Bijlage 4 Erfgoedvisie 2021-2026 ‘verbindend erfgoed’ A20.001372
Tekst van het document
Voor een deel zijn deze organisaties al georganiseerd binnen het
37
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Cultuurplatform, maar niet alle erfgoedorganisaties zijn hierin vertegenwoordigd. Juist deze partijen willen we ook vaker aan tafel hebben om van gedachten te wisselen wat er binnen de verschillende dorpskernen en bij specifiek erfgoed, zoals de molens, speelt. We willen hiervoor een klankbordgroep samenstellen met afgevaardigden uit de verschillende erfgoedverenigingen en -stichtingen, die eenmaal per kwartaal ambtelijk bijeenkomen. Hiernaast willen we de verenigingen en stichtingen de mogelijkheid bieden om tweemaal per jaar met de portefeuillehouder erfgoed van gedachten te wisselen over wat er speelt. We bieden daarvoor de mogelijkheid via het Cultuurplatform. Door structureel met elkaar te spreken, versterken we onze banden en weten we wat er leeft binnen de gemeente. Dit neemt natuurlijk niet weg dat we ook los van deze bijeenkomsten elkaar moeten kunnen blijven opzoeken met specifieke vragen of relevante informatie.
Noordeinde 49, Zevenhuizen (foto auteur).
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
3.5. Pijler 3 Zichtbaarheid Erfgoed gaat pas echt leven als het zichtbaar en herkenbaar aanwezig is. Deze pijler richt zich op het aspect van de zichtbaarheid van het erfgoed. Hierdoor kan erfgoed een (economische en maatschappelijke) meerwaarde voor de gemeente creëren. Het draagt bij aan een interessant woon- en werkklimaat en heeft een aantrekkingskracht op recreanten.
Pijler 3 Zichtbaarheid Erfgoed is breed bekend bij inwoners en bezoekers. We vergroten de bekendheid met en waardering voor erfgoed door de identiteit van de dorpen te versterken en gemeentebreed de aandacht op het erfgoed te vestigen. A. Gemeentebrede acties 1. Monumentenschildjes voor beschermde rijks en gemeentelijke monumenten. 2. Informatievoorzieningen bij relevant erfgoed. 3. Versterken van het erfgoed binnen de recreatieve routes. 4. Samenhang monumenten inzichtelijk maken. 5. Vertellen van de verhalen van Zuidplas 6. Erfgoedonderwijs voor iedereen, van basisschool tot verzorgingstehuis. 7. Open Monumentendag
38
B. Dorpsgerichte acties 1. Moerkapelle: Zichtbaar maken Donderdam en historische haven. 2. Moordrecht: Kaders voor de ontwikkeling binnen het beschermde dorpsgezicht. 3. Nieuwekerk a/d IJssel: Investeren in steenovens Klein Hitland. Conserveren van het Essemolenfundament (Molenpad). 4. Zevenhuizen: Terugbrengen van de herkenbaarheid van de kasteelgracht ter plaatse van de Boschgracht.
A1. Monumentenschildjes In het verleden heeft de voormalige gemeente ZevenhuizenMoerkapelle geïnvesteerd in monumentenschildjes voor de gemeentelijke monumenten. De rijksmonumenten hebben een eigen rijksschildje. De schildjes maken op toegankelijke wijze inzichtelijk welke objecten tot ons toperfgoed behoren. De gemeentelijke schildjes dateren van voor de fusie. Zodoende zijn niet alle monumenten voorzien van een schildje en dat geeft een scheef beeld van ons erfgoed. We gaan dat herstellen door een nieuw monumentenschildje te introduceren dat voor alle gemeentelijke monumenten van toepassing is. We vragen hiervoor ondersteuning en inzet van de historische verenigingen, maar ook van de monumenteneigenaren. De historische verenigingen vragen wij voorstellen te doen voor de vorm van de schildjes, zodat deze qua uitstraling een link hebben met de historie van de gemeente en de dorpen. De monumenteneigenaren willen we de mogelijkheid geven te stemmen op twee of drie voorstellen. Zij zullen het schildje immers op vrijwillige basis op de gevel moeten plaatsen.
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
We gaan onderzoeken welke locaties binnen de dorpskernen geschikt zijn voor extra informatievoorzieningen. De keuzes voor de locaties gaan we met de historische verenigingen en de molenverenigingen bekijken. Hierbij kijken we naar de plek van de borden, de plek waar reeds borden staan en hoe we de informatievoorziening kunnen uitbreiden. Het doel is een zo uitgebreid mogelijk beeld van het verhaal van de gemeente Zuidplas neer te zetten. De informatievoorzieningen kunnen dienen als uitgangspunt voor recreatieve routes en onderwijsdoeleinden (zie ook pijler 3: A3, A6 en B1 t/m 4). A3. Versterken erfgoed en recreatie Binnen de samenwerkingsverbanden Rottemeren en Hitland werken we samen met onze buurgemeenten aan duurzame recreatie en de versterking van het buitengebied. Het landschap in deze recreatiegebieden betreft vaak al waardevol erfgoed. Daarnaast spelen ook gebouwde en landschappelijke objecten als onderdeel van het landschap een rol. Binnen het gebied van de Rottemeren liggen molens, molenstompen, het Verlaat en enkele boerderijen als belangrijke vertegenwoordigers van ons erfgoed. Het recreatieschap Park Hitland herbergt een molenfundament, historische wielen en de steenovens Klein Hitland. De samenhang tussen het landschap en de losse objecten maken de recreatiemogelijkheden interessante.
Binnen de beide recreatieschappen ligt de ambitie er nu al om erfgoed en groen meer onder de aandacht te brengen. Wij zullen binnen de recreatieschappen aandacht blijven vragen voor het erfgoedbelang en dit samen met de schappen verder uitwerken.
40
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
In het gebied dat buiten de reikwijdte van de recreatieschappen valt, is er ruimte om de bekendheid met ons erfgoed te vergroten. We hebben al genoemd dat we de informatievoorziening willen gaan verbeteren bij kenmerkend erfgoed, maar willen ook de relatie met andere gemeente zichtbaar maken. Hierdoor ontstaan nieuwe kansen om gemeentegrensoverstijgend de waarde van ons erfgoed onder de aandacht te brengen. Daarmee sluiten we ook aan op speerpunt 3 van de Visie recreatie Zuidplas 2025, waarin het creëren of faciliteren van nieuwe voorzieningen en het beter beleefbaar maken van bestaande voorzieningen met betrekking tot onder andere cultuurhistorie wordt gestimuleerd om toeristen en dagjesmensen te trekken. De grootste kansen liggen in de mogelijkheid om bepaalde erfgoedtypen te koppelen, zodat thematische routes ontstaan, die een deel uitmaken van het verhaal van Zuidplas en de identiteit van de dorpen. Om grensoverstijgend het erfgoed onder de aandacht te brengen, onderzoeken we de mogelijkheid van een stimuleringsbudget (Pijler 4, A4). A4. Samenhang monumenten inzichtelijk maken In deze visie gaat het regelmatig over het verhaal van Zuidplas en de meerwaarde van de rijks- en gemeentelijke monumenten om dit verhaal uit te dragen. In de huidige redengevende omschrijvingen is vooral ingezet op de waardering van de stenen, of wel de bouwkundige eenheid.
De essentiële samenhang tussen de geschiedenis van Zuidplas als geheel en de individuele dorpskernen komt in de waardering niet tot uiting. Dit is voor het positioneren van
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
het erfgoed binnen de gemeente echter wel van belang. Een watertoren van een fabriek of woonhuis heeft een beperkte betekenis. Op het moment dat er een duidelijke relatie tussen die twee objecten, het landschap en eventuele lokale gebeurtenissen kan worden gelegd, krijgt het object een meerwaarde. Om die samenhang en meerwaarde in beeld te brengen, gaan we de bestaande redengevende omschrijvingen van de gemeentelijke monumenten uitbreiden met een cultuurhistorische paragraaf. Hierbij zullen we niet schromen om de lokale deskundigheid te betrekken om het verhaal van Zuidplas op de kaart te zetten. A5. Vertellen van de verhalen van Zuidplas Het vertellen van verhalen kan op vele manieren en over vele vormen van erfgoed. Bodemvondsten, opgravingen en historische collecties vertellen ons naast het gebouwde erfgoed en de landschappen veel over Zuidplas. Hoe breder en diverser we het verhaal van Zuidplas kunnen uitdragen, hoe breder het publiek dat wordt aangesproken. Dat kan door middel van de website en uitgaves van de historische verenigingen en oudheidkamers. Om nieuw publiek aan te trekken willen we verrassende en creatieve concepten stimuleren, zoals spellen (analoog en digitaal), apps, pop up musea, erfgoed in etalages of workshops in oude ambachten. We dagen initiatiefnemers, zoals ondernemers en verenigingen, uit om met vernieuwende en laagdrempelige ideeën te komen.
Om dit te realiseren onderzoeken we de mogelijkheid van een stimuleringsbudget (Pijler 4, A4). Daarnaast gaan wij zelf ook acties ondernemen om het verhaal van de gemeente Zuidplas te vertellen. We
41
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
gebruiken hiervoor de social media (Facebook en Instagram) van de gemeente, de gemeentelijke website en de website en sociale media van Beleef Zuidplas. We werken toe naar bijvoorbeeld een ‘Monument op Maandag’ of ‘Erfgoedfacts op Vrijdag’. Het op gezette tijden posten van de erfgoedfeiten vergroot de bewustwording. A6. Erfgoededucatie Educatie is een krachtig middel om draagvlak en waardering te creëren. Inwoners van alle leeftijden moeten daarom de mogelijkheid hebben door educatie kennis te maken met erfgoed in hun leefomgeving. Dat betekent dat we ons niet alleen gaan richten op kinderen, maar ook op de jongvolwassenen en volwassenen. Voor het basisonderwijs zijn er door de historische verenigingen lessen gemaakt die via de website Cultuureducatie Zuidplas onder de aandacht worden gebracht van de basisscholen. In de Cultuurvisie is erfgoededucatie ook als speerpunt opgenomen. Met deze visie wordt aangesloten op die uitgangspunten. Uit een rondgang langs de historische verenigingen blijkt dat zij jaarlijks enkele schoolklassen ontvangen, maar lang niet alle scholen komen langs. De educatiecommissie van de Stichting Oud Zevenhuizen-Moerkapelle evalueert de bestaande lessen. Het is zinvol deze evaluatie door te trekken over de andere dorpskernen.
Op basis van een analyse van de bestaande lessen en reacties daarop, kan het aanbod aan erfgoededucatie meer onder de aandacht van scholen worden
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
gebracht. We willen hiervoor gebruik maken van de deskundigheid van de cultuurcoördinator en de cultuuraanjager binnen de gemeente. Zo kunnen we de historische verenigingen beter ondersteunen in de taak die zij op zich hebben genomen om erfgoedlessen te ontwikkelen. Binnen de gemeente Zuidplas bevinden zich twee middelbare scholen. Hoewel het rendement van het ontwikkelen van erfgoededucatie voor deze scholen laag is, willen we toch samen met de cultuuraanjager gaan onderzoeken of er bij deze scholen behoefte bestaat aan erfgoededucatie en zo ja, in welke vorm. We denken daarbij aan lesaanzetten, praktijklessen of maatschappelijke stages. Hierdoor kunnen leerkrachten op verschillende niveaus en binnen het verplichte curriculum lokale onderwerpen gebruiken. Zo komen leerlingen ook na de basisschool in aanraking met het erfgoed in hun leefomgeving. In enkele omliggende gemeenten zijn er voor volwassenen erfgoedlessen ontwikkeld, die ingaan op het ontstaan van de eigen gemeente en de diversiteit aan erfgoed. Deze lesmiddagen bestaan uit een college en een bezoek aan erfgoed binnen de gemeentegrenzen. De cursussen worden aangeboden tegen kostprijs en zijn altijd volgeboekt. Het enthousiasme in andere gemeente inspireert ons om ook binnen Zuidplas het onderwijs voor volwassenen op te pakken.
We zullen hiervoor gesprekken initiëren tussen de historische verenigingen en het Streekarchief Midden-Holland om
42
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
samenwerkingsmogelijkheden in kaart te brengen voor het ontwikkelen van onze eigen lokale erfgoedcursus. A7. Open Monumentendag Het tweede weekend in september is het ieder jaar nationale Open Monumentendag. Dit is een laagdrempelige manier om mensen in aanraking te brengen met monumenten in onze gemeente. De afgelopen jaren is er een programma tot stand gekomen door de inzet van de historische verenigingen en andere erfgoedpartners. Wij hebben veel waardering voor deze werkwijze en willen deze dag en de organisatie in handen houden bij de historische verenigingen en haar partners. Hierbij gaan wij wel ondersteuning bieden door het programma zichtbaar te maken voor een breed publiek. We doen dit door inzet van onze social media en website.
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
Identiteit van de dorpen versterken In hoofdstuk 2 is een beeld van de historie van de afzonderlijke dorpen geschetst. Hoewel Zuidplas tegenwoordig één gemeente is, hebben de dorpen een eigen identiteit met het landschap als verbindende factor daaronder. De identiteit van de dorpskernen willen we behouden en waar mogelijk versterken. Om dit op korte termijn te bereiken, gaan we een aantal concrete dorpsgerichte projecten oppakken om het erfgoed binnen de diverse dorpen beter zichtbaar te maken. We zullen met de historische verenigingen in gesprek gaan over in welke vorm we dit het beste kunnen doen en welke projecten het meest wenselijk zijn. In de onderstaande paragrafen zijn per dorp enkele voorstellen beschreven. Medio 2023 volgt een concreet voorstel voor deze dorpsgerichte activiteiten, inclusief een bijbehorende begroting. Een uitzondering hierop vormt de ontwikkeling van de steenovens en het fundament van de Essemolen (zie toelichting B3). B1. Moerkapelle In de historie van Moerkapelle is de haven in de Ringvaart (aan de Moerdijkstraat) belangrijk geweest voor de (smokkel) handel, die in het dorp werd bedreven. Hoewel de plek in de Ringvaart door de verbreding nog herkenbaar is, is de haven in vergetelheid geraakt. Naast de functie van de haven is de Moerdijkstraat ook van belang in de geschiedenis van het dorp als zuidkade van de droogmakerij Wildevenen.
De dubbele functie van de plek biedt aanknopingspunten om deze plek meer betekenis te geven. Een tweede plek van belang in de lokale en regionale geschiedenis van Moerkapelle is de inmiddels verdwenen
43
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Donderdam, op de grens met Waddinxveen. De combinatie met een (inmiddels ook verdwenen) herberg langs de historische hoofdinfrastructuur over land tussen Den Haag en Gouda maakt deze plek tot een bijzondere locatie die extra aandacht verdient. Beide locaties bieden mogelijkheden om door middel van kunst, maquettes of een reconstructie (op schaal) extra aandacht te vragen voor de historie van de plek. Langs de voormalige haven loopt reeds een wandelknooppuntenwandeling waardoor de plek onderdeel is van een recreatieve route. Voor de locatie van de Donderdam kan in samenhang met pijler 3.A3 (versterken erfgoed binnen recreatie) nog een koppeling gemaakt worden. Voor de beide locaties zal een plan worden gemaakt om een aansprekend aandachtspunt te realiseren. B2. Moordrecht In Moordrecht levert de aanwezigheid van het rijksbeschermde dorpsgezicht Moordrecht een belangrijke bijdrage in het behoud van de identiteit van de dorpskern. Dit historisch dorp is een parel aan de Hollandsche IJssel en daar zijn we zuinig op. De bestemmingsplanregels en de welstandscriteria voor deze dorpskern zijn gericht op het behoud van de historische ruimtelijke opbouw. Hierdoor zijn de regels en criteria vrij algemeen van aard en gaan vooral in op massaverhoudingen en niet op de specifieke kenmerken die de dorpskern zo bijzonder maken.
Er komen in het gebied ook ontwikkelingen aan, zoals die van het Posthuis. Nieuwe ontwikkelingen zijn altijd mogelijk, maar moeten aansluiting zoeken bij de
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
bestaande kwaliteiten van het beschermd dorpsgezicht. We gaan daarom een specifieker kader opstellen van de gebiedseigen kernkwaliteiten van deze dorpskern, zodat ontwikkelingen hier beter aan kunnen worden getoetst en er geen onduidelijkheid bestaat over onze intenties met de dorpskern. B3. Nieuwerkerk aan den IJssel Oorspronkelijk was Nieuwerkerk aan den IJssel aanmerkelijk kleiner dan de andere dorpskernen. Inmiddels is Nieuwerkerk flink gegroeid en vele malen groter dan de andere dorpskernen. Ondanks de grootte is er binnen dit dorp relatief weinig opvallend erfgoed te vinden. Het meest toonaangevende erfgoed van Nieuwerkerk ligt buiten de dorpskern. Het betreft de steenovens van Klein Hitland en het fundament van de Essemolen. De steenovens zijn een stukje uniek erfgoed langs de Hollandsche IJssel. Hoewel er langs de rivier aan weerszijden velen steenfabrieken hebben gelegen zijn de ovens, samen met steenovens van Ver-Hitland, de enige die bewaard zijn gebleven. We hebben hier dus iets bijzonders in handen. In de afgelopen jaren is er meermaals geprobeerd een ontwikkeling op gang te krijgen voor dit gebied. De steenovens staan op het grondgebied van de gemeente, maar grenzen tevens aan de gronden van het recreatiepark Topparken en het hoogheemraadschap. Tot op heden zijn de herbestemmingspogingen mislukt.
Om het project (financieel) rendabel te kunnen maken, zal er een functie aan de ovens gekoppeld moeten worden die een meerwaarde leidt. Dit betreft een complexe herbestemmingsopgave, maar die ook veel kansen biedt om verschillende doelen te verenigen. Hierbij zien wij kansen voor
44
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
projecten in duurzaamheid en een inclusieve samenleving, waarbij commerciële en niet-commerciële partijen samen kunnen werken voor een goed eindresultaat. We hechten veel waarde aan dit erfgoed en gaan daarom bijdragen in de herbestemming tot een rendabele functie voor de steenovens.
Momenteel is een plan van aanpak voor de linker schuur in de maak. Dit is een samenwerking tussen de gemeente en de stichting Steenovens Klein Hitland, waarbij de linker schuur zodanig wordt aangepast dat deze geschikt wordt voor een klein museum of ontvangstruimte. Het plan met een voorstel voor een gemeentelijke financiële bijdrage is in november 2020 aan de raad voorgelegd. Maar dan zijn we er nog niet. Er moet daarnaast verder invulling gegeven worden aan een toekomstvisie voor de steenovens. Hiervoor richten we een projectgroep
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
op, waarin alle direct belanghebbenden zijn betrokken. Samen gaan we op zoek naar medestanders en exploitanten die de steenovens een nieuwe meerwaarde aan onze gemeente kunnen geven. Binnen het gebied van Hitland ligt aan het Molenpad het fundament van de Essemolen, de voormalige ondermolen van een tweegang (Het fundament van de bovenmolen ligt in privé-tuin). Het fundament is nu in gebruik als rustplaats voor recreanten. In de afgelopen jaren is het fundament bouwtechnisch verslechterd. Binnen het recreatieschap draagt Zuidplas bij aan planvorming die het behoud van het fundament moeten garanderen en de bekendheid ervan vergroten. B4. Zevenhuizen Ten westen van het historisch centrum van Zevenhuizen loopt de Boschgracht. Een vergeten stukje historisch Zevenhuizen. Ooit was deze gracht onderdeel van de omgrachting van het kasteel Huis Van der Duijn en het Zevenhuizense bos. Op de gracht na, is alles van deze bijzondere plek verdwenen. De sloot ligt nu enigszins verscholen achter het centrum. Niets herinnert aan het verhaal van de familie Van der Duijn en de twee kastelen die zij in Zevenhuizen lieten bouwen. De sloot is nu niet meer herkenbaar als gracht. Daar gaan we verandering in brengen. We gaan onderzoeken of de historie van dit deel van Zevenhuizen weer bekend en beleefbaar gemaakt kan worden.
Daarbij nemen we de verschillende mogelijkheden, zoals informatievoorzieningen, kunsttoepassingen en aanpassingen aan de openbare ruimte op deze locatie als optie mee.
45
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
3.6. Pijler 4 Ondersteunen De monumenteneigenaren, erfgoedverenigingen, ondernemers en andere initiatiefnemers zijn van essentieel belang voor het behoud van het erfgoed in Zuidplas. Zonder hen zou veel van het erfgoed allang zijn verdwenen. Als gemeente willen we hen daarom helpen in hun taak het erfgoed te behouden, te onderhouden en te benutten. De mogelijkheden zijn hiervoor breed en komt in de vijf acties tot uiting. Pijler 4 Ondersteunen De zorg voor erfgoed is een gemeenschappelijk taak met een algemeen belang. We gaan onze erfgoedpartners ondersteunen, zodat zij er niet alleen voor staan en wij daarnaast bijdragen aan de ambities uit de pijler 1 tot en met 3. A. Gemeentebrede acties 1. Kennisoverdracht via gemeentelijke site. 2. Algemene richtlijnen voor omgang met monumenten 3. Herbestemming en verduurzamen 4. Financiële stimulering zichtbaarheid 5. Financiële ondersteuning erfgoedeigenaren B. Dorpsgerichte acties: A4 en A5 zijn tevens te beschouwen als dorpsgerichte acties, die bijdragen aan het versterken van de identiteit van de dorpskernen. A1. Kennisoverdracht via gemeentelijke site We gaan eigenaren ondersteunen in de informatievoorziening over de omgang met erfgoed en werkzaamheden in het
47
beschermde dorpsgezicht. Hiervoor richten we één of meerdere pagina’s in op de gemeentelijke website in. Uit de enquête onder de erfgoedeigenaren is naar voren gekomen dat hier behoefte aan is. De informatie zal de breedte van het erfgoedveld bevatten, van vergunningaanvraag, tot financiering, herbestemming en verduurzaming. Het zal daarbij verwijzingen bevatten naar onze eigen diensten, de diensten van Omgevingsdienst Midden-Holland evenals diensten van de Monumentenwacht en het Restauratiefonds. We zien dat als een eerstelijnsondersteuning. Hier worden de eerste vragen beantwoord en wordt eventueel doorverwezen. Daarnaast is de gemeente bij vragen die niet direct door de website beantwoord kunnen worden, het eerste aanspreekpunt. A2. Algemene richtlijnen voor de omgang met erfgoed Het eigenaarschap van erfgoed kan vragen opleveren. We willen de meeste vragen beantwoorden op de website van de gemeente. Maar soms zijn de vragen specifieker en willen eigenaren zich hier verder in verdiepen. Om duidelijkheid te geven over wat er van eigenaren verwacht wordt ten aanzien van onderhoud en bouwwerkzaamheden, wie toetst en adviseert over aanvragen omgevingsvergunningen en wat er verder allemaal op hun pad kan komen, willen we naast de algemene website ook een aansprekende, downloadbare brochure maken.
Hiermee willen we eigenaren ondersteunen en richting geven in de keuzes die gemaakt moeten worden bij onderhoud, restauratie en ontwikkelingen.
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
A3. Herbestemming en verduurzamen Herbestemming en verduurzamen hangen nauw met elkaar samen. Het herbestemmen van een gebouw draagt bij aan de duurzaamheidsopgave. Het verlengen van de levensduur is dus een eerste stap. Daarnaast is het rendabel houden van erfgoed een belangrijk aspect voor instandhoudingsmogelijkheden. In het verleden werd er nogal eens vanuit gegaan dat monumenten en moderniseringen niet samengaan. Deze tijd ligt inmiddels gelukkig ver achter ons en het blijkt dat erfgoed vaak juist als motor van een herontwikkeling of herbestemming kan dienen. Binnen de gemeente mogen we ons gelukkig prijzen met een aantal goede voorbeelden, zoals de watertoren in Moordrecht en het gebouw van de Coöperatieve Landbouwvereniging Nieuwerkerk aan den IJssel (Kerklaan 138). Daarentegen zijn de effecten van functieverlies ook terug te zien bij objecten waar het tot op heden nog niet gelukt is om tot herbestemming te komen, zoals bij de Geertruidahoeve aan de 1e Tocht in Nieuwerkerk aan den IJssel. Sommige gebouwtypen zijn gevoeliger voor functieverlies en leegstand dan andere. Dat heeft vooral te maken met de specifieke functie, zoals bij kerken, agrarisch erfgoed en industrieel erfgoed. Deze gebouwen zijn vaak juist echte landmarks in het landschap van de platte polders. Het behoud is een dus essentieel voor het behoud van onze identiteit.
Creativiteit en innovatie zijn hierbij twee onontbeerlijke aspecten van een geslaagde herbestemming. De gemeente gaat daarom bij herbestemming een proactieve rol spelen. Zodra wij in beeld krijgen dat een
48
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
markant erfgoed leeg komt te staan, zullen we in gesprek gaan met de eigenaar. We faciliteren de eigenaar met informatie (ook via de website) en kijken of het nodig is de herbestemmingsmogelijkheden door middel van functiewijzigingen te ondersteunen. Daarnaast denken we mee over financieringsmogelijkheden bij herbestemming (via provincie en rijk) en indien nodig ondersteunen we door middel van een aanbeveling voor financiering bij andere instanties. Ons doel hierbij is het proces voor de eigenaar te versoepelen en tevens een herstemming of herontwikkeling tot stand te laten komen, waarbij de historie van het object of gebied voor toekomstige generaties afleesbaar blijft. Een eerste voorbeeld waarmee we nu concreet aan de slag gaan, is de eerdergenoemde Geertruidahoeve. Hiervoor zijn we inmiddels ook in gesprek met de consulenten van de Provincie Zuid-Holland en de eigenaar. Daarnaast willen we helder in beeld hebben of er in de komende jaren kerkgebouwen afgestoten zullen worden en wat dit betekent voor het erfgoed. Hierbij betrekken we de kerkbesturen. Op basis van de uitkomsten kijken we of er noodzaak is voor het opstellen van een kerkenvisie, die handvatten geeft voor de toekomst van het religieus erfgoed. Indien die er is, zullen we dit oppakken. Zoals gezegd zijn historische bouwwerken vanwege hun levensduur al duurzaam te noemen.
Maar met dit argument komen we niet meer weg nu de gevolgen van de klimaatverandering steeds zichtbaarder worden.
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
Ook monumenteneigenaren willen daarin hun steentje bijdragen en dat zet hen voor grote uitdagingen. Want hoewel verduurzamen en energiezuinig maken van monumenten goed mogelijk is, vraagt het om maatwerk. Historische materialen reageren immers anders dan moderne bouwwijzen op verduurzamingsaanpassingen. Het is echter een belangrijke stap om ons erfgoed voor de toekomst rendabel te houden. Als de gasrekening op blijft lopen, is wonen in een monument straks niet meer mogelijk. Een situatie die ten alle tijden voorkomen moet worden. Binnen de gemeente zijn er al voorbeelden te noemen van verduurzamingsprojecten. Zo is er voor het rijksmonument Jolly Duck in Zevenhuizen in samenwerking met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en de Omgevingsdienst Midden-Holland een test gestart voor het verduurzamen van dit monument. Om dit soort ontwikkelen te stimuleren gaan we in samenwerking met o.a. het Duurzaam Bouwloket kijken of we de informatievoorziening en voorbeeldprojecten voor monumenteneigenaar beschikbaar kunnen maken (bijv. via degroenemenukaart.nl). Daarnaast bieden we de mogelijkheid in een vooroverleg met de adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit vooraf te kijken waar de ruimte ligt voor het verduurzamen van een monument. Zo kunnen we eigenaren bijstaan in hun zoektocht bij te dragen aan de klimaatdoelen.
49
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
A.4 Financiële ondersteuning zichtbaarheid Onder pijler 3 hebben we een groot aantal voorstellen gedaan waarvan wij willen dat deze tot standkomen om de zichtbaarheid van het erfgoed te vergroten. We kunnen dit doen door initiatieven toe te juichen. Het is in dat geval afwachten of zaken tot stand komen. Wie neemt het voortouw en het risico om tot planontwikkeling te komen. Daarom willen wij onderzoeken hoe we onze verantwoordelijkheid kunnen nemen en hoe we een aanmoedigingsbudget beschikbaar kunnen stellen voor het realiseren van deze visie. Dit betekent niet dat we complete projecten zullen financieren. Binnen Nederland en binnen de regio zijn er fondsen beschikbaar, die aangeschreven kunnen worden om financiering aan te vullen. Een stimuleringssubsidie is gestoeld op de gedachte van de gedeelde zorg voor ons erfgoed en het kunnen bijdragen aan de stimulering van de zichtbaarheid van het erfgoed. Eind 2021 zal dit onderzoek leiden tot een concreet voorstel.
Hoofdstuk 3 Een visie met concrete stappen
A5. Financiële ondersteuning eigenaren gemeentelijk erfgoed De identiteit van de afzonderlijke dorpen wordt versterkt door de kwaliteit van het aanwezige erfgoed. Zorgvuldig onderhoud is van belang voor het behoud en beleefbaar houden van de unieke waarden. Het erfgoed dient een algemeen belang en draagt voor eenieder bij aan een aantrekkelijke woon-, werk- en recreëeromgeving. Daarom gaan we onderzoeken hoe we eigenaren van gemeentelijke monumenten, beeldbepalende panden en ander geregistreerd erfgoed kunnen stimuleren in het gezond houden van het erfgoed. Zoals voor alles geldt, is voorkomen beter is dan genezen. Achterstallig onderhoud leidt vaak tot verval en uiteindelijk een grootschalige restauratie. Hierdoor neemt de kans op onherstelbare schade toe. Hoewel een grote (en vaak kostbare) restauratie soms onvermijdelijk is, kan dit in de meeste gevallen door tijdig onderhoud voorkomen worden. We stimuleren onderhoud aan erfgoed in eerste instantie door erfgoedeigenaren te voorzien van alle benodigde informatie (pijler 4 A1 tot en met A3). Daarnaast gaan we onderzoeken hoe we daadwerkelijk een bijdrage kunnen leveren aan het onderhoud door een stimuleringsregeling voor instandhouding op te stellen.
Op dit moment kunnen we ons voorstellen, dat we eigenaren op basis van een meerjarenonderhoudsplan (met tenminste een looptijd van 5 jaar) en een inspectierapport van de Monumentenwacht verdeeld over de looptijd van het onderhoudsplan een financiële bijdrage toekennen. Het onderzoek zal nader ingaan op de invulling van een doelmatige uitwer-
50
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
king van de regeling. We moeten ten alle tijden voorkomen dat deze regeling een papieren tijger wordt, waarbij eigenaren meer tijd kwijt zijn aan het afwerken van de administratie dan aan het onderhoud van hun eigendom. Daarnaast moeten de ingezette middelen tot zichtbare resultaten leiden. Samen met het voorgestelde onderzoek naar een stimuleringsregeling voor de zichtbaarheid van erfgoed, zullen we eind 2021 een voorstel doen voor de procedurele invulling van een instandhoudingsregeling.
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Nawoord
Nota uitvoering Erfgoedvisie 2021 - 2026
De uitvoering van deze visie kan niet worden gerealiseerd zonder beschikbare financiële middelen en voldoende inhoudelijke capaciteit om het werk uit te voeren. De Nota uitvoering Erfgoedvisie 2021 – 2026 geeft inzage in deze punten en biedt tevens zicht op de uitvoeringsagenda en evaluatie van de actiepunten in deze visie.
51
Nawoord
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Overzicht van het veer met helling en veerpont en zicht op Moordrecht aan de overzijde van de Hollandse IJssel (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort /Documentnummer 410.178).
52
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Bijlage 1
Gemeentelijke verplichtingen
53
Bijlage 1 Gemeentelijke verplichtingen
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Rijksoverheid en provincie Zuid-Holland Monumenten De wet verplicht gemeenten om zorgvuldig om te gaan met erfgoed binnen haar gemeentegrenzen. De gemeente is het bevoegd gezag voor activiteiten en behoud van rijksmonumenten. Dat betekent dat zij bevoegd gezag is voor het toetsen, beoordelen, verlenen en controleren van omgevingsvergunningen voor wijzigingen aan rijksmonumenten. Daarnaast behoort de gemeente ook actief toe te zien op de onderhoudsplicht van eigenaren. Deze onderhoudsplicht is opgenomen in de Erfgoedwet en zal met de komst van de Omgevingswet worden uitgebreid naar een zorgplicht voor de omgeving van een rijksmonument. Ook als er activiteiten door anderen dan de eigenaar worden uitgevoerd (bijv. bouwwerkzaamheden op een aangrenzend perceel. Om de aanvraag van rijksmonumenten te toetsen is de gemeente verplicht om een adviescommissie in te stellen, die het college van burgemeester en wethouders op onafhankelijke wijze adviseert over de omgang met rijksmonumenten. De omgevingsvisie stuurt aan op een geïntegreerde commissie ruimtelijke kwaliteit. De provincie mag ook provinciale monumenten aanwijzen op basis een verordening. De provincie Zuid-Holland heeft geen provinciale monumenten (meer). Via de gemeentewet is de gemeente gerechtigd om binnen haar eigen grenzen erfgoed aan te wijzen als beschermde gemeentelijke monumenten.
Dit kan zowel gaan over archeologische gronden, over gebouwde objecten, een
54
combinatie van meerdere soorten erfgoed, mobiel of roerend erfgoed. De regels ten aanzien van de omgang met het erfgoed moet zij vastleggen in een erfgoedverordening. Met de komst van de omgevingswet zal de wijze waarop monumenten worden aangewezen veranderen. De huidige sectorale erfgoedverordening wordt geïntegreerd in het omgevingsplan. Hierbij zullen ook (nieuwe) monumenten door middel van een functietoekenning binnen het omgevingsplan kunnen worden aangewezen. Erfgoed in de ruimtelijke ordening Vanaf de Modernisering van de monumentenwet in 2012 is erfgoed (zowel bovengronds als ondergronds) een steeds groter onderdeel geworden van de ruimtelijke ordening. Nu al is opgenomen in de wet dat bij (nieuwe) ruimtelijke ontwikkelingen en in bestemmingsplannen rekening gehouden moet worden met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden. Hoe de gemeente hier precies invulling aan geeft, laat de overheid aan de gemeente zelf over. De provincie Zuid-Holland heeft samen met de gemeenten en andere ruimtelijke partners gebiedsprofielen opgesteld, die de ruimtelijke kwaliteit moeten borgen. In gemeentelijke ruimtelijke plannen moet met deze gebiedsprofielen rekening worden gehouden. Ten aanzien van het erfgoed zijn binnen de gebiedsprofielen verschillende onderdelen meegenomen.
Zo staan hierin de molens en hun biotopen, dorpskernen, wegen waterinfrastructuur en de landschappelijke kenmerken. De provincie biedt de gemeente vrijheid hoe zij de kwaliteit in de plannen borgt.
Bijlage 1 Gemeentelijke verplichtingen
In het vanaf 1 januari 2022 inwerkingtredende Besluit Kwaliteit Leefomgeving worden instructieregels gegeven over de hoe het erfgoed in het omgevingsplan verwerkt moet worden. Hierbij is naast een zorgplicht voor gebouwd en landschappelijk erfgoed ook aandacht voor de directe omgeving van monumenten opgenomen. Hierdoor ontkomen gemeente er niet aan om al hun erfgoed, beschermd en niet beschermd, tijdig in beeld te brengen. De zorg voor erfgoed wordt hiermee minder vrijblijvend. Archieven en collecties In de Erfgoedwet is ook rekening gehouden met de zorg voor historische archieven en collecties. De eerste taak van de gemeente is hierbij het veiligstellen van deze (historische) archieven en collecties in het eigen bezit. De gemeente mag deze onderbrengen bij een archiefdienst.
55
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Deskundigheid Deskundigheid is een van de aspecten die de wet ook heeft vastgelegd. Gemeenten zijn verplicht voldoende kennis en kunde in huis te hebben om te kunnen adviseren over alle aspecten van erfgoed binnen hun eigen gemeentegrenzen, maar ook voor het toezien op de naleving van de wet- en regelgeving. De Omgevingswet regelt dat gemeente verplicht zijn in ieder geval voor de advisering op rijksmonumenten een gemeentelijke adviescommissie in te stellen. Hierin nemen in ieder geval enkele erfgoeddeskundigen plaats. Deze commissie mag ook onderdeel zijn van een bredere commissie en ook adviseren over andere zaken dan rijksmonumenten.
Bijlage 1 Gemeentelijke verplichtingen
56
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Bijlage 2
Rijks en gemeentelijke monumenten / gemeentelijke beeldbepalende panden
57
Bijlage 2 Rijks en gemeentelijke monumenten / gemeentelijke beeldbepalende panden
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
De gemeente heeft 59 rijksmomumenten Overzicht rijksmomumenten
58
Plaatsnaam
Straat
Huisnr
Omschrijving
Kortenoord
Kortenoord
3
Industrie- en poldermolen
Moerkapelle
Dorpsstraat
15
Kerk en kerkonderdeel
Moerkapelle
Herenweg
54
Boerderij
Moerkapelle
Rottedijk
14
Industrie- en poldermolen
Moerkapelle
Rottedijk
16
Industrie- en poldermolen
Moordrecht
Oost Ringdijk
3
Boerderij
Moordrecht
Oosteinde
23
Kerkelijke dienstwoning
Moordrecht
Oosteinde
23
Kerk en kerkonderdeel
Moordrecht
Dorpsstraat
9
Woonhuis
Moordrecht
Dorpsstraat
31
Woonhuis
Moordrecht
Dorpsstraat
61
Woonhuis
Moordrecht
Dorpsstraat
4
Werk-woonhuis
Moordrecht
Dorpsstraat
26
Woonhuis
Moordrecht
Dorpsstraat
34
Bestuursgebouw en onderdl
Moordrecht
Dorpsstraat
36
Woonhuis
Moordrecht
Dorpsstraat
48
Bedrijfs-,fabriekswoning
Moordrecht
Dorpsstraat
52
Woonhuis
Moordrecht
Dorpsstraat
58
Woonhuis
Moordrecht
Dorpsstraat
60
Woonhuis
Moordrecht
Dorpsstraat
62
Kerkelijke dienstwoning
Moordrecht
Kerklaan
27
Woonhuis
Moordrecht
Kerkplein
1
Werk-woonhuis
Moordrecht
Kerkplein
2
Werk-woonhuis
Moordrecht
Kerkplein
6
Woonhuis
Moordrecht
Kerkplein
12
Kerk en kerkonderdeel
Moordrecht
Kerkplein
12
Kerk en kerkonderdeel
Moordrecht
Middelweg
18
Boerderij
Moordrecht
Middelweg
18
Boerderij
Moordrecht
Westeinde
38
Nutsbedrijf
Bijlage 2 Rijks en gemeentelijke monumenten / gemeentelijke beeldbepalende panden
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Overzicht rijksmomumenten Plaatsnaam
59
Straat
Huisnr
Omschrijving
Nieuwerkerk aan den IJssel
Dorpsstraat
55
Brug
Nieuwerkerk aan den IJssel
Eerste Tochtweg
25
Boerderij
Nieuwerkerk aan den IJssel
's Gravenweg
3
Bedrijfs-,fabriekswoning
Nieuwerkerk aan den IJssel
's Gravenweg
8
Boerderij
Nieuwerkerk aan den IJssel
's Gravenweg
10
Boerderij
Nieuwerkerk aan den IJssel
's Gravenweg
16
Boerderij
Nieuwerkerk aan den IJssel
's Gravenweg
72
Boerderij
Nieuwerkerk aan den IJssel
Groenendijk
259
Boerderij
Nieuwerkerk aan den IJssel
Groenendijk
311
Industrie
Nieuwerkerk aan den IJssel
Klein Hitland
10
Industrie
Nieuwerkerk aan den IJssel
Kerkgang
3
Kerk en kerkonderdeel
Nieuwerkerk aan den IJssel
's Gravenweg
182
Woonhuis
Nieuwerkerk aan den IJssel
's Gravenweg
182
Erfscheiding
Zevenhuizen
Dorpsstraat
37
Boerderij
Zevenhuizen
Dorpsstraat
170
Kerk en kerkonderdeel
Zevenhuizen
Noordeinde
63
Boerderij
Zevenhuizen
Rottekade
1
Industrie- en poldermolen
Zevenhuizen
Rottekade
2
Scheepshulpmiddel
Zevenhuizen
Molenviergang
2
Industrie- en poldermolen
Zevenhuizen
Molenviergang
4
Industrie- en poldermolen
Zevenhuizen
Molenviergang
6
Industrie- en poldermolen
Zevenhuizen
Molenviergang
8
Industrie- en poldermolen
Zevenhuizen
Eendrachtsdijk
4
Boerderij
Zevenhuizen
Eendrachtsdijk
4
Boerderij
Zevenhuizen
Eendrachtsdijk
4
Boerderij
Zevenhuizen
Eendrachtsdijk
4
Erfscheiding
Zevenhuizen
Bredeweg
94
Boerderij
Zevenhuizen
Dorpsstraat
139
Kerk en kerkonderdeel
Zevenhuizen
Eendrachtsweg
1
Boerderij
Zevenhuizen
Korenmolengat
2 Jachthuis met tuin/park en plantsoen
Bijlage 2 Rijks en gemeentelijke monumenten / gemeentelijke beeldbepalende panden
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
In Zuidplas bevinden zich 43 gemeentelijke monumenten en 60 beeldbepalende panden Gemeentelijke monumenten Plaatsnaam
Straat
Huisnr
Plaatsnaam
Straat
Huisnr
Moerkapelle
Bredeweg
65
Moordrecht
Dorpsstraat
28 (nu nr 30)
Moerkapelle
Dorpsstraat
2
Moordrecht
Geschutsstelling (vijde Tochtweg)
Moerkapelle
Dorpsstraat
6-8
Moordrecht
Kerklaan
2
Moerkapelle
Moerdijkstraat
37
Moordrecht
Koningin Julianastraat
ongenummerd
Moerkapelle
Moerkapelse Zijde
25
Moordrecht
Middelweg
24
Moerkapelle
Noorddijk
5
Moordrecht
Noord Ringdijk brug naar t weegje
Moerkapelle
Rottedijk
10
Moordrecht
Westeinde grafkelder
Zevenhuizen
Dorpsstraat
64-66
Moordrecht
Westeinde
4
Zevenhuizen
Dorpsstraat
105-107
Nieuwerkerk
Dorpsstraat
42-44
Zevenhuizen
Dorpsstraat
120
Nieuwerkerk
‘s Gravenweg
31
Zevenhuizen
Dorpsstraat
142
Nieuwerkerk
‘s Gravenweg
88
Zevenhuizen
Dorpsstraat
157
Nieuwerkerk
‘s Gravenweg
92
Dorpsstraat ongen. (tussen 196-198)
Nieuwerkerk
‘s Gravenweg
101
Zevenhuizen
60
Zevenhuizen
Dorpsstraat
212
Nieuwerkerk
Groenendijk
285
Zevenhuizen
Molenviergang
4
Nieuwerkerk
Groenendijk
299-301
Zevenhuizen
Noordeinde
1
Nieuwerkerk
Kerklaan
13
Zevenhuizen
Noordeinde
49
Nieuwerkerk
Kerklaan
44
Zevenhuizen
Noordelijke Dwarsweg ongen. (ophaalbrug)
Nieuwerkerk
Kerklaan
46
Zevenhuizen
Rottekade 13
13
Nieuwerkerk
Kerklaan
152
Zevenhuizen
Rottekade
35-36
Nieuwerkerk
Kortenoord
104-106
Zevenhuizen
Vlietkade
3
Nieuwerkerk
Prinses Beatrixstraat (begraafplaats)
Zevenhuizen
Wollefoppenweg
38
Bijlage 2 Rijks en gemeentelijke monumenten / gemeentelijke beeldbepalende panden
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Beeldbepalende panden
61
Plaatsnaam
Straat
Huisnr
Plaatsnaam
Straat
Huisnr
Moerkapelle
Dorpsstraat
40
Moordrecht
Dorpsstraat
27
Moerkapelle
Herenweg
33
Moordrecht
Dorpsstraat
47
Moerkapelle
Julianastraat
128
Moordrecht
Middelweg
2
Moerkapelle
Kerkstraat
10
Moordrecht
Middelweg
3
Moerkapelle
Oranjestraat
1
Moordrecht
Middelweg
13
Moerkapelle
Oranjestraat
24
Moordrecht
Middelweg
19
Zevenhuizen
Dorpsstraat
80
Moordrecht
Middelweg
63
Zevenhuizen
Dorpsstraat
104
Moordrecht
Oosteinde
79
Zevenhuizen
Dorpsstraat
115
Moordrecht
Rijksweg
3
Zevenhuizen
Dorpsstraat
118
Moordrecht
Schielandse hoge Zeedijk West
11
Zevenhuizen
Dorpsstraat
173
Moordrecht
Westeinde
24
Zevenhuizen
Julianaweg
4
Moordrecht
Westeinde
26
Zevenhuizen
Korenmolengat ongen.
Nieuwerkerk
Dorpsstraat
58
Zevenhuizen
Noordeinde
27
Nieuwerkerk
‘s Gravenweg
71
Zevenhuizen
Noordeinde
37
Nieuwerkerk
‘s Gravenweg
159-167
Zevenhuizen
Noordeinde
43,45
Nieuwerkerk
‘s Gravenweg
238-240
Zevenhuizen
Noordeinde
47
Nieuwerkerk
‘s Gravenweg
254
Zevenhuizen
Noordeinde (boerderij+ schuur)
75
Nieuwerkerk
‘s Gravenweg
284
Zevenhuizen
Rottekade (hulpgemaal)
1
Nieuwerkerk
‘s Gravenweg
316
Zevenhuizen
Rottekade
14
Nieuwerkerk
Groenendijk
nabij 123
Zevenhuizen
Tweemanspolder
2
Nieuwerkerk
Groenendijk
127
Zevenhuizen
Vlietkade
2
Nieuwerkerk
Groenendijk
287
Zevenhuizen
Wollefoppenweg
69
Nieuwerkerk
Hitlandgebied
nabij fietspad
Zevenhuizen
Zuideinde
5
Nieuwerkerk
Kerklaan
45
Zevenhuizen
Zuideinde
12,13
Nieuwerkerk
Kerklaan
60
Zevenhuizen
Zuidplasweg
13
Nieuwerkerk
Kerklaan
64
Zevenhuizen
Zuidplasweg
15
Nieuwerkerk
Kerklaan
66
Moordrecht
Dorpsstraat
6
Nieuwerkerk
Kerklaan
92
Moordrecht
Dorpsstraat
12
Nieuwerkerk
Schoolstraat
41
Moordrecht
Dorpsstraat
23
Nieuwerkerk
2e Tochtweg
8
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Bijlage 3
Rijks beschermd dorpsgezicht Moordrecht Het beschermde dorpsgezicht is aangewezen op 24 oktober 2008.
62
Erfgoedvisie 2021-2026 Verbindend Erfgoed
Bijlage 4
Impressie van de uitkomsten van de enquête onder erfgoedeigenaren De enquête is gehouden in de maanden juli/augustus 2020. Alle eigenaren van rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden hebben een enquête ontvangen. De enquête kon digitaal of op papier worden ingeleverd bij de gemeente. Uiteindelijk hebben 31 eigenaren een schriftelijke enquête aan de gemeente retour gestuurd en 15 eigenaren hebben deze digitaal ingevuld. Hiermee heeft een krappe 30% van de eigenaren gereageerd. Onderstaande uitkomsten geven een impressie van de uitkomsten. 64