners van de gemeente werden bevraagd op hun ideeën
leeftijd van de respondenten. Hierdoor weten we dat 64%
over de mooiste plekken, wat de gemeente Zutphen kenmerkt,
van de respondenten 55 jaar of ouder is (zie figuur 1). De
de grootste uitdagingen en hun dromen voor de toekomst van
65- tot 74-jarigen vertegenwoordigen de grootste groep
de gemeente.
(33%) respondenten. De categorieën jonger dan 35 jaar en
1
ouder dan 74 jaar vertegenwoordigen de kleinste groepen
Figuur 1: De figuur toont de verdeling naar leeftijd van de
Deelnemers van de vragenlijst konden eveneens een foto
respondenten (beiden 6%). Hierop volgen de groepen tussen
respondenten. Bron: Moventem, 2022 (bewerking door
uploaden van mooie plekken en kwaliteiten van de gemeente
de 35-44 jaar (10%). Vanuit alle wijken is gereageerd op de
RUIMTEVOLK)
Zutphen. 283 inwoners reageerden op deze oproep en
vragenlijst. Hierin zijn het centrum van Zutphen (22%) en
stuurden hun foto in. Deze foto’s worden als illustratie gebruikt
Leesten (19%) het meest vertegenwoordigd (zie figuur 2).
in deze atlas (zie kaartbeeld ‘DNA Zutphen’) en de latere omgevingsvisie. Hieronder volgt een samenvatting van de
De verdeling naar leeftijd toont aan dat er vanuit de jongere
resultaten op hoofdlijnen. De uitgebreide rapportage van de
leeftijdscategorieën in beperkte mate is deelgenomen aan
resultaten is te vinden via de gemeentelijke website van de
deze vragenlijst, zeker wanneer wordt gekeken naar de
omgevingsvisie Zutphen: https://zutphen.nl/omgevingsvisie
verhouding van het aantal inwoners van de gemeente die tot
2
deze leeftijdscategorie hoort. Gedurende de totstandkoming
Respondenten
van de omgevingsvisie zal extra ingezet worden op het
Voor een goede duiding van de antwoorden op de vragen is
betrekken van jongeren en jongvolwassenen op andere wijzen.
het niet alleen van belang wat de antwoorden op de vragen zijn, maar ook wie deze vragen beantwoordt. De leeftijd
Natuur, het historische karakter en de sfeervolle omgeving omschrijven Zutphen het meest
Figuur 2: De figuur toont de verdeling naar herkomst (wijk en/of
01
Met het aantal respondenten kunnen met een betrouwbaarheid van 95% en
Inwoners van de gemeente Zutphen werden gevraagd naar
dorp) van de respondenten. Bron: Moventem, 2022 (bewerking door
een foutmargen van 4.01% uitspraken gedaan worden over de populatie.
de drie woorden die ze kiezen om de gemeente Zutphen te
RUIMTEVOLK)
beschrijven. De respondenten omschrijven Zutphen in sterke
13
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 13
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
mate met de woorden ‘natuur’ en ‘historisch/monumentaal’
het belangrijkst als ze vooruitblikken naar de gemeente in
voor de toekomst. De combinatie van modern en authentiek
(zie figuur 3). Verder zien ze de gemeente als sfeervol/gezellig
het jaar 2040 (37%, zie figuur 5). In mindere mate vinden
wordt door 20% van de respondenten gezien als belangrijk
en kleinschalig. Ook wordt de mooie ligging aan de IJssel
respondenten een uitgebreid en divers woningaanbod
om te behouden voor de toekomst. Deze respondenten zijn
en de Berkel genoemd. Slechts 1% omschrijft Zutphen als
belangrijk voor 2040 (16%). Ook noemen respondenten
voornamelijk 35 jaar of ouder. Opvallend is dat deelnemers
toeristisch.
de wens voor de gemeente Zutphen om toegankelijk en
onder de 35 jaar deze delen van de gemeente minder vaak
bereikbaar te zijn. Voornamelijk inwoners uit De Hoven
noemen: van deze groep vindt maar 10% de Noorderhaven
De stadskern als mooiste plek van de gemeente Zutphen, ook de IJssel en omgeving scoort hoog
noemden dit onderwerp vaak. Overige toekomstbeelden
en de IJsselkade belangrijke plekken om te behouden.De
die uit de vragenlijst naar voren kwamen zijn: bescherming
Noorderhaven brengt veel discussie teweeg, want op de vraag
Inwoners van Zutphen en Warnsveld waarderen de historische
en behoud van de huidige kwaliteiten zoals de historische
welke locatie in de gemeente juist niet goed past in 2040
kwaliteiten van de gemeente. De binnenstad met haar markten
uitstraling, een bruisend aanbod voor inwoners en
wordt de Noorderhaven ook door 21% van de respondenten
en steegjes ziet ruim een kwart van de respondenten als
bezoekers, een beweegvriendelijke gemeente die autoluw
genoemd. De reden die deze respondenten geven: de
mooiste plek. Delen van de binnenstad zoals de IJsselkade, de
is en de aanwezigheid van voldoende werkgelegenheid en
Noorderhaven is te grotesk en massaal gebouwd. Volgens
Martinetsingel (met de rechtbank, de Bleek en de stadsmuur),
opleidingsmogelijkheden.
13% van de respondenten passen de bedrijventerreinen in
de Walburgiskerk en ‘s Gravenhof worden specifiek als mooie
de toekomst ook niet bij Zutphen, dit vinden de respondenten
plekken benoemd. Deze plekken zijn ook ruimschoots terug te
Respondenten vinden de oude delen die het karakter van
tussen de 45 en 54 jaar het sterkst. De reden hiervoor is
vinden in het overzicht aan ingezonden foto’s (zie kaartbeeld
Zutphen vormen belangrijk om te behouden. Maar ook de
dat daar te weinig groen en te veel rommel is. Ook zijn de
‘DNA Zutphen’). Ook het landelijk gebied, de IJssel en haar
IJsselkade en het moderne Noorderhaven zijn belangrijk
bedrijfshallen volgens respondenten te massaal.
uiterwaarden en Warnsveld worden een aantal keer genoemd als mooie aspecten.
Zowel voorzieningenaanbod als cultuurhistorie onderscheiden Zutphen in de regio
3
De gemeente Zutphen onderscheidt zich op verschillende vlakken van de regio. Meer dan de helft van de respondenten (52%) vindt dat de gemeente zich vooral onderscheidt in het voorzieningenaanbod dat in Zutphen te vinden is. Datzelfde percentage respondenten noemt de cultuurhistorie van Zutphen ook als onderscheidende factor (zie figuur 4). 21% van de respondenten noemt de bereikbaarheid van Zutphen. Het minst onderscheidende van de rest van de regio is het woningaanbod van Zutphen. Er is in deze antwoorden geen verschil te zien tussen verschillende leeftijdsgroepen of respondenten uit verschillende wijken.
Duurzaamheid en een groene omgeving belangrijk voor de toekomst van Zutphen
Figuur 3: De figuur toont welke woorden respondenten in de enquête het meest benoemen om de gemeente Zutphen te beschrijven.
Groen en duurzaamheid vinden inwoners van Zutphen
Bron: Moventem, 2022 (bewerking door RUIMTEVOLK)
en Warnsveld, in alle leeftijdsgroepen en wijken, unaniem
14
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 14
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
Energietransitie, voldoende woningen en voorzieningen als belangrijkste uitdagingen toekomst van Zutphen
GEMEENTE ZUTPHEN
4
5
Inwoners van Zutphen en Warnsveld zien verschillende belangrijke uitdagingen voor de gemeente Zutphen. In de online vragenlijst werden respondenten gevraagd welke uitdagingen zij het meest belangrijk vonden. Maximaal twee antwoorden konden hierbij gekozen worden. 31% van de respondenten noemt de energietransitie als belangrijke opgave voor de gemeente, deze respondenten zijn vooral woonachtig buiten de gemeente Zutphen en inwoners van het centrum. De
Figuur 4: De figuur toont op welke vlakken de gemeente Zutphen
energietransitie is volgens de respondenten essentieel om de
zich het meest van de regio onderscheidt volgens respondenten.
gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan. Voldoende
Bron: Moventem, 2022 (bewerking door RUIMTEVOLK)
woningen ontwikkelen vindt 30% een belangrijke uitdaging. Voor de leeftijdsgroepen jonger dan 55 jaar is dit zelfs de belangrijkste uitdaging waar de gemeente Zutphen voor staat. Volgens de deelnemers verdient deze uitdaging aandacht, om hiermee jongeren en jonge gezinnen in de gemeente te behouden en om te voldoen aan de vraag naar betaalbare woningen. Nog eens 30% van de respondenten vindt het
Figuur 5: De figuur toont een ‘wordcloud’ met woorden die
aanbieden van voldoende voorzieningen voor alle leeftijden
respondenten gebruiken om de gemeente in 2040 te beschrijven.
een belangrijke uitdaging. Aandacht hiervoor is volgens hen
Bron: Moventem, 2022 (bewerking door RUIMTEVOLK)
nodig om de stedelijke dynamiek te behouden, maar ook om met name voor jongeren meer aanbod te realiseren. Verder worden een gezonde leefomgeving, klimaatverandering en een samenleving waarin iedereen mee kan doen elk door ongeveer 20% van de respondenten genoemd als uitdaging. Opvallend is dat een goede bereikbaarheid, vooral door de oudere leeftijdsgroepen, en de kwaliteit van het landelijk gebied, vooral door de jongere leeftijdsgroepen tot 45 jaar, bij deze vraag niet vaak als belangrijkste uitdagingen worden genoemd. Bij het toekomstbeeld dat inwoners voor 2040 schetsen kwamen deze onderwerpen echter wel vaak aan bod.
15
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 15
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
‘Onze volkstuin aan de Voorsterallee. Hier kom je tot rust, werk en leef je met de natuur en tref je andere mensen met groene vingers en interesses.’
‘Zelfs bij regen ademt het historische centrum van Zutphen sfeer.’
‘Ik vind het fantastisch dat zulke mooie bosgebieden zich zo dichtbij de stad bevinden.’
‘In de Zuidwijken maakt een groep vrijwilligers elke 3 maanden de wijk zwerfafval vrij.’
‘Op het moment van de foto zaten alle kinderen op school, want anders is het een groot feest in de speeltuin!’
Kaartbeeld ‘DNA van Zutphen’: DitDit kaartbeeld toont een impressie aan mooie plekken Zutphen enen Warnsveld. DeDe foto’s zijn ingezonden door deelnemers van dede vragenlijst ‘Zutphen Spreekt’. Kaartbeeld ‘DNA van Zutphen’: kaartbeeld toont een impressie aan mooie plekken Zutphen Warnsveld. foto’s zijn ingezonden door deelnemers van vragenlijst ‘Zutphen Spreekt’.
1616
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 16
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
2. Trends, ontwikkelingen en impact In dit hoofdstuk komt een zevental thema’s aan bod die een belangrijk raakvlak hebben met de (ontwikkeling van de) fysieke leefomgeving van de gemeente Zutphen. Deze thema’s zijn opgesteld op basis van het Dialoogstuk omgevingsvisie Zutphen (2020) en in samenspraak met het gemeentelijk kernteam omgevingsvisie Zutphen. In dit hoofdstuk benoemen we per thema de Zutphense context in tekst en op kaart: wat speelt er op dit moment in Zutphen (Zutphen nu). Vervolgens laten we zien welke trends en ontwikkelingen hierop impact hebben (Trends en ontwikkelingen). Dit beschrijven we op basis van landelijke, regionale en lokale trends. Daarnaast kan dit ook recent aangenomen beleid (lokaal, regionaal of nationaal) betreffen dat bepaalde ontwikkelingen tot gevolg heeft. We sluiten ieder thema af met het benoemen van een aantal belangrijke kansen en opgaven die we meenemen bij het ontwikkelen van de omgevingsvisie van de gemeente Zutphen (Kansen en opgaven).
17
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 17
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
2.1 Wonen en voorzieningen
Kaartbeeld ‘Wonen en voorzieningen’: Dit kaartbeeld toont de huidige situatie (inventarisatie) van de onderwerpen wonen en voorzieningen in de gemeente Zutphen.
18
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 18
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
2.1 Wonen en voorzieningen ZUTPHEN NU ►
De gemeente Zutphen telt in 2022 48.330 inwoners en
draagkrachtige huishoudens. Dankzij deze inzet is de
22.302 huishoudens. De afgelopen jaren (sinds 2010)
afgelopen jaren de beoogde verhuisketen geleidelijk op
kende Zutphen een groei van 1.460 inwoners (groei van
gang gekomen. In de Woonvisie 2019-2024 is vastgelegd
ca. 3%) en 1.526 huishoudens (groei van ca. 7%).6
dat vooral ingezet wordt op toevoegen van het middeldure
7A
(vanaf € 180.000 tot € 250.000) en duurdere koopsegment ►
De bevolking van de gemeente Zutphen vergrijst. Voor
(vanaf €250.000).10 Deze prijsgrenzen liggen momenteel
de gemeente geldt dat het aandeel 45-65 jarigen, 65-
vast in de Woonvisie van de gemeente Zutphen. Landelijk
75 jarigen en 75-plussers momenteel hoger ligt dan het
zijn deze prijsgrenzen de afgelopen jaren wat verschoven.
gemiddelde in Nederland (zie figuur 6).7 Senioren wonen
In 2023 wordt landelijk een betaalbaarheidsgrens van
steeds langer zelfstandig en hebben in toenemende
€355.000 gehanteerd.
mate ondersteuning en zorg nodig. In de buurten Welgelegen, Zwanevlot en De Brink, Deventerweg en
►
Binnen de verhuisbewegingen vanuit de gemeente Zutphen
Polbeek, Nieuwstad en Coehoornsingel, Stadskern,
naar elders in Nederland valt op dat jonge huishoudens
Figuur 7a: De figuur toont het percentage woningen naar
Warnsveldsewegkwartier-Zuid en Warnsveld is het aandeel
(tot 23 jaar en van 23 tot 35 jaar) en gezinnen met
eigendomsvorm in de gemeente Zutphen in 2021. Bron: CBS, 2020
65-plussers meer dan 30%.(zie kaartbeeld ‘Welzijn en
kinderen de gemeente naar verhouding vaker verlaten
gezonde leefomgeving’).21 ►
De gemeente Zutphen kent relatief veel sociale huurwoningen (hoger dan het Nederlands gemiddelde van 29%). 31% van de woningen in de gemeente Zutphen
6
7B
bestaat uit sociale huur, 13% van de woningen wordt verhuurd door een particuliere verhuurder en 56% is een koopwoning (zie figuur 7a).8 De wijk Leesten kent naar verhouding een groot aandeel koopwoningen (81%). Ook in De Hoven en Warnsveld ligt het aandeel koopwoningen sterk boven het gemeentelijke en landelijke gemiddelde. In het Waterkwartier bestaat de woningvoorraad juist voornamelijk uit huurwoningen (62%), waarvan het grootste gedeelte in bezit is van een woningcorporatie (zie figuur 7b).104 ►
Figuur 6: De figuur toont de bevolkingspiramide van de gemeente
Figuur 7b: De figuur toont het percentage huurwoningen in bezit van
De afgelopen jaren is, in het kader van ‘Krachtig Zutphen’,
Zutphen (blauw en groen) ten opzichte van Nederland (lichtgrijs) in
een woningcorporatie per buurt van de gemeente Zutphen. Bron:
tegemoet gekomen aan het bouwen voor de doorstro-
2021. Bron: CBS, 2022
CBS, 2020
mingsvraag en het realiseren van woningen voor de meer
19
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 19
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
dan oudere doelgroepen. Voor deze jonge huishoudens
reeds bestaande aanbod voor zorgdoelgroepen is de
en gezinnen is het beperkte aanbod op de woningmarkt
gemeente terughoudend in het bieden van ruimte voor
een verhuisreden. Ook starters, die voor het eerst
nieuwe huisvestings- en uitbreidingsinitiatieven voor
zelfstandig een woning betrekken, verlaten de gemeente
zorgdoelgroepen.12
9
Zutphen vaker.10 ► ►
De verschillende wijken van Zutphen en Warnsveld bieden
Zutphen en Warnsveld hebben een opgave in onderhoud,
een grote verscheidenheid aan ontmoetingsplekken
verduurzaming en kwaliteitsverbetering van de
(zie kaartbeeld ‘Welzijn en gezonde leefomgeving). De
woningvoorraad. 69% van de woningen in de gemeente
aanwezigheid van wijkcentra en andere laagdrempelige
Zutphen is gebouwd voor het jaar 1990. De gemeente kent
ontmoetingsplekken is een belangrijke voorwaarde voor de
met haar historische binnenstad een relatief groot aandeel
sociale cohesie en leefbaarheid van gebieden.
woningen dat voor 1945 gebouwd is (zie figuur 8).9 ►
De gemeente Zutphen bedient met een deel van haar
Figuur 9: De figuur toont de ontwikkeling en prognose voor het
voorzieningen de omliggende regio. Denk hierbij aan
inwoneraantal en het aantal huishoudens voor de gemeente Zutphen
het Gelre ziekenhuis, voortgezet onderwijs, Aventus
in de periode 2000-2050. Bron: ABF Research - Primos Prognose,
(MBO opleidingen), de Rechtbank Zutphen en culturele
2020
voorzieningen zoals het Theater Hanzehof, de bioscoop en het Luxor Theater. ►
Zutphen en Warnsveld kennen een sterk en gevarieerd
8
10
onderwijsaanbod. In de gemeente Zutphen zijn verschillende onderwijsinstellingen (primair en voortgezet) te vinden (zie kaartbeeld ‘Wonen en voorzieningen’). Enkele voorbeelden van voortgezet onderwijs in de gemeente zijn het Isendoorn college in Warnsveld, het, Eligant Lyceum, het Praktijkonderwijs Zutphen en het voortgezet speciaal onderwijs de Anne Flokstraschool. Wat betreft het middelbaar beroepsonderwijs heeft de school Aventus twee locaties in Zutphen. Hoger beroepsonderwijs of wetenschappelijk onderwijs is op dit moment niet binnen de gemeente gehuisvest, voor deze vervolgopleidingen zijn jongeren aangewezen op nabijgelegen steden zoals Deventer, Arnhem en Nijmegen. ►
Figuur 10: De figuur toont de verwachte ontwikkeling van het aandeel Figuur 8: De figuur toont het percentage woningen naar bouwjaar in
75-plussers als percentage van de bevolking in de periode 2022-
de gemeente Zutphen in 2022. Bron: BAG/ABF, 2020
2050 voor de gemeente Zutphen en Nederland. Bron: ABF Research
De gemeente Zutphen kent een hoge dichtheid van
- Primos Prognose, 2020
woonzorginstellingen met zowel een lokale als regionale functie voor kwetsbare doelgroepen. Vanwege het
20
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 20
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
TRENDS EN ONTWIKKELINGEN ►
►
►
Volgens de prognose (PRIMOS, 2021) groeit de gemeente
►
Vanaf 2018 nam in de gemeente Zutphen de instroom
Zutphen de komende jaren (2022-2040) met ongeveer 500
vanuit de Randstad in verhouding wat toe: van 4,3%
inwoners. Tussen 2040 en 2050 wordt vervolgens een
- 5,7% van alle verhuisbewegingen binnen en naar de
groei van 370 inwoners verwacht (zie figuur 9).13 Hierbinnen
gemeente in de periode 2014 - 2016 naar 5,8% - 7,5% in
neemt de komende jaren het aandeel 75-plussers in de
de periode 2018 - 2020. Kijken we naar de hele linie dan is
gemeente Zutphen fors toe. Dit aandeel ontwikkelt zich
de instroom van nieuwe inwoners in de gemeente Zutphen
van ongeveer 9% van de totale bevolking in 2021 naar
vanuit de rest van Nederland (buiten de Stedendriehoek en
ongeveer 17% in 2040 en 19% in 2050 (zie figuur 10).
de Randstad) het grootst (zie figuur 11).18
14
Volgens de prognose (PRIMOS, 2021) groeit het aantal
►
De vestigers vanuit de Randstad betreffen in 2020 in de
huishoudens in de gemeente Zutphen in de periode 2022-
Regio Stedendriehoek met name kleine huishoudens: 77%
2040 met ongeveer 1.400 huishoudens (zie figuur 9).
van alle gevestigde huishoudens bestaat uit alleenstaanden
15
11
of meerpersoonshuishoudens zonder kinderen uit vrijwel
Figuur 11: De figuur toont het aandeel van recent verhuisden
Vanuit de Nationale Bouw- en Woonagenda lanceerde
alle leeftijdscategoriën.16 Deze vestigers betrokken in
(inclusief binnengemeentelijk), afkomstig uit de Randstad in de
het Rijk in 2022 een richtlijn voor woningbouw tot en met
2020 in de Regio Stedendriehoek, waaronder gemeente
periode 2018-2020. Uit het figuur blijkt dat van alle verhuizingen
2030. Onderdeel van de afspraken tussen Rijk en regio’s is
Zutphen, beduidend grotere woningen dan huishoudens
binnen en naar de gemeente Zutphen, zo’n 5,8% - 7,5% bestond uit
dat twee derde van alle nieuwbouw betaalbaar moet zijn,
uit de eigen regio. Dit hangt samen met het feit dat het
huishoudens die vanuit de Randstad naar de gemeente kwamen.
en minimaal 30% uit sociale huisvesting moet bestaan.
ook vaker koopwoningen zijn, die gemiddeld genomen
Bron: CBS, 2020
groter zijn dan huurwoningen en met het feit dat het vaker ►
De druk op de woningmarkt is in de gemeente Zutphen
eengezinswoningen zijn, die gemiddeld groter zijn dan
voelbaar. Omdat de woningprijzen oplopen, zijn er
appartementen.18
minder kansen voor huishoudens die op basis van hun inkomen afhankelijk zijn van goedkoop en middelduur woningaanbod. Dit betreft vaak jonge huishoudens en gezinnen - de groepen die voor de ‘demografische draagkracht’ juist van belang zijn om te behouden. Jonge huishoudens en gezinnen verlieten de gemeente Zutphen de afgelopen jaren in verhouding vaker. Voor de groep tot 23 jaar heeft dat vaak te maken met het volgen van een studie elders. Voor de groep 1-2 persoons huishoudens in de leeftijdsgroep 23-35 jaar en gezinnen is het aanbod op de woningmarkt te beperkt, waardoor zij in verhouding vaker wegtrekken. Zeker de starters op de woningmarkt, die voor het eerst een eigen huishouding gaan voeren, verlaten de gemeente Zutphen vaker.10
21
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 21
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
KANSEN EN OPGAVEN VOOR DE OMGEVINGSVISIE ►
Een belangrijke opgave voor de gemeente Zutphen is
►
De gemeente Zutphen streeft naar een passende
►
Er liggen kansen voor de gemeente Zutphen om met
het zorgen voor een gebalanceerde woningmarkt. Dit
schaalsprong, naar een bevolkingsomvang van circa
haar regionale voorzieningen zoals het ziekenhuis, de
betekent dat er voldoende woningen moeten zijn voor
55.000 inwoners (nu 48.000 inwoners). De groei is in lijn
Rechtbank en het culturele aanbod de omliggende regio te
álle doelgroepen en in het bijzonder jongeren, starters,
met de regionale ambitie zoals gesteld in het addendum
blijven bedienen en haar positie als centrumgemeente te
jonge gezinnen en ouderen. Dit betekent ook voldoende
op de regionale woonagenda Cleantech Regio (Regio
versterken.
woningaanbod in het betaalbare segment en hierbinnen
Stedendriehoek). De regio zet hier op in met het oog op het
ook sociale huisvesting. Het hebben van voldoende aanbod
voorzieningenniveau, de vraag naar wonen in de regio en
aan betaalbare woningen is een belangrijke voorwaarde
de demografische ontwikkeling. Hiervoor is afgesproken
behouden van laagdrempelige ontmoetingsplekken in
om voldoende (jonge) arbeidskrachten in de gemeente te
de komende jaren de woningbouwproductie te versnellen.
álle wijken en dorpen voor jong en oud ten behoeve van
behouden en aan te trekken. Het op gang brengen van de
In de gemeente Zutphen wordt ingezet op het toevoegen
de sociale cohesie en leefbaarheid.
verhuisketen en het bevorderen van doorstroming zijn
van 2.700 woningen in de periode 2020-2030 en, voor
belangrijke uitdagingen die bijdragen aan het creëren van
zover dat past bij de verdere ontwikkeling en kwalitatief
voldoende, passend aanbod.
inpasbaar is, eveneens een toevoeging van 2.700
16
►
Een belangrijke opgave in de gemeente Zutphen is het
woningen in de periode 2030-2040.16 Voor alle nieuwbouw ►
De (sterke) vergrijzing van inwoners en de toename
liggen er kansen om deze levensloopbestendig, duurzaam,
van het aandeel kleinere huishoudens zorgen voor een
natuurinclusief en met aandacht voor de gezondheid te
veranderende woonbehoefte voor de toekomst. Hierbij
ontwikkelen.
speelt mee dat een tekort aan reguliere ouderenzorg dreigt. Levensloopbestendige nieuwbouw en aanpassingen in de
►
Er liggen kansen voor de gemeente Zutphen om in te
huidige voorraad zijn nodig om op deze ontwikkelingen in
spelen op de aantrekkende bovenregionale woningvraag
te spelen met een passend woningaanbod. Binnen deze
uit het westen, maar ook uit het oosten (Achterhoek).
opgave moet op zoek gegaan worden naar maatwerk
Deze extra woningvraag komt over het algemeen van
per locatie om te komen tot een passend aanbod. Hierbij
huishoudens die ‘iets te kiezen hebben’ en vraagt om
liggen mogelijkheden om nog meer (dan al gebeurt)
(nieuwe) aantrekkelijke (en exclusieve) woonmilieus.
te experimenteren met vernieuwende woonvormen, zoals Collectief Particulier Opdrachtgeverschap
►
Een groot deel van de woningen dat nodig is in de
(CPO), Knarrenhoven en het splitsen van bestaande
gemeente Zutphen staat er al. De woonbehoefte
woningen, transformatie van bedrijfspanden of extra
van de toekomst zal dus grotendeels landen in de
woonmogelijkheden in de binnenstad.
bestaande woningvoorraad. Een groot deel van deze woningvoorraad is voor het jaar 1990 gebouwd en vraagt
►
Het versterken van het sociaal-economische evenwicht
om een (energetische) kwaliteitsslag. Herstructurering
in de samenleving is een grote opgave in de gemeente
van verouderde wijken biedt koppelkansen om gelijktijdig
Zutphen en de regio. Voor de gemeente Zutphen liggen er
duurzame en klimaatadaptieve maatregelen door te
kansen in het realiseren van een complementair en divers
voeren.19
woningaanbod in de verschillende woonwijken, om zo een palet aan doelgroepen met verschillende bestedingsruimte te kunnen bedienen.
22
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 22
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
2.2 Welzijn en gezonde leefomgeving
Kaartbeeld ‘Welzijn en gezonde leefomgeving’: Dit kaartbeeld toont de huidige situatie (inventarisatie) van de onderwerpen welzijn en gezonde leefomgeving in de gemeente Zutphen.
23
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 23
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
2.2 Welzijn en gezonde leefomgeving ZUTPHEN NU ►
Het rapport Krachtig Zutphen constateert dat de gemeente
►
Veel inwoners van de gemeente Zutphen voelen zich
een relatief zwakke sociaal-economische positie kent.
(wel eens) eenzaam: 47% van de inwoners van de
De gemeente Zutphen heeft te maken met veel mensen
gemeente is matig eenzaam en 11% is (zeer) ernstig
in een achterstandssituatie en relatief veel multiprobleem-
eenzaam. Dit aandeel komt sterk overeen met het landelijk
huishoudens. Ook ligt er een relatie met het wegtrekken
gemiddelde.103 Eenzaamheid komt voor in verschillende
van werkgelegenheid, voorzieningen die onder druk staan
leeftijdsgroepen, ook onder jongeren. Van de 65-plussers in
en een toenemende vergrijzing. Vanuit het gemeentelijk
de gemeente Zutphen was in 2020 33% matig eenzaam en
beleid wordt er al jaren gewerkt om dit te verbeteren
9% (zeer) ernstig eenzaam. Bij een kwart van de ouderen
door nauw samen te werken met ketenpartners en
is er sprake van sociale en/of emotionele eenzaamheid.
vrijwilligersorganisaties, door bewust in te zetten op een
In Noord- en Oost Gelderland is dit respectievelijk 39% en
sterke sociale basis in elke wijk, door een op preventie
9%.27 In verhouding scoort de gemeente Zutphen dus qua
gerichte armoedeaanpak te hanteren en door in te zetten
eenzaamheid onder 65-plussers beter.
op sterk onderwijs en de verbinding tussen onderwijs en arbeidsmarkt.
23, 43
12
Figuur 12: De figuur toont de de ontwikkeling van het besteedbaar inkomen per huishouden (x €1.000) voor de gemeente Zutphen en
►
De gemeente Zutphen scoort ruim voldoende op
Nederland in de periode 2015-2019. Bron: CBS, 2020
leefbaarheid (volgens de Leefbaarometer van 2020). ►
Het besteedbaar inkomen is in de gemeente Zutphen
Leefbaarheid is de mate waarin de leefomgeving aansluit
lager dan dat van vergelijkbare gemeenten (gecorrigeerd
bij de voorwaarden en behoeften van inwoners. Het
voor verschillen in grootte en samenstelling van het
aspect ‘voorzieningen’ levert in de gemeente de grootste
huishouden).29 Het besteedbaar inkomen in de gemeente
negatieve bijdrage aan de totaalscore. Op onderdelen zoals
Zutphen is in 2019 gemiddeld €40.600. Landelijk ligt dit
‘sociale samenhang’ scoort de gemeente Zutphen hoger
gemiddelde op €45.400 (zie figuur 12).22
dan het Nederlands gemiddelde. Tussen de verschillende
13
wijken is een verschil in de totaalscore zichtbaar: zo ►
Het percentage kinderen in de gemeente Zutphen dat een
scoort Warnsveld zeer goed op de leefbaarheid, en krijgt
vorm van jeugdhulp ontvangt ligt hoger dan het landelijk
Waterkwartier een voldoende (zie figuur 13). Het verschil
gemiddelde. In de gemeente Zutphen ligt dit percentage
in de leefbaarheid tussen deze wijken wordt vooral
op 12%, landelijk is dit 10%.26 Daarnaast groeien er in de
veroorzaakt door het aspect ‘overlast & onveiligheid.29
20
gemeente Zutphen, in vergelijking met Nederland, naar verhouding meer jongeren op met gescheiden ouders, in
►
De mate waarin de leefomgeving inwoners uitnodigt om
eenoudergezinnen en/of in huishoudens waar sprake is van
te bewegen wordt o.a. bepaald door de aanwezigheid
armoede. De gemeente Zutphen zet zowel in op versterking
van sportaccommodaties, sport- en speelplekken,
van de pedagogische samenleving en op preventie van
voorzieningen en recreatief groen (zoals parken). Met
problemen, als op de beschikbaarheid van kwalitatief goede
de aanwezigheid van onder andere vijf sportparken,
Figuur 13: De figuur toont voor de gemeente Zutphen de
jeugdhulp voor kinderen die dat nodig hebben.
vier sporthallen, elf gymzalen, twee zwembaden en een
leefbaarheid op wijkniveau. Bron: leefbaarometer.nl, 2020
31
gepland beweegpark kent de gemeente Zutphen een
24
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 24
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
GEMEENTE ZUTPHEN
divers aanbod aan sportvoorzieningen. Daarnaast biedt
bodem anno 2022 nog verontreinigd. In de rest van de stad
Zutphen. Naar verwachting daalt het aantal potentiële
ook de nabijheid van groen en landschap in en rondom
en in het landelijk gebied van Zutphen is de bodemkwaliteit
mantelzorgers per 85+-er in de gemeente naar minder
Zutphen en Warnsveld ruime mogelijkheden om buiten
over het algemeen goed.
dan 5 personen (zie figuur 14).32 Ook is het de vraag of er
93, 94
voldoende zorgpersoneel bereikbaar blijft om de grotere
te bewegen. De meeste buurten kennen een redelijk tot goede mate van beweegvriendelijkheid, vergelijkbaar met
►
Geluidshinder heeft grote invloed op het welzijn van
zorgvraag op te vangen.
het Nederlands gemiddelde. Hiermee biedt de gemeente
inwoners en op de kwaliteit van de leefomgeving. In
een goede uitgangspositie voor een gezonde leefomgeving
2020 ervaarde 55% van de 18-65 jarigen in de gemeente
(zie kaartbeeld ’Welzijn en gezonde leefomgeving).
Zutphen matige tot ernstige geluidshinder. De gemeente
de zorgkosten voor de gemeente stijgen en het aandeel
Zutphen scoort hiermee gemiddeld; het percentage komt
inwoners met (ernstige) eenzaamheid toenemen.32 De
De ervaren gezondheid van de inwoners van de
overeen met het aandeel volwassenen in de regio Noord-
gemeente Zutphen heeft de ambitie om in te zetten op
gemeente Zutphen komt overeen met het landelijk
en Oost-Gelderland dat matige tot ernstige geluidshinder
het zoveel mogelijk voorkomen van langdurige en/of
gemiddelde. In 2020 ervaarde ruim driekwart (78%) van de
ervaart. De geluidshinder wordt voornamelijk veroorzaakt
ernstige eenzaamheid door o.a. het versterken van de
inwoners van de gemeente Zutphen hun gezondheid als
door brommers/scooters, door wegverkeer <50 km per uur
(woon)omgeving, bijvoorbeeld door het faciliteren van
(zeer) goed. Landelijk is dit 78,4%. De ‘ervaren gezondheid’
en door buren. Geluidshinder door bedrijventerreinen en
goede vervoersverbindingen, specifieke woonvormen
geeft aan welk oordeel een persoon heeft over zijn of
industrie aan de noordkant van Zutphen, vindt vooral plaats
voor senioren, een divers voorzieningenaanbod
haar eigen gezondheid. Dit gaat zowel om lichamelijke als
op de bedrijventerreinen zelf.95, 96
voor verschillende doelgroepen en het inzetten op
geestelijke gezondheid.28 ►
►
TRENDS EN ONTWIKKELINGEN
Bedrijven, industrie en verkeer zijn drie belangrijke bronnen van luchtverontreiniging. Uit onderzoek van de Gelderse
►
De huidige inflatie zorgt ervoor dat dagelijkse
GGD-en naar concentraties van fijnstof, roet en NO2
levensmiddelen duurder worden. Daarnaast hebben
blijkt dat de luchtkwaliteit in de gemeente Zutphen iets
huishoudens te maken met ongekende hoge energielasten
beter is dan het provinciale gemiddelde. Toch is ook in
door de energiecrisis. Deze ontwikkelingen hebben
de gemeente Zutphen luchtverontreiniging een belangrijk
een duidelijk negatieve impact op de portemonnee van
aandachtspunt voor de gezondheid.30
inwoners en zorgen ervoor dat er steeds meer huishoudens
►
In de komende jaren zullen, onder andere door vergrijzing,
groenvoorzieningen die ontmoetingen stimuleren.35
14
moeite hebben om rond te komen.43 In 2021 was in de ►
De kwaliteit van de bodem heeft invloed op toekomstige
gemeente Zutphen ongeveer 9% van alle huishoudens
ontwikkelingen. Wanneer een bodem verontreinigd
(omgerekend ongeveer 2.000 huishoudens) meer dan 10%
is heeft dit negatieve effecten voor de natuur en (in
van het inkomen kwijt aan energiekosten. Dit percentage
sommige gevallen) de gezondheid van inwoners. In de
huishoudens ligt iets boven het landelijk gemiddelde in
gemeente Zutphen speelt bodemverontreiniging vooral
2021 van 8% van alle huishoudens.92
bij industrieterrein De Mars, als gevolg van de industriële activiteiten die hier sinds eind 19e eeuw plaats hebben
25
Figuur 14: De figuur toont de ontwikkeling en prognose van de ‘oldest old support ratio’: de verhouding tussen het aantal 85-plussers en het
Gezien de verwachte vergrijzing wordt een steeds
aantal 50-74 jarigen. De OOSR geeft aan hoeveel mensen potentieel
gevonden. Op het zuidelijk deel van De Mars is de bodem
groter beroep gedaan op beschikbare mantelzorgers,
in staat zijn informele zorg te bieden aan één 85-plusser. Door de
inmiddels gesaneerd ten behoeve van de realisatie van
wijkverpleging en levensloopbestendige woningen in
vergrijzing raakt deze verhouding in de toekomst uit balans en zijn
Noorderhaven. Dit is de bodemkwaliteit op deze locatie ten
de gemeente Zutphen. In 2015 waren er bijvoorbeeld nog 5
er minder mantelzorgers beschikbaar om informele zorg te bieden.
goede gekomen. Op het noordelijk deel van De Mars (waar
tot 10 potentiële mantelzorgers (aantal inwoners van 50-75
Bron: CBS en PBL, 2018
nog steeds bedrijven en industrieën zijn gevestigd) is de
jaar) per inwoner van 85 jaar en ouder in de gemeente
KENSCHETS EN KWALITEITEN GEMEENTE ZUTPHEN
20230209_5.22.115_Zutphen omgevingsvisie atlas.indd 25
►
TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN IMPACT
BELEIDSINVENTARISATIE
16-02-2023 11:56
ATLAS GEMEENTE ZUTPHEN 2040
►
GEMEENTE ZUTPHEN
De laatste jaren, mede door de corona pandemie, zijn
gebruikte medicijnen komen hierdoor - in lage concentraties
specifiek de eenzaamheidsgevoelens onder jongeren
- vaker voor in het oppervlakte- en grondwater. Ook de
en jongvolwassenen sterk gestegen. Daarnaast wordt het
fluctuerende afvoer van rivieren, als gevolg van droogte
aantal jongeren dat een vorm van jeugdhulp nodig heeft
of hevige overstromingen, kan de kwaliteit van het (drink)
steeds groter. Het hebben van voldoende sociaal contact is
water negatief beïnvloeden.90
15
voor veel jongeren een belangrijke factor voor hun welzijn. Dit vraagt om een leefomgeving met voldoende passende voorzieningen, voor zowel jonge jongeren, oudere jongeren en jongvolwassenen.89 ►
Naar verwachting verdubbelt het aantal mensen met dementie in de gemeente Zutphen tussen 2020 en 2040. Dit aantal neemt toe met ongeveer 970.33 Dementie
Figuur 15: De figuur toont de prognose voor het aantal inwoners met
maakt mensen vaak verward, angstig of achterdochtig.
dementie in de gemeente Zutphen voor de periode 2020-2050. Bron:
Het vergeten van de simpelste dagelijkse handelingen
Alzheimer NL - ABF Research, 2021
maakt onzeker. Veel mensen krijgen ermee te maken als mantelzorger, als buurman of buurvrouw, werkgever of medewerker (zie figuur 15).34 ►
Klimaatverandering kan gezondheidsrisico’s (zoals uitdroging en oververhitting door hittestress) met zich meebrengen, met name voor ouderen. De aandacht voor en het belang van het vergroenen van de leefomgeving groeit hierdoor.
►
Er is steeds meer aandacht voor het ontwikkelen van een beweegvriendelijke leefomgeving. Voor een goede mentale en fysieke gezondheid is het van belang dat de nabije omgeving van inwoners uitnodigt om te sporten, spelen en bewegen. Hierbij valt te denken aan de aanwezigheid en nabijheid van sport- en speelplekken, van wandel- en fietsroutes en van (stedelijk) groen.43, 88