2021 04 14 Structuurbeeld Klein Vaticaan_BDP_low res_ter_vaststelling

De zone tussen de stadsmuur uit de 14e eeuw en de stadsmuur uit de 16e eeuw ligt in het park. Deze zone is groen ingericht, eventueel met water zoals het in de 16e eeuw nog het geval was. Het is een geschikte locatie voor functies (kleine of onbebouwde voorzieningen) die passend zijn bij het karakter van een stadspark en die de levendigheid van de Nieuwstad ondersteunen. blauwe/groenblauwe invulling Grachtzone Omdat de openbare ruimte van het middeleeuwse stadsdeel van oorsprong beperkt was, met smalle wegen, moet het parkeren op straat voorkomen worden. Alternatieven voor deels in de binnenhoven parkeren of in parkeergarages zijn onderzocht. P

P

mogelijke toegang naar (ondergrondse) parkeervoorziening

De Nieuwstad hoort, samen met de omgeving Broederenklooster en Basseroord, bij een groter stadsdeel. Het stedelijke weefsel (routes, ruimtes, pleinen en informele paden door de bouwblokken heen) wordt waar mogelijk naar de directe omgeving verlengd. Nieuwe verbindingen voor langzaamverkeer worden in de oost-westelijke richting gecreëerd en vanuit het plangebied naar het park toe aangelegd. langzaamverkeer netwerk w.i.u.

49

9. BIJLAGES HISTORISCHE ONTWIKKELING Omstreeks 1250 De Nieuwstad werd door de Gelderse Graven als een planmatig opgezette stad gesticht, met haaks kruisende straten die op de eveneens geplande poorten en verdedigingstorens uitkwamen. De nieuwe stadsstichting had reeds in 1272 een eigen parochiekerk, de Nieuwstadskerk, nu Sint Janskerk. De eerste verdediging bestond uit aarden omwalling die in de eerste decennia van de 14de eeuw vervangen werd voor een stadsmuur. De stadsmuur telde twee poorten, de noordelijke hoofdpoort Nieuwstadspoort aan het eind van de Dieserstraat en de Olypoort aan het eind van de Gasthuisstraat. Verder waren er zeven halfronde waltorens en twee overhoeks geplaatste vierkante hoektorens.

Omstreeks 1450

Omstreeks 1650

Aan oostzijde van de Dieserstraat stonden tussen de Tengnagelshoek en de Isendoornstraat, de huidige nieuwbouwlocatie van het vrijeschoolcomplex, zeven huizen waarvan een aantal er tot 1976 hebben gestaan. De kerkmeester van de Nieuwstadskerk woonde daar.

Welgestelde burgers woonden in de Dieserstraat. Door de vernieuwing van de vestingwerken moest de hoofdpoort in 1616 verplaatst worden van de Dieserstraat naar de Nieuwstad; er werd een poort in het Isendoornklooster gemaakt. De Dieserstraat werd een onbetekenend achterafstraatje en later zelfs een achterbuurt. Vanaf 1625 zijn het Oude en Nieuwe Gasthuis gevestigd tussen stadsmuur en Nieuwstad.

transformatie van de woningen aan de oostkant van de Dieserstraat in de loop van de tijd

50

Johan Blaeu, 1649

1878

Omstreeks 1850 Het complex van het Oude en Nieuwe Gasthuis is steeds verder uitgebreid. In 1789 is de poort naar het Gasthuiscomplex gebouwd. De zeven middeleeuwse huizen tussen Tengnagelshoek en Isendoornstraat waren verbouwd tot achttien kleine woninkjes, bewoond door zeer kinderrijke katholieke gezinnen. In 1934 werd de oude kerkmeesterswoning gesloopt ten behoeve van een schoolplein voor de in 1909 gebouwde Sint Annaschool aan de Tengnagelshoek.

Omstreeks 1850 - 1950

1901

In de bloeitijd van het nieuwe katholicisme hoorden bij het gebied Klein Vaticaan: het Hubertusklooster (gesloopt 1991, nu Hubertusplein), de Nieuwstadskerk/Sint Janskerk, met concistoriekamer etc., de scholen Jozefschool (Isendoornstraat), Annaschool en Mariaschool (Tengnagelshoek), de pastorie (Tengnagelshoek), de Elisabethkapel (tegen Sint Elisabeth), het Sint Elisabeth, oorspronkelijk een katholieke zorginstelling. De huizenblokken aan de oostzijde van de Dieserstraat werden in 1976 gesloopt (vrijeschoollocatie). In 1934 werd de oude kerkmeesterswoning gesloopt ten behoeve van een schoolplein voor de in 1909 gebouwde Sint Annaschool aan de Tengnagelshoek.

1941

1955

Tweede Wereld Oorlog

Omstreeks 1950

Tijdens de Tweede Wereldoorlog is de structuur nog grotendeels hetzelfde als begin 20e eeuw. In het najaar van 1944 wordt Zutphen zwaar getroffen. Er ontploft een munitietrein en Zutphen wordt gebombardeerd. Het gebied rond het station raakt zeer beschadigd. Onder meer het Gasthuis, maar ook panden rond de Rozengracht zijn beschadigd. Het Gasthuis wordt in 1947 gesloopt vanwege de zware beschadigingen.

In de periode van 1954-1963 wordt het nieuwe ontwerp voor de stationsomgeving uitgevoerd (met radiale lijnen vanaf het station). Rondom de Berkel wordt veel bebouwing gesloopt (Molengracht en Rijkenhage) om ruimte te maken voor het verkeer. Het schoolgebouw wordt gehandhaafd in de wederopbouwplannen. In 1976 werden de andere inmiddels totaal verkrotte woningen aan de oostkant van de Dieserstraat uit het rijtje van zeven gesloopt.

51

9. BIJLAGES STRUCTUURKAART VISIE VAN DE TOEKOMST

STADSMUUR

BASTIONS EN GRACHTEN

LINIES

FORTEN EN RIVIERENFRONT

HISTORISCH RONDJE INGETOGENHEID GROENE LONG

BLAUWE EN GROENE KETTING ROBUUSTHEID PUBLIEKE TREKKER

NIEUWE GROENE WANDELING SOCIALE COHESIE INNOVATIE-RING

STENIGE VESTING GROTE SCHAAL RIVIERENDYNAMIEK

vesting uit 1800

ravelijn

park- en wandelstructuur - bestaand

haven

vesting nu

bastion met strakke groene taluds

park- en wandelstructuur - nieuw

voetgangerszone - verhard

autowegen

autowegen

bestand water

wandelgebied - groen

de Berkel aftrappend richting de IJssel

ecologische eilandzone

autowegen

waterstructuur

nieuwe en bestaande hofjes

opstappunt fluisterboot

langzaamverkeersverbinding

groene oevers aan de buitenzijde

herstel Binnengracht

bijzondere (ongebouwde) functie

poort inrichting

strakke randen van de vesting

belangrijke stedelijke ruimtes

herstel bebouwde randen

autowegen

(regen)water geleiding

watermolen

langzaamverkeer verbinding

herstel bebouwde randen

warmteoverdrachtstations

water uitlaatpunt

poort en verblijfsruimtes

vlonderstructuur

smalle windturbines als kunstobject

herstel bomenstructuur

Ecologische Verbinding Zone

(iconische) watermolen

52

53

DOELSTELLINGEN VISIE VAN DE TOEKOMST

STADSMUUR Wat/waar • Middeleeuwse gordel met centrum: stadsmuurgerelateerd, 1200-1550 • Natuurlijk reliëf rivierduin • Nu smalle groene vesting zones, soms met restanten water en stadsmuurresten • Inclusief Paardenwal en Boompjeswal als hybridevorm tussen “Stadsmuur” en “Bastions” • Uniek: groen lint in de binnenstad, hofjes, pleinen Hoofddoelstelling • Zonering muur - groen - gracht – vestingwal als leidend principe hanteren • Klimaattuinlint: verkoeling in de ‘warme’ stad en opvang regenwater bij hevige buien • Toevoegen kleinschalige groene en blauwe oases • Toevoegen (speel-)water • Regenwater optimaal benutten voor de grachten 54

BASTIONS EN GRACHTEN

LINIES

RIVIERENFRONT

Wat/waar • Vesting in Oud Nederlands Stelsel uit 1591-1625: bastions, ravelijnen, brede grachten zoals Vispoort- en Grote Gracht • Nu veel water en parken

Wat/waar • Gordel van de Linies: Nieuw Nederlands Stelsel uit 1700-1800 • Nu versnipperde relicten in buitenwijken, soms groen, soms blauw, soms rood; alleen Linie van Coehoorn heeft herkenbare kwaliteit

Wat/waar • Stapeling van vesting in Oud en Nieuw Nederlands Stelsel uit 15911800: rivier-gerelateerd • Cabinetgracht

Hoofddoelstelling • Water gebruiken als leidende structuur, groen inzetten om de zone robuust te versterken tot stelsel van klimaatparken • Water en vestingwerken beleven vanaf oevers, vlonders en vaarroutes • Betekenis geven aan de afzonderlijke bastions • Nieuwe verhouding zoeken tussen infra (stadsring), de functionele betekenis en de beleving van de vesting • “Stuwmeer” functie vesting inzetten voor energie-opwek • Ecologische Verbinding Zone-functie Berkel/Hoofdgracht realiseren

Hoofddoelstelling • Linie als object en als thema weer in de wijken herkenbaar en beleefbaar maken • Delen fysiek verbinden en waar mogelijk water terugbrengen • Inzetten als continue wandel-/sportstructuur • Inzetten voor woonkwaliteit en identiteit: vesting als klimaatzone tussen samenhangende buurten

Hoofddoelstelling • Stenen riviervesting met IJsselfort(en) als continu verdedigingswerk beleefbaar maken • Continue groen-blauwe klimaatpromenade over de historische stenen vesting • Riviervesting als hoogwaterbescherming én verkoelende uitloop voor de stad • Hoornwerk als ‘IJsselfort’ weer beleefbaar/herkenbaar (aanhaken op beleving IJsselkade)

STADSMUUR

1

• • • • • •

HISTORIE •

• • •

LINIES

BASTIONS EN GRACHTEN

RIVIERENFRONT

Muurelementen herstellen, stadsmuur zichtbaar maken • Stadsmuur optimaal toegankelijk maken • Historisch water herstellen: Binnengracht bij Boompjes- • wal/Paardenwal, Isendoornstraat, Spaanse poort Groene binnenstadslint herstellen • Functie poorten beter beleefbaar maken, verblijfskwa- • liteit vergroten Onderzoeken: terugbrengen of visueel maken watermo- • len als icoon op de overwelving •

Beleving en herkenbaarheid van de bastions versterken • Vorm van de strakke taluds van de bastions herstellen Natuurlijke oevers aan de buitenzijde van de vesting • maken Waar mogelijk ravelijnen in de Hoofdgracht herstellen Bastions en ravelijnen herkenbaar maken als verdedigingswerk door plaatsen van kanonnen Grachtwater optimaal in oppervlakte herstellen Overgang buiten-binnengebied beter zichtbaar maken

Vestingthema leidend maken bij ruimtelijke ingrepen in • deze gordel 19e-eeuwse Buitensociëteit in samenhang met groene/ • blauwe vestingomgeving respecteren en herpositioneren met de 19e-eeuwse kwaliteit van de openbare ruimte als leidend thema •

Herinrichtingen eenduidig materialiseren met de IJsselkade als richtsnoer Voormalige scheepswerf Cabinetgracht weer betekenis geven door vestingwater weer in visueel contact te brengen met de IJssel Vispoortgracht en Cabinetgracht weer met elkaar verbinden – visueel en/of waterstaatkundig. Dit versterkt de beleving van het Hoornwerk als fort

Herontwikkelen Binnengracht: verbinding en samenhang van het vestingwater en -groen en van de nu losliggende stadsdelen in de binnenstad (Spittaalstraat, Polsbroek, Laarstraat) Doorlopende wandelstructuur aanleggen door tuinlint Bruggen over de watergangen realiseren Fietsstallingen realiseren op strategische plekken

Centrumring Oost herinrichten om meer ruimte voor de • vesting en het langzaamverkeer te creëren Aanbrengen van een continue verbindingen tussen bastions (water, (vlonder-)paden) • Vaarverbinding tussen de Grote Gracht en de Berkel en tussen de Vispoortgracht en de Hoofdgracht verbeteren Vaarroutes uitbreiden

Structuurherstel realiseren door de vesting als inspiratie te gebruiken bij het ontwerpen en ingrijpen in de openbare ruimte en in het stedelijke weefsel Zone daarnaast consequent benaderen vanuit de functies wandelen/sporten, waterberging, klimaat (verkoeling), natuur

Onderzoeken herinrichting openbare ruimte om de IJsselkade en het rivierfort één samenhangende zone te laten zijn Verbinding tussen de Cabinetgracht en de Vispoortgracht herstellen Wandelroutes onderling verbinden

Water en groen toevoegen in overwegend stenen • gebied, meer gradiënten en leefgebieden voor stadsflora en -fauna Tuinlint inrichten als gecultiveerde natuur: bomengaard, • bloementuin, moestuin Waterkwaliteit van de Binnengracht verbeteren Bij vervangen bomen op de Boompjeswal/Martinetsin- • gel rekening houden met terugbrengen vestingstructuur en vestingwater

Ingrepen aan de vesting steeds aangrijpen om ecologisch areaal toe te voegen aan de ‘landzijde’ - bv. door eilanden langs de oevers Stepping stones realiseren aan de buitenrand van de Hoofdgracht door herstel van ravelijnen langs de Hoofdgracht Sortimentkeuze beredeneren vanuit beleving, verkoeling, doelsoorten en beheer en onderhoud

•

Versterken ecologische waarden bestaande groene linie • met onderscheid stad- en landzijde Onderzoeken van gewenste doelsoorten bij ingrepen in verdicht stedelijk gebied, geredeneerd vanuit de • potenties van beperkte ruimte en vanuit beheer en onderhoud (liefst vanuit de buurt zelf)

Bepalen benodigde/mogelijke maatregelen voor de verbinding van riviernatuur - berkel/vestingnatuur stadsnatuur Beleving riviernatuur optimaliseren (bereikbaarheid i.r.t. kwetsbaarheid)

Binnenstad/AH-terrein afkoppelen en vesting voeden met molgoten Klimaatlong toevoegen aan de middeleeuwse binnenstad doorherontwikkeling Binnengracht Klimaatveranderingen in de openbare ruimte zichtbaar Berkel tussen IJssel-Overwelving op verschillende niveaus brengen Afkoppelen en regenwater via molgoten naar het stadswater voeren

•

Inrichten als (doorlopend) stelsel van verkoelende klimaatparken met water en groen als gelijkwaardige aanvulling op de vestinginrichting Onderzoeken meer debiet en doorstroming grachten voor versnelde afvoer warmte - en dit relateren aan de potenties voor TEO Water optimaal bereikbaar en bruikbaar maken Waar mogelijk vestingwater inzetten als opvang van af te koppelen water omringende stadsdelen

•

Consequent inzetten van de vestingzone voor afkoppeling e.d. Consequent zoeken naar toevoeging van verkoeling met groen en water Klimaatmaatregelen zichtbaar maken en communiceren Betrekken bewoners bij afkoppeling, ontstening etc. Met bewoners ontwerpen van de herinrichting van de directe woonomgeving vanuit vesting, klimaat, ontmoeten, recreëren en spelen

•

Maximaal bereikbaar maken van de verkoeling door de IJssel voor de stedeling Daarbij zorgen voor verblijfsplekken Verder uitdragen en in het ontwerp van de openbare ruimte leesbaar laten zijn van de betekenis van de kering voor de rivierveiligheid en daarmee voor de riviergerelateerde klimaatopgaven Vesting hiermee ook leesbaar ‘bescherming tegen klimaatexcessen’ laten zijn

Herontwikkeling Binnengracht gebruiken als vliegwiel voor herontwikkeling AH-terrein en de overgangen van de aanloopstraten naar de binnenstad Klein Vaticaan herontwikkelen Park toevoegen aan de binnenstad door het zoveel mogelijk publiek maken van het parklint Zonne-opwek verwerken in eenduidig herkenbare objecten zoals oplaadbaar straatmeubilair of kunstobjecten Onderzoeken TEO uit vestingwater

•

Consequent toevoegen van mogelijkheden voor ontmoeting, ontspanning, recreëren, natuurlijk spelen Sociale cohesie verhogen door identiteit van het gebied weer leesbaar te maken, door samen te ontwerpen aan klimaatmaatregelen Zone inzetten als route voor wandelen/sporten Eenduidige vormgeving/objectkeuze voor zonne-opwek: straatmeubilair, kunst, wandelpaden Onderzoeken mogelijkheden kleine windturbines langs de wandelpaden en op particuliere daken

•

• • • •

• • •

STRUCTUUR • • • •

ECOLOGIE • • • • •

KLIMAAT • • • •

DYNAMIEK

•

• • •

• • • • • •

•

• • • •

Onderzoeken welke bijzondere functies de bastions • kunnen versterken Onderzoeken toevoegen van evenementen en festivals • Samenhangend vestinglint voor wandel- en vaarroutes Eenduidig uitwerken en realiseren: zonnepanelen op de grachten, op taluds van bastions, op wandelpaden • Mogelijk houden van warmteoverdrachtstations op • ravelijnen Stuwmeerfunctie vesting inzetten voor energie-opwek • Onderzoeken TEO uit vestingwater

• •

•

• • •

Cabinetgracht en Vispoortgracht meer betekenis laten hebben voor stedelijke dynamiek Herontwikkeling werf Cabinetgracht biedt kansen voor omgeving Veerstraat in de geest van herontwikkeling ‘Hoornwerk’. Idem, Houtwal i.r.t. Vispoortgracht Eenduidige vormgeving/objectkeuze voor zonne-opwek: straatmeubilair, kunst, wandelpaden Energie-opwek in verschillende orden van grootte (rivierkracht, TEO, zonneopwek in straatopbjecten) verder uitdenken

55

9. BIJLAGES PARKEREN De mobiliteitsnota van Zutphen ‘Mobiliteit in de binnenstad 2018’ (gemeente Zutphen; 2018) vormt een belangrijk uitgangspunt voor het Structuurbeeld Klein Vaticaan. Hoofdstuk 3, stip op de horizon, verwoordteen aantal hoofdlijnen die relevant zijn voor de toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen in Klein Vaticaan: •

•

En voor parkeren: •

Het beleid met betrekking tot mobiliteit draagt bij aan een bereikbare, verkeersveilige, leefbare, gastvrije, levendige en duurzame binnenstad. De inrichting van de wegen binnen de historische binnenstad gaat volgens het STOP!-concept: als eerste faciliteren van de voetganger (Stappen), dan de fietser (Trappen), dan het OV en als laatste de Personenauto. Het is de ambitie om verblijfsgebieden verkeersluw en verkeersveilig te maken en te vrijwaren van doorgaand verkeer. In de binnenstad staan de cultuurhistorische kwaliteiten en de verblijfsfunctie centraal. Het autoverkeer wordt zo direct mogelijk naar de parkeervoorzieningen geleid, die bij voorkeur buiten de historische binnenstad zijn gesitueerd.

Voor het hoofdwegennet wordt gesteld:

56

de weggebruiker en onderscheidt zich van de wijkverzamelstraten en verblijfsgebieden.

•

Het autoverkeer wikkelt zich af op het hoofdwegennet en de centrumring. Dit heeft een zodanige doorstroming dat er geen behoefte ontstaat tot ‘sluipen’ door de verblijfsgebieden.

•

De centrumring is als zodanig herkenbaar voor

•

Het aanbod van parkeervoorzieningen wordt voor de historische binnenstad verplaatst van de binnenstad naar de rand van de historische binnenstad. Dit gebeurt op een zodanige wijze dat er sprake is van een goede spreiding, een goede aansluiting op het hoofdwegennet, een goede aansluiting op de looproutes in en naar de binnenstad en een minimale afstand tot het winkelgebied. Bewoners en bedrijven in de binnenstad blijven hierbij beschikken over voldoende en adequate parkeerplaatsen in de directe nabijheid; aantrekkelijke looproutes en aanvullende voorzieningen dragen bij aan de kwaliteit van de parkeervoorzieningen. De gemeente zet in op innovatieve technieken om het parkeren beter te reguleren, zoekverkeer te voorkomen dan wel onmogelijk te maken. De gemeente wil het gebruik van duurzame vervoersmiddelen stimuleren en faciliteren door goede parkeerfaciliteiten voor deze duurzame vervoersmiddelen te voorzien.

Klein Vaticaan ligt aan de centrumring, die een belangrijke betekenis heeft en houdt voor de doorstroming van het autoverkeer. Grotere parkeerclusters aan de ring voor bezoekers zijn de P&R (400 m), de Polsbroek (600 m) en de Houtwal (900 m). Een middelgrote nabij Klein Vaticaan is het Basseroord (150 m).

De partijen in Klein Vaticaan bereiden ontwikkelingen voor die meer woningen toevoegen, en daarmee een grotere parkeerbehoefte. De parkeerbehoefte kan op de vrijeschoollocatie en op de Baudartiuslocatie voor een belangrijk deel op eigen terrein worden opgelost, op het archeologisch waardevolle Hubertusplein niet. De partijen schatten in dat, binnen de reguliere normen, voor ca. 25 parkeerplekken een oplossing moet worden gevonden: •

• • •

•

door herschikking van bewoners- en bezoekersparkeerplaatsen in het licht van de gehele ring, en in het kader van een op te stellen uitvoeringsprogramma voor de Mobiliteitsnota op de Baudartiuslocatie op Basseroord bij een toekomstige grootschaliger herontwikkeling door het hanteren van andere normen en/of het specifiek richten van het woningaanbod op een doelgroep die gericht is op andere vervoersvormen, deelauto’s etc. innovatie in parkeren, zoals het ontsluiten het introduceren en faciliteren van de deelauto; van Mobility as a Service, het ontsluiten van gedetailleerde informatie voor de reiziger betreffende reistijden en parkeerbezetting, het betreft mobiliteitsmanagement door gedragsverandering; niet reizen, reizen op een ander tijdstip, reizen via een andere modaliteit of reizen via een andere route en het betreft bijvoorbeeld het stimuleren van elektrisch rijden. Bij de uitvoering van de projecten wordt een en ander nader bepaald en uitgewerkt, uitgaande van een netto gelijkblijvend – en geen toename van de parkeerdruk in de omgeving.

57

9. BIJLAGES DUURZAAMHEID De partners binnen Klein Vaticaan hebben allen ambities op het gebied van duurzaamheid, met verschillende focussen, mogelijkheden en reikwijdten. Biodiversiteit • • • • • • • • • • • •

58

natuurlijk bermbeheer en ecologisch beheer van de oevers, maaien en afvoeren later maaien en gefaseerd maaien overjarig riet op enkele plekken laten staan oevers niet maaien tijdens broedseizoen spaar overhangende takken en takken in het water verzande en dichtgeslibde delen baggeren matigen snelheid fluisterboten organiseren samenwerking waterschap en eigenaren met tuinen langs het water aandacht voor muurvegetatie bij restauratie of onderhoud van gebouwen, muren en kades voorlichting bewoners over aanwezigheid van bijzondere muurvegetatie zodat deze minder wordt verwijderd behoud van donkerte langs het water voor vleermuizen aanleg vissenbos (een takkenril in het water, deze zorgt voor beschutting voor vissen)

Circulair bouwen

Energietransitie

Klimaatadaptatie

59