Bijlage 5 Bijlage 1 Masterplan Middengebied Zuidplaspolder A24.000168
Tekst van het document
MASTERPLAN MIDDENGEBIED ZUIDPLASPOLDER Een nieuw dorp in een vernieuwend landschap Maart 2021
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
1
COLOFON Samengesteld door:
Ondersteuning door: •
Hoogheemraadschap Schieland en Krimpenerwaard
•
Gemeente Zuidplas
•
Urban Reality
•
KuiperCompagnons
•
Witteveen + Bos
•
Goudappel Coffeng
•
Royal Haskoning DHV
•
TwynstraGudde
In overleg met bestuurlijke partners: •
Provincie Zuid-Holland
•
Omgevingsdienst Midden-Holland
•
Gemeente Rotterdam
•
Antea Group
•
Gemeente Gouda
•
Eneco
•
Gemeente Waddinxveen
•
Alliander
•
Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard
•
Stec Groep
•
Grondbank RZG Zuidplas
•
TNO
•
Land-ID
Met dank aan de ondernemers en bewoners in en rondom het Middengebied van
•
Stadskwadraat
de Zuidplaspolder.
•
SAOZ
2 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
3
VOORWOORD Het afgelopen jaar heeft vooral in het teken gestaan van de coronacrisis. We maken ons vooral zorgen om het heden, waarin onze vrijheid, welvaart en gezondheid hard worden geraakt. Maar hoe begrijpelijk die zorgen ook zijn, het bouwen aan de toekomst mag daar niet onder lijden. Dezelfde inwoner die zich nu beperkt voelt door coronamaatregelen, wil niet worden beperkt in zijn zoektocht naar een woning. Een ondernemer die zich nu zorgen maakt over zijn zaak, zoekt later wellicht een nieuwe start op een betere locatie. En een vereniging waar leden nu niet mogen sporten, blijft later alleen vitaal door de aanwas van nieuwe leden. Kortom, het is noodzaak om samen verder te bouwen. Juist nu. Daarom tonen we als gemeente Zuidplas lef en nemen we de regie voor de ontwikkeling van het nieuwe ‘Vijfde Dorp’ in eigen hand. Een nieuw dorp bouwen doe je niet zomaar, dus ook niet het nieuwe ‘Vijfde Dorp’ voor Zuidplas. Het dossier kent een geschiedenis die terugvoert naar 2004 en vraagt dus al 17 jaar geduld van vele betrokken partijen. Dit geldt voor inwoners en ondernemers in het plangebied, die graag willen weten wat er rond hun huis, of met hun bedrijf gaat gebeuren. De raad nam in december 2017 een besluit over de ontwikkeling van het Middengebied in de Zuidplaspolder. In het bijbehorende bidboek werden de contouren van een integrale visie voor het Middengebied concreet.
In juni 2019 gaf de raad de concept-ontwikkelingsvisie vrij ter verrijking, verdieping en versterking aan inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en onze bestuurlijke partners. Door deze belangrijke beslissing over een omvangrijk dossier
4 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
voelen wij ons als college gesterkt en hebben we binnen de door de raad gestelde
In februari 2021 ontvingen wij nieuws vanuit het Ministerie van Binnenlandse
kaders het voorstel uitgewerkt. En zo hoort het: een toekomstbepalende opgave
Zaken en Koninkrijksrelaties. De gemeente Zuidplas is ruim 14 miljoen euro toege-
als deze, verdient een constructieve coproductie met de raad.
zegd als financiële bijdrage uit de zogeheten Woningbouwimpuls. Met dit bedrag kunnen in het Vijfde Dorp versneld sociale huurwoningen, huurwoningen voor
De uitwerking van het voorstel vroeg om een lange adem van de raadsleden. Het
middeninkomens en betaalbare koopwoningen worden gebouwd. Wij zijn uiter-
was niet altijd mogelijk om in de openbaarheid over het onderwerp te spreken.
aard dankbaar voor de ondersteuning die Zuidplas vanuit het Rijk krijgt. Deze dank
En niet te vergeten, vraagt dit dossier ook het vertrouwen van onze bestuurlijke
beperkt zich niet alleen tot de financiële bijdrage. Uit de toezegging spreekt ook
partners. In dit complexe proces begonnen we met een zoektocht naar gedeelde
het vertrouwen van de landelijke overheid in Zuidplas als de regiegemeente die de
belangen en voerden we stevige gesprekken met elkaar. Des te groter is de voldoe-
ontwikkeling in het Middengebied gaat realiseren.
ning dat uiteindelijk in gezamenlijkheid is gewerkt aan lastige regionale opgaven. Samen zochten we naar oplossingen met meerwaarde voor het Middengebied,
In navolging van het bidboek en de concept-ontwikkelingsvisie, zetten we met
Zuidplas én de bredere regio. En die vonden we.
dit masterplan een belangrijke nieuwe stap. Met dit document committeert Zuidplas zich aan de realisatie van de opgave, waarvoor we een passende organi-
De eerste fase van die ontwikkeling is nu afgerond en voor u ligt het masterplan
satie inrichten. Het bestendigt de regierol die Zuidplas al enige tijd op zich neemt
dat het resultaat is van heel veel ‘samen’. Als college hebben wij dankbaar gebruik
en concretiseert de ambities en uitgangspunten uit het raadsbesluit van juni 2019.
gemaakt van de inbreng van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organi-
Vaststelling van dit masterplan betekent daarmee ook duidelijkheid over het
saties. Niet alleen de inbreng die naar voren kwam tijdens de participatiebijeen-
vervolgproces met onze bestuurlijke partners. Het is een mijlpaal in een proces
komsten, waar u met honderden tegelijk aanwezig was, maar ook de inbreng die
dat al bijna twee decennia loopt. Tegelijkertijd is het een startpunt voor verdere
het college per e-mail, brief en/of gesprek heeft ontvangen. Uw bijdrage heeft ons
onderhandelingen, het betrekken van de omgeving, het versterken van draag-
gesterkt in bestaande ambities, nieuwe inzichten gegeven, of overtuigd van een
vlak en het uitvoeren van beleid. Maar bovenal een uitgelezen kans om in deze
andere koers. Op welke wijze uw inbreng is verwerkt in het masterplan, leest u te-
onzekere tijd een veelbelovend deel van de toekomst te creëren. Vóór
rug in het document “Participatie Masterplan Middengebied Zuidplaspolder”. In de
onszelf, dóór onszelf en mét elkaar en zetten we hiermee een hele belangrijke stap
gevallen dat we uw suggestie niet hebben meegenomen, leggen we u uit waarom.
in de ontwikkeling van Zuidplas.
Hoe dan ook, bedankt voor uw waardevolle reacties! Het college van burgemeester en wethouders.
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
5
6 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
INHOUD 1.
INLEIDING
9
4.
HET DORP
61
1.1
Aanleiding
9
4.1
Stedenbouwkundige hoofdstructuur
61
1.2
Niets doen is géén optie
11
4.2
Woonbuurten, buurtparkjes en woonstraten
67
1.3
Regionale opgave en regionale samenwerking
14
4.3
Dorpshart en voorzieningen
69
1.4
Samen naar een integraal masterplan
15
4.4
Deelgebieden dorp en fasering
71
2.
PLANGEBIED
19
5.
HET LANDSCHAP
77
2.1
Historische ontwikkeling
19
5.1
Landschappelijk raamwerk versterken
77
2.2
Positie van de Zuidplaspolder in de Zuidelijke Randstad
21
5.2
Groene waterparel
78
2.3
De bestaande polderstructuur
22
5.3
Groene Schakel
79
2.4
Opgaven in de Zuidplaspolder
23
5.4
Energielandgoederen
83
2.5
Doelstellingen
30
5.5
Koning Willem I bos
85
3.
VISIE MIDDENGEBIED
35
DEEL 2 TECHNISCHE PARAGRAAF
87
3.1
Een nieuw dorp
35
3.2
Van droogmakerij naar Watertuin
37
DEEL 3 ONTWIKKELINGS- EN UITVOERINGSSTRATEGIE
131
3.3
Positionering nieuwe dorp en Groene Schakel
41
3.4
Programma
45
3.5
Ontsluiting en mobiliteit
48
3.6
Recreatie
53
3.7
Ecologie/biodiversiteit
55
3.8
Energie
57
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
7
Het Middengebied in de Zuidelijke Randstad
8 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
1
“De Zuidplaspolder is een belangrijke ontwikkelingslocatie in de Zuidelijke Randstad. Hier liggen actuele opgaven rondom landschap, natuur, water, recreatie, wonen en werken. “
INLEIDING
1.1 Aanleiding De Zuidelijke Randstad is een snelgroeiende regio van kleine en grote steden en
De gemeente Zuidplas zet daarbij in op een zorgvuldige balans tussen ‘groen’,
dorpen, dooraderd met rivieren, polders en plassen. Een door mensen gemaakt
blauw’ en ‘rood’ en tussen een verdere ontwikkeling van de bestaande dorpen en
landschap. De steden, dorpen en landschappen danken hun bestaan aan de
nieuwbouw in het Middengebied van de Zuidplaspolder. Insteek is het realiseren
bijzondere positie in de mondingen van de Rijn en Maas, water zit in het DNA.
van woningen in en aan de bestaande dorpen Zevenhuizen en in Moerkapelle en zoals voorzien in de Structuurvisie Zuidplas 2030. Deze woningen leveren een
Het landschap verandert echter en de steden, dorpen en landschappen in de
bijdrage aan het behoud van de vitaliteit in de bestaande dorpen. Vervolgens
Zuidelijke Randstad staan voor een aantal belangrijke opgaven in de komende
is op 19 juni 2019 de concept-ontwikkelingsvisie Zuidplaspolder voor reactie en
jaren. Klimaatverandering, energietransitie, waterbestendigheid, bodemdaling en
verrijking vrijgegeven door de gemeenteraad van Zuidplas aan de samenleving.
de terugloop van biodiversiteit vragen om een slagvaardige stap naar voren. De
Daarin is het kader meegegeven voor de ontwikkeling van een nieuw dorp in
landbouw verandert, de bevolking groeit en vergrijst en de gemiddelde omvang
het Middengebied, met 4.000 woningen tot 2030 en organische doorontwikke-
van huishoudens wordt kleiner. Doel is voor iedere portemonnee een toekomst-
ling daarna. De volgende hoofduitgangspunten zijn meegegeven:
bestendige en aantrekkelijke woning beschikbaar te hebben voor iedere levensfase. In een gezonde, veilige en aantrekkelijke leefomgeving, waar mensen zich
•
Behouden dorpse identiteit Zuidplaspolder
thuis voelen en kunnen wonen, werken en recreëren.
•
Tegen gaan van verrommeling
•
Dorps wonen in het groen
•
Robuuste, groene buffer met bestaande dorpen
Ontwikkelopgave in Zuidplas De Zuidplaspolder is een belangrijke ontwikkelingslocatie in de Zuidelijke Randstad. Hier liggen actuele opgaven rondom landschap, natuur, water,
Het gaat daarbij om het gebied tussen de A20, N219 en de spoorlijn Gouda-Den
recreatie, wonen en werken. In 2004 is in dat licht de Grondbank RZG Zuidplas
Haag. Ook de omgeving van de Gouweknoop wordt meegenomen, waar de
opgericht, door de gemeente Zuidplas, de buurgemeenten Rotterdam, Gouda
mogelijkheid voor de aanleg van een nieuw treinstation wordt onderzocht.
en Waddinxveen, Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard
Tevens wordt gekeken naar de aansluiting op de omliggende kernen en
en de provincie Zuid-Holland, met als doel om gezamenlijk gronden in de
landschappen, zoals het Restveengebied. In voorliggend Masterplan wordt de
Zuidplaspolder te verwerven, te beheren en tot ontwikkeling te brengen.
concept-ontwikkelingsvisie Zuidplaspolder verder uitgewerkt. Bij deze plan-
Door verschillende publieke partijen zijn tevens investeringen gedaan in de
vorming wordt samengewerkt met de bestuurlijke partners verenigd in de
infrastructuur en heeft er onderzoek en planvorming plaatsgevonden.
Grondbank RZG Zuidplas en overige gemeenten van de regio Midden-Holland.
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
9
“Het landschap van de Zuidplaspolder is na de veenafgravingen en inpoldering toe aan een nieuwe grote stap. “
Bouwen aan de dorpen en het nieuwe dorp
10 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
1.2 Niets doen is géén optie Op meer plekken in de drukke Randstad spelen uitdagingen rondom water, bodem, milieu en bereikbaarheid, maar als we willen ontwikkelen in de diepste polder van Nederland dan moeten we hier het voortouw in nemen. De Zuidplaspolder is in die zin een voorloper en biedt kansen om innovatie op grote schaal toe te passen. Niets doen is in het Middengebied van de Zuidplaspolder in ieder geval géén optie. De agrarische functie in de lagere delen van de polder is al aan het veranderen en de toekomstwaarde van de bestaande agrarische functies is op de langere termijn onvoldoende. Daarbij speelt ook de schaalvergroting van dit soort bedrijven en de noodzakelijke verduurzaming mee. Het huidige polderlandschap met kassen en open weiden met gras is niet vanzelfsprekend meer als de economische functie ervan geleidelijk verdwijnt. Kassen worden aangewend voor opslag, niet-agrarische bedrijven vestigen zich in de linten en het landschap is aan het verrommelen. Het op lange termijn behouden van het grootschalige agrarisch productielandschap in de polder vereist het blijven verlagen van de waterpeilen. Op die manier blijven we in de vicieuze cirkel zitten van bodemdaling, peilverlaging en meer bodemdaling. Deze beweging is niet vol-houdbaar en moet worden gekeerd.
De waterpeilen kunnen niet meer worden verlaagd, maar moeten weer omhoog en flexibeler worden om verdere bodemdaling en kwel zoveel mogelijk te beperken. Een natter landschap is noodzakelijk. Nieuwe vormen van natte teelten, natuurontwikkeling en recreatie zijn daarin interessant, maar zullen niet van de grond komen zonder aanzienlijke (voor)investeringen. Het landschap van de Zuidplaspolder is na de veenafgravingen en inpoldering toe aan een nieuwe grote stap. MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
11
Waarom gaan we hier wonen?
De Randstad is de plek waar een belangrijk deel
De Zuidplaspolder ligt op een strategische plek
ontspannen woonomgeving met veel ruimte voor
van de economie en de voorzieningen in Neder-
in de Randstad, op forens-afstand van Rotterdam,
natuur en recreatie in de omgeving. Het wordt
land zich bevinden en daarmee de plek waar de
Den Haag en Utrecht. In en rondom de Zuidplas-
niet zomaar een nieuwe uitbreidingswijk, dat
druk op de woningmarkt het grootste is. Niet alle
polder bevindt zich belangrijke spoor- en wegin-
gaat op deze plek niet werken. In het Middenge-
benodigde nieuwbouwwoningen kunnen een
frastructuur, de treinstations Gouda, Nieuwerkerk
bied van de Zuidplaspolder zetten we in op iets
plek krijgen binnen de bestaande steden en niet
aan den IJssel en Waddinxveen Triangel en het
extra’s en gaan we met elkaar bouwen aan een
iedereen wil, of kan daar wonen. Er is, in aanvulling
metrostation Nesselande. Nieuwe bewoners in de
hechte nieuwe dorpsgemeenschap, rond een
op de stedelijke verdichtingsmilieus, ook behoefte
Zuidplaspolder kunnen profiteren van de voorzie-
gezellig dorpscentrum en met bedrijvigheid en
aan meer groene woonmilieus en betaalbare
ningen naast de deur in de dorpen, maar ook van
evenementen. Een veelkleurige en zelfredzame
woningen met een tuin en eigen voordeur. Aan
de nabijheid van steden als Rotterdam, Gouda en
gemeenschap, met een eigen dorpscultuur, die de
hechte en ontspannen woongemeenschappen
Zoetermeer. Een nieuw dorp biedt daarbij kansen
eigen energie opwekt, waar mensen voor elkaar
met veel ruimte voor spelen, wandelen en fietsen
om het voorzieningenniveau in bestaande dorpen
zorgen en waar alles op loop- en fietsafstand ligt.
in de directe omgeving. Om hierin te kunnen voor-
op peil te houden, of zelfs nieuwe voorzieningen
Een dorp voor mensen met een pioniersgeest,
zien wordt een nieuw dorp ontwikkeld voor 8.000
toe te voegen.
innig verbonden met het eromheen steeds mooier
woningen in het Middengebied van de Zuid-
en rijker wordende polderlandschap. Iedereen die
plaspolder. Een ‘compleet’ dorp, met duurzame
Het nieuwe dorp in de Zuidplaspolder is er voor
aan deze nieuwe dorpsgemeenschap wil bijdra-
woningen in een groene, dorpse woonomgeving,
iedereen die op zoek is naar een gezonde,
gen is van harte welkom.
voor iedere portemonnee en voor alle leeftijden. Met voorzieningen als zorg, onderwijs, winkels, horeca en cultuur. En ruimte voor ondernemers, bedrijven, zzp-ers en thuiswerkers; een dorp voor pioniers, met een bruisende ‘start-up-cultuur’.
12 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
“In het Middengebied van de Zuidplaspolder zetten we in op iets extra’s en gaan we met elkaar bouwen aan een hechte nieuwe dorpsgemeenschap, rond een gezellig dorpscentrum en met bedrijvigheid en evenementen. “
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
13
1.3 Regionale opgave en regionale samenwerking
Met de sterke groei van de woningvraag in de afgelopen jaren en de grote druk
Mede tegen de achtergrond van de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening is reeds in
op de woningmarkt in de Randstad is woningbouw in het Middengebied weer
2001 in de Bestuurscommissie Randstad (BCR) afgesproken dat er een grote ruim-
nadrukkelijk in beeld gekomen. De omstandigheden en inzichten zijn echter
telijke transformatieopgave ligt in de driehoek Rotterdam-Zoetermeer-Gouda,
veranderd en nieuwe planvorming is opgestart.
waarbij groen en water, verkeer en vervoer, bedrijven, glastuinbouw en wonen belangrijke thema’s zijn.
De gemeente Zuidplas is deze planvorming gestart door haar ambities voor woningbouw in het Middengebied van de Zuidplaspolder op een rij te zetten in
In dat licht is voor het gehele gebied van de driehoek Rotterdam-Zoetermeer-
het ‘Integrale ontwikkeling Zuidplas bidboek’ (2017) en verder uit te werken in de
Gouda een langetermijnvisie opgesteld in de vorm van een Interregionale
‘concept-ontwikkelingsvisie Zuidplaspolder’ (2019). De concept-ontwikkelings-
Structuurvisie (ISV). Samen met het Intergemeentelijk Structuurplan Zuidplas (ISP
visie Zuidplaspolder is medio 2019 besproken met de Grondbank RZG Zuidplas
2006) vormde het ISV voor veel partijen in het gebied de basis voor afspraken
en de daarin verenigde bestuurlijke partners en in een participatieronde met alle
voor de lange termijn. Diverse onderdelen zijn de afgelopen jaren ook uitgevoerd
bewoners en andere belanghebbenden. Deze concept-ontwikkelingsvisie Zuid-
of zijn door middel van bestemmingsplannen mogelijk gemaakt.
plaspolder vormt samen met de reacties van de bestuurlijke partners en de input die mensen in de participatieronde hebben meegegeven het vertrekpunt voor
Voor de realisatie zijn twee gemeenschappelijke regelingen opgezet: de Grond-
het voorliggende masterplan Middengebied.
bank RZG Zuidplas in 2004 en de Regionale Ontwikkelingsorganisatie ROZ in 2008. De ROZ moest ervoor zorgen dat de afspraken die gemaakt zijn over de integrale ontwikkeling van de Zuidplas ook daadwerkelijk worden uitgevoerd. Het had tevens de taak om de financiële kaders te scheppen om de kosten en baten van de ontwikkeling van de Zuidplas in evenwicht te brengen en om toe te zien op de kwaliteit van de ontwikkelingen. De ROZ is in 2016 opgeheven. Tijdens de vorige economische crisis was er een verminderde woningvraag en is door de provincie in 2013 een herijkingsstudie vastgesteld, uitgaande van minder woningen in het gebied. Er is in die periode doorgebouwd aan de randen van de dorpen, maar de ontwikkeling van het Middengebied van de Zuidplaspolder heeft stilgelegen. De concept-ontwikkelvisie Zuidplaspolder (2019)
14 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
1.4 Samen naar een integraal masterplan In samenwerking met de bestuurlijke partners zijn de ambities, visies en meegegeven reacties verder uitgewerkt tot een integraal masterplan voor de ontwikkeling van ‘het Vijfde Dorp’ in het Middengebied van de Zuidplaspolder én het landschap daar omheen. Daarin zijn reacties vanuit de bestuurlijke partners en de input van bewoners en belanghebbenden zorgvuldig meegenomen. De bestuurlijke partners: •
Provincie Zuid-Holland
•
Gemeente Rotterdam
•
Gemeente Gouda
•
Gemeente Waddinxveen
•
Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard
•
Grondbank RZG Zuidplas
Grondbank RZG Zuidplas
In de planvormingsfase zijn vervolgens drie werkateliers met ambtelijke deskundigen van de bestuurlijke partners georganiseerd. In het eerste werkatelier zijn de onderlinge ambities en ideeën gedeeld. In het tweede werkatelier is van gedachten gewisseld over de visie/hoofdopzet van het plan. In het derde werkatelier tenslotte is het conceptplan besproken en verscherpt. Tijdens dit proces heeft ook ambtelijk en bestuurlijk overleg plaatsgevonden, waarin steeds de stand van zaken van proces en planvorming is besproken. Daarnaast heeft afstemming met de gemeenteraad en marktconsultatie plaatsgevonden. Het masterplan wordt ook nog gepresenteerd en besproken in een openbare bijeenkomst met de samenleving. Het voorliggende masterplan brengt alle bouwstenen samen tot een integraal voorstel voor de toekomstige invulling van het Middengebied van de Zuidplaspolder.
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
15
Plangebied en ontwikkelgebied
16 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
1.5 Scope masterplan Het masterplan Middengebied schetst een samenhangend en integraal beeld
spelen op de vragen die in de toekomst nog op ons afkomen. Het biedt een
dat breder is dan alleen het nieuwe dorp. Het kijkt bewust ook naar de omge-
raamwerk voor de verdere doorontwikkeling, maar wil ook inspireren. Technische
ving en de verdere toekomst en geeft ambities mee ten aanzien van landschap,
achtergronden en verdiepende onderzoeken zijn gebundeld in de technische
verkeer, energie en water op basis van onderzoek en haalbaarheidsstudies. In het
paragraaf.
masterplan wordt de samenhangende stedenbouwkundige en landschappelijke hoofdstructuur in beeld gebracht voor het Middengebied (het totale plangebied).
Het doel is met elkaar een bijzonder nieuw dorp te realiseren in een duurzaam en
Daarnaast heeft de gemeente financieel-economisch onderzoek uitgevoerd naar
aantrekkelijk polderlandschap, waar het prettig wonen, werken en recreëren is.
de haalbaarheid van de ontwikkeling van het ontwikkelgebied, welke de ge-
Het masterplan neemt daarbij 8.000 woningen in het Middengebied als vertrek-
meente voor eigen rekening en risico beoogt te ontwikkelen en exploiteren.
punt en brengt in beeld wat er nodig is om op een aantrekkelijke, duurzame en haalbare manier een nieuw dorp en landschap te maken in het Middengebied.
“Het masterplan is geen gedetailleerde blauwdruk, maar geeft een beeldende visie en schetst een stip op de horizon, waarbij sommige ontwikkelingen al concreter zijn dan andere. “
Het vormt de basis voor het maken van bestuurlijke afspraken, nader onderzoek, planologische procedures en de uitwerking van (deel-)gebieden.
Voor een deel van de beschreven ontwikkelingen en ambities zal de gemeente een actieve ontwikkelrol pakken. Voor een ander deel van de ontwikkelingen neemt de gemeente een faciliterende en stimulerende rol in. Hier biedt het masterplan dus meer een perspectief en functioneert het als inspiratiebron en richtinggevend kader. In de ontwikkel- en uitvoeringsstrategie, verderop in dit boekwerk, wordt de uitvoering van het masterplan nader uitgewerkt en in beeld gebracht. Het masterplan is geen gedetailleerde blauwdruk, maar geeft een beeldende visie en schetst een stip op de horizon, waarbij sommige ontwikkelingen al concreter zijn dan andere. Het masterplan beschrijft ambities, kaders en uitgangspunten, maar laat ook nog voldoende ruimte voor de latere uitwerking om in te
Werkatelier met ambtelijke deskundig en van de bestuurlijke partners
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
17
Historische ontwikkeling
Situatie rond 1850
Situatie rond 1850
Situatie rond 1955
Situatie rond 1995
Situatie rond 2020
18 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
2
PLANGEBIED
2.1 Historische ontwikkeling
Droogmakerij en productielandschap In de 19e eeuw is besloten de plas met stoomgemalen droog te leggen en is de
Van veenmoeras naar veeteelt
polder in gebruik genomen als grootschalig agrarisch productielandschap. Met
De Zuidplaspolder is een landschap met grote dynamiek, dat in de geschiedenis
de drooglegging is de huidige polderstructuur ontstaan, met het strakke patroon
meerdere keren een metamorfose heeft ondergaan. Oorspronkelijk lag in grote
van lanen, linten en tochten, de open slagen van 800 meter daartussen en de
delen van West- en Noord-Nederland een uitgestrekt en dichtbegroeid veenmoe-
ringvaart met de vijf dorpen Moordrecht, Nieuwerkerk aan den IJssel, Zevenhui-
ras, met berken, elzen en wilgen, dat de mens vanaf het begin van de jaartelling
zen, Moerkapelle en Waddinxveen daar omheen. Er zijn 7 tochten aangelegd van
geleidelijk in cultuur heeft gebracht. Stapje voor stapje, vanaf de hoge delen naar
noordwest naar zuidoost en een centrale ontsluitingsroute (Bredeweg/Middel-
de steeds lagere delen. Dit was nog geen landschap van grote leegtes en weidse
weg) van de kerk van Moordrecht naar die van Moerkapelle. Langs vier tochten
vergezichten: hier wisselden waterplassen, broekbossen en open velden elkaar af.
en de Middelweg groeide in de gemeente Zuidplas lintbebouwing. Er zijn drie dwarsverbindingen, waarvan de Zuidelijke Dwarsweg centraal door het Midden-
In die tijd woonden de mensen op de hoge zand- en kleiruggen langs de Hol-
gebied loopt.
landsche IJssel en De Rotte. Naarmate de bevolking groeide, werd het moerasbos verder gekapt en het veen ontwaterd. Met de komst van windwatermolens in de 15e eeuw werd het droogleggen verbeterd, maar ook het inklinken versneld. In de 16e eeuw was akkerbouw niet meer mogelijk en werd geleidelijk overgestapt
“De Zuidplaspolder is een landschap met grote dynamiek, dat in de geschiedenis meerdere keren een metamorfose heeft ondergaan.“
op veeteelt en weidegronden. Infrastructuur en verstedelijking Turfwinning en plas
In de 19e en 20e eeuw groeide de bevolking, de welvaart en de mobiliteit. Eerst
Toen in de 16e eeuw de vraag naar turf steeds groter werd, werd de veengrond
werd de spoorlijn Rotterdam-Gouda-Utrecht aangelegd door de polder, later
afgegraven en uitgebaggerd tot een diepe plas ontstond. In het noorden en
de spoorlijn van Gouda naar Den Haag en daarna de snelwegen A12 en A20 en
midden tot op de onderliggende kleilaag en kreekrug. Aan de zuid- en westzijde
de spoorlijn van Gouda naar Alphen aan den Rijn. De Gouweknoop met al zijn
bleef nog een deel van de veel dikkere veenlaag onder het water achter.
kruisende infrastructuur is een spin in het landelijke wegennetwerk tussen de
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
19
grote steden. Ook verschijnen er geleidelijk steeds meer kassen in de Zuidplas, met name aan de zuid- en westzijde van de polder. Aan het einde van de 20ste eeuw begint het beeld van de polder weer te veranderen, de vraag naar ruimte voor bedrijven, glastuinbouw en wonen neemt toe, de dorpen groeien en breiden uit in de polder. Rond de Gouweknoop ontstaan bedrijventerreinen. De centrale ligging in de Zuidelijke Randstad en goede bereikbaarheid maken de Zuidplaspolder een interessante vestigingslocatie voor mensen om te wonen en te ondernemen. Naast de bedrijventerreinen, glastuinbouwgebieden en woonwijken verkleuren ook de oorspronkelijk agrarische linten in het Middengebied en komen hier steeds meer bedrijven en woningen. Een nieuwe metamorfose Om de verstedelijkingsdruk te sturen worden er aan het begin van de 21e eeuw plannen gemaakt om de Zuidplaspolder integraal verder te ontwikkelen als ontwikkelingslocatie voor glastuinbouw, bedrijven en wonen. De volgende metamorfose. In het noorden en westen van de polder ontwikkelt zich de glastuinbouw, rond de Gouweknoop de bedrijvigheid en aan de randen van de dorpen het wonen. In het Middengebied moet nog een keuze worden gemaakt en ook in het Restveengebied bij Moordrecht wordt gezocht naar een volhoudbare nieuwe invulling. Ondertussen verandert het agrarisch gebruik en dienen zich nieuwe functies aan.
Onder druk van stedelijke groei, klimaatverandering en de energietransitie verkleurt het landschap. Verrommeling dreigt. Een groen-blauwe zone met dorpen
20 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
2.2 Positie van de Zuidplaspolder in de Zuidelijke randstad De Zuidplaspolder en de aanliggende dorpen zijn onderdeel van een groter
Tenslotte wordt de Zuidplaspolder aan de west- en aan de oostzijde omzoomd
gebied van dorpen en groene woonkernen, stevig ingebed in het landschap
door twee fraaie landschappen: de Krimpenerwaard en het Rottemerengebied.
en omringd door grote steden als Rotterdam, Delft, Den Haag en Gouda. Deze
Beiden zijn belangrijke recreatieve uitloopgebieden en spelen ook een belang-
groen-blauwe zone vormt een belangrijk onderdeel van de identiteit en de
rijke rol in de waterhuishouding van de regio. De fysieke relaties tussen de deze
leefkwaliteit van de Zuidelijke Randstad. Het is een gebied van voedselproductie,
twee landschappen zijn op dit moment echter niet zo groot. Er zijn weinig aan-
waterretentie en ecologie, maar ook een (in potentie) aantrekkelijk uitloopgebied
trekkelijke verbindende fietsroutes door de Zuidplaspolder en deze hebben ook
voor haar bewoners. Een gebied tussen de steden waar je komt om buiten te zijn,
last van de barrièrewerking van bijvoorbeeld de N219, de A20 en de Hollandsche
te sporten en tot rust te komen.
IJssel. Een verdere ontwikkeling van de Zuidplaspolder biedt kansen om recreatieve en ecologische verbindingen te leggen en bestaande en nieuwe bewoners
De dorpen in deze zone bieden een onderscheidend woonmilieu in de Zuide-
ruimte te bieden om naar buiten te gaan en van landschap en de natuur te genie-
lijke Randstad. De grote steden in de omgeving hebben de voorzieningen, de
ten in de eigen woonomgeving.
drukte en het snelle openbaar vervoer naar de rest van Nederland. De dorpen en het landschap bieden tegenwicht met rust, gemeenschapszin en een groene en blauwe leefomgeving. De Zuidplaspolder ligt bovendien op een kruispunt van twee belangrijke vervoersassen in de Randstad: Rotterdam-Utrecht en Den Haag-
“De dorpen en het landschap bieden tegenwicht met rust, gemeenschapszin en een groene en blauwe leefomgeving. “
Utrecht. Grootschalige weg- en spoorinfrastructuur komt rond de ‘Gouweknoop’ samen. In en om de Gouweknoop bevinden zich veel bedrijven. Rondom de Zuidplaspolder liggen verschillende dorpen en steden met hun eigen voorzieningen en openbaar vervoer. Uit recente verkeersonderzoeken blijkt dat de dorpen in en om de Zuidplas een stevige forensen-relatie met Rotterdam en Den Haag te hebben. Voor bestaande en nieuwe bewoners van het Middengebied zijn daarom met name de stations Nieuwerkerk aan den IJssel en Gouda van belang. Deze bieden snelle verbindingen met de rest van de regio en Nederland. Station Waddinxveen Triangel en metrostation Rotterdam Nesselande bieden aanvullend daaraan ook kansen. Zie ook de technische paragraaf: bereikbaarheid achter in dit boekwerk. Beelden vanuit de groen-blauwe zone
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
21
2.3 De bestaande polderstructuur De landschappelijke hoofdstructuur van de Zuidplaspolder vormt een stevig en vanzelfsprekend raamwerk voor nieuwe ontwikkelingen in het Middengebied. Het ensemble van ringvaart, lanen, linten en tochten bepaalt de identiteit van het gebied en zit diep verankerd in de harten van de mensen die er leven. De hoofdstructuur van de polder is al meer dan 100 jaar oud, met een efficiënte waterstructuur en een afvoer naar de Hollandsche IJssel, gebruikmakend van het aanwezige hoogteverschil in deze droogmakerij. De hoofdopzet is eenduidig; ringvaart en ringdijk, met daartussen een rationeel stelsel van orthogonale tochten en linten. Tussen de tochten liggen open velden tussen een opeenvolging van sloten. De polder heeft van oorsprong twee belangrijke historische ontsluitingsassen; Middelweg/Bredeweg tussen Moordrecht en Moerkapelle en de Zuidelijke Dwarsweg, tussen Waddinxveen en Nieuwerkerk aan den IJssel/ Nesselande. Deze efficiënte landverdeling levert een landschap op met lange lijnen en grote openheid. Binnen dit polderraamwerk is een diversiteit aan bebouwing aanwezig; agrarisch en kleinschalig, maar ook meer grootschalige bedrijven en woonwijken. Langs de linten ligt een mix van kleinschalige woon- en werkbebouwing op erven en soms grotere bedrijven/kassen daarachter.
Rondom de 1e en 2e tocht is de bebouwingsintensiteit groter met veel kassen en bedrijven. Bij de Gouwknoop bevinden zich meer grootschalige bedrijventerreinen en richting Moerkapelle zijn veel kassen te vinden. Aan de randen van de dorpen liggen verschillende uitbreidingswijken. Midden in de polder ligt een kreekrug, die voor de mensen die het weten zichtbaar is door de subtiele hoogteverschillen en meer kleiige bodemsamenstelling. Deze kreekrug trekt zich niets aan van de strenge polderstructuur en slingert globaal van Nesselande naar Waddinxveen.
Droogmakerij met ringdijk
Tochten en sloten
Linten
Polderwegen
Gemaal
Polderstructuur van de Zuidplaspolder
22 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
2.4 Opgaven in de Zuidplaspolder
Bedrijvigheid en verrommeling
De Zuidplaspolder is van oudsher een gebied van (glas)tuinbouw, akkerbouw en veeteelt. De toekomstwaarde van glastuinbouw en intensieve veeteelt is in het Middengebied echter onvoldoende. Schaalvergroting is vaak een noodzaak om kosten te drukken en te kunnen investeren in verduurzaming. In dat licht zijn glastuinbouwgebieden de Glasparel, ten noorden van de A12, en Knibbelweg-
“Deze geleidelijke verrommeling en toenemende verkeersdruk wordt idealiter gestopt of beperkt. Grootschalige bedrijven zitten hier niet op de juiste plek. “
Oost voor glastuinbouw meer geëigende plekken. Nu al is zichtbaar dat een deel van de kassen in het Middengebied transformeren naar opslag, of andere bedrijvigheid. Verschillende andere bedrijven hebben ook een plek in en nabij de linten van het Middengebied gevonden; transportbedrijven, een kippenslachterij, stallingen, etc. Dit levert op een aantal plekken verrommeling op en verkeersdruk op de smalle linten. Deze geleidelijke verrommeling en toenemende verkeersdruk wordt idealiter gestopt of beperkt. Grootschalige bedrijven zitten hier niet op de juiste plek. Tenslotte speelt ook de ontwikkeling van zonnevelden. Er is als pilot een tijdelijk zonneveld aan de Middelweg/Bredeweg gerealiseerd (voor 20 jaar), vooruitlopend op toekomstige ontwikkelingen. Deze ontwikkeling is natuurlijk goed voor de energietransitie, maar vraagt wel om zorgvuldige landschappelijke inpassing.
Bedrijvigheid langs de Bierhoogtweg
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
23
Bereikbaarheid
“Bij de ontwikkeling van het Middengebied wordt geanticipeerd op een situatie waar de mobiliteit in de toekomst weer verder gaat groeien.”
In de afgelopen decennia is de mobiliteit van mensen enorm gegroeid en het gebruik van de infrastructuur in Nederland flink geïntensiveerd. Mensen zijn veel minder gebonden aan hun eigen stad of dorp. Er wordt veel gereisd voor het werk, voor de voorzieningen en voor de ontspanning, afwisselend met de auto, de fiets, het openbaar vervoer, etc. De gemeente zal de ontwikkeling van de situatie op het wegennet in en direct rondom het Middengebied monitoren. Bij
•
Rond het Middengebied lopen verschillende rijks- en provinciale wegen en
de ontwikkeling van het Middengebied wordt geanticipeerd op een situatie waar
deze zitten op een aantal piekmomenten dicht tegen de maximale capaciteit.
de mobiliteit in de toekomst weer verder gaat groeien.
Bij verdere groei van de mobiliteit zal de druk op de huidige wegenstructuur toenemen. De A20 wordt verbreed. De N219 wordt al redelijk intensief
Er zijn als het om mobiliteit gaat nog een aantal andere trends te herkennen:
gebruikt en verkeersonderzoek laat zien dat bij autonome groei hier de
•
Meer afwisselend gebruik van verschillende soorten vervoer; OV, fiets, auto,
doorstroming verslechtert, met name aan de zuidzijde. De N219 loopt hier
thuiswerken, etc.
tussen bestaande lintbebouwing door en de kruisingen naar onder andere
•
Elektrische fiets, met grotere actieradius
Nesselande zitten vrijwel aan hun capaciteit. De Moordrechtboog tussen
•
Elektrisch autorijden
de A12 en de A20 is recent aangelegd en heeft nog verkeersruimte. Echter
•
Minder autobezit, meer autodelen
zorgt intensiever gebruik voor extra druk op de toerit van de A20 en daarmee
•
Meer spreiding over de dag van autogebruik
ook voor een langere reistijd op de N457 ter hoogte van Westergouwe; •
Van de bestaande HOV-knooppunten zijn met name de treinstations Nieu-
Met name de elektrische fiets is voor de ontwikkeling van het Middengebied
werkerk aan den IJssel en Gouda belangrijk voor het Middengebied. Deze
interessant, bijvoorbeeld voor het voor- en natransport vanaf de bestaande (en
stations bieden de snelste openbaar vervoerverbinding met bijvoorbeeld
mogelijk toekomstige) OV-knopen. Ook wordt geanticipeerd op de verdere groei
Rotterdam Centraal. Snelle, veilige en comfortabele fiets- en busverbindin-
van elektrische auto’s.
gen en een aantrekkelijk stationsgebied met goede stalling- en overstapmogelijkheden zijn daarom van groot belang. Hier liggen opgaven, bijvoorbeeld
In het verlengde daarvan ligt er een aantal opgaven in het Middengebied van de
in het verbeteren van de fietsroute naar Nieuwerkerk aan de IJssel en in de
Zuidplaspolder, die in het masterplan en de bijbehorende technische paragraaf
inrichting van het stationsgebied aldaar. De metro vanuit Nesselande heeft
nader zijn uitgewerkt:
een langere reistijd naar het centrum van Rotterdam dan de trein vanuit Nieuwerkerk aan den IJssel en is om die reden niet concurrerend voor de reis
24 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
naar Rotterdam Centraal. Maar de metro biedt wel een interessante verbinding met bijvoorbeeld Rotterdam Alexander en Kralingse Zoom/Brainpark; •
De Gouweknoop is in potentie een interessante locatie voor een nieuw treinstation. Op deze plek kan in theorie worden aangehaakt op meerdere lijnen tegelijkertijd; Den Haag, Alphen aan den Rijn, Utrecht en Rotterdam zijn zo allemaal in potentie snel bereikbaar te maken via OV. Naar oordeel van ProRail is er in het dienstregelingsmodel 2020 en 2030 geen ruimte voor een extra sprinterstop op de spoorlijn naar Den Haag en Rotterdam, omdat achteropkomende intercity’s niet kunnen passeren. Die mogelijkheid is er wel op het spoortraject van Gouda naar Alphen aan den Rijn. We houden er in het masterplan rekening mee dat we hier kunnen starten met een nieuw treinstation en dat dit op termijn, als er ruimte ontstaat, nog kan worden uitgebreid naar de andere lijnen;
•
Zoals gezegd ligt er op korte termijn met name een opgave om de bestaande fietsstructuur in het Middengebied te verbeteren naar de stations, maar ook naar de omliggende kernen, voorzieningencentra en recreatiegebieden. De linten en lange polderwegen vormen in potentie een interessante aanzet voor een fietsnetwerk, maar Rijkswegen, provinciale wegen en spoorlijnen vormen nu op meerdere plekken barrières. Die moeten geslecht worden. De verbreding van de A20 biedt een meekoppelkans om deze barrière te doorbreken. Zeker met de grotere actieradius van een elektrische fiets zijn de stations en omliggende dorps- en stadscentra, zoals bijvoorbeeld Gouda, Nesselande en Nieuwerkerk aan den IJssel allemaal snel te bereiken en komen ook steden als Rotterdam, Den Haag en Delft binnen fietsafstand (15-30 km). Als we de rode loper kunnen uitleggen voor de fiets in dit gebied, dan gaat deze een belangrijke rol gaan spelen in de dagelijkse mobiliteit van de bewoners van het nieuwe dorp.
Infrastructuur in en rondom de Zuidplaspolder
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
25
Water afvoeren, klimaatverandering en zeespiegelstijging
Waterveiligheid
De bestaande waterstructuur van tochten en gemalen met de ringvaart is
Waterveiligheid is voor een groot deel van West-Nederland een constante opgave
rationeel en functioneert goed. Het drooghouden van de polder is in de
en zeker in de laag gelegen Randstad. De Zuidplaspolder is een veilige polder,
toekomst geen probleem, ook in het licht van de klimaatverandering. De
maar bij nieuwe ontwikkelingen wordt rekening gehouden met een mogelijke
huidige pompgemalen, de ringdijk en waterstructuur met tochten en sloten
calamiteit. Voor het nieuwe dorp in het Middengebied is een plek gekozen die
zijn goed toegerust op het afvoeren en aanvoeren van water, ook als er meer
langer droog blijft in het geval van een dijkdoorbraak, waardoor er voldoende
regen gaat vallen in korte tijd of als het langer droog is. Recent heeft het
tijd en plek is om een veilig heenkomen te zoeken. De bestaande kreekrug is iets
Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard hier nog in
hoger gelegen en uit simulaties blijkt deze het langste droog te blijven bij een
geïnvesteerd.
eventuele dijkdoorbraak vanuit de Hollandsche IJssel.
Wel zijn er in de loop van de tijd veel versnipperde peilgebieden ontstaan. Vereenvoudigen van de peilgebieden is wenselijk om de waterstructuur robuuster en toekomstbestendig te maken.
Gemaal Abraham Kroes
26 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
Kwel en bodemdaling
Draagkracht bodem
De functies in de lagere delen van de Zuidplaspolder komen steeds meer onder
Onderzoek laat zien dat de bodemgesteldheid in de Zuidplaspolder sterk
druk te staan, door bodemdaling en zilte en ijzerrijke kwel. Een gevolg van de
varieert. Het oosten en zuiden van de polder kenmerken zich door laaggelegen
diepe ligging van de Zuidplaspolder en de onderbemaling en wordt versterkt
veengronden, hier is de draagkracht minder goed en is veel ophogingsmateriaal
door zeespiegelstijging als gevolg van klimaatverandering. Dit is niet goed voor
nodig in geval van bouwontwikkelingen. Het noorden is hoger gelegen en kent
de waterkwaliteit. Het verder verlagen van de waterpeilen is niet meer wenselijk.
kleigronden, waar de draagkracht beter is. In het Middengebied wisselen klei en
De polder moet juist een soort spons voor zoetwater worden. In de Zuidplas-
veen elkaar af en ligt ook een kreekrug. Deze heeft een relatief stevige grondslag
polder moet in natte periodes (zoet) water worden geborgen en vastgehouden,
en ligt ook iets hoger. De kreekrug heeft aanzienlijk minder materiaal nodig om
om tijdens de drogere periodes over voldoende zoetwater te beschikken. Er zijn
het gebied op te hogen en bouwrijp te maken. Uit onderzoek blijkt dat integraal
daarom hogere waterpeilen in de polder nodig om de kwel en daarmee gelijktij-
ophogen en palenfunderingen hier technisch en financieel haalbaar zijn. In de
dig de bodemdaling te kunnen verminderen.
technische paragraaf wordt hier nader op ingegaan.
In het laagste deel van de polder, het Restveengebied ten zuiden van de A20, wordt hier in afstemming met de eigenaren en agrariërs al over nagedacht. En in de Groene Waterparel, het gebied direct ten noorden van de A20, is het waterpeil al hoger en wordt ingezet op zoetwater vasthouden, natuurlijke waterzuivering, natuurontwikkeling en zeer extensieve veeteelt. Ook in het Middengebied wordt ingezet op een volhoudbaar en duurzaam watersysteem. Zilte en ijzerrijke kwel in de Zuidplaspolder
Bodemkaart Zuidplaspolder (bron: Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard)
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
27
Omgevingsaspecten
“De bestaande linten en tochten in de Zuidplaspolder vormen echter in potentie ideale lange lijnen om relaties te leggen en zo het recreatieve netwerk in deze omgeving aanzienlijk te verbeteren.”
In aanvulling op de landschappelijke opgaven liggen in en om het Middengebied verschillende belangrijke milieucontouren, waar bij de ontwikkeling rekening mee wordt gehouden, zijnde: •
Geluidscontouren van de A20, de A12, de N219 en de Moordrechtboog.
•
Geluidscontour rond de spoorlijn Den Haag-Gouda.
•
Milieucontouren rondom een aantal bedrijven. Met name de geurcontour rondom de varkenshouderij aan de Zuidelijke
Geluidscontouren wegverkeer
spoor
Geurcontouren
Veiligheidscontouren
Dwarsweg is zeer bepalend. Zonder verplaatsing van dit bedrijf zijn woonontwikkelingen in deze omgeving onmogelijk. •
Veiligheidscontouren rondom een aantal hogedrukaardgasleidingen. De grootste loopt langs de 4e tocht, een leidingenstrook van nationale betekenis. Ter borging van de veiligheid wordt deze strook ontoegankelijk gemaakt voor onbevoegde graafwerktuigen. Dit wordt gedaan door een nieuwe watergang aan te leggen parallel aan de 4e Tocht. Voor de positionering van kwetsbare functies, zoals scholen en zorgvoorzieningen moet een plek worden gekozen op voldoende afstand van de risicobronnen. Ten aanzien van de inpasbaarheid van bestaande afblaaspunten in het Middengebied dient een nadere afweging gemaakt te worden.
•
Daarnaast loopt er een tweetal waterleidingen van Dunea door het Middengebied. Deze bieden vooral een kans; uit onderzoek blijkt dat hier veel thermische energie kan worden gewonnen om het Vijfde Dorp te verwarmen.
In de technische paragraaf wordt dit nader toegelicht.
28 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
Recreatie
Milieu
De Zuidplaspolder vormt op dit moment een ontbrekende schakel tussen
Het is belangrijk dat nu en in de toekomst op een verantwoorde manier met
belangrijke recreatieve zones in de Zuidelijke Randstad. Er is bijvoorbeeld
onze aarde wordt omgegaan. De CO2 uitstoot en stikstofuitstoot moeten
geen aantrekkelijke en logische fietsroute te vinden die de Rottemeren en
worden verminderd, het gebruik van bestrijdingsmiddelen worden beperkt
de Krimpenerwaard met elkaar verbindt en het huidige landschap van de
en er moet slimmer omgegaan worden met materiaalgebruik. Binnen (de
Zuidplaspolder mist menselijke maat. De bestaande linten en tochten in de
ontwikkeling van) het Middengebied liggen in dat licht ook enkele actuele
Zuidplaspolder vormen echter in potentie ideale lange lijnen om relaties te
opgaven, zoals het realiseren van natuurlijke waterzuivering, het verduurza-
leggen en zo het recreatieve netwerk in deze omgeving aanzienlijk te verbe-
men en circulair maken van de bouwopgave (bijvoorbeeld houtbouw), het
teren.
opwekken van hernieuwbare energie en de transitie naar schonere mobiliteit.
Ecologie Er is al een aantal interessante ecologische waarden aanwezig in en om de Zuidplaspolder. Zo bevinden zich bijzondere waterplanten in de slootjes van de Groene Waterparel en op de percelen is er een ontwikkeling van blauwgraslanden aan de gang. Ook bevindt zich een kolonie van de zeldzame Meervleermuis in een bedrijfspand in Waddinxveen. Potentie genoeg, maar het is nog versnipperd en de biodiversiteit is op veel plaatsen nog beperkt door de grootschalige agrarische monocultuur. Bovendien zitten er door jarenlang intensieve landbouw veel nutriënten in het water en dit verstoort het evenwicht en daarmee de biodiversiteit. Recent is met de ontwikkeling van de Groene Waterparel een aanvang gemaakt met het verbeteren van de waterkwaliteit en biodiversiteit in het Middengebied van de Zuidplaspolder. Ook staat het ontwikkelen van een ecologische verbindingszone tussen de Krimpenerwaard en de Rottemeren op de planning. Deze zal in de planvorming voor het Middengebied worden meegenomen. Natuur, recreatie en energieopwekking in en om de Zuidplaspolder
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
29
2.5 Doelstellingen
Ruimte voor wonen
Waar dat kan moeten nieuwe stedelijke ontwikkelingen landen op plekken die er beter van worden. Niet altijd de meest eenvoudige
Er is een zeer grote vraag naar voor iedere portemonnee betaalbare,
plekken, maar wel de plekken waar nieuwe ontwikkelingen helpen om
duurzame woningen in de Randstad. In het Middengebied komt ruimte
onze leefomgeving veiliger, aantrekkelijker, gezonder en levendiger
voor 8.000 nieuwe, duurzame woningen, met een onderscheidend
te maken. In de Zuidplaspolder is gekozen deze ontwikkelingen actief
dorps en landelijk woonmilieu, dat een aanvulling/verrijking gaat vor-
tegemoet te treden. Vanuit de opgaven zijn de volgende doelstellingen
men op andere woningbouwontwikkelingen in (dit deel van) de Zuidelij-
geformuleerd voor de ontwikkeling van het Middengebied:
ke Randstad. Er wordt ingezet op een uniek dorps woonmilieu, met veel ruimte voor eigentijdse woningen met een tuin en een overzichtelijke en een hechte woongemeenschap. Opgebouwd rondom een levendig dorpscentrum, met eigen basisvoorzieningen en goede verbindingen met de omliggende steden. Het nieuwe dorp biedt een kleinschalige, groene leefomgeving, een woon-oase in de drukke Randstad, met een aantrekkelijk en rijk polderlandschap daaromheen. Het wordt een nieuwe leefomgeving voor gezinnen en één- en tweepersoonshuishoudens (waaronder senioren). Voor hen komen er aantrekkelijke, voor iedere portemonnee betaalbare en toegankelijke woningen, met één been in het landschap en met de voorzieningen en werkgelegenheid van de steden naast de deur.
“In het Middengebied komt ruimte voor 8.000 nieuwe, duurzame woningen, met een onderscheidend dorps en landelijk woonmilieu.“
30 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
Impuls economie
Eerst bewegen, dan bouwen
De ontwikkeling van het Middengebied geeft ook een impuls aan de
Uitgangspunt is een goede bereikbaarheid met fiets, OV en auto.
lokale economie, biedt kansen voor bestaande en nieuwe ondernemers
Daarbij wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de aanwezige
en maakt ruimte voor nieuwe (duurzame) werkgelegenheid. In het
bestaande infrastructuur. Waar nodig wordt deze verbeterd, waarbij
nieuwe dorp komt daarom ruimte voor werken aan huis en flexwerk-
nadrukkelijk ook de aandacht uitgaat naar fietsen en openbaar vervoer.
en ontmoetingsplekken in het dorpscentrum. Daarnaast komt er uitbreidingsruimte voor bestaande en nieuwe bedrijvigheid in de
Klimaatrobuust dorp en landschap
logistieke A12 corridor (in relatie met het A12-convenant). Dit wordt kwantitatief als kwalitatief een aanvulling op de bestaande bedrijvig-
Het nieuwe dorp en het omliggende landschap van het Middengebied
heid alhier.
worden conform het convenant klimaatadaptief bouwen klimaatrobuust ingericht, zodat het dorp en het landschap voorbereid zijn op
Verrommeling tegengaan en uitstraling verbeteren
een zeespiegelstijging en perioden met meer regen en met langere droogte. Ook is het noodzakelijk dat de functies om kunnen gaan met
De ontwikkeling van het Middengebied dient niet alleen een bijdrage
kwelwater, bijvoorbeeld door vegetatie aan te planten met een relatief
te leveren aan de woon- en werkopgave, maar moet ook zorgen dat de
lage watervraag, en een zekere zouttolerantie.
polder er zelf beter van wordt. Met de nieuwe ontwikkeling wordt de verrommeling in de polder gestopt en waar mogelijk opgeruimd en de landschappelijke, ecologische en recreatieve waarden versterkt.
“Het gebied wordt zo ingericht dat een gezonde leefomgeving ontstaat (voor mensen, dieren en planten), waar mensen verleid worden te bewegen en te ontmoeten. “
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
31
Energieneutraal
Met de transformatie van het landschap en de ontwikkeling van het nieuwe dorp wordt bovendien een impuls gegeven aan de biodiversiteit,
De ambities als het gaat om het opwekken van schone energie zijn hoog.
in navolging op de succesvolle aanpak in het Rottemerengebied.
De doelstelling voor het nieuwe dorp is om minstens evenveel energie op te wekken via zon en aquathermie, als dat het dorp gebruikt en bij voorkeur nog iets meer. Daarbij moet rekening worden gehouden met
Hechte/zelfredzame gemeenschap
een grootschalige elektrificatie van de mobiliteit in de nabije toekomst. Daarnaast zal het nieuwe dorp gebruikt worden om energiefluctuaties op
In het Middengebied van de Zuidplaspolder ontwikkelt zich een hechte
te vangen die ontstaan bij de opwek van hernieuwbare energie.
dorpsgemeenschap; zelfredzaam en inclusief. De opzet van het nieuwe dorp draagt daaraan bij, met ontspannen, compacte woonbuurtjes rond
CO2 uitstoot zo laag mogelijk
centrale groene ontmoetingsplekken waar mensen hun buren kennen en elkaar helpen. Waar allerlei soorten woningen bij elkaar staan, zodat
Bij de ontwikkeling van het Middengebied is het doel om de CO2 uitstoot
mensen binnen hun buurtje en dorp een wooncarriere kunnen door-
zo laag mogelijk te houden, door slim gebruik te maken van materialen,
lopen. Langs de dorpsstraten staan daarom allerlei soorten woningen;
ondergrond, hernieuwbare energie en mobiliteit. En door het landschap
voor starters, gezinnen, empty-nesters en senioren.
zo in te richten dat het minder CO2 uitstoot en oxidatie veen plaatsvindt. Het dorp heeft bovendien een gezellig dorpscentrum, een dorpspark en een sportpark, met voorzieningen en verenigingen. Hier wordt het Gezonde leefomgeving
dorpsleven gevierd en worden vriendschappen opgebouwd. Hier vormt zich de ziel van het nieuwe dorp. Ook werken en ondernemen hoort bij
Het gebied wordt zo ingericht dat een gezonde leefomgeving ontstaat
het dorp, vanuit huis, vanuit het dorpscentrum, of op de naastgelegen
(voor mensen, dieren en planten), waar mensen verleid worden te bewe-
bedrijventerreinen. In het nieuwe dorp is er plek voor iedereen die zich
gen en te ontmoeten. Het wordt een gebied met schoon water, schone
thuisvoelt in een prionierende, groeiende dorpsgemeenschap en daar
grond, schone lucht, weinig geluidsoverlast en veel groen. Een dorp en
een bijdrage aan wil leveren.
landschap voor ‘buitenmensen’.
32 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
Adaptief
Circulair/circulaire economie
Een dorp en de mensen die er wonen moeten zich kunnen blijven ont-
Insteek is een circulaire ontwikkeling en stappen te zetten naar een
wikkelen, als de demografie, samenleving of het klimaat verandert. Het
circulaire economie. Dat betekent een zorgvuldig gebruik van
nieuwe dorp moet daarom geen statisch geheel worden, maar adaptief,
materialen door zoveel mogelijk circulair te bouwen en energie en
zodat het kan meebewegen met de tijd.
materiaalstromen in dorp en landschap zoveel mogelijk te sluiten. Het streven is om een integraal, circulair polderlandschap te realiseren.
Een voorbeeld hiervan is modulair bouwen, zodat woningen kunnen worden aangepast aan veranderende woonwensen, leefomstandigheden of gezinssamenstellingen. Modulair bouwen betekent dat de woningen grotendeels in delen in de fabriek worden gemaakt en ter plekke in elkaar worden gezet. Dit betekent minder belasting van de natuur, minder overlast voor reeds aanwezige bewoners, maar biedt ook de kans om de woningen grotendeels circulair te maken. Woningen, of woningonderdelen, kunnen worden gedemonteerd, afgevoerd, opgefrist en hergebruikt. Daarnaast zal er tijdens de gefaseerde realisatie van het dorp en het dorpscentrum op ‘wachtende gronden’ ingezet worden op tijdelijke functies, zoals flexwonen, proeftuinen en zonnevelden. Ook zullen met name wachtende gronden in het dorpscentrum gebruikt worden voor placemaking, met bijvoorbeeld woningbouwexperimenten, tijdelijke
“Het streven is om een integraal, circulair polderlandschap te realiseren.“
woningen, ontmoetingsplekken, kunst en cultuur en dorpsevenementen.
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
33
Karakteristieken van een dorp
34 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
3
VISIE MIDDENGEBIED
3.1 Een nieuw dorp Wat zijn de karakteristieken van een dorp?
boodschappen, horeca, flex- en ontmoetingsplekken, sport en cultuur. Deze zijn
Binnen de planuitwerking hebben we met elkaar onderzocht wat de specifieke
lopend en op de fiets goed te bereiken. Maar er is ook ruimte voor recreatie en
eigenschappen zijn van een dorp. Een dorp heeft in ieder geval:
in de nabijheid voor nieuwe bedrijvigheid. Er wordt niet alleen gebouwd aan het
•
dorp, maar ook aan een hechte dorpsgemeenschap en dorpseconomie.
Een historische kern van waaruit het is ontstaan (kruispunt van wegen, ogenschijnlijk historische ontmoetingsplaats, oude boerderij, etc.);
• •
•
Een verbonden en overzichtelijke gemeenschap en een sterke
Duurzaam materiaalgebruik
gemeenschapszin;
Het streven is om in het nieuwe dorp grootschalig te bouwen met duurzame ma-
Basisvoorzieningen (zorg, onderwijs, dagelijkse boodschappen, cultuur, kerk/
terialen, bijvoorbeeld met hout. Daarmee wordt de CO2 uitstoot tijdens de bouw
geloofsgemeenschappen, recreatie) en een aantrekkelijk dorpshart waar
beperkt en CO2 langjarig vastgelegd. Daarnaast is hout beter te hergebruiken en
mensen elkaar ontmoeten;
creëert het een eigen, herkenbare architectuur op deze bijzondere plek.
Een innige relatie met het landschap om en in het dorp. Een dorp benader je door het landschap en het landschap is gevoelsmatig altijd dichtbij;
•
Een kleinschalige bebouwingsopzet en ogenschijnlijk organisch gegroeid geheel; informele straatjes met afwisselende soorten woningen en variërende rooilijnen, goothoogtes en kapvormen;
•
Naast wonen ook ruimte voor kleinschalige werkgelegenheid in het dorp en grotere bedrijven in de buurt van het dorp.
Binnen het nieuwe dorp in het Middengebied komt een palet aan kleinschalige woonbuurten, met in iedere buurt een mix van verschillende typen (huur- en koop) woningen in verschillende prijscategorieën. Op die manier is er voor iedereen een geschikte woning, in iedere levensfase en kan het dorp meegroeien met de demografische veranderingen. Er komen veel mogelijkheden om ook thuis en aan huis te werken. Het dorp krijgt een eigen dorpshart als centrale ontmoetingsplek, met voorzieningen zoals onderwijs, zorg, dagelijkse Voorbeelden van bouwen met hout
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
35
Weide en akkers
Lisdodde
Laagveenplanten
Moerasnatuur, open water, riet, ruigte, moerasbos
Laagveenbos, zwarte els, grauwe wilg, struweel- en bosvegetatie
Elzenbroekbossen, hoge wortelkluiten, poelen, moerasvaren
36 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
Principe waterstructuur Middengebied; water vasthouden in een fijnmazige waterstructuur
3.2 Van droogmakerij naar watertuin Er wordt niet alleen gebouwd aan een nieuw dorp, maar ook aan een vernieuwd
Van pompen naar sponsen
landschap. Binnen het raamwerk van de bestaande droogmakerij komt een
De waterpeilen in het Middengebied worden niet meer verlaagd. Waar dat kan,
geleidelijke transitie op gang naar een meer waterrijk landschap, met hogere
worden peilgebieden vereenvoudigd en samengevoegd en de waterpeilen
waterpeilen, decentrale waterzuivering en waterbuffering en hoge ecologische
verhoogd. Zo ontstaat geleidelijk een natter landschap. Dit biedt kansen om
en recreatieve waarden. Dit gebeurt in nauwe samenwerking met het Hoog-
bodemaangroei in gang te zetten, bijvoorbeeld door middel van veenvorming.
heemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard en aan de hand van
Op die manier wordt ook CO2 vastgelegd.
uitkomsten uit verdere onderzoeken en ontwikkelingen. Zo wordt de bodemdaling en de zilte en voedselrijke kwel zoveel mogelijk beperkt en een natuur-
Er wordt zoveel mogelijk aangesloten op de bestaande hoofdwatergangen in het
vriendelijk systeem van waterzuivering gerealiseerd, passend bij de ondergrond.
Middengebied waarbij de tochten gebruikt worden voor het af- en aanvoeren
Het streven is een ‘circulair polderlandschap’, een Watertuin, waar het delta-
van water. Deze tochten blijven op hetzelfde waterpeil als dat ze nu zijn en ook
landschap geleidelijk gaat herstellen.
de te handhaven bebouwing langs de linten houdt waar dat nodig is vast aan het huidige waterpeil, om overlast te voorkomen.
Fijnmazige slotenstructuur met natuurlijke oevers Om dat te kunnen realiseren wordt buiten het dorp het fijnmazige netwerk van
De droogmakerij verandert zodoende in de Watertuin van de Zuidelijke Randstad;
waterlopen en sloten in de polder behouden. Dit helpt om kwel te beperken,
een gebied met sloten, rietoevers, rietvelden, bloemrijke graslanden, blauwgras-
maar het past natuurlijk ook gewoon bij het karakter van de polder. Zo is het
landen en broekbossen. Als een spons wordt in natte tijden schoon en zoet water
water overal dichtbij. Grote wateroppervlaktes zijn niet wenselijk, omdat deze
vastgehouden dat in droge tijden helpt om bodemdaling en zilte kweldruk te
kwel juist aantrekken en openbarsting van de bodem kunnen bevorderen.
beperken.
Daarnaast is het goed voor de waterkwaliteit (interne veerkracht) om zoveel mogelijk natuurlijke oevers te hebben. Oeverplanten halen nutriënten uit het water en zorgen zo voor zuivering en een ecologisch evenwicht. Op de plekken
“De droogmakerij verandert zodoende in de Watertuin van de Zuidelijke Randstad. “
waar nu katteklei in de bodem zit, is waterzuivering helemaal interessant. Katteklei heeft namelijk een goede zuiverende werking. In de Groene Waterparel (het recent ingerichte gebied ten noordwesten van de A20) is dit al zichtbaar.
MASTERPLAN MIDDENGEBIED
—
37
Inspiratiebeelden van nieuwe vormen van gebruik van een natter landschap
38 — MASTERPLAN MIDDENGEBIED
Geleidelijk en in afstemming Het vernatten van de polder kan en hoeft niet in één keer en kan ook niet zonder afstemming met eigenaren en gebruikers. Maatwerk is vereist, de noodzaak van vernatten van veengebieden is bijvoorbeeld groter dan van kleigebieden. Stapje voor stapje worden per gebied de waterpeilen verhoogd/meer flexibel gemaakt en zorgvuldig wordt bekeken hoe bestaande bewoners en ondernemers in het gebied daarin mee kunnen gaan. Waar zich kansen voordoen (bijvoorbeeld omdat ondernemers er mee stoppen of willen omschakelen) worden de eerste stappen gezet naar een aantrekkelijk, duurzaam en waterrobuust polderlandschap. Daarbij wordt nadrukkelijk ook naar kansen gezocht voor bestaande en nieuwe ondernemers, tuinders en agrariërs. Transitie agrarisch gebruik Een transitie naar een nieuw landschap betekent tevens een nieuw gebruik van het landschap. Ook in de toekomst heeft een wezenlijk deel van het Middengebied een agrarische functie. Het agrarisch landgebruik
Inspirerende gedachte; lokaal geproduceerde, biobased bouwmaterialen
zal echter wel veranderen. In navolging van al lopende experimenten elders wordt gezocht naar kansen voor natte teelten. Een inspirerende gedachte daarbij is om de voorgenomen ontwikkeling van het nieuwe dorp te gebruiken om in het omliggende landschap nieuwe vormen van natte teelt, of de ontwikkeling van biobased en circulair bouwen te stimuleren. Mogelijk kunnen lokaal geproduceerde
“Waar zich kansen voordoen worden de eerste stappen gezet naar een aantrekkelijk, duurzaam en adaptief polderlandschap. Daarbij wordt nadrukkelijk ook naar kansen gezocht voor bestaande en nieuwe ondernemers, tuinders en agrariërs.“
biobased bouwmaterialen, zoals lisdodde voor isolatie of biocomposiet, in de bouw van nieuwe woningen worden gebruikt.