1. Bomenbeleidsplan, Visie op Zutphense bomen, juli 2021

Bomenbeleidsplan Visie op Zutphense bomen juli 2021

Colofon Dit is een uitgave van de gemeente Zutphen Postbus 41 7200 AA Zutphen 's Gravenhof 2 www.zutphen.nl team DIOR Auteur(s): A. Breukelaar Foto voorkant: Jolanda van Velzen Versie: def september 2021

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

2 / 41

Inhoudsopgave Samenvatting

5

1. Inleiding

8

1.1 Aanleiding

8

1.2 Doelstelling, wat willen we bereiken?

8

1.3 Hoe gaan we dit doen?

8

1.4 Reikwijdte en status, positionering van dit plan

9

2. Belang van bomen

10

Structuur en historie

10

Klimaat

10

Waterhuishouding

11

Ecologie en biodiversiteit

11

Leefbaarheid en gezondheid

11

Economie

12

3. Bomen in onze gemeente

13

3.1 Gemeentelijke bomen

13

3.1.1 Analyse Zutphens bomenbestand

13

3.1.2 Technische bepalingen voor inrichting en beheer

15

3.2 Particuliere bomen

15

4. Zutphense ambitie en visie

16

Ambitie

16

Behouden en versterken

17

4.2.1 Boomstructuren

17

4.2.2 Solitaire bomen binnen de bebouwde kom

19

Conserveren en vervanging

19

4.3.1 Conserveer monumentale en beeldbepalende bomen

19

4.3.2 Vervang waar verval optreedt

20

4.3.3 Bomen op hotspots

21

Kwaliteit gaat voor op kwantiteit

21

4.4.1 Juiste boom op de juiste plek

21

4.4.2 Investeren in de boven- en ondergrond

22

Klimaat en biodiversiteit

22

4.5.1 Vergroten soortendiversiteit

22

4.5.2 Inheemse soorten in het buitengebied

22

4.5.3 Bomen als wapen tegen wateroverlast, droogte en hittestress

22

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

3 / 41

5. Bescherming en compensatie

23

5.1 Juridische bescherming

23

5.1.1 Verordening Fysieke Leefomgeving, Bomen en Houtopstanden 23 5.1.2 Bestemmingsplannen (omgevingsplan)

25

5.1.3 Wet Natuurbescherming (wordt onderdeel Omgevingswet)

25

5.2 Stadsuitbreiding en ontwikkelingen (herstructurering)

26

5.3 Technische bescherming bij werkzaamheden en evenementen

26

6. Beheer en onderhoud

27

6.1 Inspectie en registratie

27

6.2 Overlast en hinder

27

6.2.1 Schaduw

27

6.2.2 Bladafval, bloei en vruchten

28

6.2.3 Stuifmeel

28

6.2.4 Overhangende takken

28

6.2.5 Ziekten en plagen

29

6.2.6 Boomwortels en opdruk

29

7. Financiën

31

7.1 Onderhoud

31

7.2 Ambitie

31

7.3 Totale incidentele en structurele kosten

34

7.4 Baten van het nieuwe bomenbeleid

35

8. Communicatie

36

8.1 Communicatie en participatie bij totstandkoming van dit plan

36

8.2 Communicatie bij uitvoering van bomenbeleidsplan

36

8.3 Omgevingscommunicatie bij kapvergunningen

36

8.4 Communicatie bij (individuele) wensen van kap

37

8.5 Participatie bij uitvoering bomenbeleidsplan

37

8.6 Belanghebbenden als gesprekspartners

37

9. Bronnen

39

BIJLAGE 1

40

Toelichting participatiematrix

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

40

4 / 41

Samenvatting Het bomenbeleidsplan dient als kader voor het bomenbeleid voor de komende 20 jaar: hoe kunnen we een duurzaam bomenbestand behouden en versterken waarbij klimaatadaptatie een prominente rol gaat spelen? Daarnaast moet het bestaande bomenbestand duurzaam en efficiënt beheerd worden en er moet ruimte zijn voor nieuwe ontwikkelingen. Uiteindelijk moet dit plan leiden tot meer groen in de stad! Om dit doel te bereiken stellen we hoge ambities en hebben we een heldere visie!

Ambitie De ambitie voor de Zutphense bomen ligt hoog, gezien het belang van bomen bij de problemen die op ons afkomen over klimaatadaptatie, gezondheid en leefbaarheid in de stad en directe omgeving. Beperkingen bij het ambitieniveau zijn de beschikbare financiële middelen, capaciteit en beperkte (openbare) ruimte die gedeeld moet worden met alle functies die hierin thuishoren. A. Groei van het bomenbestand: in de komende 10 jaar willen we een groei van ons bomenbestand realiseren van 10%; In 2050 willen we voor elke inwoner een boom: het bomenbestand moet gelijk zijn aan ons inwoneraantal!

B. De kwaliteit van het bomenbestand is goed; bomen worden vervangen bij een verwachte levensduur van 5 jaar of korter, óf na ernstige beschadiging.

C. Klimaatbestendig bomenbestand; elke boom die wordt aangeplant is een soort die bestand is tegen de klimaatveranderingen.

D. Ecologische meerwaarde bij elke boom die wordt aangeplant; daarbij wordt gekeken naar de doelen die gesteld zijn in het Biodiversiteitsplan.

E. We stimuleren en faciliteren onze inwoners om meer bomen aan te planten.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

5 / 41

Visie I.Behouden en versterken; a. behoud en versterk boomstructuren als ordening en oriëntatie in de openbare ruimte, wegenstructuur en cultuurhistorische lijnen b. behoud en versterk de sfeerbomen in de straat of wijk voor gezondheid, biodiversiteit, verkoeling en esthetische waarde

II.Conserveren en vervangen; a. conserveer beeldbepalende bomen, binnen kaders m.b.t. veiligheid en financiën b. vervangen waar verval optreedt als gevolg van verkeerde soortkeuze in het verleden, ziekten en plagen, of gewijzigd ruimtegebruik c. bomen op hotspots

III.Vergroenen; kwaliteit gaat voor op kwantiteit, a. de juiste boom op de juiste plek b. investeren in nieuwe aanplant, zowel boven-als ondergronds

IV.Klimaat en biodiversiteit; a. vergroot diversiteit van boomsoorten ter voorkoming van ziekten en plagen b. inheemse soorten in het buitengebied c. bomen als wapen tegen wateroverlast en hittestress

Bescherming en compensatie Onze bomen beschermen we in de Verordening Fysieke Leefomgeving (waar de Bomenverordening onderdeel van gaat uitmaken), via onze bestemmingsplannen (wordt omgevingsplan) en via de Wet Natuurbescherming. Onderdeel van de Bomenverordening is de lijst Monumentale bomen, waarop zowel gemeentelijke als particuliere bomen geregistreerd staan. Herplantplicht is een voorwaarde bij het verlenen van een omgevingsvergunning voor het kappen van een boom. Als om redenen deze plicht niet voldaan kan worden, dient een bedrag gestort te worden in ons gemeentelijk Bomenfonds. Met het geld uit dit fonds kunnen we op andere locaties in onze gemeente bomen herplanten. Noodkap is een acute maatregel die alleen ingezet kan worden als de veiligheid van inwoners en bezoekers in het geding is. Deze procedure is aan strikte regels gebonden en wordt alleen bij hoge uitzondering toegepast, uiteraard met een herplantplicht. Daarnaast bieden we technische bescherming door het voorschrijven van een Boomeffectanalyse bij ingrijpende werkzaamheden rond bestaande bomen en met onze richtlijnen voor het werken rondom bomen in ATHOR (Algemeen Technisch Handboek Openbare Ruimte).

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

6 / 41

Beheer en onderhoud We voldoen aan de zorgplicht voor onze bomen. Hiervoor zijn wettelijke regels opgesteld. We besteden veel aandacht aan het beheer en onderhoud van onze bomen omdat deze belangrijk zijn voor onze gemeente. We hebben dan ook duidelijke uitgangspunten over overlast en hinder. We verwachten van onze inwoners dat zij een bepaalde mate van ongemak van elkaar en onze bomen dulden. Het gaat dan om overlast en hinder door schaduw, blad, bloei, vruchten, stuifmeel, overhangende takken, ziekten en plagen en boomwortels.

Communicatie We communiceren over ons bomenbeleid en de keuzes die we maken over onze bomen, zowel over kap als over aanplant. We stellen de plannen op samen met omwonenden, participatie is ons uitgangspunt. We gebruiken onze gebruikelijke communicatiemiddelen zoals onze website, social media en eventueel de lokale media om inwoners te informeren over projecten en onze bomen. Bomen zijn emotie en dat betekent dat we daar zorgvuldig mee omgaan!

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

7 / 41

1. Inleiding 1.1 Aanleiding De gemeente Zutphen is trots op haar zeer gevarieerde en bijzondere bomenbestand! Naast ruim 31.000 gemeentelijke bomen, beschikken we ook over een enorm particulier bomenbestand; de meest bijzondere (gemeentelijke en particuliere) bomen staan vermeld in een lijst van monumentale bomen. Bomen zijn enorm belangrijk voor het welbevinden van onze inwoners, voor de natuur in de stad en ons groene imago. Daarnaast helpen bomen bij het tegengaan van negatieve gevolgen van de klimaatverandering en dus om een klimaat adaptieve stad te worden. De gemeente Zutphen heeft de laatste jaren te maken met extreme weersomstandigheden zoals stormen, droogte, hitte en wateroverlast, net als de rest van Nederland (en daarbuiten). De gevolgen van deze weersomstandigheden zijn terug te zien in de conditie van onze bomen. De storm van januari 2018, in combinatie met natte omstandigheden, heeft ervoor gezorgd dat veel bomen zijn omgewaaid of instabiel zijn geworden. De zomerstormen van afgelopen jaren hebben een flinke schade aangericht, met name in een strook langs de IJssel. Droogte heeft veel bomen aangetast. Vooral beuken hebben zichtbaar last van de dalende grondwaterstanden. De opwarming van ons klimaat heeft mede tot gevolg dat ziekten en plagen langzaam vanuit Midden-Europa noordwaarts oprukken, zoals bijvoorbeeld de eikenprocessierups.

1.2 Doelstelling, wat willen we bereiken? Dit plan geeft een heldere visie op duurzaam en klimaatbestendig bomenbeleid, waarin duidelijke keuzes worden gemaakt voor zowel ons huidige bomenbestand als voor nieuwe ontwikkelingen en beheer en onderhoud. Uiteindelijk moet dit plan leiden tot meer groen in de stad! We willen de hoeveelheid (onnodige) verharding waar mogelijk beperken en meer ruimte bieden aan groen en bomen. Daarbij zijn de kwaliteit van het toekomstige bomenbestand en klimaatbestendigheid de belangrijkste drijfveren. Uitgangspunt hierbij is: de juiste boom op de juiste plek, voor zowel bestaande als nieuwe bomen. Dit betekent ook een goede bescherming van waardevolle bomen.

1.3 Hoe gaan we dit doen? We geven meer ruimte aan groen in onze stad door niet-noodzakelijke verharding te verwijderen (bijvoorbeeld te brede of onnodige trottoirs) en inwoners te stimuleren om hun tuinen te vergroenen (en verharding verwijderen); dit is al in het beleidsdoel voor afkoppelen van regenwater meegenomen. Hierdoor ontstaat er meer ruimte voor de aanplant van nieuwe bomen. Onze gemeentelijke bomen worden duurzaam onderhouden en goed beschermd bij evenementen en werkzaamheden. Bij planontwikkeling krijgen de bomen meer gewicht door de bomen die op de gemeentelijke lijst van monumentale bomen staan, te beschermen via de bestemmingsplannen (Omgevingsplan). Bij nieuwe ontwikkelingen, herinrichting of reconstructie wordt vooraf een Boomeffectanalyse opgesteld, zodat een zorgvuldige en integrale afweging gemaakt kan worden in hoeverre bomen te behouden of te verplanten zijn. Als dit niet haalbaar blijkt, zijn de compensatieregels helder verwoord in dit bomenbeleidsplan. Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

8 / 41

In de Bomenverordening (Verordening Fysieke Leefomgeving) worden zowel gemeentelijke als particuliere bomen beschermd door heldere regelgeving over kap op te stellen. Uitgangspunt hierbij is ‘nee, tenzij…..’. Wel maken we heldere keuzes als bomen hun laatste levensfase bereikt hebben; we vervangen bomen en structuren die in verval zijn om een toekomstbestendig bomenbestand te realiseren. Bomen zijn belangrijk om negatieve klimaatgevolgen te beperken. Daarom worden redenen voor kap als vallend blad, schaduw, vruchten of lichtbeperking op zonnepanelen niet gehonoreerd.

1.4 Reikwijdte en status, positionering van dit plan Dit bomenbeleidsplan staat niet op zichzelf. Het is een uitwerking van de visie op het groen in onze gemeente, die is vastgelegd in de Groene atlas. Dit plan beschermt, samen met de Groene Atlas en het Biodiversiteitsplan, de groenstructuur in onze gemeente en biedt handvatten voor verdere ontwikkeling hiervan. Het bevat het afwegingskader voor ontwikkelingen waarbij een conflict ontstaat met bestaande bomen; hoe wegen we het belang van de bomen af tegen andere belangen zoals mobiliteit en wonen. Dit bomenbeleidsplan maakt, net als het Biodiversiteitsplan, onderdeel uit van de Zutphense omgevingsvisie die op dit moment wordt opgesteld. Naast het Bomenbeleidsplan wordt ook de huidige Bomenverordening herzien. Deze gaat onderdeel uitmaken van de Verordening Fysieke Leefomgeving. De Bomenverordening bevat een helder afwegingskader voor behoud en kap van houtopstanden. Ook wordt hier de procedure van de omgevingsvergunning kap verduidelijkt. Deze verordening maakt dus geen onderdeel uit van dit Bomenbeleidsplan.

Martinetsingel, beeld van de vesting door de jaren heen

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

9 / 41

2. Belang van bomen Structuur en historie De gemeente Zutphen bestaat uit een historische stadskern waarin weinig ruimte is voor bomen. Alleen binnen de hofjes, die als groene oases binnen de stadsmurenstructuur liggen, zijn een aantal prachtige exemplaren aanwezig; deels in particulier bezit. De nog aanwezige vestingwerken en grachtenstructuur, gesitueerd rond de stadsmuren, worden deels geflankeerd door een rijk bomenbestand. De beleidsvisie Vesting van de Toekomst (2021) geeft handvatten om ook de historische structuur beter zichtbaar te maken, onder andere met bomenrijen. De belangrijkste toegangswegen en waterlopen worden begeleid door een robuuste bomenstructuur die als wegbegeleiding en oriëntatie dient. De woonwijken, die merendeels pas na de Tweede Wereldoorlog zijn ontstaan, zijn voorzien van een rijk bomenbestand waarbij niet altijd rekening is gehouden met maatvoering en de ondergrondse ruimte. Dit resulteert helaas in ruimte-conflicten, ziektes of zelfs boomsterfte. Daarbij komt dat ziektes als essentaksterfte, kastanjebloedingsziekte en plagen zoals de eikenprocessierups ons voor de nodige uitdagingen stellen. Het veranderende klimaat versnelt de noodzaak voor een herziening van de beleidsuitgangspunten voor ons bomenbestand.

Klimaat Bomen spelen een belangrijke rol bij het verbeteren van het klimaat en het milieu; het tegengaan van hittestress, wateroverlast en het verbeteren van de luchtkwaliteit. Bomen in de stad dragen sterk bij aan verkoeling van de openbare ruimte. Vooral de schaduwwerking op zowel de bestrating als op gebouwen zorgt voor een temperatuurdaling tot 4,8˚C. De gevoelstemperatuur gaat echter veel verder naar beneden (tot 16˚C). Uit sommige onderzoeken blijkt zelfs dat verharde oppervlakten tot 25 koeler zijn in de schaduw van bomen. Er is dus een groot verschil tussen het gemeten effect en de gevoelstemperatuur. Schaduw van de bomen beperkt niet alleen het directe zonlicht maar ook de stralingswarmte van bestrating of gebouwen (het zogenaamde hitte-eilandeffect). Dit verbetert de warmtebeleving van voetgangers; bomen verhogen dus het thermisch comfort. Daarnaast heeft de verdamping van vocht uit het bladerdek ook een (beperkt) verkoelend effect. Bomen dragen daarnaast ook bij aan verbetering van de luchtkwaliteit. Ze geven zuurstof af aan de lucht, nemen Ozon op en slaan vooral extra CO2 op als ze groeien. De CO2 wordt vastgelegd in de toenemende biomassa van de boom. Zodra ze volgroeid zijn, slaan bomen geen extra CO2 meer op. Ze zetten nog wel CO2 uit de lucht om in onder andere zuurstof. Daarnaast vangen ze met hun bladerdek fijnstof uit de lucht.

Loofbomen filteren vooral Ozon en stikstofoxiden en naaldbomen vooral fijnstof en vluchtige organische stoffen. Vooral bomen met harig blad of een dikke waslaag zijn het meest effectief. Voor gasvormige vervuiling zijn grote bladeren effectief. Afwisseling met naaldbomen of groenblijvende bomen zorgen voor een jaarronde filtercapaciteit.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

10 / 41

Waterhuishouding Bomen zorgen voor een grote afvoercapaciteit bij hoosbuien. De eerste 2-4mm wordt vastgehouden in het bladerdek en komt vertraagd naar de bodem. Een volwassen boom houdt tussen de 200- 400liter vast in de kroon. Ook kunnen bomen helpen bij het bufferen van regenwater, door het tijdelijk opslaan van water. Bomen nemen water op uit de bodem en kunnen daarmee de lokale opslagcapaciteit voor water vergroten, juist ook in onze wadi’s; ze werken als sponzen doordat ze water opnemen en langzaam weer vrijgeven. Ook nemen wortels schadelijke stoffen (PAK’s) op. Daarnaast kan de wortelgroei van bomen de infiltratiecapaciteit van een verdichte bodem sterk vergroten (zorgen voor een losse bodemstructuur) en verbruiken de bomen zelf ook water voor de verdamping en fotosynthese. Bomen spelen daarmee een belangrijke rol bij het voorkomen van wateroverlast.

Ecologie en biodiversiteit Bomen bieden onderdak en een schuilplaats voor veel diersoorten, van zoogdieren tot vogels en insecten. Een boom biedt in zijn diversiteit in grootte, vorm en structuur een grote verscheidenheid aan voedsel- en nestgelegenheid. Door hun lange levensduur zijn ze een constante factor als voedselbron. Daarbij is zowel een gevarieerde aanplant als spreiding van de boomsoorten een belangrijk uitgangspunt. Sommige boomsoorten zijn een goede voedselbron voor bijen en vlinders (dracht- en waardplanten), anderen bieden weer noten of vruchten voor kleine zoogdieren en vogels. Op inheemse boomsoorten komen gemiddeld veel meer soorten insecten voor dan op exoten. Inheems wil zeggen dat de boom van nature in het gebied voorkomt, dat wil zeggen spontaan en zonder menselijke invloed. Een exoot is een boom die zich heeft gevestigd in een land waar het oorspronkelijk niet vandaan komt, vaak (onbedoeld) door menselijk handelen. Voor planten wordt de grens tussen exoot en inheemse soort gelegd bij het jaar 1825: alle soorten die daarvóór aanwezig waren, gelden als inheems. Ook de hoogte van de boom speelt een belangrijke rol bij de waarde voor ecologie. Bomenrijen vormen ecologische verbindingen. Een grote spreiding in bloeitijd is ook van grote meerwaarde waarbij uitheemse soorten veel variëteit bieden. Bomen in de stad bieden grote meerwaarde voor natuureducatie.

Leefbaarheid en gezondheid Uit diverse onderzoeken blijkt dat uitzicht op groen een positief effect heeft op het welbevinden van mensen. Groen nodigt mensen uit om buiten te zijn, te bewegen en het vermindert stress en verbetert het concentratievermogen. Voor kinderen biedt groen een uitdaging om te spelen en draagt dus bij aan een gezonde leefstijl. Daarbij komt dat groen als geluidsbuffer werkt voor langsrazend verkeer. Het verkoelende effect is in de zomer belangrijk voor onze gezondheid. Daarnaast verlagen bomen onze blootstelling aan ultraviolette straling. Ze verkleinen daarmee dus het risico op huidkanker. Bomen en parken bieden kans op ontmoeting en beweging en daarmee volop mogelijkheden tot verbetering van sociale contacten en ons sociaal welbevinden.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

11 / 41

Economie De esthetische waarde van groen vergroot de waarde van woningen en bedrijven; dit is zowel gunstig voor onze inwoners, het vestigingsklimaat voor bedrijven, toeristische aantrekkingskracht als voor de Onroerend Zaak Belasting. Groen of parken in de buurt van kantoren of bedrijven nodigen werknemers uit om in de pauze een ommetje te maken. Bedrijven zijn aantrekkelijk als zij in het groen staan; de economische waarde van het bedrijft wordt hiermee vergroot. Als we voor toeristen een langere verblijftijd in onze stad realiseren, heeft dit een gunstig effect voor de winkeliers en horeca in de binnenstad. Dit kunnen we realiseren door het aantrekkelijk maken van parken en pleinen rond de binnenstad en de groene hofjes vindbaar maken.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

12 / 41

3. Bomen in onze gemeente Even wat Zutphense feiten en cijfers op een rij……

3.1

Gemeentelijke bomen

In de gemeente Zutphen staan ruim 31.000 bomen. Deze bomen variëren sterk in leeftijd en soort. Van deze bomen staan ca 22.500 bomen binnen de bebouwde kom en ca 7.500 in het buitengebied. Zutphen heeft geen bos in eigendom, enkel een aantal kleine houtopstanden aan de randen van de bebouwde kom. Gezien de minimale maat van deze houtopstanden, wordt hier verder in dit beleidsstuk geen specifieke aandacht aan besteed.

3.1.1 Analyse Zutphens bomenbestand Sinds 2014 heeft een groei van 17% van ons gemeentelijk bomenbestand plaatsgevonden. Deze groei is te verklaren door de aanleg van woonwijk De Mars/Noorderhaven waar een groot aantal bomen zijn aangeplant. De verdeling van de bomen over de wijken is verschillend. Deze verschillen bepalen de beleving van ‘een groene stadswijk’. In Warnsveld staan veel bomen langs wegen en nabij de woningen waardoor Warnsveld wordt beleefd als een groen dorp. In het Waterkwartier staan de bomen voornamelijk aan de randen. Het Emerpark wordt daarbij als onderdeel van het Waterkwartier gerekend. Van al onze gemeentelijke bomen staat:  41% in beplanting;  15% in gazon;  5% in verharding;  39% in bermen (inclusief de bomen in het buitengebied)

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

13 / 41

Het Zutphense bomenbestand is zeer divers qua soorten. Kwetsbaarheid voor ziekten en plagen is daarmee beperkt; een specifieke ziekte die past bij één soort, zoals de essentaksterfte is een beperkte bedreiging voor het totale aantal. Esthetisch en ecologisch gezien is een grote soorten-diversiteit een grote meerwaarde. Elke soort komt in veel varieteiten voor; dit wil zeggen dat bijvoorbeeld niet alleen de zomereik in onze gemeente voorkomt, maar ook de moeraseik, Amerikaanse eik en wintereik etc. Dit geldt voor elke soort die in de diagram genoemd wordt. Een gevolg hiervan is dat deze diagram niet inzichtelijk maakt hoeveel bomen inheems zijn. Ook kunnen er geen conclusie worden verbonden aan de vraag of soorten klimaatbestendig zijn. Klimaatbestendigheid kan namelijk per soort en variëteit verschillen. De leeftijdsopbouw is zeer divers. Er is een uitschieter van bomen tussen de 41-50 jaar; dit zijn de forse woningbouwuitbreidingen in de jaren ’70: Zuidwijken, Waterkwartier, Noordveen en Warnsveld.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

14 / 41

Per soort verschilt de levensduur van een boom. Duurzame soorten als de eik, beuk en linde kunnen als solitaire bomen onder ideale omstandigheden met gemak enkele honderden jaren oud worden. Als straatboom (boom in de bestrating of zeer smal plantsoenvak) hebben zij een beduidend kortere levensduur. Zowel soort als standplaats zijn zeer bepalend voor de levensduur van een boom. We streven naar een gelijkmatige verdeling in ouderdom van bomen. Dit betekent namelijk dat niet een grote groep bomen tegelijk aan het eind van zijn levensduur komt maar zorgt voor meer spreiding.

Gemiddeld wordt voor een straatboom een levensduur van 30 jaar aangehouden. Vrijstaande bomen in beplanting of gras hebben een aanzienlijk langere levensverwachting. Beperkende factoren zijn hierbij: verharding, verdichting van de ondergrond onder de verharding en daarmee de beperkte doorwortelbare ruimte, herinrichting, vervanging van riool, kabels en leidingen, veelvuldige snoei, beschadiging van de stam etc. Vrijgroeiende bomen in het Emerpark

3.1.2 Technische bepalingen voor inrichting en beheer Het handboek Athor (Algemeen Technisch Handboek Openbare Ruimte Zutphen) deel 2 geeft richtlijnen voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte. In hoofdstuk 4 van dit beleidsplan komen de specifieke eisen voor groen en bomen aan de orde. Voor alle technische bepalingen rond de aanplant, groeiplaats, kwaliteitseisen en werken nabij bomen wordt verwezen naar Athor.

3.2

Particuliere bomen

Een groot deel van de bomen die in Zutphen staan zijn particulier eigendom. Dit betreft bomen in tuinen, op bouwlocaties, bedrijfsterreinen, erven, in natuurgebieden en landgoederen. Hoeveel dit er zijn, welke soorten en conditie van deze bomen hebben we niet in beeld. Alleen de particuliere bomen, die zijn opgenomen in de gemeentelijke lijst Monumentale bomen in de gemeente Zutphen, zijn wel in beeld. Zij worden meegenomen in de periodieke boominspectie van de gemeente, als extra dienst om eigenaren te stimuleren hun boom op deze lijst te zetten en te onderhouden. Dit wordt nader toegelicht in hoofdstuk 5.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

15 / 41

4. Zutphense ambitie en visie Ambitie De ambitie voor de Zutphense bomen ligt hoog, mede door het belang van bomen bij de problemen die op ons afkomen. Denk hierbij aan klimaatadaptatie, gezondheid en leefbaarheid in de stad en directe omgeving. A. Groei van het gemeentelijk bomenbestand. In de komende 10 jaar willen we een groei van ons bomenbestand realiseren van 10% in de openbare ruimte; In 2050 willen we voor elke inwoner een boom. Het bomenbestand moet gelijk zijn aan ons inwoneraantal.

B. De kwaliteit van het bomenbestand is goed. Bomen worden vervangen bij een verwachte levensduur van minder dan 5 jaar of na ernstige beschadiging.

C. Klimaatbestendig bomenbestand; elke boom die wordt aangeplant is een klimaatbestendige soort.

D. Ecologische meerwaarde bij elke boom die wordt aangeplant; daarbij wordt gekeken naar de doelen die gesteld zijn in het Biodiversiteitsplan van de gemeente Zutphen.

E. We stimuleren en faciliteren onze inwoners om meer bomen aan te planten.

Beperkingen om het ambitieniveau te behalen zijn de beschikbare financiële middelen, capaciteit en beperkte (openbare) ruimte die gedeeld moet worden met alle functies die hierin thuishoren. Om deze ambities te bereiken, is een visie opgesteld. Deze Zutphense visie op bomen is gebaseerd op 4 pijlers: -

Behouden en versterken; Conserveren en vervangen; Kwaliteit gaat voor op kwantiteit; Klimaat en biodiversiteit.

In de volgende paragrafen worden de 4 pijlers van de visie verder uitgelegd.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

16 / 41

Behouden en versterken Bomen langs onze wegen en bomen die de cultuurhistorische vesting markeren vormen samen de belangrijke boomstructuur in onze gemeente. Daarnaast bezitten we als gemeente ook een heel aantal bomen die beeldbepalend zijn zonder onderdeel uit te maken van een structuur. Zij staan alleen, de zogenaamde solitaire bomen. Deze structuren en solitairen samen vormen het geraamte van onze groenstructuur. Het bomenbeleid is erop gericht om deze bomen zo lang mogelijk te behouden binnen de randvoorwaarden van veiligheid en financiën, die in paragraaf 4.3 worden beschreven in dit plan. Naast de weg- en vestingbegeleidende boomstructuren zijn onze bomen en het openbaar groen de groene vingers van de gemeente. Zij zijn de verbindingen tussen onderlinge groenstructuren, parken en het buitengebied voor kleine zoogdieren, vogels en insecten. Behouden en versterken betekent ook dat we geen openbaar groen verkopen als er een boom in staat. Zo behouden we robuuste groenstructuren in onze gemeente.

4.2.1 Boomstructuren Bomenlanen en rijen zijn belangrijke structuurdragers in Zutphen. Zij bepalen voor een groot deel de ordening van de openbare ruimte. Bomen worden gebruikt voor het zichtbaar en herkenbaar maken van de  Wegenstructuren. Langs de hoofdstructuren zoals deze in de Wegencategorisering van de gemeente Zutphen (vastgesteld 2008, herziening 2022) staan benoemd worden doorgaande bomenrijen aangeplant ter oriëntatie. Vooral de wijk- en buurtontsluitingswegen worden begeleid door doorgaande boomstructuren.

Bestaande en te versterken boomstructuren

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

17 / 41

 Cultuurhistorische elementen. In de visie Vesting van de Toekomst wordt beschreven hoe de vestingwerken op een eigentijdse manier zichtbaar, bruikbaar en beleefbaar gemaakt kunnen worden De vestingwerken kunnen worden gebruikt om de vergroening en klimaatadaptatie te realiseren in de openbare ruimte. Bomen spelen hierbij een belangrijke rol; met bomen kunnen historische lijnen van de vestingwerken worden geaccentueerd.

Bron: Vesting van de Toekomst: vestingwerken geprojecteerd op huidige situatie

Bestaande structuren behouden We willen deze boomstructuren behouden en waar mogelijk versterken. Dit betekent dat we investeren in de ondergrondse voorzieningen bij nieuwe aanplant en omstandigheden voor de boom optimaliseren zodat ook de nieuw aangeplante boomstructuren kunnen uitgroeien tot belangrijke structuurdragers voor de stad. Behoud realiseren we door het uitvoeren van boomonderhoud, gericht op duurzame instandhouding en veiligheid.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

18 / 41

Nieuwe structuren aanbrengen Bij nieuwe aanplant kiezen we zo veel mogelijk voor faunabomen die klimaatbestendig zijn. Faunabomen zijn voedselbomen voor vogels, drachtbomen voor bijen en/of waardbomen voor vlinders en bevorderen de biodiversiteit. Hiermee vormen de doorgaande structuren, in samenspel met de bloeiende bermen en het opgaande groen, de groene ‘snelwegen’ dwars door de stad. De keuze om één soort of juist diverse soorten aan te planten is situatie- en locatieafhankelijk; dit wordt op projectniveau bepaald. Boomgrootte wordt bepaald aan de hand van het straatprofiel en ondergrondse doorwortelbare ruimte. In navolging van het beleid Vesting van de Toekomst, worden de historische vestingwerken weer zichtbaar, bruikbaar en leefbaar gemaakt door onder andere de aanplant van bomen. Op de locaties van de voormalige bastions en verdedigingswerken, wordt bij herinrichting de historische vorm van het verdedigingswerk gemarkeerd door bomenrijen. Zo wordt gewerkt aan integrale doelen van klimaatadaptatie en vergroening en het zichtbaar maken van de historie van de stad.

4.2.2 Solitaire bomen binnen de bebouwde kom Solitaire bomen zijn belangrijke sfeerbepalers in een park, op een plein of in een woonstraat. Door hun unieke standplaats zijn zij vaak de blikvangers. Bij de aanplant van solitaire boom kiezen we voor unieke soorten met beeldbepalende kenmerken in groeiwijze (bv meerstammig), bloei-of bladkleur, vruchten, herfstkleur of opvallende stam. In de bebouwde kom kiezen we voor klimaatbomen, dit kunnen zowel inheemse soorten als exoten zijn. De boomgrootte wordt bepaald aan de hand van het straatprofiel en ondergrondse doorwortelbare ruimte.

Conserveren en vervanging 4.3.1 Conserveer monumentale en beeldbepalende bomen Zutphen is trots op haar bomen. Niet alleen de monumentale bomen worden erg gewaardeerd en extra beschermd, ook de bomen die niet voldoen aan de criteria van de monumentale status maar wel beeldbepalend zijn. De beeldbepalende bomen van nu kunnen de monumentale bomen van de toekomst worden. Voor deze bomen geldt dat zij geconserveerd worden waar mogelijk, maar gekapt worden als het onveilig wordt voor omwonenden en weggebruikers. Conserveren doen we  juridisch via monumentale bomenlijst of bestemmingsplan;  technisch met groeiplaats verbeterende maatregelen, zoals beluchten, bemesten etc;  ecologisch door de omgeving van de boom zo natuurlijk mogelijk te maken, waarin natuurlijke vijanden van plaagdieren optimaal kunnen leven. Financiële randvoorwaarden Bij het conserveren van bomen doen we wat mogelijk is om duurzame instandhouding te realiseren binnen financiële kaders. Maximaal 0,2% van het jaarlijkse boom-onderhoudsbudget wordt besteed aan een monumentale of beeldbepalende boom. Dit doen we om te voorkomen dat het conserveren van één boom ten koste gaat van de duurzame instandhouding van de overige ruim 31.000 gemeentelijke bomen. Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

19 / 41

Interne Bomenwerkgroep Als de verkeersveiligheid of veiligheid van aanwonenden in het geding komt, gaat het belang van veiligheid boven het belang van de instandhouding van de boom. Beoordeling en integrale afweging van belangen vindt plaats in de interne Bomenwerkgroep van de gemeente Zutphen. Deze bestaat uit het beleidsteam DIOR (Duurzame Inrichting Openbare Ruimte), de teamleider en de opzichter van team Beheer en Onderhoud.

4.3.2 Vervang waar verval optreedt We vervangen bomen als verval van de conditie optreedt als gevolg van verkeerde soortkeuze in het verleden, ziekten en plagen of gewijzigd ruimtegebruik. Kap en vervanging vindt plaats als een (BVC gecertificeerde) boomdeskundige constateert dat de boom een levensverwachting heeft van 5 jaar of minder. Herplant van individuele boom in een bestaande rij, laan of allee De herplant in de rij vindt niet plaats als er onvoldoende ondergrondse en bovengrondse ruimte is; een jonge boom heeft voldoende licht, lucht, voeding en water nodig om uit te kunnen groeien tot een gezonde volwassen boom. Dit betekent dat er een ‘gat’ in de laan of rij moet zijn van minimaal 30 meter om duurzaam herplant te kunnen uitvoeren. Er wordt niet aangeplant onder de kroonprojectie van de bestaande bomen in de laan, rij of allee. Vervangen van een rij, laan of allee Als een bestaande laan of bomenrij in verval raakt, komt er een moment waarop de totale laan of rij gekapt moet worden om een nieuwe laan te kunnen aanplanten en daarmee de volgende generatie ook een gezonde of zelfs monumentale bomenlaan te gunnen.

Definities Rij Bomen in een lijnstructuur bestaand uit meerdere soorten en/of leeftijden met een gelijke onderlinge afstand. Laan Doorgaande bomenrijen aan weerszijden van een weg, bestaand uit één of meerdere soorten van verschillende leeftijden. Allee Dubbele laan, bestaand uit 1 soort boom van gelijke leeftijd.

Als de veiligheid van aanwonenden of weggebruikers in het geding komt, moet zorgvuldig overwogen worden om een laan te gaan vervangen. Criterium daarbij is dat 60% (of meer) van de oorspronkelijke bomen in een rij of laan een levensverwachting van 5 jaar of minder heeft (of al eerder is afgestorven of gekapt). Herplant is een voorwaarde. Daarbij wordt gekeken naar de oorspronkelijke historische ontwerpen of uitgangspunten. In de beheervisie worden de historische, landschappelijke, ecologische en recreatieve waarden beschreven. Voor de keuze van kap en herplant, wordt in de lijn van de oorspronkelijke ontwerpen gekozen voor bepaalde soorten en locaties.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

20 / 41

Vervangen van bomen in parken Voor de Zutphense parken, zoals bijvoorbeeld het Vogelpark of de Boompjeswal, dient eerst een toekomstvisie/ontwerp te worden opgesteld, voordat bomen gekapt en vervangen worden. Deze wordt gebaseerd op de visie Vesting van de Toekomst, waarbij het zichtbaar en beleefbaar maken van de vestingwerken en klimaatadaptatie centraal staan. Voor de keuze van kap en herplant, wordt in de lijn van de oorspronkelijke ontwerpen, klimaat en biodiversiteit gekozen voor bepaalde soorten en locaties.

4.3.3 Bomen op hotspots Bomen op prominente plekken in onze gemeente, en vooral op drukke plekken in de stad of in het dorp, verdienen extra aandacht. Dit kunnen bomen zijn die ook vermeld staan op de lijst met monumentale bomen, als zij voldoen aan de criteria die hiervoor zijn opgesteld. Hotspots zijn plekken waar veel mensen verblijven. Dit kunnen plekken zijn waar het hele jaar veel gebruik van wordt gemaakt, zoals bijvoorbeeld de IJsselkade. Maar het kunnen ook seizoensgebonden hotspots zijn. Bijvoorbeeld bomen bij een ijsbaan of juist bomen bij zwemlocaties of evenementenlocaties. Ook kunnen de locaties van hotspots wijzigen door ander gebruik van de openbare ruimte. Dit is waarom het lastig is om hotspots op een kaart aan te geven. Bomen op hotspots verdienen maatwerk. Veiligheid voorop Bomen op hotspots verdienen extra controle en verscherpt toezicht. Bij het constateren van afwijkingen als gevolg van ziekte, aantasting of schade wordt geen risico genomen en gelijk ingegrepen door middel van snoei of kap. Afhankelijk van de te nemen maatregelen, wordt op voorhand de locatie veilig gesteld door het aanbrengen van een tijdelijk hekwerk rondom de kroonprojectie, waardoor betreden van de ruimte rond de boom niet mogelijk is. Ook wordt een communicatieplan opgesteld en inwoners geïnformeerd via de gebruikelijke (media)kanalen van de gemeente.

Voor het beoordelen of kap van de boom nodig is, wordt dezelfde procedure via een interne Bomenwerkgroep gehanteerd als bij monumentale en beeldbepalende bomen.

Kwaliteit gaat voor op kwantiteit We gaan investeren in nieuwe bomen. Uitgangspunt daarbij is dat kwaliteit voorgaat op kwantiteit. We investeren liever extra in goede bovengrondse en ondergrondse voorzieningen dan in het aanplanten van grote aantallen bomen. We kiezen dus voor een duurzaam en klimaatbestendig bomenbestand boven een zo groot mogelijk bomenbestand.

4.4.1 Juiste boom op de juiste plek Voor het bepalen van de boomsoort en grootte wordt gekeken naar de beschikbare ondergrondse en bovengrondse ruimte en omstandigheden. Het straatprofiel of de ruimte die de boom krijgt in haar leefomgeving is daarbij bepalend, evenals de grondsoort en ondergrondse ruimte. Elke boom wordt aangeplant om een toekomstboom te worden; dat wil zeggen dat alle bomen die we aanplanten ook moeten kunnen uitgroeien tot volwassen bomen, zonder dat de omgeving hun groei beperkt. Dit betekent dat bijvoorbeeld in een smal straatprofiel gekozen wordt voor een boom van de 3e grootte (5 tot 10m hoog) en dat we niet op kabels en leidingen aanplanten.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

21 / 41

4.4.2 Investeren in de boven- en ondergrond Bij aanplant van de boom worden extra voorzieningen getroffen als de bodemomstandigheden niet optimaal zijn voor de gekozen soort. Te denken valt aan bodemverbetering, watervoorziening of beluchting. Bovengronds kan dit betekenen dat stam- en wortelbescherming worden aangebracht, zoals boombeugels of boomroosters.

Klimaat en biodiversiteit 4.5.1 Vergroten soortendiversiteit We kiezen ervoor om een grote variatie aan soorten aan te planten, de zogenaamde soortendiversiteit. We willen geen monocultuur, waarin ziekten en plagen zich makkelijk kunnen verspreiden. De omgeving waarin de bomen staan, richten we ook zo natuurlijk mogelijk in, om de aanwezigheid van natuurlijke vijanden van de plaagdieren te bevorderen. Voorbeelden zijn onze bloemen- en kruidenrijke bermen.

4.5.2 Inheemse soorten in het buitengebied In het buitengebied kiezen we bewust voor inheemse soorten. Zij vormen, samen met waterlopen en de wegen, de structuurdragers van het landschap en geven een weerspiegeling van de ontstaansgeschiedenis, cultuurhistorie en de grondsoort van een bepaald gebied. Dit zijn gelijk ook de randvoorwaarden voor de soortkeuze.

4.5.3 Bomen als wapen tegen wateroverlast, droogte en hittestress We planten bomen tegen hitte en droogte. Waar kansen zich voordoen in onze stad, planten we extra bomen aan. Daarbij worden natuurlijke momenten van vervanging aangegrepen om deze vergroening te realiseren binnen bestaande budgetten. We geven meer ruimte aan groen in onze stad door niet-noodzakelijke verharding te verwijderen en inwoners te stimuleren om hun tuinen te vergroenen (en verharding te verwijderen). Hierdoor ontstaat er meer ruimte voor de aanplant van nieuwe bomen. We faciliteren initiatieven vanuit de samenleving die vergroening als doel hebben. Dit faciliteren kan bestaan uit het leveren van zaailingen van onze bomen, het stimuleren van participatie in aanleg en/of onderhoud. We stimuleren door uitgebreide en integrale communicatie op onze website en via social media. Waar mogelijk betrekken we, samen met maatschappelijke organisaties, de scholen om natuureducatie op de agenda te krijgen en behouden.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

22 / 41

5. Bescherming en compensatie Onze bomen worden zowel juridisch als technisch beschermd. Deze bescherming is in verschillende beleidsplannen en een verordening vastgelegd, evenals de compensatie wanneer bescherming niet mogelijk is.

5.1

Juridische bescherming

We beschermen de bomen op verschillende manieren, namelijk via de Bomenverordening, bestemmingsplannen (wordt omgevingsplan) en via de Wet Natuurbescherming. Hieronder volgt een uiteenzetting van de bescherming die de verschillende plannen bieden en de reikwijdte.

5.1.1 Verordening Fysieke Leefomgeving, hoofdstuk Bomen en Houtopstanden In de Bomenverordening, welke een onderdeel gaat uitmaken van de Verordening Fysieke Leefomgeving (namelijk in hoofdstuk Bomen en Houtopstanden), worden zowel gemeentelijke als particuliere bomen beschermd door heldere regelgeving over kap en compensatie. Uitgangspunt hierbij is ‘nee, tenzij…..’. De verordening bevat een helder afwegingskader en de procedure van de omgevingsvergunning kap wordt verduidelijkt waarbij de doelen van het Bomenbeleidsplan de basis vormen. In deze verordening krijgen belangen als biodiversiteit en klimaat meer gewicht. Gemeentelijke Monumentale bomenlijst Onderdeel van de verordening is de Monumentale bomenlijst waar zowel particuliere als gemeentelijke bomen staan geregistreerd. De criteria voor monumentale bomen zijn:  

De boom is minimaal 80 jaar oud en door zijn leeftijd en verschijning beeldbepalend; De boom verkeert niet in een onomkeerbare slechte conditie. Volledig verval van de boom is niet binnen tien jaar te verwachten.

Daarnaast voldoet de boom aan één van de specifieke voorwaarden:      

Definities Omgevingswet Inwerkingtreding 01-07-2022 Bestaat uit een bundeling van alle wetten voor de leefomgeving. De Omgevingswet bepaalt dat bestemmingsplannen en de Verordening Fysieke leefomgeving de status krijgen van een Tijdelijk Omgevingsplan Tijdelijk Omgevingsplan overgangstermijn tot 2029 Bestaat uit bestemmingsplannen en de Verordening Fysieke Leefomgeving Omgevingsplan Inwerkingtreding 2030 Bestaat uit het Tijdelijke Omgevingsplan plus regels van het Rijk die naar de gemeenten overgaan. Om welke regels dit gaat, wordt in de overgangstermijn nader bepaald.

grote dendrologische waarde (oud ras, bijzondere soort); grote ecologische waarde (biodiversiteit); cultuurhistorische waarde (markering, structuur, symbolisch); milieu waarde (luchtkwaliteit, welbevinden, gezondheid); bijzondere snoeivorm (lei, blok, knot) óf bijzondere groeivorm (zuil, treur, speelboom, meerstammig).

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

23 / 41

Op de lijst van gemeentelijke monumentale bomen zijn ook bijzondere bomen toegevoegd:  bomen die zijn aangeboden of geschonken;  gedenk- of herinnering bomen met in de meeste gevallen een plaatje met inscriptie;  bomen die onderdeel uitmaken van een kunstwerk. Bomen die op de gemeentelijke Monumentale bomenlijst staan, genieten extra juridische bescherming. Voor het kappen van deze bomen is altijd een omgevingsvergunning vereist. Gemeentelijke bijdrageregeling particuliere Monumentale bomen Het voordeel voor particuliere eigenaren van bomen die geregistreerd staan op de gemeentelijke lijst voor Monumentale bomen is dat deze bomen periodiek in visuele boomveiligheidsinspectie (VTA) worden meegenomen. De kosten voor deze keuring komen voor rekening van de gemeente. Hiervoor moet een contract met de boomeigenaar afgesloten worden. Onder regie van de gemeente worden gezonde bomen eenmaal per twee jaar door een professionele boomdeskundige gekeurd en aandachtsbomen eenmaal per jaar. Aandachtsbomen zijn bomen met zichtbare gebreken of aantastingen die daardoor vaker gecontroleerd moeten worden op veiligheid. Eigenaren kennen daarmee de conditie van hun boom en weten welke maatregelen nodig zijn om deze boom in stand te houden. De kosten voor aanvullende maatregelen die voortkomen uit deze inspectie zijn voor de boomeigenaar zelf.

Gemeentelijk Bomenfonds voor bomen in de openbare ruimte Bij het verlenen van een omgevingsvergunning voor het kappen van een boom, wordt altijd een herplantplicht opgelegd. Dit geldt zowel voor de gemeente als voor inwoners. Indien redelijkerwijs de boom niet in de buurt van de te kappen boom herplant kan worden, dan bestaat de compensatie uit een financiële bijdrage in het gemeentelijk Bomenfonds. De hoogte van deze bijdrage wordt bepaald op basis van de werkelijke kosten van de te herplanten boom of bomen op andere locaties in onze Definities gemeente. Team Beheer en Onderhoud levert Noodkap hiervoor een kostenoverzicht aan en voert de Kap waarbij acuut gevaar herplant uit. Herplant of compensatie dient bindreigt, veroorzaakt door één of nen één jaar na kap van de boom uitgevoerd meerdere bomen of houtopte worden. stand (en). Acuut gevaar moet worden vastgesteld door een boomexpert die minimaal gecerLandelijk Bomenfonds voor particuliere bomen tificeerd is als Boom Veiligheids Controleur (BVC). De landelijke Bomenstichting heeft een register van monumentale bomen opgesteld: het LanAcuut gevaar delijk Register van Monumentale Bomen. In dit Gevaar dat sneller voorkomt Register staan bomen die volgens de Bomendan de termijn van 12 weken stichting van nationaal belang zijn. Dit register die geldt in de normale vergunis een levende lijst en bevat ongeveer 15.000 ningsprocedure.

De gevaarzetobjecten; zowel solitaire bomen als lanen en ting is afhankelijk van de locatie boomgroepen. van de boom en de mogelijkDe landelijke Bomenstichting beschikt ook over heid tot het nemen van tijdelijke een Bomenfonds om eigenaren van monumenmaatregelen. tale bomen tegemoet te komen in de onderhoudskosten. Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

24 / 41

Voorwaarden daarbij zijn dat de boom is opgenomen in het Landelijk Register en de boom nog een levensverwachting heeft van minimaal 10 jaar. Meer informatie is te vinden op: www.bomenstichting.nl Bomen die in het landelijk register staan, worden niet automatisch opgenomen in de gemeentelijke Monumentale Bomenlijst. Ook geldt er geen extra juridische bescherming voor bomen uit dit register. Noodkap In het geval dat zich de noodzaak tot onmiddellijke kap voordoet, kan de teamleider die volgens de registers horend bij het Algemeen bevoegdhedenbesluit gemeente Zutphen 2020 bevoegd is, toestemming geven voor noodkap. De aanvraag hiervoor wordt beoordeeld door een interne Bomenwerkgroep. Het besluit tot noodkap betreft een schriftelijke toestemming na beoordeling van de schriftelijke en/of mondelinge aanvraag tot noodkap. Dit besluit wordt schriftelijk onderbouwd met  minimaal 2 kleurenfoto’s;  een nadere omschrijving van het acute gevaar aan de hand van voorbeelden/foto’s;  een onderbouwing op basis van onderzoek van de conditie c.q. toestand van de boom. Het besluit treedt onmiddellijk in werking. De aanvraag inclusief het besluit worden zo spoedig als mogelijk daarna schriftelijk gepubliceerd conform een reguliere omgevingsvergunning. De Bomenstichting Zutphen wordt per telefoon en/of mail zo spoedig als mogelijk geïnformeerd door de medewerker groenbeheer of de aanvrager.

In onderling overleg wordt bepaald wie dit doet. Dit is mede afhankelijk van de situatie. Acuut gevaar dreigt:  wanneer er direct gevaar dreigt om personen te verwonden;  wanneer er direct gevaar dreigt om eigendommen te beschadigen en/of  wanneer er direct gevaar dreigt voor andere bomen (bijvoorbeeld in het geval van snel vermeerderende ziekte). Wanneer na onderzoek blijkt dat er geen sprake is van 'acuut gevaar', wordt dit aan de aanvrager gemeld. De normale procedure voor de aanvraag van een omgevingsvergunning voor het kappen van bomen moet dan gevolgd worden.

5.1.2 Bestemmingsplannen (omgevingsplan) Belangrijke groenstructuren zijn opgenomen in bestemmingsplannen, zowel binnen als buiten de bebouwde kom. Voor het kappen van bomen en houtopstanden geldt een vergunningsplicht (voor de voorwaarden wordt verwezen naar de Bomenverordening). Uitbreiding van deze bescherming vindt plaats door ook de geregistreerde gemeentelijke monumentale bomen op te nemen bij nieuw vast te stellen bestemmingsplannen (of herzieningen). Daarbij wordt de boom inclusief de kroonprojectie (boomkroon gezien vanaf de luchtfoto) op de kaart opgenomen.

5.1.3 Wet Natuurbescherming (wordt onderdeel Omgevingswet) Buiten de bebouwde kom worden de bossen van minimaal 10 are en bomenrijen van meer dan 20 bomen beschermd door de Wet Natuurbescherming. Hier gelden de compensatieregels van de Provincie Gelderland. Zij is het bevoegde gezag; de gemeente krijgt een afschrift van de provincie van verleende vergunningen en meldingen.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

25 / 41

5.2

Stadsuitbreiding en ontwikkelingen (herstructurering)

Voor de kap van bomen die vallen binnen een zogenaamd herstructureringsplan is geen omgevingsvergunning vereist. Bij herstructurering is sprake van de sloop van bestaande opstallen, vervangende nieuwbouw en een herinrichting van de openbare ruimte binnen de bebouwde kom. Bij de totstandkoming van een herstructureringsplan wordt een integrale belangenafweging gemaakt. Ook wordt bepaald welke bomen kunnen blijven en welke moeten worden gekapt. De keuzes moeten worden gemotiveerd.

5.3

Technische bescherming bij werkzaamheden en evenementen

Bestaande bomen moeten optimaal beschermd worden tijdens bouw- en graafwerkzaamheden, evenementen of andere activiteiten. Zowel de kroon als de stam en het wortelgestel; alle groeiomstandigheden van de boom moeten daarbij meegenomen worden. Bescherming kan bestaan uit het plaatsen van bouwhekken rond de kroonprojectie van de boom tot enkel het aanbrengen van stamommanteling. Bij werken in uitvoering waarbij bestaande bomen op het te ontwikkelen perceel aanwezig zijn, moeten bomen beschermd worden conform de richtlijnen ‘Werken rondom bomen’ (zie ATHOR). De wijze van bescherming is maatwerk. Bij kleinschalige werken en evenementen moet de bescherming in overleg met team Beheer en Onderhoud worden bepaald. In de ontwerpfase wordt een Boom Effect Analyse (BEA) opgesteld, zodat een zorgvuldige en integrale afweging gemaakt kan worden in hoeverre bomen te behouden of te verplanten zijn. Wanneer dit niet haalbaar blijkt, zijn de compensatieregels helder verwoord in dit Bomenbeleidsplan.

Bescherming boomkroon met bouwhekken

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

26 / 41

6. Beheer en onderhoud In dit hoofdstuk wordt ons beleid op het gebied van beheer en onderhoud van bomen toegelicht. We maken duidelijke keuzes over criteria voor kap van een boom bij overlast en hinder. Omdat we de ambitie hebben om onze stad te vergroenen, kiezen we niet snel voor kap maar zoeken we naar andere oplossingen. Soms is dat acceptatie van enige vorm van hinder en overlast.

6.1

Inspectie en registratie

De zorgplicht voor bomen is bij wet geregeld. Om te voldoen aan de wettelijke zorg- en onderhoudsplicht is het van belang aan te kunnen tonen dat er regulier onderhoud wordt uitgevoerd en geregistreerd. In Zutphen worden alle gemeentelijke bomen in een reguliere onderhoudscyclus van 3 jaar onderhouden en gecontroleerd; de zogeheten VTA controle. Bij zichtbare gebreken of aantastingen wordt de boom als ‘Aandachtsboom’ betiteld en komt de boom onder verscherpt toezicht te staan; zij wordt jaarlijks gecontroleerd en er worden eventueel extra onderhoudsmaatregelen uitgevoerd als uit de controle blijkt dat het nodig is om de boom veilig te behouden. Zowel het onderhoud als de controle wordt vastgelegd in het beheersysteem, waar altijd een actuele stand van zaken van elke individuele gemeentelijke boom kan worden bekeken. Hiermee kunnen aansprakelijkheidsstellingen worden weerlegd, als schade ontstaat door gemeentelijke bomen. De gemeente voldoet hiermee aan haar zorgplicht.

6.2

Overlast en hinder

Overlast of hinder is een persoonlijke beleving. Wat voor de een hinder of overlast oplevert, beschouwt de ander als acceptabel. Volgens het Burgerlijk Wetboek hebben buren nou eenmaal een bepaalde mate van ongemak van elkaar te dulden. Hinder wordt onrechtmatig als er grenzen worden overschreden van wat maatschappelijk gezien nog acceptabel is. In de Bomenverordening is een belangenafweging beschreven die de gemeente hanteert bij de afweging tussen het particulier belang om een boom te kappen en het algemene belang voor behoud van een boom. Bij twijfel wordt een casus voorgelegd aan de interne Bomenwerkgroep, die hierbij kan adviseren.

6.2.1 Schaduw Schaduw valt te verdelen in 3 vormen van overlast: -

Onvoldoende lichttoetreding in de woning. Onvoldoende lichttoetreding in de tuin. Onvoldoende lichttoetreding op zonnepanelen.

Voor het aanplanten van nieuwe bomen moet voldaan worden aan de bepalingen die gesteld zijn in de Athor voor de afstand tot de gevels en obstakels. Voor bestaande bomen geldt dat onvoldoende lichttoetreding in de woning nooit als onrechtmatig kan worden beschouwd volgens het Bouwbesluit. In het Bouwbesluit wordt alleen gekeken vanuit het eigen perceel en niet naar de aangrenzende percelen. Hierdoor kan schaduwwerking of onvoldoende lichttoetreding nooit als argument worden aangedragen om een boom te kappen.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

27 / 41

Uit jurisprudentie blijkt dat onvoldoende lichttoetreding in de tuin gedurende een deel van de dag niet als onrechtmatig kan worden gezien. Dit betekent ook dat de zon niet de gehele dag in de tuin hoeft te schijnen. Maar ook dat niet elk deel van de tuin dagelijks hoeft te worden beschenen. Als de boom de gehele dag de zon uit de tuin wegneemt in de zomer, kan er een gegronde reden zijn om de boom te kappen. De aanwezigheid of wens tot het plaatsen van zonnepanelen is geen reden voor kap van bomen. Verzoeken (of aanvragen voor een omgevingsvergunning) om bomen te kappen worden niet gehonoreerd als de reden is dat de boom/bomen leiden tot minder energieopbrengst van zonnepanelen. Bij nieuw aan te planten gemeentelijke bomen wordt een schaduwmatrix gemaakt om het toekomstig effect van de bomen op de al aanwezige zonnepanelen te bepalen. Hierbij wordt geen rekening gehouden met het voornemen tot het aanbrengen van zonnepanelen.

6.2.2 Bladafval, bloei en vruchten Blad- en naaldafval wordt niet als onrechtmatige hinder aangemerkt en is daarom geen reden tot kap van een boom. De gemeente biedt in het najaar de mogelijkheid voor afvoer van blad- of naaldafval van gemeentelijke bomen door het plaatsen van bladkorven. Inwoners mogen op vooraf bepaalde locaties in deze bladkorven het blad- en naaldafval van gemeentelijke bomen aanbieden. Klachten over bloeiwijzen, zaden en vruchten (en de daarbij behorende insecten, vogels en kleine zoogdieren die zij aantrekken) zijn vergelijkbaar met klachten over blad. Uit jurisprudentie blijkt ook dat deze overlast behoort tot de ongemakken die inwoners moeten dulden. Dit is dus geen argument voor kap van een boom.

6.2.3 Stuifmeel Veel bomen produceren stuifmeel, zowel particuliere als gemeentelijke bomen. Aangezien stuifmeel zich over grote afstanden verplaatst, is het niet mogelijk om stuifmeel als argument te gebruiken om een boom te kappen of aanplant te voorkomen. Stuifmeel wordt gezien als overlast die men moet dulden.

6.2.4 Overhangende takken Overhangende takken bij particuliere tuinen is het gevolg van beperkte ruimte in de openbare ruimte. In het Burgerlijk Wetboek is opgenomen dat de minimale afstand van bomen tot de erfgrens niet geldt voor gemeenten omdat anders de aanplant van bomen in de straat vaak niet meer mogelijk is. In het Burgerlijk Wetboek is het snoeirecht opgenomen. Takken van bomen boven particuliere tuinen mogen worden verwijderd door de particulier onder voorwaarde dat:  de eigenaar van de boom eerst schriftelijk verzocht wordt om zelf de snoei binnen een redelijke termijn (bijvoorbeeld 6 weken) uit te voeren;  de snoei geen negatieve effecten mag hebben voor het voortbestaan van de boom;  de snoei niet tot gevolg heeft dat de boom een gevaar gaat opleveren of  de snoei leidt tot een onregelmatige vorm van de boomkroon. Overhangende takken zijn geen argument om een boom te kappen.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

28 / 41

6.2.5 Ziekten en plagen Gemeente Zutphen volgt de ontwikkelingen en landelijke onderzoeken van de WUR (Wageningen University & Research), Probos (onafhankelijk kennisinstituut voor duurzaam bosbeheer) en Kenniscentra naar ziekten, plagen en aantastingen van bomen. Waar mogelijk doen we mee aan proefopstellingen en onderzoeken, om zo de ziekte- en plaagdruk te verlagen of beperken. Ziekten Het bomenbestand van Zutphen wordt geteisterd door ziekten en aantastingen zoals de essentaksterfte, iepenziekte, watermerkziekte, kastanjebloedingsziekte etc. Aangezien voor deze ziekten geen adequate bestrijdingsmethode voorhanden is, wordt volop ingezet op beheersen. Monitoring van de ziekten en aantastingen speelt hierbij een belangrijke rol. Hierbij worden de landelijke protocollen gevolgd. Als een ziekte of aantasting wordt geconstateerd, worden de bomen als attentieboom geregistreerd en staan zij onder verscherpt toezicht. Waar nodig worden maatregelen genomen om veiligheid te kunnen blijven garanderen of worden bomen gekapt volgens de bepalingen in de verordening. Plagen Plagen zoals bijvoorbeeld de bladluis bij lindes en eikenprocessierups in de (voornamelijk) inlandse eiken, worden binnen de bebouwde kom selectief bestreden. Jaarlijks vindt bijstelling van het beleid voor het beheersen en bestrijden plaats.

Afhankelijk van de locaties, mate van overlast en gezondheidsklachten worden afwegingen gemaakt voor de manier van beheersing en/of bestrijding. Het beschikbaar budget is daarbij mede leidend. Uit jurisprudentie blijkt dat overlast door bijvoorbeeld het lekken van lindebomen wordt beschouwd als lichte overlast die vermeden kan worden (bijvoorbeeld door het verplaatsen van tuinmeubelen of auto). Dit is geen argument om een boom te kappen. De gemeente is niet verplicht om (eikenprocessie) rupsen te bestrijden. Wel wordt verwacht dat zij weet of er processierupsen in haar bomen aanwezig zijn. Als die aanwezig zijn, heeft de gemeente de plicht in te schatten wat de risico’s voor de volksgezondheid zijn. Als er risico’s zijn, dan is de gemeente verplicht te handelen. Dit handelen kan variëren van het verstrekken van informatie, tot het afsluiten van wegen of het bestrijden van de rupsen. Plagen worden gemonitord en vastgelegd in het beheersysteem conform de richtlijnen, zodat een actuele stand van aantasting inzichtelijk is en bijstelling per direct op basis van actuele gegevens kan plaatsvinden.

6.2.6 Boomwortels en opdruk Wortelopdruk is een veelvoorkomend probleem in bestaande wijken. Wortelopdruk kan leiden tot gevaarlijke situaties voor wandelaars en fietsers. Het wegfrezen van de wortel om bestrating te kunnen herstellen leidt tot schade aan de boom. Op termijn kan dit negatieve gevolgen hebben voor de stabiliteit van de boom. Boomwortels in particuliere tuinen mogen worden verwijderd door de tuineigenaar met als voorwaarde dat de stabiliteit van de boom niet in gevaar komt. Dit wordt in het Burgerlijk Wetboek het wortelkaprecht genoemd, waarbij de perceeleigenaar zelf de verantwoordelijkheid heeft om wortels van gemeentebomen niet in zijn perceel te laten groeien. Als de eigenaar dit verzuimt, zijn de gevolgen voor hemzelf. Als eigenaar proberen we uiteraard schade en overlast te voorkomen.

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

29 / 41

In de praktijk is maatwerk nodig bij het beoordelen en handelen bij worteldruk; per locatie dient een afweging gemaakt te worden in mogelijke oplossingen. De afweging dient in onderstaande volgorde gemaakt te worden: 1. opheffen of verplaatsen van het fiets/voetpad en dit omvormen naar plantsoen. Als dit door verkeerkundige afwegingen niet mogelijk is dan kan gekozen worden voor optie 2; 2. vervangen van de verharding door halfverharding. Binnen team DIOR moet een afweging gemaakt worden of alternatief bestratingsmateriaal een oplossing biedt. Als dit door verkeerskundige of civieltechnische afwegingen niet mogelijk is dan kan gekozen worden voor optie 3; 3. verwijderen van de betreffende wortel. Binnen team Beheer en Onderhoud moet een afweging gemaakt worden of het verwijderen/frezen van de betreffende wortel leidt tot instabiliteit van de boom. Als de veiligheid in het geding komt, blijft alleen optie 4 over; 4. vervangen van de boom of boomstructuur. Bij de kapaanvraag moeten bovengenoemde stappen vermeld worden als afwegingskader voor de kap van de boom. De te herplanten soort moet nauwkeurig worden onderzocht om problemen in de toekomst te voorkomen.

Wortelopdruk in trottoir

Bomenbeleidsplan gemeente Zutphen

30 / 41

7. Financiën De ambities zijn groot, de visie is helder. In dit hoofdstuk maken we inzichtelijk wat de kosten zijn van ons bomenbestand ten opzichte van onze huidige budgetten. Daarnaast maken we inzichtelijk wat er nodig is om de ambities waar te maken.

7.1

Onderhoud

We hebben een bomenbestand van ruim 31.000 bomen. Om deze bomen duurzaam te onderhouden, moeten zowel de daadwerkelijke kosten voor het onderhoud als de kosten voor de VTA controle (visuele boominspectie) gerekend worden. Dit betekent een visuele controle van het totale bomenbestand 1x/3 jaar met uitzondering van de aandachtbomen die jaarlijks geïnspecteerd worden.

Structureel

Kosten per boom

Totale kosten per jaar € 75.000

VTA controle bomen, inboet en groeiplaatsverbetering €

206.700

TOTAAL

€

281.700

Huidige bomenonderhoudsbudget

€

270.000

Tekort structureel per jaar

€

11.700

Onderhoud 1x/3 jaar (snoei en kap)

€

20,00*

*kosten boomonderhoud: € 20,- per 3 jaar = € 6,67per boom per jaar

7.2 Ambitie Het waarmaken van onze ambities heeft een financieel plaatje. Hieronder volgt een uiteenzetting. Daarbij zoeken we naar creatieve oplossingen en logische momenten. In onderstaand rekenmodel gaan we ervan uit dat 80% van deze groei wordt meegenomen in de herstructureringsprojecten, stadsuitbreidingen en reconstructies van de openbare ruimte waarbij ruimte vrij wordt gemaakt voor vergroening en klimaatadaptatie. Voor de overige 20% wordt extra boomonderhoudsbudget vrijgemaakt .