1321256 - Bijlage 10 - Visie Vesting van de Toekomst

58/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

2

ANALYSEDOCUMENT

A- INVENTARISATIE 1. historische ontwikkeling 2. huidige situatie B- EERSTE AANBEVELINGEN 1. ruimtelijke indeling 2. ambitieladder CONCLUSIE ordeningprincipes

4 22

32 36

44

59/103

3

INHOUD

A- INVENTARISATIE

1. historische ontwikkeling

ANALYSEDOCUMENT inventarisatie & eerste aanbevelingen

60/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

4

HISTORISCHE ONTWIKKELING 4E EEUW Romeinse nederzetting

9E EEUW Ringwalburg -- Zutphen is ontstaan op een hoge zandrug waar de Berkel in de IJssel uitmondt. -- Zutphen is van oudsher voorzien van een ruim opgezette versterking, bestaande uit een dubbele droge gracht met bijbehorende wallen. -- Na de verwoesting van de stad in 882 door Vikingen, is de Ringwalburg aangelegd. De wal en gracht aan de noord- en oostzijde tekenen zich af in het verloop van de huidige Groen-, Hout- en Zaadmarkt. -- Binnen de burg lag het grafelijk hof, een kleine parochiekerk (de voorganger van de latere Walburgiskerk), boerderijen en woningen.

61/103

5

1. INVENTARISATIE

HISTORISCHE ONTWIKKELING 11E EEUW Koninklijke Paltsresidentie -- De gracht uit de 9e eeuw is verder uitgediept en verbreed. -- Begin 11e eeuw is een tufstenen paleis (palts) gebouwd. Het imposante gebouw was 54 meter lang en 12,5 meter breed. Daarnaast is een grote Romaanse kapittelkerk gesticht. -- Na een groot machtsconflict is er direct om de palts en de kerk een 16 meter brede en 3 meter diepe gracht aangelegd met een tufstenen poort, die toegang gaf tot het bestuurlijke centrum van de stad.

62/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

6

HISTORISCHE ONTWIKKELING 12E EEUW Grafelijke stad -- Ten noorden van de oude ringwalburg kwam een nieuwe nederzetting met daaromheen een eigen omwalling met een brede gracht: de (Oude) Wand. In de omwalling waren elke ca. 65 meter turfstenen poorten en torens opgenomen. Sommige straten en stegen die naar de torens leidden zijn er nog steeds (Vaaltstraat, Beukerstraat, Agnietensteeg en Lombardsteeg). -- De handel kreeg een belangrijke rol. -- Langs de IJsseloever werden houten kades aangelegd.

63/103

7

1. INVENTARISATIE

HISTORISCHE ONTWIKKELING BEGIN 13E EEUW Oude Stad -- De oude versterkingen werden geslecht en gedempt. Er werd een bakstenen stadsmuur gebouwd. -- De Berkel werd omgeleid naar zijn huidige loop. -- In het noorden kwam een watermolen. -- Om de stad werden natte grachten gegraven en lage terreinen, zodat een gecontroleerde waterhuishouding ontstond. -- In tegenstelling tot de stadsmuur aan de landzijde had de stadsmuur aan de IJsseloever geen waltorens. De muur had tevens een waterkerende functie.

64/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

8

HISTORISCHE ONTWIKKELING BEGIN 13E EEUW - LAAT Nieuwstad -- Omstreeks 1250 werd aan de noordkant van de Berkel de Nieuwstad gesticht. De opzet van de Nieuwstad was planmatig met haaks kruisende straten. -- De Nieuwstad had een eigen parochiekerk: de O.L. Vrouwekerk of Nieuwstadskerk (nu Sint Jan). -- De Nieuwstad kwam onder één bestuur met Zutphen. De steden werden met elkaar verbonden door waterpoorten over de Berkel, waarvan de oostelijke poort nog steeds bestaat. -- Het eerste zuiver gotische bouwwerk, Broederenkerk, werd gebouwd. Snel volgden huizen in deze stijl. De gevels van tientallen woningen zijn nog bewaard.

65/103

9

1. INVENTARISATIE

HISTORISCHE ONTWIKKELING BEGIN 14E EEUW Polsbroek -- De stad is op het hoogtepunt van economische bloei. -- Na een reeks van stadsbranden worden huizen niet meer van hout maar van baksteen gebouwd. -- Met het oog op de verwachte bevolkingsgroei, werd er een nieuw stadsdeel, aangelegd; Polsbroek (later de Spittaalstad). De groei stagneert, waardoor alleen de hoofdstraten werden bebouwd. -- Aan de zuidzijde is de stadsmuur in de IJssel verdwenen en er is een nieuwe stadsmuur gebouwd. Dit deel van de stadsmuur bestaat nog steeds. -- De Nieuwstadskerk en de Walburgiskerk werden vergroot en de kerktorens werden verhoogd. -- De Berkel voerd alle grachten.

66/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

10

HISTORISCHE ONTWIKKELING BEGIN 15E & 16E EEUW Modernisatie van de stadsmuren -- Door de opkomst van het vuurgeschut is er veel gemoderniseerd aan de stadsmuren. Het grachtenstelsel werd verder uitgebreid tot twee of drie parallelle grachten met aarden-tussenwallen om de schootsafstand van de vijand te vergroten. -- Er werden verschillende rondelen, geschutstorens (onder andere de Bourgonjetoren) en bolwerken gebouwd om de stad beter verdedigbaar te maken. -- Er werd een dwangburcht gebouwd. De kanonnen werden gericht naar de stad zelf, om de gehoorzaamheid van de stad af te dwingen.

67/103

11

1. INVENTARISATIE

HISTORISCHE ONTWIKKELING 16E EEUW -- Dit is de oudste plattegrond van Zutphen die bewaard is gebleven.

68/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

12

HISTORISCHE ONTWIKKELING 17E EEUW Vernieuwde vestingwerken na de bezittingen -- Na de bezettingen begint de wederopbouw van Zutphen. -- De vestingwerken worden vernieuwd in verband met het grotere bereik van kanonnen. Door de bouw van deze werken veranderde het stadsplan, met grote gevolgen. Bepaalde straten werden doorsneden of opgeheven. Bebouwing werd gesloopt en sommige hofjes en tuinen werden verplaatst. -- Diverse woonhuizen hadden schade of waren verwoest door de oorlog. -- Zutphen heeft een regionale handels- en marktfunctie.

69/103

13

1. INVENTARISATIE

HISTORISCHE ONTWIKKELING 18E EEUW Modernisatie van de vestingwerken en begin van de linies -- De werken aan de Linie van Coehoorn (in het noordoosten) zijn voltooid. Het hoornwerk ten zuidwesten van de stad is aangepast en voorzien van een ravelijn. De hoornwerken aan de noordzijde maken plaats voor reeksen lunetten. -- De Boompjeswal wordt opgeheven als verdedigingswerk. Deze wordt 100 jaar later ingericht als park. -- Volledige nieuwbouw is een grote uitzondering. In plaats daarvan werden gevels vernieuwd. -- Aan het einde van de 18e eeuw zijn de vestingwerken gemoderniseerd en batterijen toegevoegd. -- Met de aanleg van de linies worden de vijanden op nog grotere afstand van de stad gehouden.

70/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

14

HISTORISCHE ONTWIKKELING BEGIN 19E EEUW Maximale omvang van de vesting -- In het begin van de 19de eeuw is er niet veel veranderd. Enkele poorten en bolwerken zijn gesloopt, de binnengracht is versmald en de Boompjeswal is ingericht als wandelgebied. -- Er kwam een nieuwe IJsselkade en in het oosten werden de eerste herenhuizen gebouwd. -- De bevolking verdubbelde. Er ontstond hierdoor woningnood, wat de bouw van sloppen tot gevolg had. -- In 1823 kwam de eerste kadastrale kaart.

71/103

15

1. INVENTARISATIE

HISTORISCHE ONTWIKKELING EIND 19E EEUW Spoor aanleg en ontmanteling van de vesting -- Rond 1865 kwam er een spoorverbinding tussen Arnhem en Deventer. De spoorweg en het station diende binnen de grenzen van het vestingwerk te blijven. -- Er kwamen twee nieuwe bastions ten noorden van het station om de stationomgeving te beschermen. -- Deze nieuwe buitengracht is enige jaren later vergraven tot de Noorderhaven en vormde het begin van Zutphen’s grootste industriegebied; de Mars. -- Na de opheffing van Zutphen als vestingstad in 1874 werden er ambitieuze uitbreidingsplannen gemaakt en begon de ontmanteling van de gehele vesting. -- In het noordoosten en in het noorden werden woningen en villa’s gepland voor de gegoede burgerij. Er werden ook enkele complexen voor arbeiders gebouwd.

72/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

16

HISTORISCHE ONTWIKKELING BEGIN 20E EEUW Uitbreiding buiten de stad -- Zutphen maakt gebruik van de nieuwe uitbreidingsmogelijkheden rondom de bestaande stad. -- Aan de noordzijde werd het industriegebied De Mars verder bebouwd, waarbij het park uiteindelijk definitief werd bebouwd. -- Ook in het noordoosten werden nieuwe buurten gebouwd. -- De oostelijke vrijgekomen Linie werd ingevuld met nieuwbouw. -- Ter voorbereiding op de oorlog werden er diverse betonnen kazematten en geschutskoepels gebouwd. Een voorbeeld hiervan is de kazemat Zutphen-Zuid, die nu nog steeds bestaat.

73/103

17

1. INVENTARISATIE

HISTORISCHE ONTWIKKELING 20E EEUW - 1941 -- Op deze kaart uit 1941 is de structuur in de binnenstad nog nagenoeg hetzelfde als in 1901. -- In het najaar van 1944 wordt Zutphen zwaar getroffen door bombardementen. Grote delen van de noordwestelijke binnenstad en het stationsgebied werden verwoest of zwaar beschadigd. Het gebied rond Barlheze en de Groenmarkt raken zwaar beschadigd. Zutphen is één van de zwaarst getroffen steden in Nederland.

74/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

18

HISTORISCHE ONTWIKKELING 20E EEUW - 1965 Wederopbouw -- In de wederopbouwplannen was weinig ruimte voor oude sentimenten. Vooruitgang was het credo. Bestaande bebouwing die hersteld had kunnen worden, werd gesloopt en in plaats daarvan werd een nieuw stratenplan uitgelegd. Hierdoor zijn verschillende restanten stadsmuur en een klooster gesloopt. -- Er kwam een nieuw station en voor een snelle afwikkeling van het verkeer kwam er een nieuwe doorgaande route, waarvoor een groot noordelijk deel van de stad gesloopt moest worden. -- De Baakse Overlaat werd gedicht, waardoor Zutphen verlost was van periodieke overstromingen van de IJssel en de Berkel. Er kon nu gebouwd worden op lager gelegen land.

75/103

19

1. INVENTARISATIE

HISTORISCHE ONTWIKKELING BEGIN 21STE EEUW -- Verschillende havens, kanalen en beken zijn gedempt en bebouwd, zoals de Zuiderhaven, Verbindingskanaal en Helbergse Beek. Ook de laatste ravelijn in het oosten is gesloopt. -- In de zuidoostelijke punt is de stedelijke structuur iets veranderd door de verlenging van de Martinetsingel en de verandering van de Polsbroek. -- Het park bij de Boompjeswal is uitgebreid.

76/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

20

OVERZICHT HISTORIE Elke groei van de stad gaat gepaard met aanpassing van de vesting:

EIND 13E EEUW

BEGIN 17E EEUW

EIND 18E EEUW

BEGIN 21STE EEUW

stadsmuur

bastions en grachten

linies

restanten

77/103

21

1. INVENTARISATIE

A- INVENTARISATIE 2. huidige situatie

ANALYSEDOCUMENT inventarisatie & eerste aanbevelingen

78/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

22

HUIDIGE SITUATIE BEBOUWING Kwaliteit van de bebouwing • • • •

De Mars: bedrijventerrein, lage kwaliteit van de bebouwing Noorderhaven: nieuw te ontwikkelen/ontwikkeld woongebied. Hoge kwaliteit, veel nieuwbouw. Noordveen: sportvelden, fraaie 19e-eeuwse artdeco/jugendstil-bebouwing, grootschalige zorg-nieuwbouw, nog te ontwikkelen bouwlocaties > m.a.w.: forse mix van functies en bouwjaren. Waterkwartier: woongebieden uit jaren 30/40/50/60. Deels fraaie woonbuurten, deels buurten met lagere kwaliteit.

Monumenten Historische binnenstad 1850-1900 1900-1925 1925-1945 1945-1960 79/103

23

1960-1980

1. INVENTARISATIE

HUIDIGE SITUATIE WATER

Anno 1823 op huidige situatie geprojecteerd -- Maximale omvang van de vesting om de vijand op maximale afstand van de stad te houden -- De Berkel voerd alle grachten

Anno 2019 -- 1874: opheffing van Zutphen als vestingstad -- Watergangen werden gedempt om ruimte te geven aan de groei van de stad -- De peil van de Berkel is nu + 6.90 m NAP (80 cm hoger dan vroeger)

80/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

24

HUIDIGE SITUATIE WATER

Conclusies Huidige situatie:

• Veel watergangen waarover beschikbaar water moet verdeeld • Afnemende doorstroming door plantengroei • Voldoende waterkwaliteit op dit moment maar op enkele plaatsen niet • Weinig wateraanvoer bij droogte: te lage wateraanvoer vanuit Twentekanaal, weinig tot geen wateraanvoer vanuit overige watergangen, laag waterpeil in de Berkel, beperkte doorstroming Onderlaatse Laak door overtollig slib • Korte verblijftijd bij droogte (minder dan 10 dagen): consequenties voor de historische bebouwing en bruggen langs de overs van de Berkel richting de IJssel

N: -0,5m N: 0

Toekomstige situatie iv.vm. klimaatverandering:

N: 0

• Heftige regenval: meer oppervlaktewater naar grondwater infiltreren • Lange droge periodes: kans op uitzakken, mogelijk tot aan droogval • Zonder maatregelen wordt waterkwaliteit verder verslechterd Aanbevelingen

N: 0

Korte termijn: • Beschikbaar/meer water directer naar de stad sturen: stuwen plaatsen in aanvoeringssysteem vanaf Warken • Waterkwaliteiten verbeteren: (zuurstof en ammonium) monitoring en doorstroming • Verwijderen overtollig slib: vanaf Warken naar Warnsveld en Leesten • Ecologisch inrichten waterpartijen en oevers met helofyten

N: 0

(Middel)lange termijn:

N: +0.5m/-4.5m (+6.90 m NAP)

• Ecologisch inrichten waterpartijen en oevers met helofyten • Maatregelenpakket voor de komende 10/15 jaar uitwerken • Wensen van Waterschap, gemeente en burgers meenemen

N: 0

N: -1.5m

81/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

25

1. INVENTARISATIE

HUIDIGE SITUATIE GROEN

Anno 1823 op huidige situatie geprojecteerd -- Maximale omvang van de vesting om de vijand op maximale afstand van de stad te houden -- Groenstructuur en vesting zijn gekoppeld

Anno 2019 -- 1874: opheffing van Zutphen als vestingstad -- Vestingwerken werden gesloopt om ruimte te geven aan de groei van de stad -- Paardenwal-Boompjeswal als park ingericht -- Andere toegevoegde groene zones zijn langs de nieuwe infrastructuur gesitueerd (uitz: begraafplaats) 82/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

26

HUIDIGE SITUATIE VESTING NU Toen de verdedigingsfunctie niet meer van belang was (opheffing van Zutphen als vestingstad in 1874), werd er weinig waarde meer gehecht aan de vestingwerken. De vestingwerken werden voor een groot deel gesloopt en watergangen werden gedempt om ruimte te geven aan de groei van de stad. De bestaande groenstructuur bestaat grotendeels uit de gebieden die wel bewaard zijn gebleven. Berkel • Als element volledig bewaard • Nog altijd één continue waterloop Stadsmuur • Boomgaard ten noorden van de Martinetsingel • Groenstrook ten westen van de Isendoornstraat Bastions en grachten • Bult van Ketjen • Cabinetsgracht • Vispoortgracht • Binnengracht ten noorden van Martinetsingel • Boompjeswal • Paardenwal • Grote Gracht Buitenlinie • Coehoornsingel

Vestingwallen 1823 Huidige vestingwallen 83/103

27

In de stedelijke structuur herkenbare delen van de vestingwerken

1. INVENTARISATIE

HUIDIGE SITUATIE GEMOTORISEERD VERKEER & PARKEREN Doelstellingen uit “Mobiliteit in de binnenstad 2018” Auto • • • •

autoverkeer rond de binnenstad wikkelt zich primair af via de centrumring: geen sluiproutes door verblijfsgebieden centrumring is herkenbaar t.o.v. de wijkverzamelstraten en de verblijfsgebieden 30km/uur zones waar de centrumring en verblijfsgebieden samen komen (Langehofstraat-Houtwal-Martinetsingel, stationsgebied, IJsselkade-Marspoortstraat) centrumring tot stadsring uitbreiden?

Parkeren • • • • • • • •

parkeervoorzieningen voor de oude binnenstad naar de rand verplaatsen voldoende en adequate parkeerplaatsen (en directe looproutes) in de nabijheid voor bewoners en bedrijven uitwijkgedrag en parkeeroverlast vanuit de parkeerreguleringsgebieden naar de omliggende gebieden wordt tegengegaan door gebruik van moderne technieken voldoende en adequate parkeergelegenheid voor touringcars bezoekers informeren over beschikbare en meest gewenste parkeervoorziening innovatieve technieken om het parkeren beter te reguleren en zoekverkeer te voorkomen gebruik van duurzame vervoersmiddelen faciliteren door goede parkeerfaciliteiten parkeervoorzieningen inrichten voor elektrisch rijden (10 % in 2025)

Bevoorrading centrum • •

balans tussen de leefbaarheid/gastvrijheid en de bereikbaarheid van de winkeliers pakketbezorging in de binnenstad: impact op de omgeving minimaliseren

Openbaar vervoer • • •

bus/trein/regiotaxi als goed alternatief voor de auto, ook voor bezoekers moderne technologieën, innovaties en de parkeer- en fietsvoorzieningen zijn er op gericht om het gebruik van het openbaar vervoer te vergroten op zoek naar innovatieve vervoersconcepten waarbij de klassieke lijndienstconcep-

Hoofdontsluiting autoverkeer Parkeren

84/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

28

Treinstation (NS)

Bushalte

Busstation

Buslijn

HUIDIGE SITUATIE LANGZAAMVERKEER Doelstellingen uit “Mobiliteit in de binnenstad 2018” Voetganger • • •

in de binnenstad als de belangrijkste gebruiker van de openbare ruimte voetgangersverbindingen: directheid, comfort, beleving en veiligheid (binnenstad-station, parkeervoorzieningen buiten de oude binnenstad-binnenstad, parkeervoorzieningen-winkelgebied) meer aandacht voor ouderen en mindervaliden bij inrichting van wegen en openbare ruimte

Fietser • • • • • • • •

kwaliteit van de fietsvoorzieningen op peil houden voldoende/aantrekkelijke stallingsgelegenheid, in de binnenstad en het station fietsstraten in de oude binnenstad realiseren, zoals Fietsdiagonaal fiets/schoolroutes door het kernwinkelgebied voorkomen wachttijd voor fietsers bij verkeerslichten beperken fietsnetwerk aansuiten op het Snelfietsnetwerk buiten de bebouwde kom prominente plek in het ontwerpproces bij groot onderhoud, herinrichtingen en nieuwbouw 2025: Zutphen Fietsstad van het jaar?

Doelstellingen buiten “Mobiliteit in de binnenstad 2018” Vaarroutes • kwaliteit van de vaarvoorzieningen op peil houden • netwerk uitbreiding: meer afstappunten en routes • beleving van de historie vanaf het water vergroten • ecologische waarden niet belemmeren

Hoofd-fietsroutes Fietsdiagonaal Hoofd-looproutes 85/103

29

Vaarroutes en afstappunt

1. INVENTARISATIE

86/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

30

CONCLUSIES HUIDIGE SITUATIE KNELPUNTEN EN POTENTIES HISTORIE: Anonimiteit <---> Identificatie De stadsopbouw van Zutphen is complex. De binnenstad bestaat uit drie ongeveer even grote stadsdelen, de “Oude Stad”, de “Nieuwstad” en de “Spittaalstad” die omringd waren door een vestingwerk. Met de uitbreiding van de binnenstad werden telkens de vestingwerken aangepast. Tegenwoordig zijn daar grote delen van verloren gegaan. De rijke geschiedenis van de stad is op een aantal locaties niet te zien, waardoor deze locaties niet bijzonder worden ervaren en zelf een rommelig beeld geven. Het herstel van de overgebleven historische restanten van de vestingwerken zal de ruimtelijke kwaliteit van Zutphen verbeteren. Zodoende kan men het unieke karakter van de binnenstad beter beleven en daar beter aan gehecht worden. STRUCTUUR: Versnippering <---> Samenhang Wat vroeger één samenhangend grachtenstelsel en aardewerk was, is door de stedelijke ontwikkeling veranderd in een aantal afzonderlijke structuurelementen. Met de aanleg van het spoor is een groot deel van de Nieuwstad en van de vestingwerken verloren gegaan. De restanten van de vestingwerken liggen nu veelal als losse gebieden in de stad. Doordat de drager van deze gebieden, het vestingwerk, verdwenen is, ontbreekt een herkenbare samenhang.

Naast het afzonderlijk beter zichtbaar maken van de verschillende structuurelementen, liggen er grote kansen om de vesting weer tot één ruimtelijke structuur terug te brengen. FUNCTIE: Verlies <---> Toevoeging De vestingwerken zijn ooit voor verdediging gebouwd. Ze liggen nu als overgangzones tussen de verschillende stadsdelen in, soms als park, soms als parkeerterrein. De inrichting en functionele invulling ervan op het gebied van recreatie, ecologie, verkeer vragen om een kwalitatieve slag om huidige vraagstukken zoals klimaatadaptatie, energietransitie en duurzaamheid te beantwoorden. Daarnaast blijken de vestingwerken de zone te markeren waarin de publieke - stedelijke functies van de binnenstad soms moeizaam worden gecombineerd met de geborgen woon- en verblijfskwaliteit ervan. Per deelgebied (want overal is een ander cocktail van tijdlagen en functies) vraagt dit om beter doordachte gebiedsprofielen.

87/103

31

1. INVENTARISATIE

B- EERSTE AANBEVELINGEN 1. ruimtelijke indeling

ANALYSEDOCUMENT inventarisatie & eerste aanbevelingen

88/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

32

GROENNOTA 2008 RUIMTELIJKE INDELING

Kwaliteiten om te koesteren

Aandachtspunten voor verbetering

Berkel als drager van de stad Afleesbaarheid historische groei Berkel als waterloop (bijna) volledig bewaard Berkel als verbindend element

Geparkeerde auto’s hinderen zicht op water Geen doorgaande padenstructuur Weinig direct contact met het water Weinig samenhang in inrichting

2. Historische gordel Prominente ligging in de dichtbebouwde

Duidelijke samenhang ontbreekt Niet genoeg uitnodigend tot verblijf Andere functies dan parkeren op de Paardenwal Betere vormgeving en inrichting

1. de Berkel 3

4 2

binnenstad Cultuurhistorische elementen Verscheidenheid Groene invulling

1 3. Park gordel

Structurerende werking in de stad Doorgaande waterlijn Parkachtige inrichting Bebouwing en groen ondersteunen elkaar Goede beleefbaarheid vanwege ligging aan hoofdontsluiting

Niet altijd zicht op water Geen doorgaande padenstructuur over de gehele lengte van de Parkgordel Belangrijke kruisingen zijn niet altijd ruimtelijk ondersteund Vormgeving van de bruggen is erg verschillend De punten waar de deelelementen bij elkaar komen verdienen extra aandacht

4. Blauwe parels

Aanwezigheid van water en groen Grote mate van openheid Grote Gracht vormt een goed voorbeeld

Schakelfunctie tussen Historische gordel en Parkgordel versterken Bebouwing niet overal op het water georiënteerd Beeldkwaliteit niet altijd hoogwaardig Door parkeren aan het water wordt de aanwezige kwaliteit niet benut

89/103

33

2. EERSTE AANBEVELINGEN

OVERZICHT HISTORIE Elke groei van de stad gaat gepaard met aanpassing van de vesting:

EIND 13E EEUW

BEGIN 17E EEUW

EIND 18E EEUW

BEGIN 21STE EEUW

stadsmuur

bastions en grachten

linies

restanten

90/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

34

RUIMTELIJKE INDELING 1. Stadsmuur • • • •

middeleeuwse gordel: stadsmuur-gerelateerd 1200-1550 nu smalle groene zones, soms met restantwater en stadsmuurresten inclusief Paardenwal en Boompjeswal als hybridevorm tussen “Stadsmuur” en “Bastions”

2. Bastions en grachten • • •

vesting in Oud Nederlands Stelsel: bastions, ravelijnen, brede grachten zoals Vispoort- en Grote Gracht 1591-1625 nu veel water en parken

3. Linies • • •

gordel van de Linies: Nieuw Nederlands Stelsel 1700-1800 nu versnipperde relicten in buitenwijken, soms groen, soms blauw soms rood, alleen Linie van Coehoorn heeft herkenbare kwaliteit

1. 4. Forten en rivierenfront • • •

4.

stapeling van vesting in Oud en Nieuw Nederlands Stelsel: rivier-gerelateerd 1591-1800 Cabinetsgracht

2.

3.

91/103

35

2. EERSTE AANBEVELINGEN

B- EERSTE AANBEVELINGEN 2. ambitieladder

ANALYSEDOCUMENT inventarisatie & eerste aanbevelingen

92/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

36

AMBITIELADDER

1

1. Historische restanten beter zichtbaar maken identiteit, identificatie, herkenbaarheid, orientatie, betrokkenheid

grachthuis voor dat de Binnengracht gedempt werd bij de Paardenwal 93/103

37

2. EERSTE AANBEVELINGEN

AMBITIELADDER

+

luchtfoto uit 1967, met centraal het Hoornwerk, enkele jaren voor demping van de Zuiderhaven en het Verbindingskanaal rechts 94/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

38

Ruimtelijke structuren herstellen wandelen/fietsen/varen, ontmoeten, verbinden, verblijven

AMBITIELADDER

+

links zijn de schoorstenen van de Zutphensche brandewijnstokerij van Mispelblom; de Binnengracht ziet er schoon uit

Ecologie verbeteren natuurontwikkeling, gezond leefmilieu

95/103

39

2. EERSTE AANBEVELINGEN

AMBITIELADDER

+

96/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

40

Klimaat adaptatief maken omgaan met klimaatveranderingen, water ontvangen/bergen/afvoeren, verkoeling

AMBITIELADDER

+

Economische waarde toevoegen stedelijke dynamiek (bedrijvigheid, toerisme) energietransitie (opwekken, opslaan, verdelen) innovatie

97/103

41

2. EERSTE AANBEVELINGEN

CONCLUSIES UIT INVENTARISATIE Van inventarisatie tot kaders

HISTORIE: Anonimiteit <---> Identificatie

De vijf genoemde ambities zijn afkomstig uit de conclusies uit de inventarisatie. • De ambitie “Historie” is de belangrijkste ambitie en moet als eerst in de toekomstige plannen waar gemaakt worden. • De ambities “Structuur”, “Ecologie”en “Klimaat” kunnen samen gevoegd worden als één ambitie, “Ruimtelijke structuur”. • De ambitie “Dynamiek” is gerelateerd aan de functies die aan de vesting gekoppeld worden.

De stadsopbouw van Zutphen is complex. De binnenstad bestaat uit drie ongeveer even grote stadsdelen, de “Oude Stad”, de “Nieuwstad” en de “Spittaalstad” die omringd waren door een vestingwerk. Met de uitbreiding van de binnenstad werden telkens de vestingwerken aangepast. Tegenwoordig zijn daar grote delen van verloren gegaan. De rijke geschiedenis van de stad is op een aantal locaties niet te zien, waardoor deze locaties niet bijzonder worden ervaren en zelf een rommelig beeld geven. Het herstel van de overgebleven historische restanten van de vestingwerken zal de ruimtelijke kwaliteit van Zutphen verbeteren. Zodoende kan men het unieke karakter van de binnenstad beter beleven en daar beter aan gehecht worden.

Prioriteitsstelling Het is belangrijk dat “Historie” als uitgangspunt voor elke interventie wordt gehanteerd. Daarna is de volgorde tussen de andere ambities niet bepaald. Zodoende ontstaat een piramidale opbouw met bovenop de ambitie “Historie”. Toekomstbestendigheid Toekomstige plannen zullen pas toekomstbestendig worden wanneer er rekening met alle vijf ambities gehouden wordt. Het kan zijn dat in de toekomst meer (of nieuwe) thema’s als ambities toegevoegd zullen worden.

STRUCTUUR: Versnippering <---> Samenhang Wat vroeger één samenhangend grachtenstelsel en aardewerk was, is door de stedelijke ontwikkeling veranderd in een aantal afzonderlijke structuurelementen. Met de aanleg van het spoor is een groot deel van de Nieuwstad en van de vestingwerken verloren gegaan. De restanten van de vestingwerken liggen nu veelal als losse gebieden in de stad. Doordat de drager van deze gebieden, het vestingwerk, verdwenen is, ontbreekt een herkenbare samenhang. Naast het afzonderlijk beter zichtbaar maken van de verschillende structuurelementen, liggen er grote kansen om de vesting weer tot één ruimtelijke structuur terug te brengen.

FUNCTIE: Verlies <---> Toevoeging

98/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

42

De vestingwerken zijn ooit voor verdediging gebouwd. Ze liggen nu als overgangzones tussen de verschillende stadsdelen in, soms als park, soms als parkeerterrein. De inrichting en functionele invulling ervan op het gebied van recreatie, ecologie, verkeer vragen om een kwalitatieve slag om huidige vraagstukken zoals klimaatadaptatie, energietransitie en duurzaamheid te beantwoorden. Daarnaast blijken de vestingwerken de zone te markeren waarin de publieke - stedelijke functies van de binnenstad soms moeizaam worden gecombineerd met de geborgen woon- en verblijfskwaliteit ervan. Per deelgebied (want overal is een ander cocktail van tijdlagen en functies) vraagt dit om beter doordachte gebiedsprofielen.

AMBITIELADDER

1

HISTORIE

1. Historische restanten beter zichtbaar maken identiteit, identificatie, herkenbaarheid, orientatie, betrokkenheid

+

STRUCTUUR

Structuren herstellen wandelen/fietsen/varen ontmoeten verbinden verblijven

+

+

ECOLOGIE

Ecologie verbeteren natuurontwikkeling gezond leefmilieu

KLIMAAT

Klimaat adaptatief maken omgaan met klimaatveranderingen water ontvangen/bergen/afvoeren verkoeling

+

DYNAMIEK

Economische waarde toevoegen stedelijke dynamiek (bedrijvigheid, toerisme) energietransitie (opwekken, opslaan, verdelen) innovatie

TOEKOMSTBESTENDIGHEID 99/103

43

2. EERSTE AANBEVELINGEN

CONCLUSIE

ordeningsprincipes ANALYSEDOCUMENT

inventarisatie & eerste aanbevelingen

In het tabel hiernaast zijn de 3 ordeningsprincipes naast elkaar gelegd: • • •

4 vestingszones: Stadsmuur, Bastions & Grachten, Linies, Forten & Rivierenfront, 5 ambities: Historie, Structuur, Ecologie, Klimaat, Dynamiek, 3 tijdsopnamen: korte termijn, middenlange termijn, lange termijn.

Welke acties zijn in elke zone, voor elke ambitie, op de korte, middellange, en lange termijnen uitvoerbaar? De matrix die daar het resultaat van is, dient als tool om vanaf nu en in de volgende fases van de visievorming met de verschillende betrokken partijen ingevuld te worden.

100/103

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

44