2021 04 14 Structuurbeeld Klein Vaticaan_BDP_low res_ter_vaststelling

Klein Vaticaan Structuurbeeld Stedenbouwkundige uitwerking van de Structuurvisie binnenstad

bron: Irvin van Hemert

BDP.

april 2021

inhoud

1. DOEL EN KARAKTER STRUCTUURBEELD

3

2. AMBITIES BINNENSTAD

4

3. AMBITIES EN DOELEN KLEIN VATICAAN

5

4. RUIMTELIJKE BASISPRINCIPES

6

5. INTEGRALE AANPAK

16

6. STEDENBOUWKUNDIGE UITGANGSPUNTEN EN BEELDKWALITEIT PER DEELGEBIED

30

7. UITVOERINGSSTRATEGIE

46

bijlages

48

De samenwerkende partijen zijn: • De gemeente Zutphen • Woningstichting Ons Huis • Stichting ter Ondersteuning van de Vrije Scholen in Zutphen en omstreken • Parochie HH Twaalf Apostelen Deze partijen hebben zich op gezette tijden laten informeren en inspireren door een vertegenwoordiging van bewoners. 2

1. DOEL EN KARAKTER STRUCTUURBEELD In het Klein Vaticaan, een deelgebied van de Nieuwstad in de binnenstad van Zutphen, werken vier partijen al langere tijd samen om te zorgen dat de uitvoering van individuele plannen meerwaarde oplevert voor het hele gebied. Het gebied rond de Sint Janskerk is nu ruimtelijk onaf en vrij monofunctioneel. Functieverandering, herbouw en nieuwbouw en investeren in de openbare ruimte kan dit gebied transformeren in een aantrekkelijk woon-, werk- en bezoekgebied, met meerwaarde voor de gehele (binnen-)stad.

Isendo

Anno 2020 zijn en gaan meerdere projecten in uitvoering. Voor de partijen is het belangrijk om helder te hebben wat (grotendeels samen ontwikkelde) de kaders zijn voor die projecten. Daarom is afgesproken dat er een Structuurbeeld komt dat beschrijft: • wat de bestaande gebiedskwaliteiten en historische onderleggers zijn • welke doelen en kwaliteiten nagestreefd worden op een aantal onderwerpen • wat, per deelgebied, de stedenbouwkundige uitgangspunten zijn en welke beeldkwaliteit geldt • hoe het vervolg vormgegeven wordt (samenwerking, uitvoering, communicatie)

ornstraa

Lievev rouw

t

estraa

Diese rstraa t

Nie uw

sta

d

t

Halterstra

at

Omdat het Structuurbeeld is geaccordeerd door de besturen van de partijen, vervangt het de intentieovereenkomst uit 2018. Het Structuurbeeld bevat immers de gezamenlijke kaders waarbinnen in de komende periode uitgevoerd wordt. Het Structuurbeeld is een uitwerking van de Structuurvisie binnenstad. Met het vaststellen van het Structuurbeeld geeft de gemeenteraad aan wat de ambities zijn voor het gebied en hoe de verschillende projecten, van alle partners, daar aan bijdragen.

Beekstra

at

plangebied Klein Vaticaan

0

25

50

100m

3

2. AMBITIES BINNENSTAD In de afgelopen jaren is sterk geïnvesteerd in de binnenstad, met projecten en beleidsaanpassingen en met het ondersteunen van binnenstadsmanagement en Zutphen marketing. De ambities voor de binnenstad zijn: Vanuit de Binnenstadsvisie “De ambitie is om de aantrekkelijkste binnenstad van Nederland te zijn, waar historie en water voelbaar zijn en waar stedelijk dynamiek harmonisch samengaat met de menselijke maat.“ Vanuit het Programma binnenstad Gastvrijheid • meer ruimte in functies voor wonen, ontmoeten, horeca en evenementen én voor innovatie in functies • versterking van balans levendigheid en leefbaarheid • versterken van partnerschap en ondernemerschap Historische en duurzame Hanzestad • benutten cultureel erfgoed als drager voor vernieuwing en vitaliteit • stimuleren van kleinschaligheid en ambachtelijkheid • beter benutten ligging aan het water • poorten van de stad • vergroten duurzame bereikbaarheid van de binnenstad • versterken vestingwerken als herkenbare begrenzing van de binnenstad • versterken verbinding binnenstad met ‘buitenstad’ 4

Vanuit Krachtig Zutphen: versterken sociaal economische kracht door te werken aan de duurzame compacte stad •

versneller: Klein Vaticaan. Herontwikkeling/ herbestemming monumenten, binnenstedelijk wonen in een sterk historische omgeving, verduurzaming, verbeteren en beter beleefbaar maken van de openbare ruimte, vestingwerken en het park. • versneller: Focus op het stimuleren van een autoluwe binnenstad, prioriteit bij de voetganger. Aanpak voor de bevoorrading, (fiets)parkeren en verkeersstromen. Daarnaast kent Zutphen ambities op het gebied van energietransitie, ruimtelijke klimaatadaptatie, circulaire economie, biodiversiteit en erfgoed.

• • • • • •

3. AMBITIES EN DOELEN KLEIN VATICAAN Het Klein Vaticaan is een gebied met een feitelijke ruimtelijke en functionele onbestemdheid terwijl de onderliggende opbouw, de historie en de ruimtelijke en culturele betekenis van de plek een krachtige potentie hebben om (weer) een herkenbaar, prettig en identiteitsdragend onderdeel van de binnenstand te zijn. De partijen hebben een stedenbouwkundige invullingsvisie (2017) opgesteld en een intentie-overeenkomst (2018) getekend. Hierin staan meerdere ambities en doelen voor het gebied.

Gebiedsgericht: Hubertusplein • • •

Proces en inhoud

•

•

•

• •

het gebied levenskrachtig en toekomstbestendig maken integraal insteken op fysieke en sociale verbetering van één van de mooiste historische stukjes van het Zutphense stadscentrum een integrale benadering op terreinen als

(nieuwe) bebouwing, de openbare ruimte en duurzaamheid. De duurzaamheid betreft zowel vanuit milieuoogpunt verantwoord handelen energietransitie, klimaat(adaptatie) en circulariteit als het bewerkstelligen van een bestendige sociale cohesie het gebied multifunctioneler maken het gebied transformeren, ordenen en openen waarbij tevens wordt voorzien in het vervullen van bestaande (nieuwe) huisvestingsbehoefte het ‘beleven van het gebied’ moet worden verhoogd leegstand (met mogelijke verpaupering) terugdringen kansen die het gebied in zich heeft benutten behoud van en het geven van een goede invulling aan monumentale gebouwen, goede inpassing van nieuwbouw, het terugbrengen van stedenbouwkundige structuren, het verlevendigen van het gebied en het verbeteren van de openbare ruimte

• • •

Hubertusplein omvormen tot een besloten kerkplein met allure als oriëntatiepunt van de Nieuwstad hofkarakter van het Hubertusplein herstellen, met name groen in plaats van alleen parkeren historische stratenpatronen en zichtlijnen bij herinrichting aangrijpen en als blauwdruk van ontwikkelingen gebruiken in de beleving van de ruimte verkeer en parkeren ondergeschikt stellen levendigheid van het plein vergroten door gedifferentieerder functiepalet aan te brengen rond dit gebied toevoegen van aanleidingen voor bezoek van de plek (kunst, bewegwijzering, …) onderdeel maken van toeristische routes onderdeel maken van de binnenstedelijke dynamiek

Gebiedsgericht: vrijeschoolcomplex • • • • •

transformeren naar nieuw binnenhof met architectonische samenhang en een kleinstedelijk functiepalet historische panden behouden door vitale functies toe te voegen architectonische samenhang in het gebied brengen bebouwing, deels wonen, op de historische rooilijnen van de Isendoorn- en Dieserstraat terugbrengen stadsmuur zichtbaar maken

Levensbeschouwelijk De naam ‘Klein Vaticaan’ verwijst naar de rijke Katholieke historie van dit deel van de stad. Het aanwijzen van de Sint Janskerk als parochiecentrum, de aanwezigheid van het vrijeschoolcomplex en een reformwinkel (antroposofie) en van een zorg/wooncomplex van een woningstichting en de nabijheid van een synagoge hebben er bij de partijen voor gezorgd dat in de invullingsvisie uit 2017 ook een aparte visie over levensbeschouwing is opgenomen. Een aantal leidende lijnen daarin zijn: • een gebied waar levensbeschouwing structuur en richting geeft • een gebied waar mensen toerusting en weerbaarheid opdoen voor het leven van alledag • een gebied waarmee mensen zich zelfbewust identificeren • een gebied waar zin- en betekenisgeving een vanzelfsprekend onderdeel vormen van het leven van alledag De beoogde uitkomst van deze gezamenlijke inspanning is een gebied waar, geïnspireerd door de cultuurhistorie van het gebied, menselijk potentieel wordt gezien, aangeboord, benut en ontwikkeld. 5

4. RUIMTELIJKE BASISPRINCIPES A. Stad De historische binnenstad is in fasen gegroeid. De Nieuwstad werd door de Gelderse Graven als een planmatig opgezette stad gesticht, met haaks kruisende straten die op de eveneens geplande poorten en verdedigingstorens uitkwamen. De nieuwe stadsstichting had reeds in 1272 een eigen parochiekerk, de Nieuwstadskerk, nu Sint Janskerk.

Isendo

In de bloeitijd van het nieuwe katholicisme, rond 1850-1950, hoorden bij het gebied “Klein Vaticaan”: het Hubertusklooster (gesloopt 1991, nu Hubertusplein), de Nieuwstadkerk/Sint Janskerk, met concistoriekamer etc., de scholen Jozefschool (Isendoornstraat), Annaschool en Mariaschool (Tengnagelshoek), de pastorie (Tengnagelshoek), de Elisabethkapel (tegen Sint Elisabeth), het Sint Elisabeth, oorspronkelijk een katholieke zorginstelling.

ornstraa

t

A

Lievev rouw

B

C

D

De Stadszone is het onderdeel van het plangebied waarin gesloten bouwblokken met een groene binnenzijde de kenmerk is van de plek.

estraa

Diese

rstraa t

Nie

uw s

tad

t

Halterstra

at

Beekstra

at

6

zoneringskaart

0

25

50

100m

B. Stadsmuur

C. Grachten

D. Park

De stadsmuur is de verdediging uit de middeleeuwen. Na de uitvinding van het buskruit voldeed de muur niet meer. Slechts enkele delen (poorten en wachttorens) hebben de tijd overleefd. Vaak is de stadsmuur verdwenen of in de bebouwing opgenomen. De muur dient beter zichtbaar en op enkele plekken beter toegankelijk te worden. De strook langs (en aan de stadszijde van) de stadsmuur is op de zoneringskaart “Stadsmuurzone” genoemd.

Langs een deel (en aan de buitenzijde) van de stadsmuur ligt een smalle tuinenstrook met een sloot of greppel. Deze zone is “Grachtenzone” genoemd.

De vesting met de bastions, de grachten en de robuuste groene structuur is gebouwd volgens het Oud Nederlands Stelsel uit eind 16e eeuw/begin 17e eeuw. Deze vestingring is op de zoneringskaart “Parkzone” genoemd.

De tuinen in de Grachtenzone zijn meestal in particulier bezit en niet openbaar toegankelijk. De Grachtenzone is, ten opzichte van andere historische steden, een bijzondere vestingszone middenin de binnenstad. Met de stadsmuur verbindt de Grachtenzone de oude stadsdelen binnen de vestingwerken. Zo ontstaat een bijzondere wandeling over de historische contour: langs de resterende monumenten (soms in oude panden opgenomen), langs de tuinen (soms als boomgaarden of moestuinen ingericht), langs het water (in de Binnengracht teruggebracht). Daarbij speelt dit groene lint om de binnenstad heen een belangrijke rol bij de waterberging vanuit het centrum en bij het tegengaan van hittestress in het stenige centrum. De Grachtenzone is de klimaatadaptatieve vestingring en wordt ingericht als groene long voor de binnenstad.

In tegenstelling tot de Grachtenzone met zijn ingetogen karakter, is de Parkzone de meest publieke vestingring. Dit past ook bij de identiteit van de vestingwerken, toen verdediging een collectief belang was. Hier is het water leidend. De Grote Gracht en de Vispoortgracht, de blauwe parels uit de Groene Nota (2008), zijn via de Hoofdgracht en de (nog te herstellen) ravelijnen met elkaar verbonden. De toeristische vaarroutes worden uitgebreid en de bastions krijgen bijzondere bestemmingen. In de Parkzone is er ook ruimte voor ecologie en voor het zichtbaar maken van de energietransitie. Denk aan natuurvriendelijke oevers, zonnepanelen op taluds of drijvende zonnepanelen. Het gaat hier om mensen bewust te maken over de maatschappelijke opgaven energietransitie, klimaat(adaptatie), circulariteit en sociale cohesie.

7

8

Luthershofje

Hofje Halterstraat

gesloten karakter plein met Hubertusgesticht

gesloten bouwblokken - Dieserstraat/Lievevrouwstraat

smalle straten - Dieserstraat

molgoten richting Grachtenzone, Nijmegen

4. RUIMTELIJKE BASISPRINCIPES A. Stad Gesloten kleinschalige bouwblokken met groene semi-openbare hoven aan de binnenzijde. • • • • • •

verticale gevelindeling

gesloten bouwblokken groene semi-openbare binnenhoven aan de binnenzijde van het bouwblok kleinschalige uitstraling (versterkt door parcelering) bebouwing van de hoek percelen smalle straten besloten karakter van het Hubertusplein

hoekpanden

A

onderdoorgang naar binnengebied

eigentijdse architectuurstijl

9

10

stadsmuur ten noorden van de pastorie

grootschalige bebouwing langs de stadsmuur - 1878

stadsmuur ten zuiden van de pastorie

Sint Elisabeth als bijzonder functie achter de stadsmuur - bron: Ons Huis

- 1901

4. RUIMTELIJKE BASISPRINCIPES B. Stadsmuur Bebouwde strook tegen het tracé van de 14e eeuw stadsmuur. • • • • •

grootschalige bebouwing bijzondere functies en/of woontypologieën accent op de kruising Isendoorstraat-Nieuwstad accentuering van route door de Spaanse poort informele verbindingen in het verlengde van de bestaande straten naar het oosten toe

interpretatie stadsmuur en het zichtbaar maken

B

poort-/pleinfuncties en ontmoetingsruimtes

bijzondere stadsmuurwoningen typologie

11

stadsmuur beter toegankelijk - bron: Kijk op Zutphen

12

achtertuin Sint Elisabeth

stadsmuur beter zichtbaar

boomgaarde in tuintlint

streefbeeld en vergelijkbare situatie bij Martinetsingel

4. RUIMTELIJKE BASISPRINCIPES C. Grachten Middeleeuwse gordel: stadsmuur-gerelateerd, 1200-1550. Nu smalle groene zones, soms met restantwater en stadsmuurresten. Staks groen en blauw overgangsgebied met flexibele invulling. • • • • •

wateropvang

tuin karakter zonering muur-groen-gracht-vestingwal als leidend principe hanteren Spaanse poort als dominant element flexibele inrichting (met behoud of zonder de schoolgebouwen), met groene uitloop mogelijkheden voor wijk en stad klimaattuinlint: verkoeling in de ‘warme’ stad en opvang regenwater bij hevige buien

Binnengracht herintroduceren

C

cultuur-functie: hier bloementuin

cultuur-functie: hier tijdelijke kunst

13

14

huidige situatie Grote Gracht: verlies helderheid in tracé vesting

vorm en tracé vesting herstellen: strakke taluds aan binnenzijde van het water

ruimte voor biodiversiteit aan buitenzijde van het water

continue wandeling langs de vesting

4. RUIMTELIJKE BASISPRINCIPES D. Park

water als publieke trekker

continue wandeling langs de vesting

Vesting in Oud Nederlands Stelsel uit 1591-1625: bastions, ravelijnen, brede grachten. Stadspark voor de binnenstad. • versterken van historie: zichtbaar maken van de bastions en het terug brengen van het contrast tussen de stedelijke en natuurlijke oevers • water als leidende structuur, groen inzetten om de zone robuust te versterken tot klimaatpark • water en vestingwerken beleven vanaf oevers, vlonders en vaarroutes • betekenis geven aan de afzonderlijke bastions • “stuwmeer” functie vesting inzetten voor energieopwek • Ecologische Verbinding Zone-functie Berkel/Grote Gracht realiseren • aansluiten op wandelroutes in omgeving (Berkel, Linie van Coehoorn)

D

bijzondere functies op de bastions: hier speelplek

gebruik van wateroppervlakte voor energie-opwek

15

5. INTEGRALE AANPAK 1. Groen Bestaande situatie

Identiteit

De afstand tot groen en water is in Zutphen nooit ver weg, ook niet in de dichtbebouwde historische binnenstad. In de directe omgeving van de Nieuwstad (en van het plangebied) is groen en water dominant aanwezig.

Contrast behouden tussen: • de groene binnenkant van de bouwblokken (de hofjes) en de stenige buitenkant in de openbare ruimte (de straten) • het stadsdeel binnen het tracé van de stadsmuur van de 14e eeuw, de Nieuwstad, en het parkgebied daarbuiten • de strakke taluds van de bastions aan de binnenzijde en de natuurlijke oevers aan de buitenzijde

•

• •

met de vesting uit de 14e eeuw (stadsmuur) en uit de 16e eeuw (stadswal) en met de Grachtenzone, het (nu) privé groengebied tussen de oostzijde van de stadsmuur en de Isendoornstraat met de vesting uit de 17e-18e eeuw, het Vogelpark en de Grote Gracht, het nog steeds grootste park van de binnenstad (ca. 6,2 ha.) met de vesting uit de 19e eeuw, de Linie van Coehoorn, die (voorlopig nog) met de binnenstad slecht verbonden is

Verbinden Verbindingen versterken tussen: • de groene hofjes met elkaar en met het openbare gebied • de grote groene ruimtes als (doorlopend) stelsel van verkoelende klimaatparken met water en groen als gelijkwaardige aanvulling op de vestinginrichting • dit met behoud van het karakter en gebruik van het groen: privé bij de hofjes; collectief bij de vestingtuin in de Grachtenzone (tuinlint inrichten als gecultiveerde natuur: bomengaard, bloementuin, moestuin); openbaar bij de vestingparken (Vogelpark-Grote Gracht, Linie van Coehoorn) Ecologie - Klimaatadaptatie - Energietransitie

16

bestaande situatie Groen

In de Stadszone en Stadsmuurzone In het middeleeuwse dichtbebouwde binnenstad is behoefte aan kleinschalig groen op kortere afstand. Die zijn er deels al in de vorm van de histo-rische

hofjes die vaak publiek toegankelijk zijn. Het historische weefsel van Klein Vaticaan biedt mogelijkheden om de hofjes te (her)ontwikkelen. Deze hofjes zijn een potentieel waardevolle toevoeging aan de verkoelingsopgave in de binnenstad. Verder biedt het voormalige kerkhofterrein rond de Sint Janskerk de mogelijkheid om te vergroenen, waarbij de parkachtige aanleg van deze ruimte, ontstaat na 1830 en tot ver in de 20ste eeuw nog aanwezig, als inspiratie kan dienen.

Isendo

In de Grachtenzone en Parkzone • klimaatlong toevoegen aan de middeleeuwse binnenstad • water en groen toevoegen in overwegend stenen gebied, meer gradiënten en leefgebieden voor stadsflora en -fauna • elke zone heeft zijn eigen invulling/inrichting • verkoeling van de binnenstad • nieuwe bomenstructuur langs de vestingcontouren voor de biodiversiteit tegen hittestress • ruimte voor natuurontwikkeling aan de buitenzijde van de grachten (vogeleneilanden of ecologische oevers) • klimaatmaatregelen in de inrichting van de openbare ruimte zichtbaar laten zijn • sortimentkeuze beredeneren vanuit beleving, verkoeling, doelsoorten en beheer en onderhoud • energietransitie zichtbaar maken, bijvoorbeeld zonnepanelen aan de binnenzijde van de grachten op de strakke taluds van de bastions

ornstraa

Lievev rouw

t

estraa

Diese

rstraa t

Nie uw

sta

d

t

Halterstra

at

Beekstra

at

structuurkaart Groen

0

25

50

100m

nieuwe bomenstructuur

groene hofjes (zone 1)

voetgangersverbinding

Grachtenzone (zone 2)

verkoeling in de hofjes

Parkzone (zone 3)

infiltratie van regenwater

ecologische oevers

17

5. INTEGRALE AANPAK 2. Water Identiteit De historie beter zichtbaar maken • de Binnengracht uit de 16e eeuw als inspiratie voor de herinrichting van de Grachtenzone • grachtwater optimaal in oppervlakte herstellen Verbinden De historie als inspiratie gebruiken • vaarverbinding tussen de Grote Gracht en de Berkel verbeteren • bruggen over de watergangen realiseren Ecologie - Klimaatadaptatie In de Stadszone en Stadsmuurzone • het natuurlijke reliëf van de binnenstad (een hoog rivierduinencomplex) biedt mogelijkheden om water via molgoten richting de stadsgrachten te laten stromen • ook de afkoppeling van grote gebouwcomplexen en huizenrijen aan de randen van het plangebied draagt bij tot het opheffen van de waterschaarste in de binnenstedelijke grachten (grote publieke gebouwen aan de Isendoornstraat, Sint Elisabeth) • de binnenstad kent zeer veel historische waterputten, openbare en particuliere. Bij hevige regenval wordt water in de putten verzameld; bij droogte wordt dat water in de tuin of openbare ruimte gebruikt • op bebouwingsniveau, is duurzame ontwikkeling stimuleerd, bv. met het introduceren van grijswatercircuit 18

verkoelingskaart van de binnenstad

In de Grachtenzone en Parkzone • als groene en blauwe structuren om de binnenstad heen • waar mogelijk vestingwater inzetten als opvang van af te koppelen water omringende stadsdelen • elke zone heeft zijn eigen invulling en inrichting • betere stroming, verhoogde waterkwaliteit, uitnodigend milieu voor fauna & flora Energietransitie • •

Isendo

ornstraa

t

•

Lievev rouw

energietransitie zichtbaar maken, bv. kunstzinnige vormgegeven drijvende zonnepanelen op de oppervlakte van de grachten stuwmeerfunctie vesting inzetten voor energieopwek onderzoeken meer debiet en doorstroming grachten voor versnelde afvoer warmte - en dit relateren aan de potenties voor TEO

estraa

Diese

rstraa t

Nie uw

sta

d

t

Halterstra

at

Beekstra

at

oorspronkelijke vesting

waterpartijen

waterverbingen

infiltratie van regenwater in Parkzone

regenwater begeleiden structuurkaart Water

hergebruik regenwater 0

25

50

100m

opvang en infiltratie van regenwater in Grachtenzone

19

5. INTEGRALE AANPAK 3. Erfgoed Belangrijke veranderingen in de loop van de tijd • • • • • •

aan de rand van de stadsmuur zijn altijd bijzondere functies gevestigd geweest de contouren van de vestingwerken zijn in de loop der tijd veranderd de Dieserstraat had tussen de Tengnagelshoek en de Isendoornstraat een straatwand aan de oostkant de maatvoering van de Dieserstraat en van de Isendoornstraat was smaller het Hubertusplein had een besloten karakter de verschillende religieuze gebouwen vormden een samenhangend ensemble

Het plangebied heeft te maken met de geschiedenis van: • de binnenstad, en in het bijzonder de Nieuwstad, het stadsdeel dat in de 14e eeuw werd aangelegd • de vesting, met de stadsmuur uit de 14e eeuw, de stadswal uit de 16e eeuw, de bastions en grachten uit de 17e-18e eeuw en verder van het plangebied gelegen de linies uit de 19e eeuw • het Klein Vaticaan, het ensemble van monumentale panden rondom de Sint Janskerk Vanuit deze drie geschiedenislijnen zijn de onderstaande ambities aangegeven om Erfgoed voor toekomstige ontwikkelingen medebepalend te maken in het versterken van de identiteit van de wijk. Als onderdeel van de binnenstad en de Nieuwstad • bebouwing toevoegen om de gesloten bouwblokken af te maken • hoekpanden op de belangrijke straten plaatsen, zoals bij de kruising Dieserstraat-Isendoornstraat • bebouwing terugbrengen op de oorspronkelijke rooilijn, langs de Dieserstraat en langs de Isendoornstraat • binnengebied met een groen en intiem karakter inrichten • stratenprofiel smal houden, zoals aan de Dieserstraat en aan de Isendoornstraat • informele routing tussen de binnengebieden mogelijk maken

20

luchtfoto van een deel van het plangebied uit 1980

Isendo

Als aangrenzend gebied op de vesting • muurelementen herstellen, stadsmuur beter zichtbaar maken en optimaal toegankelijk maken • duidelijk contrast tussen stad en park houden • overgang buiten-binnengebied beter zichtbaar maken (bruggen) • historische Binnengracht aan de oostzijde van de stadsmuur als inspiratie gebruiken (vergelijkbaar beeld als bij de Martinetsingel) • functie poorten beter beleefbaar maken, verblijfskwaliteit vergroten • 5-zijdige vorm van de bastions en contouren van de grachten versterken • invulling en inrichting van de Parkzone en van de Grachtenzone verschillend van elkaar maken • onderzoeken welke bijzondere functies de bastions kunnen versterken • verbinding met Linie van Coehoorn en Buitensociëteit (vroeger Nieuwe Wandeling genoemd) herstellen

ornstraa

Lievev rouw

t

Als Klein Vaticaan ensemble • monumenten herstellen en herbestemmen • ontmoetingsplekken aanbieden en markante plekken zichtbaar maken; daarbij gebruik maken van inspiraties vanuit het gebied en vanuit door partijen geschetste ideeën • ontmoetingsplekken aanbieden

estraa

Diese

rstraa t

Nie uw

sta

d

t

Halterstra

at

Beekstra

at

structuurkaart Erfgoed en openbare ruimte

0

25

50

100m

gesloten bouwblokken

informele route door hofjes

terugbrengen rooilijn

smalle straatprofielen

stadsmuur 14e bovengronds

oude Binnengracht

stadsmuur 14e ondergronds

monument

stadswal 16e verdwenen

vestingpark

vesting met strakke zijde

vestingwater

21

5. INTEGRALE AANPAK 4. Mobiliteit (Auto)verkeer Vanuit de mobiliteitsvisie voor de historische binnenstad geldt in Klein Vaticaan: het gebied is primair voor voetgangers ingericht en auto’s zijn te gast. Het stratenpatroon loopt dood richting het oosten en naar de stadsmuur toe. De Burgmeester Dijckmeesterweg-Nieuwstad vormt in de Noord-Zuid richting de hoofdontsluting door het gebied. Ook de grondstoffeninzameling wordt zo geregeld dat de ophaaldienst niet ver in het gebied op de doodlopende straten hoeft te rijden. Parkeren Bij nieuwe ontwikkeling wordt het parkeren op eigen kavel geregeld, uit het zicht vanuit het openbare gebied, binnen de bouwblokken en/of (half) verdiept gerealiseerd wanneer mogelijk. Als afwijken van dit principe meerwaarde oplevert, wordt dat uiteraard onderzocht. Parkeren op het Huberstusplein zal niet mogelijk meer zijn, gezien de wens voor de plek een parkachtige setting terug te brengen is. Een geschikte compensatie wordt binnen de gebiedsontwikkeling gezamenlijk teruggebracht. De ambitie voor de openbare ruimte is op termijn ook in de rest van het gebied geparkeerde auto’s uit het straatbeeld te halen. Om deze kwaliteitsslag waar te kunnen maken is een integraal plan nodig en onderzoek wordt gedaan naar extra parkeerlocaties die voor de buurt opengesteld zullen worden. Gedacht wordt aan de Baudartiuslocatie die gunstig 22

ligt aan de Isendoornstraat, en/of aan Basseroord die aan de binnenstadsring ligt. Gekeken kan worden of een lagere parkeernorm in het gebied van toepassing kan zijn. Wandel- en fietsverbindingen • • • • • •

Isendo

ornstraa

t

• • • Lievev rouw

estraa

sta

d

t

informele routing tussen de binnengebieden mogelijk maken stadsmuur optimaal toegankelijk maken functie poorten beter beleefbaar maken, verblijfskwaliteit vergroen doorlopende wandelstructuur aanleggen door tuinlint (rondje Stadsmuur) bruggen over de watergangen realiseren aanbrengen van een continue verbindingen tussen bastions (water, (vlonder-)paden) openbare fietsstallingen realiseren op strategische plekken vaarroutes uitbreiden verbinding met Linie van Coehoorn en Buitensociëteit (vroeger Nieuwe Wandeling genoemd) herstellen

Diese

rstraa t

Nie uw

Zie de bijlage voor een uitgebreide beschrijving van parkeren.

Halterstra

at

Beekstra

at

structuurkaart Mobiliteit

0

25

50

100m

voetgangersgebied

routing door gebied

auto / afvalinzameling

(ondergronds) parkeren

afvalinzameling punt

op termijn of te heffen parkeren

23

5. INTEGRALE AANPAK 5. Massa’s De opbouw van de massa’s in het gebied is gebaseerd op de zoneringskaart. In de Stadszone • gesloten bouwblokken als kenmerkende bebouwingstypologie • behoud monumenten • massa’s op oorspronkelijke rooilijn • stevige hoekpanden met dakopbouw die de hoek om gaat • continue straatgevels als begeleiding van de openbare ruimte • informele onderdoorgangen naar de binnengebieden en tussen de bouwblokken • 2 lagen plus (woon)daklaag • nokrichting evenwijdig aan straat met afwisseling mogelijk • individuele indeling van de woningen door verticale gevelvormgeving In de Stadsmuurzone • bijzondere bebouwingstypologie, gerelateerd aan de stadsmuur en aan de stadsmuurtoren • bijzondere woonvormen of andere functies toepasbaar • grotere bebouwingsvoetprint; min. 3 lagen • stadsmuur waar mogelijk weer zichtbaar • massa’s op oorspronkelijke rooilijn • nokrichting in basis evenwijdig aan de stadsmuur • dakontwerp mag afwijkend zijn van de rest van het plangebied • individuele indeling niet wenselijk on de grotere schaal van de bebouwing te benadrukken

24

In de Grachtenzone • bebouwing toegestaan alleen in noordelijk deel • bestaande bebouwing in een groene parkinrichting • nieuwe bebouwing op oorspronkelijke rooilijn • minimaal 3 lagen

Isendo

In de Parkzone • bestaande losse bebouwing als paviljoens in het groen • meer ruimte voor het park • advies is essentiële kern van het Baudartiuspand te behouden en renoveren, anders in ieder geval klooster/school als concept voor (her)bouw • advies is Stedelijk Lyceum (deels) te slopen of te vervangen door losse bebouwing

ornstraa

Lievev rouw

t

estraa

Diese

rstraa t

Nie uw

sta

d

t

Halterstra

at

bebouwing Stadszone 2-3L

Beekstra

at

bebouwing Stadsmuurzone 3-5L paviljoen in het groen

kenmerkende bebouwing te herstellen rooijlijn hoekaccent

onbebouwde zone structuurkaart Massa’s

0

25

50

100m

25

5. INTEGRALE AANPAK Gebouwenspecificaties monumenten

1

5 3

7

2 9

8

4 6

26

huidige luchtfoto van een deel van het plangebied

1 - Sint Janskerk (voorheen Nieuwstadskerk). Rijksmonument, 1272 2 - Voormalige Sint Jozefschool, Isendoornstraat 22. Gemeentelijk monument, gebouwd 1934 (architect G.J. Jacobs); dubbelbestemming: Waarde Archeologie hoog (bekende waarde) & Beschermd Stadsgezicht 3 - Voormalige Sint Annaschool, Tengnagelshoek 3. Rijksmonument, gebouwd 1909 (architect A. Th van Elmpt); dubbel bestemming: Waarde Archeologie hoog (bekende waarde) & Beschermd Stadsgezicht 4 - Voormalige Pastorie, Tengnagelshoek 9. Rijksmonument, gebouwd 1842, verbouwd 1902 (architect F.A. Ludewig) / 1934 (architect G.J. Jacobs); dubbel bestemming: Waarde Archeologie hoog (bekende waarde > bevat de oude muurtoren) & Beschermd Stadsgezicht 5 - Nieuwbouw vrijeschoolcomplex, Dieserstraat 52. Gebouwd 2000-2001 (architectenbureau Leijk Kappelhoff, Seckel, van den Dobbelsteen); dubbel bestemming: Beschermd Stadsgezicht 6 - Stadsmuur, ongeveer 1250; dubbel bestemming: Waarde Archeologie zeer hoog (bekende waarde) & Beschermd Stadsgezicht 7 - Mariaschool is rond 1920 gebouwd en was lange tijd een kleuterschool. Het gebouw is eigendom van Stichting Beheer R-K Erfgoed Zutphen en was meer dan 25 jaar onder beheer van het Parochieël Centrum Mariaschool. 8 - Elisabethkapel. Gemeentelijk monument sinds 1993. In 1855 gebouwd en in 1911 naar ontwerp van architect A. Th. van Elmpt uitgebreid. 9- Het Sint Elisabeth.

In 1991-92 volledig vernieuwd, waarbij de rijksmonumentale muurtoren achter de hoofdingang aan de Geweldigershoek is ingepast en verhoogd. Ook is toen de eveneens rijksmonumentale stadsmuur tussen deze toren en de Berkelruïne gerestaureerd en in 2020 gerenoveerd.

5. INTEGRALE AANPAK 6. Functies • • • • • Isendo

•

ornstraa

Lievev rouw

t

wonen als basisfunctie Klein Vaticaan als bijzondere buurt qua woningstypes, bv. wonen in monumentaal schoolpand, wonen op het Hubertusplein wonen met een plus, collectieve samenlevingsvorm, bv. voor ouderen woningen in het middeldure en dure segment; doelgroepen zijn divers: van draagkrachtige inwoners tot jonge gezinnen ontmoetingsfunctie in panden die minder geschikt zijn voor wonen, bv. Sint Annaschool, Sint Elisabethkapel Baudartius als woonlocatie

estraa

Diese

rstraa t

Nie uw

sta

d

t

Halterstra

at

Beekstra

at

structuurkaart Functionele invulling

0

25

50

100m

bestaande (woon)hofjes

wonen met een plus

nieuwe woonfunctie

religieuze bestemming

bijzondere vormen van wonen in kenmerkende panden

ontmoetingsfunctie

27

5. INTEGRALE AANPAK 7. Duurzaamheid De gemeente Zutphen zet met haar toekomstige ontwikkelingen in op duurzaamheid in de meest brede zin van het woord. In ‘Zutphen 2025, kwaliteit en eigenheid; toekomstvisie gemeente Zutphen’ (gemeente Zutphen; 2015) wordt deze ambitie verwoord in de zin dat de gemeente duurzaam ondernemen stimuleert en aandacht heeft voor kleinschalige betekenisvolle economie. Binnen ‘Krachtig Zutphen’ is er een uitvoeringsprogramma duurzaamheid. Dat richt zich op het mogelijk maken van investeringen op het gebied van energietransitie, klimaatadaptatie en schone mobiliteit in het Waterkwartier en de binnenstad en het scheppen van de goede voorwaarden voor een circulaire economie. In het Structuurbeeld Klein Vaticaan wordt ingezet op duurzaamheid en klimaatadaptatie door: • • • • •

•

28

het versterken van de water- en groenstructuur, zoals deze gekoppeld is aan de vesting van Zutphen en in bestaande en nieuwe hofjes maatregelen die de biodiversiteit vergroten bijna-energieneutraal en gasloos bouwen, zonnepanelen bij nieuwbouw afkoppelen, uitvoeren watertoets circulair bouwen, door toepassen van ten minste het inzetten van de best bestaande techniek, of verdergaand via een materialenpaspoort of zelfs inzet van hergebruikt en/of herbruikbaar materiaal slimme en schone mobiliteit stimuleren en faciliteren

Zie de bijlage voor een uitgebreide beschrijving van mogelijke duurzaamheidsmaatregelen.

DEELGEBIEDEN 1. Baudartiuslocatie – Gemeente Zutphen 2. Sint Janskerklocatie - Parochie HH Twaalf Apostelen/Gemeente Zutphen 3. Vrijeschoollocatie - Stichting ter ondersteuning van de Vrije Scholen Zutphen en omstreken

1 9 Isendo

ornstraa

t

2

4. Mariaschool - Stichting Beheer R-K Erfgoed Zutphen

7

5. Sint Elisabethlocatie - Ons Huis 6. Kapel - Ons Huis

Lievev rouw

7. Buitenruimte: straten - Gemeente Zutphen

3

estraa

t

4

6

Diese

rstraa t

Nie

uw s

tad

8. Buitenruimte: oostelijke Grachtenzone – (Gemeente Zutphen /) Stichting ter ondersteuning van de Vrije Scholen Zutphen en omstreken / Ons Huis

Halterstra

at

8

9. Buitenruimte: Parkzone en noordelijke Grachtenzone - Gemeente Zutphen

5

Beekstra

at

plangebied Klein Vaticaan met deelgebieden

0

25

50

100m

29

8

6

1. groene (park-)uitstraling rondom het pand 2. historisch stratenprofiel 3. locatie oude kapel in inrichting zichtbaar 4. begeleiding naar Spaanse poort 5. waterelement bij Spaanse poort 6. waterelement als overgang met Parkzone 7. meest recente bebouwingonderdelen slopen 8. meer ruimte voor park en ingang verbeteren 9. nieuwe vleugel met eigentijdse uitstraling en als inspiratie de klooster/school opzet maximaal 4 lagen hoog; eventueel plat dak 10. bestaande kelder benutten voor parkeren en onder binnenruimte uitbreiden

7 1 10

6. STEDENBOUWKUNDIGE UITGANGSPUNTEN EN BEELDKWALITEIT PER DEELGEBIED 1. Baudartiuslocatie – Gemeente Zutphen Programma • primair voor wonen en parkeren • wellicht (in combinatie met) maatschappelijke-/ cultuurfunctie • ondergronds parkeren, ook voor de buurt toegankelijk • klooster/school als concept voor (her)bouw Ambities: verduurzaming waardevolle historische bebouwing, circulair bouwen, energietransitie en klimaatadaptatie, parkfunctie en beleving en betekenis Spaanse poort versterken

9

Ruimtelijke opzet Zuidzijde • oorspronkelijke breedte van het profiel van de Isendoornstraat herstellen • rekening houden met de zeer hoge archeologische waarde van het huidige voorterrein (bouwtechnisch gezien en in inrichting, bv. met de oude kapel aan de zuid-oostzijde)

5

2

Oostzijde • begeleiding naar Spaanse poort verbeteren • betekenis Spaanse poort vergroten door water te herintroduceren

3 4

Noordzijde • water als overgang naar Parkzone • meer ruimte voor het park creëren dan in huidige situatie

30

uitganspunten scenario 1 met (deels) behoud Baudartiuspand

Westzijde • ingang naar het Vogelpark verbeteren • ingang naar bestaande (parkeer)kelder onder0

5

10

25m

1. massa op historische rooilijnen 2. bebouwingsvlak beperken tot in de Stadsmuurzone 3. eigentijdse architectuur passend in middeleeuws context en parkomgeving maximaal 4 lagen hoog; eventueel plat dak 4. rekening houden met de zeer hoge archeologische waarde 5. ondergronds parkeren, ook voor de buurt 6. begeleiding naar Spaanse poort 7. waterelement bij Spaanse poort 8. waterelement als overgang met parkzone 9. meer ruimte voor park en ingang verbeteren

9

5 8 2

1

3 7 4

uitganspunten scenario 2 met nieuwbouw

5

zoeken groene inrichting van de buitenruimte langs de Burgemeester Dijckmeesterweg

Sfeer • materialen baseren op het bestaande pand óf de historische bebouwing in de omgeving, zoals baksteen en dakpannen • introductie van andere materialen die passend zijn in een parkcontext, zoals hout, glas, pleisterwerk, lei of metaal • kleuren baseren op het bestaande pand of de historische bebouwing in de omgeving • kleurpaletten: lichtbruin (metselwerk), wit/ beige/oker/licht grijs (pleisterwerk), houtkleur • afwerking- en detailleringsniveau vergelijkbaar met historische bebouwing uit de omgeving, zoals verband metselwerk, kozijnen, houtwerk • bij nieuwbouw is een plat dak toegestaan • bij nieuwbouw: maximaal 3 lagen plus dakopbouw, of 4 lagen • bij nieuwbouw: eigentijdse architectuur i.p.v. historiserend gebouw (met inachtneming materialen en paletten Strategie • scenario 1 met behoud en verbouw bestaand pand • scenario 2 met sloop bestaand pand en nieuwbouw

6

0

•

10

25m

31

6. STEDENBOUWKUNDIGE UITGANGSPUNTEN EN BEELDKWALITEIT PER DEELGEBIED 2. Sint Janskerklocatie - Parochie HH Twaalf Apostelen/Gemeente Zutphen Programma • primair als hoofdvestiging kerk • ook geschikt voor woningbouw • parkeren uit het zicht (ondergronds of in directe omgeving) De parochie moet in latere fasen de uitbreiding van de bouwmassa niet in de weg staan. De uitbreiding wordt volgens de behoeftes gevuld met een ander programma (wonen, wonen en werken, openbare functie). Ambities: circulair bouwen, energietransitie en klimaatadaptatie, rust/hofjes-karakter, religieuze plek Ruimtelijke opzet: gesloten bouwblok met gesloten karakter van het plein en stevig hoekpand (Hubertuspand als inspiratie) • • • • • • 32

nieuwe bebouwing op stratenpatroon van de Nieuwstad; kerk als enige object met een OostWest oriëntatie bebouwing op historische rooilijn van de Isendoornstraat en de Dieserstraat plaatsen massa aan de westelijke zijde van het plein langs de Nieuwstadskerksteeg toegestaan hoekpand op de kruising Isendoornstraat-Dieserstraat met duidelijke vormgegeven gevels en dakopbouw minimale hoogte 2 lagen plus dakopbouw, aansluitend op bestaande bebouwing aan westzijde van het plein hoekpand op de kruising Isendoornstraat-Dieserstraat minimaal 2 lagen plus dakopbouw en hoger dan nieuwe bebouwing aan Isendoorn-

• • •

(eigentijds) klooster als inspiratie

materialisering en kleurpalet passend bij de kerk en de middeleeuwse binnenstad

straat hoofdingang parochie aan de Isendoornstraat informele toegang naar binnengebied rekening houden met de zeer hoge archeologische waarde van het plein als kerkhof

Sfeer • eigentijdse architectuur i.p.v. historiserend gebouw • materialisering en kleurpalet passend bij de kerk en de middeleeuwse stad (beperkt materiaal- en kleurgebruik) • eenvoudige vormgeving aan de buitenzijde van het bouwblok; verfijnde uitwerking en detaillering aan de binnenzijde • plein als binnen-/kloostertuin

voorbeelduitwerking - bron: MAS architecten

33

6. STEDENBOUWKUNDIGE UITGANGSPUNTEN EN BEELDKWALITEIT PER DEELGEBIED 3. Vrijeschoollocatie - Stichting ter ondersteuning van de Vrije Scholen Zutphen en omstreken Programma • primair voor wonen • ook geschikt voor maatschappelijke functies, bv. in monumenten • Oost-West verbinding voor wandelaars over stadsmuur heen realiseren • parkeren uit het zicht (ondergronds of in directe omgeving) Ambities: verduurzaming waardevolle historische bebouwing, circulair bouwen, energietransitie en klimaatadaptatie, verblijf, verbinding met Parkzone

34

Ruimtelijke opzet In de Stadszone • gesloten bouwblok als kenmerkende bebouwingstypologie • behoud en herbestemming monumenten • massa op oorspronkelijke rooilijn (Isendoornstraat, Dieserstraat) • stevig hoekpand bij kruising IsendoornstraatDieserstraat met dakopbouw die de hoek om gaat • continue straatgevel als begeleiding van de openbare ruimte • groen (en collectief) karakter van het binnengebied • informele onderdoorgang naar het binnengebied • 2 lagen plus (woon)daklaag • nokrichting evenwijdig aan straat, m.u.v. hoekpand, incidentele afwisseling mogelijk • individuele indeling van de woningen door verticale gevelvormgeving

In de Stadsmuurzone • bijzondere bebouwingstypologie, gerelateerd aan de stadsmuur en aan de stadsmuurtoren • bijzondere woonvorm of andere functies toepasbaar • grotere bebouwingsvoetprint; 3 tot 4 lagen • stadsmuur zichtbaar door niet overal tegenaan te bouwen • sloop garage kapel Sint Elisabeth • massa op oorspronkelijke rooilijn • nokrichting in basis evenwijdig aan stadsmuur • dakontwerp mag afwijkend zijn van de rest van het plangebied • individuele indeling niet wenselijk om de grotere schaal van de bebouwing te benadrukken

1450

1650

1850

huizenblok aan de Dieserstraat van 1336 tot 1974

bestaande situatie

- 9 grondgebonden won. (7.5 x 10m) - ca. 45 ppl. in kelder+ca. 13 ppl in OR

- 14 grondgebonden won. (7.5 x 10m)+1 torenwon. - ca. 45 ppl. in kelder+ca. 12 ppl in OR

programmatische verkenning uit oktober 2017 model 1: sloop nieuwbouw Sint Anna

programmatische verkenning uit oktober 2017 model 2: sloop Sint Anna en Sint Jozef

In de Grachtenzone • geen bebouwing toegestaan • achtertuin pastorie als privé-eiland in het gebied • buiten privé-ruimte van de stadsmuurwoningen toegestaan, mits in de vorm van vlonders boven huidig maaiveld (als balkons) • collectieve tuin met open karakter vanuit park en openbaar gebied • ruimte voor klimaatadaptatie Sfeer • materialen baseren op de historische bebouwing in de omgeving, zoals baksteen, pleister en dakpannen • andere materialen toegestaan die passend zijn in middeleeuws context, m.n. in de Stadszone • kleuren baseren op de historische bebouwing in de omgeving: donkerrood, -bruin (metselwerk), wit/beige/oker/licht grijs (pleisterwerk) • andere kleuren toegestaan in de Stadsmuurzone • afwerking- en detailleringsniveau vergelijkbaar met historische bebouwing uit de omgeving • eigentijdse architectuur i.p.v. historiserend 35

6. STEDENBOUWKUNDIGE UITGANGSPUNTEN EN BEELDKWALITEIT PER DEELGEBIED 4. Mariaschool - Parochie HH Twaalf Apostelen (Stichting Beheer R-K Erfgoed Zutphen) Programma • invulling met maatschappelijke (huur-)functie – benedenverdieping kinderdagverblijf de Morgenster • parkeren uit het zicht binnen totale gebiedsontwikkeling oplossen (ondergronds of in directe omgeving als gezamenlijke inspanning) Ambities: verduurzaming waardevolle historische bebouwing Ruimtelijke opzet • behoud waardevolle historische bebouwing • aanbouw eventueel slopen • tuin deels toegankelijk vanuit openbaar gebied d.m.v. informeel voetpad • parkeren combineren/delen met Sint Elisabeth Sfeer • renovatie bebouwing met respect voor de oorspronkelijke architectuurstijl • groen karakter binnengebied in tuin en parkeerplaatsen

36

37

6. STEDENBOUWKUNDIGE UITGANGSPUNTEN EN BEELDKWALITEIT PER DEELGEBIED 5. Sint Elisabethlocatie – Ons Huis Programma • wonen met een plus, voor ouderen • ook geschikt voor aanvullende commerciële invulling (horeca) en activeitendeel, rondom stadsmuurtoren • parkeren en fietsvoorziening op eigen kavel • nieuwe woningen op begane grond hebben kleine privé tuinen; het hofje aan de voorzijde is openbaar toegankelijk • fysieke Oost-West verbinding over stadsmuur heen of op de bestaande doorbraakplek Ambities: circulair bouwen, energietransitie en klimaatadaptatie Ruimtelijke opzet In de Stadszone • in de hofjes bevindt zich een beperkt aantal parkeerplaatsen en een fietsenstalling • informele route tussen de binnengebieden en het openbare gebied, ook richting de binnenstad • de route tussen de binnengebieden loopt buiten het privé-deel • het eind van de Geweldigershoek is geen verkeersplein maar heeft de kwaliteit van een verblijfsruimte In de Stadsmuurzone • met de renovatie van het complex wordt de stadsmuur beter zichtbaar gemaakt, met name rondom de stadsmuurtoren • rondom de stadsmuurtoren bevindt zich een openbare functie • overdag is de verbinding naast de stadsmuurto38

•

ren door het complex open de begane grond van het complex wordt ingericht met appartementen aan de stadszijde en aan de stadsmuurzijde

In de Grachtenzone • collectieve tuin met open karakter vanuit park en openbaar gebied • langzaamverkeerroute naar het winkelgebied en Polsbroek • ruimte voor klimaatadaptatie

complex Sint Elisabeth vanuit Noord-Oost gezien - bron: Ons Huis

Sfeer • de inrichting van het parkeren en de uitvoering van de fietsenstalling passend in de sfeer van de groene hofjes • het voorplein heeft een groene uitstraling • de appartementen aan de begane grond hebben eigen individuele tuinen • verharde buitenruimte ingericht met materiaal dat past met middeleeuwse sfeer • verharde buitenruimte ingericht met materiaal dat geschikt is voor mindermobiele gebruikers • Berkeloever is groen en voor het zicht open gehouden

6. Kapel – Ons Huis Programma • maatschappelijke functie is medio 2020 ingevuld (bv. cultuur, ontmoeting) Ruimtelijke opzet • behoud kapel Sfeer • renovatie bebouwing met respect oorspronkelijke architectuurstijl achtertuin Sint Elisabeth met links daarvan de kapel - bron: Ons Huis

achtertuin Sint Elisabeth vanuit de verdieping van het complex gezien - bron: Ons Huis

39

6. STEDENBOUWKUNDIGE UITGANGSPUNTEN EN BEELDKWALITEIT PER DEELGEBIED 7. Buitenruimte: straten - Gemeente Zutphen Programma • voetgangersgebied met beperkt en enkel lokaal gericht gemotoriseerd verkeer • route voor grondstoffenophaaldienst mogelijk houden • route om mensen af te zetten mogelijk houden • parkeren zoveel mogelijk uit het straatbeeld (binnen bouwblokken of in directe omgeving) • voor parkeren ook naar Basseroord kijken • langzaamverkeer-verbindingen met omgeving Ambities: verduurzaming, energietransitie en klimaatadaptatie Ruimtelijke opzet • doodlopende straten voor gemotoriseerd verkeer richting het oosten • oorspronkelijk breedte van de straatprofielen herstellen (dus smaller) • molgoten voor afwatering naar parkgebied • stadsmuurstoren als overgang naar parkgebied

40

Sfeer • vaak zijn de stenige ruimten, in tegenstelling tot de hofjes, de Grachtenzone en de Parkzone, nooit groen geweest; vergroening moet hier goed afgewogen worden tegen de historische waarden, en met zorg ontworpen worden • overgang Stadszone-Parkzone versterken door stadsmuur en stadsmuurtoren vanaf het westen zichtbaar maken • overgang Stadszone-Parkzone versterken door andere materialen voor binnen en buiten te gebruiken • materialen passend bij historie en comfortabel in gebruik

waterbegeleiding naar Parkzone zoals in de Oude Stad

stenige uitstraling met informeel verticaal groen

cleantech straatmeubilair - bron: Flexsol Solutions

materialisering passend in historische binnenstad en confortabeel qua gebruik

41

6. STEDENBOUWKUNDIGE UITGANGSPUNTEN EN BEELDKWALITEIT PER DEELGEBIED 8. Buitenruimte: oostelijke Grachtenzone – (Gemeente Zutphen /) Stichting ter ondersteuning van de Vrije Scholen Zutphen en omstreken / Ons Huis Programma • primair als openbaar (grachten-)park • ruimte voor privé-tuinen en ander intensief groengebruik • langzaamverkeer-verbindingen door het gebied en met de omgeving Ambities: energietransitie en klimaatadaptatie Ruimtelijke opzet • stadsmuur beter zichtbaar maken • functie poorten beter beleefbaar maken, verblijfskwaliteit vergroten • bestaand laag maaiveld houden • kansen voor waterberging en verkoeling • zicht op de Grachtenzone vanaf Isendoornstraat en vanaf de Berkel herstellen • voormalige gracht eventueel terugbrengen en met de bestaande waterstructuur verbinden • langzaamverkeer-route naar park vanuit vrijeschoollocatie • langzaamverkeer-route naar binnenstad vanuit Sint Elisabeth • de tuin van Sint Elisabeth is in 2020 is opgeknapt (geen nieuwe uitvoering de komende jaren). De herinrichting heeft geresulteerd in een openbare plek met uitzicht op de Berkel en de Berkelruine (Grachtenzone vanaf de stad beter zichtbaar) • onderdeel van het rondje “stadsmuur” 42

Sfeer • ingetogen karakter • klimaatlong toevoegen aan de middeleeuwse binnenstad • balans tussen collectief gebruik en groene afgeschermde eilanden voor privégebruik • overgang Stadszone-Parkzone versterken door stadsmuur en stadsmuurtoren vanuit het oosten zichtbaar maken • overgang Stadszone-Parkzone versterken door inrichting van de grachtenzone anders te maken dan in de Parkzone • zoveel mogelijk afkoppelen en regenwater via molgoten naar het stadswater voeren • water en groen toevoegen in overwegend stenen gebied, meer gradiënten en leefgebieden voor stadsflora- & fauna • tuinlint inrichten als gecultiveerde natuur: bomengaard, bloementuin, moestuin • materialen en beplantingen passend bij historie en groene setting • klimaatveranderingen in de inrichting van de openbare ruimte zichtbaar maken (bewustmaking, educatie) vesting uit 1800

belangrijke stedelijke ruimtes

vesting nu

(regen)water geleiding

autowegen

herstel bebouwde randen

de Berkel aftrappend richting de IJssel

poort en verblijfsruimtes

nieuwe en bestaande hofjes

herstel bomenstructuur

herstel Binnengracht

(iconische) watermolen

43

6. STEDENBOUWKUNDIGE UITGANGSPUNTEN EN BEELDKWALITEIT PER DEELGEBIED 9. Buitenruimte: Parkzone en noordelijke Grachtenzone - Gemeente Zutphen Programma • historie beter beleefbaar maken • primair uitloopgroen voor de binnenstad, stedelijke parkfunctie • vindbaarheid (zichtbaarheid) en toegankelijkheid (verbindingen) verbeteren Ambities (uit Vesting van de Toekomst): verduurzaming, energietransitie en klimaatadaptatie Ruimtelijke opzet • oorspronkelijke vorm van de bastions en van de gracht zoveel mogelijk herstellen • bomenstructuur behouden of herstellen • strakke taluds van de oevers aan de binnenzijde van de gracht versus ecologische oevers aan de buitenzijde • meer ruimte voor het park bij de schoolgebouwen dan in huidige situatie • ingangen van het park verbeteren, vanaf de Burgemeester Dijckmeesterweg en vanaf de Isendoornstraat • begeleiding naar Spaanse poort verbeteren • betekenis Spaanse poort vergroten door water te herintroduceren • water als overgang tussen openbaar en privé groengebieden • gebied bij Stedelijk Lyceum meer transparant/ doorlatend maken • aansluiten op wandelroutes in omgeving (Berkel en Linie van Coehoorn) • continue verbindingen tussen bastions (water, (vlonder-)paden) • vaarverbinding verbeteren 44

Sfeer • 16e-17e eeuwse vestingssfeer van het park herstellen • onderdeel van de blauwe en groene ketting • publiek karakter en publieke trekker • beleving van het water vergroten als robuust structuurelelement • gemeentelijke ambities over biodiversiteit, klimaatadaptatie en energietransitie goed zichtbaar maken • materialen en beplantingssortiment passend bij historie en groene setting ravelijn bastion met strakke groene taluds wegen ecologische eilandzone opstappunt fluisterboot bijzondere (ongebouwde) functie herstel bebouwde randen watermolen warmteoverdrachtstations vlonderstructuur Ecologische Verbinding Zone

45

7. UITVOERINGSSTRATEGIE

De uitvoering van de organische gebiedsontwikkeling Klein Vaticaan is al begonnen. De toren van de Sint Janskerk is gerestaureerd met veel aandacht voor erfgoed, communicatie en onderwijs. Het Sint Elisabeth is intern verbouwd, gericht op wonen met een plus, de glazen verbinding is verwijderd en de tuin aan de grachtzijde is heringericht. Het is goed hier te beginnen met een terugblik wat er tot nu toe gedaan is. Daarna worden de diverse ontwikkelingen beschreven en een doorzicht naar de toekomst gegeven. Proces tot nu toe De gebiedsontwikkeling Klein Vaticaan is ontstaan rond 2015. De vier partijen vonden elkaar in het idee dat er kansen liggen voor een hoge gebiedskwaliteit in een gebied dat dat nu niet heeft. Ook was er het besef dat uitvoering van de diverse plannen alleen gebiedskwaliteit brengt als er samengewerkt wordt aan integrale beelden, kwaliteiten en kaders. Op basis van een gemeentelijk ideeënboek – met ideeën die niet zomaar uitvoerbaar zijn maar wél laten zien welke kansen er liggen – zijn drie gebiedspartijen, eigenaren, met de gemeente als facilitator, bij elkaar gaan zitten.

Het partnerschap kenmerkt zich van het begin af aan door drie principes: • vanuit waarden naar belangen denken (in plaats van andersom) • zowel een volgordelijk gefaseerd proces als parallele processen van begin af aan in samenhang • partnerschap als methode (in plaats van belangenbehartiging) 46

Toen eind 2017 de stedenbouwkundige invullingsvisie was afgerond, en begin 2018 de intentieovereenkomst is getekend, is het proces een nieuwe fase ingegaan, waarbij de gemeente, behalve facilitator, ook actieve partij werd. In de daar op volgende periode is er veel gebeurd: intensieve samenwerking met de TU Delft en de provincie, restauratie van de toren van de Sint Janskerk, verbouw van delen van het Sint Elisabeth en het opstellen van een stedenbouwkundige en landschapsstudie voor het vrijeschoolcomplex. In 2019 werd duidelijk dat stedelijke transformaties binnen handbereik kwamen en dat een Structuurbeeld nodig was om een aantal belangrijke kaders helder te maken. Daarmee werd ook duidelijk dat nagedacht moest worden over de vorm van samenwerken in de uitvoeringsfase.

• • •

kwaliteiten, programma en beeld meer kleinschalige ontwikkelende partijen dan grote projectontwikkelaars gemeente zowel faciliterend als uitvoerende partij ontwikkeling en beheer lopen door elkaar

Bij een organische gebiedsontwikkeling past het dat partijen los van elkaar hun projecten realiseren, terwijl ze zich wel rekenschap geven van samen afgesproken kaders en kwaliteiten, en regelmatig sparren en afstemmen over hoe projecten elkaar en het gebied versterken. Voor het Klein Vaticaan betekent organische gebiedsontwikkeling: •

De intrinsieke voortdurende wens van de partijen om integraal te werken ging daarbij wringen met de wens om slagvaardig te kunnen uitvoeren op ‘kavelniveau’.

•

Gebiedsontwikkeling Het Klein Vaticaan heeft, als het gaat om de fase richting uitvoering, veel kenmerken van een organische gebiedsontwikkeling: • geleidelijk oppakken van projecten in plaats van alles in één keer • projecten met een kleine schaal (enkele tientallen tot maximaal 100 meter) • zowel processen als projecten • geen eindbeeld maar een ontwikkelstrategie op

•

•

•

•

elke partij heeft een direct belang in het eigen initiatief, en investeert zelf in het eigen belang én in het bijdragen aan het gemeenschappelijk belang partijen zijn in staat om risico’s te nemen en hun eigen business case rond te krijgen waar mogelijk een beroep doen op subsidies, flexibiliteit in regelgeving (bv. parkeernorm) en woningcontingenten sturing vindt plaats op hoofdlijnen: toetsen op de bijdrage aan gedeelde doelen en samen geformuleerde kwaliteiten, in plaats van op eindbeelden en maximaal denkbare kwaliteiten het herstellen van een rooilijn met bebouwing van een acceptabele kwaliteit is altijd nog beter dan het niet ingrijpen in de gebiedskwaliteit omdat ambities of onhaalbare eindbeelden verlammen de gemeente geeft initiatiefnemers duidelijke

•

• •

•

condities: waar moet in elk geval aan worden voldaan, wat doet de gemeente ruimtelijke ontwikkeling beschouwen als een proces (meer dan als een project). Het Structuurbeeld biedt de kaders – de doelen en kwaliteiten waar een ontwikkeling aan bijdraagt. De gemeente is actief in visieontwikkeling, vooral in de advisering in de visieontwikkeling door de partijen. Waar nodig faciliteert de gemeente een gebiedsgerichte verdieping/uitwerking. de gemeente heeft niet voor het gehele gebied een actief grondbeleid/grondexploitatie initiatief overstijgende opgaven, zoals het aanleggen van openbare ruimte en infrastructuur, moeten deels op een andere wijze georganiseerd en bekostigd worden. Voor de gemeente is een financieel gebiedsontwikkelingskader nodig, waarin in hoofdlijnen duidelijk wordt hoe de eigen exploitatie bijdraagt aan ingrepen in de openbare ruimte, gezamenlijk parkeren etc., welke ingrepen door andere begrotingen gedekt worden, wat de verwachting is van de bijdrage van projecten van andere partijen en hoe cofinanciering vanuit provincie en Rijk worden ingeschat. in organische gebiedsontwikkeling wordt doorgaans een flexibel bestemmingsplan als wenselijk beschouwd. Voor het gros van de ontwikkelingen in Klein Vaticaan geldt dat er sowieso een ruimtelijke procedure moet worden gevoerd om de ontwikkeling te regelen.

Belangrijk is dat aanvragen door initiatiefnemers goed door de gemeentelijke organisatie heen worden geleid en binnen de geest van het Structuurbeeld worden afgehandeld.

Ontwikkelingen op de korte termijn (ca. 5 jaar) Zoals aangegeven trekken de partijen de ontwikkelingen zelf en zorgen ze zelf voor financiering. Daarbij is soms afstemming nodig met de andere partijen. De partijen willen zichzelf en elkaar scherp houden op het gebied van energietransitie, klimaatbestendigheid en circulair bouwen. ONS HUIS 1. is bijna gereed met het realiseren van het wonen met een plus in het Sint Elisabeth, het herinrichten en deels toegankelijk maken van de tuin voor de bezoekers van Sint Elisabeth en een maatschappelijk relevante invulling van de kapel. Ons Huis heeft na deze werkzaamheden geen plannen voor concrete investeringen. SOVSZO 1. verkoopt de voormalige pastorie die transformeert van maatschappelijk naar wonen met een maatschappelijke component 2. werkt voor het schoolterrein plannen uit waarbij het de bedoeling is dat de (monumentale) gebouwen woonfuncties krijgen en dat er nieuwbouw van woningen plaats vindt op de historische rooilijnen langs de Isendoornstraat en de Dieserstraat en bij de stadsmuur 3. gaat kijken naar en ideeën ontwikkelen voor de herinrichting van de tuinstrook gelegen tussen de voormalige pastorie, de schoolgebouwen en de Isendoornstraat 4. realiseert woningbouw naast Annaschool om de hofjesstructuur te accentueren

PAROCHIE TWAALF APOSTELEN 1. realiseert de bouw van een parochieel centrum bij de Sint Janskerk; dit is al volop in voorbereiding GEMEENTE 1. realiseert een herbestemming van de Baudartiuslocatie 2. zorgt voor een herinrichting van delen van de Isendoornstraat en de Dieserstraat nadat de bouwprojecten zijn afgerond Andere ideeën uit dit structuurbeeld (langere termijn) Het structuurbeeld bevat nog veel meer ideeën die goed zijn om te realiseren. De financiering daarvan is nu echter nog onzeker. De partijen van het Klein Vaticaan blijven alert op het inspelen op kansen als die zich voordoen.

47

9. BIJLAGES STRUCTUURKAART KLEIN VATICAAN - OKT 2017 De Nieuwstad werd als een planmatig opgezette stad gesticht, met haaks kruisende straten. Gesloten bouwblokken zijn overal in de binnenstad te vinden, maar zijn vooral kenmerkend voor de Nieuwstad.

P

kenmerkende gesloten bouwblokken van de binnenstad en de Nieuwstad

Binnen de gesloten bouwblokken van de Nieuwstad zijn er groene ruimtes; privétuinen, maar vaak ook semi-openbare tuinen die door poorten en informele voetspaden bereikbaar zijn. Deze binnenhoven zijn een tweede belangrijke kernmerk van het w.i.u. stadsdeel. groene (semi-openbare) binnenhoven/pleinen In de directe omgeving van het Hubertusplein heeft de wijk zijn heldere structuur verloren. Bij herontwikkeling dient op de vrijeschoollocatie een gesloten bouwblok teruggebracht te worden om de identiteit van de Nieuwstad te herstellen. terug te bouwen gesloten bouwblok Klein Vaticaan ontleent zijn identiteit en naam aan de verzameling van gebouwen, gerelateerd aan de Katholieke Sint Janskerk. Naast de kerk, zijn er de pastorie, de Mariaschool, de Sint Jozefschool, de Sint Annaschool, het Sint Elisabeth, het Hubertusklooster en de Elisabethkapel. De monumenten uit dat ensemble dienen behoud te worden. te behouden panden “Klein Vaticaan” w.i.u.

48

MODEL 01

P

De Nieuwstad heeft van oorsprong met een rechthoekig stratenpatroon een heldere opzet, met een stadsmuur en stadswallen hier omheen. Deze wegenstructuur bestaat nog steeds, maar is minder goed zichtbaar: de bebouwing ligt verder achter de rooilijn en veel hoekbebouwing is verdwenen. Bij herontwikkeling is noodzakelijk de bebouwing op de oorspronkelijke rooilijn terug te brengen. Dit geldt voor de oostzijde van de Dieserstraat, ten hoogte van het bouwblok waar het vrijeschoolcomplex nog ligt, en voor de noordzijde van de Isendoornstraat.

Er zijn weinig restanten over van de stadsmuur en de vestingwerken hebben hun samenhang verloren. Het oude tracé van de stadsmuur uit de 14e eeuw dient weer voelbaar te worden. De eerste stadsmuur werd in de 16e eeuw uitgebreid. Het tracé van de nieuwe stadsmuur dient weer voelbaar te worden.

bouwblokken terug te brengen in de rooilijn

Om de stadsmuur of de restanten daarvan meer beleefbaar te maken is het aan te raden visuele of fysieke relaties tussen de groene ruimtes van de bouwblokken en de vestingwallen aan te leggen. Gedacht kan worden aan bebouwing los van de stadsmuur, bebouwing op palen, aan paden, belvédères of bruggen over de stadsmuur.

Bij herontwikkeling is noodzakelijk de hoekpanden van het oorspronkelijke stedelijke weefsel terug te brengen. Dat geldt voor de bebouwing op de kruising Isendoornstraat-Dieserstraat, om de toegang P naar de Spaanse poort en het Vogelpark te begeleiden. terug te brengen hoekpanden IsendoornstraatDieserstraat In de planmatig opgezette Nieuwstad kwamen de haaks kruisende straten uit op de eveneens geplande poorten en verdedigingstorens. Het stadsdeel stond verscholen achten de stadsmuur. De beperkte toegankelijkheid voor gemotoriseerd verkeer is kenmerkend voor de wijk. doodlopende wegenstructuur in oostelijke richting

oorspronkelijke locaties van de (deels zichtbare) stadsmuurtorens nog zichtbare stadsmuur uit de 14de eeuw tracé van de ondergrondse restanten van de stadsmuren uit de 14de en 16de eeuw

visuele en/of fysieke relaties binnenhovenstadsmuur Het stadsdeel Nieuwstad loopt tot aan het oude tracé van de stadsmuur uit de 14e eeuw. Er is geen stedelijke ontwikkeling aan de noordkant van het oude tracé. Idealiter wordt ook het park uitgebreid tot aan het oude tracé van de stadsmuur. Bij herontwikkeling en herinrichting aan de noordzijde van de Isendoornstraat ligt de Spaanse poort op de begrenzing tussen stad en park. te versterken betekenis van de Spaanse poort