302118RH 2022_BW_00140

83/387

7

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

Zutphen, 1914

Afbeelding Lunette-eiland in directe omgeving

84/387

8

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

De vestingwerken in 1823. In geel de Spittaalderkamp (= De Vijf Morgen). De dikke rode lijn is het nog bestaande stuk vestinggracht.

Detail voormalig grachtenverloop ter plaatse van het Lunette-eiland.

85/387

9

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

2.1.4

Historie gevangenis

Nederland kende eind negentiende eeuw een hausse aan nieuwbouw van justitiële gebouwen. De aanleiding hiertoe was het nieuwe Wetboek van Strafrecht uit 1881 en de Gestichtenwet uit 1884, waarin bepaald werd dat ieder rechtsarrondissement (zoals Zutphen) een eigen huis van bewaring (een gevangenis voor verdachten en gestraften die wachten op een plaatsing in een andere gevangenis) moest bezitten. Het gebeurt in een periode die gekenmerkt wordt door een groot aantal veranderingen. Vanuit het buitenland kwam een nieuwe manier van opsluiten overwaaien die men wilde verankeren in de grondwet. Gezamenlijke opsluiting werd volgens de nieuwe opvatting gezien als een broeinest van criminaliteit waardoor men steeds meer overging tot cellulaire opsluiting. Ook werd een betere hygiëne verwacht door het feit dat de gevangenen nu niet meer in contact kwam met medegevangenen. Deze rechtbanken en gevangenissen zijn gebouwd aan de hand van ontwerpen van justitiearchitect (‘ingenieur-architect der gevangenissen en gerechtsgebouwen’) Johan Frederik Metzelaar. Door deze manier van eenzame opsluiting ontstond een cellentekort, zo ook in Oost-Nederland. Zutphen kwam hierdoor als arrondissementsplaats in aanmerking als vestigingsplaats voor een gevangenis. In 1885/86 wordt gelijktijdig met de rechtbank en het bijbehorende Huis van Bewaring aan de Lunettestraat een gevangenis gebouwd.

Na onderhandeling werd door de gemeente een perceel grond aan de rand van de stad, de zogenaamde lunetten wambuis G, verkocht voor een bedrag van 6000 gulden. Metzelaar ontwierp voor dit terrein een gevangenis met oorspronkelijk 45 à 50 cellen. De bouw werd gerealiseerd door fa. H.J. Haytink uit Zutphen die de klus voor een bedrag van 83.790 gulden had aangenomen. Het oorspronkelijke gebouw, dat nog steeds deel uitmaakt van het complex, bestond uit een voorgebouw met begane grond en zolderverdieping. Links bevond zich de directeurswoning en rechts directeursbureau, regentenkamer, administratie portiers vertrek en een bezoekruimte. Het gevangenisgebouw had twee verdiepingen waar hoofdzakelijk mannelijke gedetineerde werden gehuisvest. Er was een kleine afdeling voor vrouwen. Het gebouw had geen keukenvoorziening, eten werd van buiten aangeleverd.

Plattegrond oorspronkelijke bouwtekening (1885)

86/387

10

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

Gevels en doorsneden oorspronkelijke bouwtekening (1885)

Zeven jaar later in 1903 werden al 107 cellen bijgebouwd naar een ontwerp van Willem Cornelis Metzelaar (zoon van J.F. Metzelaar) Na een aanvankelijk voortvarende bouw en bezetting komt in 1928 echter een ommekeer. Wegens de vermindering van het aantal veroordeelden wordt de Strafgevangenis Zutphen buiten gebruik gesteld. In 1929 wordt een nieuwe wet aangenomen die voor de Zutphense Strafinrichting een nieuwe toekomst betekent. Het 'Instituut van de bijzondere gevangenis voor jongelieden' (18 tot 23 jaar) is een feit. Opvoedkunde, resocialisatie en hervorming zijn kernwoorden van dit nieuwe beleid. In 1932 werd begonnen met de ingrijpende verbouwing om aan de nieuwe eisen te kunnen voldoen. De opening werd door geldgebrek tijdens de crisisjaren tot 22 september 1937 uitgesteld. Wel kreeg de directeur een eigen woning, kwam in het hoofdgebouw een bibliotheek (tevens onderwijsruimte) en kwamen een modernere bad afdeling en keuken. Ook de stalleskerk werd uitgebroken tot een 'gewone' kerk. Het omliggende terrein werd opgehoogd omdat dit met hoog water onderliep en werd uitgebreid met 4 ha. waarop sportvelden en een tuin verrezen.

2.1.5

Menselijke invloeden en archeologische verwachting

Voor het gebied is op de archeologische verwachtingskaart aangegeven dat deze laag is omdat de ondergrond van het Lunette-eiland is verstoord. Het ligt echter wel op de wat hogere dekzandrug. Tevens is het terrein een onderdeel van de verdedigingslinie van Zutphen geweest. Dat zou kunnen betekenen dat er in de bodem nog archeologische informatie aanwezig zou kunnen zijn. Ter plaatse van de zuidelijke rand van het plangebied waar voorheen de rand van de lunetten lag wordt rekening gehouden met (middel)hoge archeologische verwachtingen.

87/387

11

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

2.2

Stedenbouwkundige ligging

Het Lunette-eiland bevindt zich ten zuidoosten van de binnenstad van Zutphen en centraal in de wijk Waterkwartier. Het Lunette-eiland wordt aan de zuidzijde begrensd door de gracht die grenst aan de Vijfmorgenstraat, aan de oostzijde door de voormalige sportvelden van de jeugdgevangenis (de Lunettetuin), aan de noordzijde door de gracht die grenst aan de woonbebouwing van de Spittaalderkamp. In het westen vormt de gracht langs de Lunettestraat de grens.

Topografische kaart schaal 1: 20.000 (2000x2000m)

Topografische kaartschaal 1: 10.000 (1000x1000m)

88/387

12

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

Topografische kaart schaal 1: 5.000 (500x500m)

2.3

Bereikbaarheid

Het terrein is aan de westzijde te bereiken via de Emmerikseweg / Wambuisstraat of Gerard Doustraat / Lunettestraat. Gedurende de bouwwerkzaamheden is het terrein aan de oostzijde te bereiken via de Thorbeckesingel / Vijfmorgenstraat. Dit betreft een zogenaamde bouwstraat, die na voltooiing van de werkzaamheden wordt verwijderd.

2.4

Analyse Gevangenisterrein

2.4.1

Perceel en belendingen

Kadastrale gegevens Het perceel is kadastraal bekend als Lunettestraat 1 t/m 13, 7204 NK Zutphen Kadastrale gemeente: Zutphen, sectie: C, nummers 3763, 3773 en 3774.

89/387

13

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

Luchtfoto met kadastrale grenzen

Het perceel heeft geen belendingen omdat het aan drie zijden wordt omzoomd door een gracht. Aan de oostzijde wordt het terrein begrensd door het voormalige sportveld, thans ontwikkeld als Lunettetuin.

2.4.2

Groenstructuur

Op het terrein zijn een aantal karakteristieke inlandse loofbomen aanwezig. Deze staan voornamelijk direct langs de westelijke toegangsweg en solitair op het terrein. Deze bomen dienen te worden gehandhaafd.

90/387

14

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

2.5

Analyse Gevangenisgebouwen

Het object bestaat in hoofdzaak uit 3 historische elementen: -

Het hoofdgebouw (1) met voorzieningengebouw (1a) met daar achter liggende cellengebouw (1b) uit 1885/86; Vijf dienstwoningen ten zuiden van het hoofdgebouw (2); De directeurswoning ten noorden van het hoofdgebouw (3);

Het cellengebouw uit 1903 (4), het bouwdeel met de werkzalen (5) diverse ondergeschikte gebouwen (6) en de gevangenismuur (7) zijn inmiddels gesloopt.

Afbeelding Bouwdelen gevangenis 1 Gevangenisgebouw met: 1a Hoofdgebouw (te handhaven, indien mogelijk) 1b Cellengebouw 1886 (te slopen) 2 Dienstwoningen (te handhaven) 3 Directeurswoning (te handhaven) 4 Cellengebouw 1903 (reeds gesloopt) 5 Werkplaatsengebouw (reeds gesloopt) 6 Diverse ondergeschikte gebouwen (reeds gesloopt) 7 Gevangenismuur (reeds gesloopt)

91/387

15

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

2.5.1

Gevangenisgebouw (Lunettestraat 3)

Het Gevangenisgebouw (bouwdeel 1) is in 1885-1886 gebouwd naar een ontwerp van J.F. Metzelaar en bestaat uit een hoofdgebouw (1a) en het daarachter achterliggende cellengebouw (1b). Het hoofdgebouw (1a) is een gebouw van twee lagen onder een flauw hellend zadeldak. De hoofdvorm van het gebouw is eenvoudig en symmetrisch. De enige bijzondere elementen waren in het oorspronkelijke ontwerp aanwezig rondom de hoofdtoegangsdeur. Bij een latere verbouwing zijn deze ornamenten verwijderd en zijn de gemetselde ornamenten aan het oog onttrokken door een witte pleisterlaag. Onderzocht moet worden hoe de bouwkundige staat is van het gebouw om te kunnen beslissen of het gebouw kan worden gehandhaafd. Midden achter het hoofdgebouw staat het cellengebouw (1b) uit 1886. Dit gebouw is ook een tweelaags gebouw met van oorsprong een grote ruimte onder de kap. In de jaren ’70 is de kap verwijderd en zijn de muren hoger opgetrokken ten behoeve van de realisatie van een sportzaal. Dit gebouw wordt gesloopt.

2.5.2

Dienstwoningen (Lunettestraat 5, 7, 9, 11 en 13)

Deze dienstwoningen (2) die rond 1905 zijn gebouwd bestaan uit twee bouwlagen met metselwerk onder een hellend dak. Deze woningen blijven gehandhaafd en zijn intussen opgeknapt.

2.5.3

Directeurswoning (Lunettestraat 1)

Deze woning (3) is in 1932 gebouwd als directeurswoning. De woning is een gebouw in dertiger jaren stijl van twee lagen onder een hellend dak. De achterzijde van het perceel wordt gevormd door de gevangenismuur. De directeurswoning blijft gehandhaafd, deze is in particulier bezit en wordt momenteel opgeknapt.

92/387

16

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

3

Stedenbouwkundige ontwerpvisie

3.1

Inleiding Uit de voorgaande analyse van de stedenbouwkundige situatie blijkt dat het Lunette-eiland en de gevangenis altijd een bijzondere en autonome positie hebben gehad. Vanaf het moment dat het terrein op Lunetten Wambuis G door het Rijk is aangekocht en het grachtenstelsel functioneel is gebruikt om de gevangenis op een eiland te plaatsen is dit feitelijk manifest gemaakt. De gevangenis staat verder in een buurt met relatief kleinschalige woningen. Ook daarin is de bijzondere positie van de gevangenis door de relatief grootschalige gebouwen vormgegeven.

3.2

Mogelijke bestemmingen Nieuwbouw De beoogde bestemming voor het terrein is wonen. Het grootste deel van het terrein wordt bestemd voor een woonfunctie. Uitgangspunt is om naast de bestaande directeurswoning en de 5 dienstwoningen nog eens 20 grondgebonden woningen en 9 appartementen te realiseren. Gevangenisgebouw1886 Het hoofgebouw (1a) zal worden her bestemd als appartementengebouw met 9 appartementen. Nader bouwkundig onderzoek moet aantonen of het gebouw gehandhaafd kan blijven in haar huidige vorm, of dat renovatie of nieuwbouw aan de orde is. Bij renovatie of nieuwbouw is het van belang dat de nieuwe situatie enigszins refereert aan het oorspronkelijke gebruik van het gebouw. Het achter het hoofdgebouw gelegen cellengebouw (1b) zal worden gesloopt en op die plek zal een groen middenterrein worden gerealiseerd.

3.3

Ontwerp De stedenbouwkundige uitgangspunten zijn zodanig gekozen dat het oorspronkelijke gevangenisterrein weer in ere wordt hersteld door het completeren van het grachtenstelsel. Het eiland wordt daarmee weer een bijzondere plek in de buurt waarbij wordt gestreefd naar een kwalitatief hoogstaand eindbeeld. De verdere ontwikkeling van het terrein vraagt daarmee niet om een standaardinvulling, maar om een ontwerp met een specifiek karakter. Daardoor wordt het autonome karakter van het terrein weer benadrukt. De nieuw te bouwen woningen dienen zodanig te worden geplaatst dat het specifieke karakter naar buiten toe verder wordt versterkt, terwijl midden op het eiland als het ware een besloten ruimte gaat ontstaan die referenties oproepen met de hofjes in de binnenstad van Zutphen. De noordoost en zuidoosthoek van het terrein krijgen extra stedenbouwkundige aandacht in de vorm van een wat forser volume van geschakelde woningen waarbij de hoekwoningen worden voorzien van accenten. De zijde welke naar de gracht is gericht dient als achtergrond/decor voor het aangrenzende park. Daarmee vragen deze gevels om een bepaalde mate van samenhang waarmee de buitenzijde van het eiland wordt begrensd. Deze visueel strakke gevelwand benadrukt de Lunette.

De samenhang wordt bereikt door een uniforme uitstraling door een bepaalde ritmering en uniformiteit van proporties, materialisatie, kleur en detaillering. Plaatsing van containers, fietsen, en opslag voor tuinmeubelen dienen zoveel mogelijk inpandig te worden gerealiseerd. De bij de woning behorende grond mag aan de grachtzijde niet worden bebouwd. 93/387

17

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

Het stedenbouwkundige plan.

Op het binnenterrein van het Lunette-eiland ontstaat als het ware een besloten ruimte die referenties oproepen met de hofjes in de binnenstad van Zutphen en met de binnenhoven van de voormalige gevangenis. Het binnenterrein van het Lunette-eiland is openbaar toegankelijk, maar heeft een besloten karakter. Door de inrichting als semiopenbare ruimte zal een bezoeker zich hier te gast voelen, net zoals in de hofjes in de binnenstad van Zutphen. De uitstraling van de woningen naar binnenterrein toe mag een veel grotere variatie vertonen in proporties, materialisatie, kleur en detaillering, zodat het binnenterrein een minder formeel karakter krijgt, passend bij het beeld van het hofje. Omdat ontsluiting via de grachtzijde niet mogelijk is, zijn de gevels (voor- of zijgevel) die naar de hofjeszijde gericht zijn voorzien van de voordeuren. Het binnenterrein moet een intiem karakter krijgen. Hierdoor wordt het semiopenbare karakter versterkt.

94/387

18

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

Hofje Binnenstad Zutphen

Op de noord- en zuidoostelijke hoek van het terrein wordt de bebouwing verbijzonderd door hier blokken van 4 woningen te plaatsen. Deze blokken geven meer massa aan de hoeken en worden eventueel voorzien van 1 of meerdere dwarskap elementen.

Hieronder is een mogelijke invulling van het stedenbouwkundig plan weergegeven. Duidelijk zichtbaar is het principe om de nieuwe bebouwing naar buiten toe een “gesloten” wand te laten vormen. Op het binnenterrein ontstaat een “hofje” met een gevarieerd aanzicht.

Zicht vanuit het zuidwesten.

95/387

19

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

Zicht vanuit het noordoosten.

96/387

20

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

3.4

Ontsluiting en parkeren De huidige ontsluiting via de Lunettestraat wordt gehandhaafd.

Principeontsluiting gemotoriseerd verkeer en parkeervoorziening Lunette-eiland

Parkeren gebeurt bij de vrijstaande woningen op eigen terrein. Rondom het groene middengebied worden voldoende parkeerplaatsen gerealiseerd om te voorzien in de behoefte vanuit de rijwoningen, de appartementen en bezoek. Dit wordt geregeld in het bestemmingsplan. Het openbare groen ter plaatse van het binnen terrein zal van 3 kanten toegankelijk zijn middels een toegangspad.

97/387

21

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

3.5

Bestaande Hoofdgebouw (Lunettestraat 3)

Het hoofdgebouw (1) is in 1885-1886 gebouwd en bestaat uit een voorzieningengebouw (1a) en het daarachter achterliggende te slopen cellengebouw (1b). Zoals in paragraaf 3.2 is aangegeven blijft het hoofdgebouw, indien mogelijk, gehandhaafd. In het geval van nieuwbouw of renovatie dient de het nieuwe gebouw te refereren aan de oorspronkelijke stedenbouwkundige functie van ‘toegang tot het eiland’. Het hoofdgebouw wordt herbestemd als appartementengebouw met daarin plaats voor 9 appartementen. De bestaande dienstwoningen en directeurswoning blijven gehandhaafd en behouden hun uiterlijk, passend bij de functie en het karakter van Lunette-eiland.

Directeurswoning (3)

Dienstwoningen (2)

98/387

22

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

Hoofdgebouw (1) `

3.6

Talud en gracht Oostzijde

Nieuwbouw Woningen

Het is wenselijk dat er een duidelijke toevoeging aan het bestaande woningbouwprogramma plaats gaat vinden. Van overheidswege worden geen eisen gesteld aan welk type woningen hier moet worden gebouwd. Het is hier mogelijk om duurdere grondgebonden woningen te realiseren. Vanuit het stedenbouwkundig ontwerp wordt gedacht aan woningen met een of twee bouwlagen met daarop een kap. De nieuw te bouwen woningen dienen aan de zijde die naar de gracht is gericht een meer uniforme uitstraling te krijgen door een strakkere ritmering en uniformiteit van proporties. De nokrichting van de vrijstaande woningen ligt haaks op het water. De topgevels zijn daarom op het water gericht. Variëteit in vormgeving is beperkt mogelijk. De samenhang tussen de individuele woningen dient te worden versterkt. Op de noordoost- en zuidoosthoeken van het plangebied dienen stedenbouwkundige accenten te komen. Dit kan worden bereikt door hier te kiezen voor afwijkende massa’s en kapvormen. Hier kunnen proporties, materialisatie, kleur en detaillering afwijkend worden toegepast zodat het karakter van de oorspronkelijke lunettenstructuur juist wordt versterkt. De bij de woning behorende grond mag aan de zijde van het water niet worden bebouwd. Verrommeling van deze zijde van het Lunette-eiland dient te worden voorkomen.

Plaatsing van containers, fietsen, en opslag voor tuinmeubelen aan deze zijde dient door de inrichting van het terrein te worden ontmoedigd. Deze dienen bij voorkeur inpandig te worden opgeslagen en gestald. De woningen mogen aan de zijde die op het binnenterrein is gericht een veel grotere variatie vertonen in proporties, materialisatie, kleur en detaillering. Hier dienen woning gebonden buitenruimten met een minimale diepte van 5 meter te worden gerealiseerd. Alle erfscheidingen tussen openbaar-privé en privé-privé dienen te worden gerealiseerd door hagen.

99/387

23

Beeldkwaliteitsplan Lunette-eiland Zutphen 2021

3.7

Nieuwe bestemmingsplan

Bij het nieuwe bestemmingsplan gaat het om een plan met nader uit te werken bestemming. Voor de nieuwbouwwoningen is opgenomen dat de maximale goothoogte 7 meter is en de maximale bouwhoogte 12 meter is. De appartementen zullen nader moeten worden gespecificeerd in het uit te werken bestemmingsplan.

100/387

24