Bijlage 1 - Nota Lokaal Preventief Gezondheidsbeleid
Tekst van het document
Nota, 29 februari 2024
Nota Lokaal Preventief Gezondheidsbeleid 2024-2027 Gemeente Zoetermeer
1
Nota, 29 februari 2024
Inhoud 1.
2.
3.
4.
INLEIDING ........................................................................................................................................3 1.1.
Wettelijk kader en context ......................................................................................................3
1.2.
Prioriteiten en doelgroepen ....................................................................................................6
DOELEN EN UITGANGSPUNTEN.......................................................................................................9 2.1.
Doelen .....................................................................................................................................9
2.2.
Uitgangspunten .......................................................................................................................9
GEZONDHEIDSTHEMA’S ................................................................................................................11 3.1.
Stimuleren van een gezonde leefstijl en het bestrijden van overgewicht en obesitas .........11
3.2.
Stimuleren van een gezonde fysieke en sociale leefomgeving .............................................13
3.3.
Vitaal ouder worden ..............................................................................................................17
3.4.
Terugdringen van gezondheidsachterstanden ......................................................................19
3.5.
Het versterken van de verbinding van gezondheid met de sociale basis ..............................21
3.6.
Versterken van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid .....................................25
3.7.
Financiën ...............................................................................................................................27
3.8.
Relatie met beleids- en innovatieprogramma’s ....................................................................27
3.8.1
Zoetermeer 2025 ...........................................................................................................28
3.8.2
Preventiecoalitie en Actielijn Preventie Zoetermeer 2025 ............................................29
3.8.3
Regiobeeld en -plan IZA en Zoetermeer 2025 ...............................................................29
3.8.4
Programma Sociale Innovatie ........................................................................................31
3.8.5
Gebiedsprogramma Meerzicht ......................................................................................32
AFSLUITING....................................................................................................................................33 4.1.
Samenwerking .......................................................................................................................33
5.
BRONNEN ......................................................................................................................................36
6.
BIJLAGEN .......................................................................................................................................37 Bijlage 1
Wettelijke grondslag voor nota lokaal gezondheidsbeleid ....................................38
Bijlage 2
De 6 hoofdlijnen uit de Omgevingsvisie en de raakvlakken met gezondheid .......39
Bijlage 3
Matrix, aparte bijlage ............................................................................................44
Bijlage 4
Evaluatie lokaal gezondheidsbeleid 2020-2021 (aparte bijlage) ...........................44
Bijlage 5
Uitvoeringsagenda 2024-2027 met indicatoren (aparte bijlage)...........................44
Bijlage 6
Cijfers gezondheid, welzijn en zorggebruik ...........................................................45
2
Nota, 29 februari 2024
1. INLEIDING 1.1.
Wettelijk kader en context
De Wet publieke gezondheid (Wpg) vraagt gemeenten eenmaal per vier jaar lokaal gezondheidsbeleid vast te stellen (art. 13) (bijlage 1). Dit wordt neergelegd in een nota gezondheidsbeleid, waarin via maatregelen richting wordt gegeven aan het bevorderen en beschermen van de gezondheid van inwoners van onze stad. Om dit beleid effectief te laten zijn, is langer dan vier jaar nodig. Daarom geven we een doorkijkje naar onze visie op een Gezonde Stad in 2040, waaraan de beschreven beleidsvoornemens en maatregelen een bijdrage leveren. Maatschappelijke partners kunnen hun inzet op grond van deze visie bepalen en samenwerking zoeken. Inwoners biedt het een beeld over de stad waarin ze (gaan) wonen, waar ze op kunnen rekenen en wat van hen zelf wordt verwacht. We beginnen niet bij nul, er is in de voorgaande periode al heel wat opgebouwd op gezondheidsbeleid. Dit bestaande beleid zetten we door. Daarnaast starten we ook nieuw beleid of breiden we bestaand beleid op onderdelen uit. Hiervoor krijgen we in de periode 2023-2026 extra financiële middelen vanwege de brede SPUK gelden rondom het Gezond en Actief Leven Akkoord en het Sportakkoord II. Dit wordt verderop in de tekst nader uitgelegd. Dit alles om bij te dragen aan een Gezonde Generatie en een Gezonde Stad in 2040. Visie op een Gezonde Stad in 2040 In 2040 is Zoetermeer een groene, leefbare en prettige stad.
Mensen pakken eerder de fiets dan de auto. Er vestigen zich organisaties die gezondheid stimuleren. Mensen helpen elkaar en houden rekening met elkaar. Ze voelen zich thuis en kijken naar elkaar om. Er vinden leuke evenementen en activiteiten plaats in wijken en buurten. Inwoners organiseren dit veel zelf. Inwoners weten steeds beter wat ze kunnen en willen op het gebied van gezond leven. Ze maken gezonde keuzes die in hun directe omgeving worden aangeboden. De mentale gezondheid van inwoners is versterkt. Goed voor jezelf zorgen wordt belangrijk gevonden. Jongeren zijn zich bewust van de risico’s van het gebruik van (verdovende) middelen. Ze denken mee over alternatieven en maken vervolgens eigen verantwoorde keuzes. Ouderen kunnen tot op hoge leeftijd zelfstandig thuis wonen en blijven meedoen aan de samenleving. Dit kan door stevige sociale netwerken, een seniorvriendelijke omgeving en door de inzet van onder meer technologische innovaties. Kansen binnen de gemeente Gemeentelijk beleid biedt veel kansen om de gezondheid van Zoetermeerders positief te stimuleren en daarmee gezondheidswinst te boeken. We willen kansen benutten door gezondheid te koppelen aan onder andere gebiedsontwikkeling, duurzaamheid, onderwijs, armoede, schulden, eenzaamheid, sport, cultuur en andere zaken.
Gezondheidsvraagstukken pakken we breed op, waarbij we domeinen overstijgen.1 Leidend binnen het sociaal domein
1 In de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 staat dit beschreven als de ‘Health in All Policies’
benadering.
3
Nota, 29 februari 2024
zijn de drie samenhangende opgaven ‘herstellen van bestaanszekerheid, vergroten kansengelijkheid en gezond leven makkelijker maken’. Kansen buiten de gemeente Naast domeinoverstijgend werken binnen de gemeente, doen we dit ook tussen gemeenten, zorgverzekeraars en het zorgkantoor. We werken over de financieringsschotten heen. We werken integraal vanuit een gezamenlijke benadering. Gezondheidsbevordering en bescherming van inwoners wordt vanuit de diverse beleidsterreinen meegewogen en meegenomen. Hierdoor ontstaat een gezamenlijke aanpak met aandacht voor alle leefgebieden van een inwoner en/of cliënt. We maken de keuze daar waar de impact en samenwerking het grootst is. Dit kan zijn op het niveau van een (sub)wijk, de stad of de regio. Positieve Gezondheid In het gemeentelijk preventief gezondheidsbeleid staat positieve gezondheid centraal. Wat kan iemand vooral wél? Wat vindt iemand belangrijk en wat wil iemand veranderen? Het gaat om het vermogen je aan te passen, welbevinden, eigen regie, veerkracht, participatie en zingeving. Deze manier van kijken daagt uit om vanuit het eigen werkterrein anders te kijken naar gezondheid. Als gemeente kijken we waar we de meeste impact verwachten en hoe we partners kunnen helpen om hun impact te vergroten.
De Vereniging Gezondheidsregio Zoetermeer2 is net als andere partners met wie de gemeente samenwerkt een belangrijk samenwerkingsverband. Samen hebben we een brede waaier aan preventiemogelijkheden, waarbij het mogelijk maken van individuele preventie vooral een verantwoordelijkheid is van de zorgverzekeraars en het zorgkantoor, en collectieve preventie van de overheid waaronder de gemeente.3 Via een samenhangende aanpak van individuele en collectieve preventie kunnen we met elkaar nog meer bereiken aan gezondheidswinst voor onze inwoners.
en strategisch samenwerkingsverband van zorg- en welzijnsaanbieders en financiers, waaraan de gemeente deelneemt; zie Zoetermeer 2025 2E
3 Wat is preventie? | Loketgezondleven.nl
4
Nota, 29 februari 2024
Figuur 1
De verbindingen tussen doelgroepen, vormen van preventie en financiers (bron: RIVM, Loketgezondleven.nl)
We betrekken ook (netwerken van) inwoners nauw bij het bedenken van oplossingen die gezond gedrag bevorderen. Een ongezonde leefstijl (zoals roken, alcoholgebruik, te weinig bewegen en ongezonde voeding) is een belangrijke oorzaak van het ontstaan van ziekten of het beloop ervan en daarmee relevant om in positieve richting om te buigen4. Inwoners weten zelf het beste hoe ze hun leefstijl aan kunnen passen en daarmee hun gezondheid kunnen bevorderen. Integraal werken aan een gezonde stad: GALA en Sportakkoord II5 GALA is een landelijk akkoord waarin de Rijksoverheid, gemeenten en zorgverzekeraars afspraken hebben gemaakt over hoe het preventief gezondheidsbeleid kan worden versterkt en duurzaam kan worden geborgd. Sportakkoord II is een vervolg op het huidige Sportakkoord. Lokale samenwerking staat hier centraal. Aan het GALA en het Sportakkoord II is een brede specifieke uitkering (SPUK) verbonden. Deze is gericht op het ontwikkelen van een samenhangende lokale aanpak op het gebied van gezondheid, sport en bewegen en sociale basis. Zoetermeer heeft hiervoor een integraal plan van aanpak ontwikkeld. Er zijn samen concrete afspraken gemaakt over alle gemeentelijke beleidsterreinen heen, gericht op gezondheidsbevordering van inwoners. Het integraal plan beslaat een aanzienlijk deel van de uitvoering van de gezondheidsthema’s in deze nota.
4
Impactvolle determinanten van gezondheid
5 Integraal werken aan een gezonde stad. Een aanpak voor preventie- en gezondheidsbeleid 2023-2026.
5
Nota, 29 februari 2024
Deze nota geeft ook een doorkijkje naar de lange termijn, vertaald in de Omgevingsvisie Zoetermeer 2040. In de Omgevingsvisie Zoetermeer 20406 staat de opgave centraal om de sociaaleconomische positie van de stad te versterken. Ook moet de woonaantrekkelijkheid op een hoger niveau worden gebracht. Het verbeteren van gezondheid maakt hier deel van uit. In de Omgevingswet staat dat een gemeente bij het maken van regels rekening houdt met de bescherming van gezondheid. Bij beleid moet de gemeente rekening houden met gezondheidsbevordering. De Omgevingsvisie beschrijft aan de hand van zes hoofdlijnen7 wat Zoetermeer nodig heeft om beter in balans te komen. Dit doen we via een aantal handelingsprincipes: -
-
Sturen op samenhang: vraagstukken worden eerder in samenhang bekeken (integraal werken). Sturen op groei in kwaliteit en diversiteit in plaats van op pure groei. Sturen op het bundelen van krachten uit de stad, dus eerder te ontwikkelen samen met inwoners, ondernemers en organisaties. En de energie en kracht van deze partijen te benutten voor de doorontwikkeling van de stad. Het regionaal perspectief wordt, daar waar het relevant is, meegenomen.
Zie bijlage 2 voor de relatie tussen de zes hoofdlijnen en gezondheid. 1.2.
Prioriteiten en doelgroepen
Om op lange termijn gezondheidswinst te bereiken en het zorgstelsel houdbaar te houden, is investeren in een gezonde generatie van levensbelang. Jong geleerd is oud gedaan. Het is een kwestie van een lange adem. Nu investeren in een gezonde leefstijl bij kinderen en jongeren, zorgt later voor resultaten op levensgeluk, gezondheidswinst en een houdbaar zorgstelsel. Onze leefomgeving is van invloed op onze gezondheid, onder andere via gedragsbeïnvloeding (denk aan reclame, een omgeving die uitnodigt om te bewegen, etc.). Maar ook via diverse omgevingsfactoren waar je als individu weinig invloed op hebt, zoals luchtkwaliteit en hitte. Op dat vlak heeft de overheid een duidelijke verantwoordelijkheid. We kiezen daarom om in te zetten op twee prioriteiten en daarmee ook om op de langere termijn zoveel mogelijk gezondheidswinst te behalen: 1. Werken aan een gezonde generatie: zo vroeg mogelijk gezond gedrag aanleren. Ouders informeren over gezonde keuzes en kinderen en jongeren kennis laten maken met gezonde keuzes en deze ondersteunen. 2. Een gezonde leefomgeving creëren voor iedereen. Een gezonde leefomgeving bestaat onder andere uit schone lucht, stimuleren van groen, klimaatadaptatie waaronder beter omgaan met hitte en andere zaken.
6 Zoetermeer 2040. Een overkoepelende visie voor de sociale, economische en ruimtelijke ontwikkeling van de
stad, Gemeente Zoetermeer, 21 juni 2021. 7 Zoetermeer is mijn thuis, Duurzame stad in en tussen de parken, Palet van wijken en buurten, Doorlopende ontplooiingskansen voor iedereen, Stad van toegepaste technologie en Zoetermeer regiostad.
6
Nota, 29 februari 2024
De Wet publieke gezondheid vraagt ook om uitvoering van ouderengezondheidszorg. Zoetermeer kent een dubbele vergrijzing (meer ouderen en ouderen worden gemiddeld ouder). Als derde prioriteit richten we ons daarom op: 3. Vitaal ouder worden. Daarnaast richten we ons op verschillende levensfasen en levensgebeurtenissen van inwoners. Oog hebben voor belangrijke veranderingen die plaatsvinden, gebonden aan verschillende levensfasen van inwoners, biedt kansen om gerichte(re) interventies in te zetten, het geeft focus. Gezond leven moet voor elke inwoner bereikbaar zijn en vraagt al op jonge leeftijd om in te zetten op gezond gedrag, naast het inzetten op gezond ouder worden. Voorbeelden van levensgebeurtenissen zijn: -
de overgang van basisschool naar middelbare school (12 jaar); de overgang van middelbare school naar zelfstandig wonen (o.a. als student); het krijgen van kinderen (18-40 jaar); het verlaten van het huis door kinderen (50-60 jaar); de overgang bij vrouwen en midlife bij mannen (45-55 jaar); met pensioen gaan; het overlijden van de partner (senioren).
Dit geeft focus op waarom je iets inzet en wat je inzet en sluit goed aan bij een integrale aanpak zoals positieve gezondheid. In de matrix is deze koppeling gemaakt (zie bijlage 3). Ook baseren we ons bij keuzes wat we voor wie inzetten op het geactualiseerde Stadsbeeld (Stadsbeeld Zoetermeer) en het Regiobeeld (Regiobeeld Haaglanden). Voor het onderdeel jeugdgezondheidszorg (art. 2 en 5 Wpg) zijn via een convenant en bijbehorend beleidskader afspraken vastgelegd met Stichting Jeugdgezondheidszorg.8 GGD Haaglanden voert voor gemeente Zoetermeer het basispakket gezondheidszorg voor volwassenen uit. In dit takenpakket en bijbehorende begroting zijn activiteiten opgenomen die deels lokaal en deels in regionaal verband worden vormgegeven.
8 Convenant uitvoering jeugdgezondheidszorg gemeenten Zuid-Holland West 2022-2027.
7
Nota, 29 februari 2024
Tabel 1
Doelgroepen en focus
Doelgroepen Alle inwoners Kinderen Jongeren en jongvolwassenen Volwassenen, waaronder de werkende bevolking. Specifieke groepen zijn de werkende armen (net boven inkomensgrens Zoetermeerpas). En inwoners met een lage SES.
Jonge senioren (65-75 jaar) Ouderen, waaronder kwetsbare ouderen Mantelzorgers Vluchtelingen en statushouders
Inwoners met GGZ-problematiek
Focus Bescherming en bevordering gezondheid. Vroegtijdig gezondheidsvaardigheden en een gezonde leefstijl aanleren. Informeren en aandacht blijven geven aan alle aspecten van een gezonde leefstijl en sociaal-emotionele gezondheid (o.a. door ervaren prestatiedruk). Aandacht voor een gezonde leefstijl, voor gezonde medewerkers en specifiek werkende armen (relatie met gezondheidsvaardigheden).
Aandacht voor achterliggende problemen die een gezonde leefstijl in de weg staan. Ook aandacht voor gezondheidsvaardigheden (bijv. relatie tussen laaggeletterdheid en gezondheid). Aandacht blijven houden voor een gezonde leefstijl, onder andere om de kans op vroegtijdige kwetsbaarheid te verlagen. Zo lang mogelijk vitaal blijven, kwetsbaarheid vroegtijdig signaleren om zelfregie zo lang mogelijk te kunnen ondersteunen. Aandacht voor vitaliteit en mentale en fysieke draagkracht. Aandacht voor diverse factoren die een gezonde leefstijl in de weg staan, waaronder taal, cultuur, laaggeletterdheid, beperkt sociaal netwerk, etc. Aandacht voor achterliggende psychische en/of verslavingsproblematiek die een gezonde leefstijl in de weg staan. Ook aandacht voor een evt. beperkt sociaal netwerk, etc.
8
Nota, 29 februari 2024
2. DOELEN EN UITGANGSPUNTEN 2.1.
Doelen
In hoofdstuk 3 gaan we dieper in op de gezondheidsthema’s en bijbehorende doelen die in de periode 2024-2027 centraal staan. In algemene zin streven we de volgende gezondheidsdoelen na: 1. Bewustzijn creëren over gezond leven en inwoners steeds uitnodigen om aan hun gezondheid te werken. 2. De gezondheid van mensen verbeteren en waar mogelijk (chronische) ziekten voorkomen. 3. Gezondheidsbescherming op peil houden, waar nodig verbeteren en nieuwe bedreigingen het hoofd bieden. 4. Gezondheidsachterstanden verkleinen. 5. Het voorkomen van zwaardere zorgvragen door preventie een vanzelfsprekende eerste stap te maken in de keten van welzijn en zorg. 2.2.
Uitgangspunten
We hanteren de volgende uitgangspunten: 1. Positieve Gezondheid, als brede benadering van gezondheid. Het gaat daarbij om het vermogen van mensen om met de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen in het leven om te gaan. Om zo veel mogelijk eigen regie te voeren. 2. We richten ons in de keuze voor maatregelen zowel op individuele als collectieve preventie, waarbij we ieder vanuit de eigen rol werken (zie figuur 1). o We zetten in op het verbinden van het sociaal en medisch domein. We stimuleren dat ‘de juiste zorg op de juiste plek’ wordt geleverd. Preventie, nieuwe technologie en de organiseerbaarheid van de zorg (regionaal) zijn hierin belangrijke pijlers. o Via de samenwerking met zorgverzekeraars, kiezen we voor modellen van domeinoverstijgende shared savings9 om te besparen kosten in het zorgdomein terug te laten vloeien in het preventieve domein, zodat op die manier een positieve spiraal richting preventie ingezet kan worden. 3. Het continueren van bestaande, succesvolle initiatieven op het terrein van gezondheidsbevordering, zoals in de afgelopen jaren ontwikkeld en uitgevoerd. De initiatieven zijn (waar relevant) gericht op kwetsbare groepen. 4. Het ontwikkelen van nieuwe initiatieven op thema’s, waaronder de introductie van een netwerkaanpak voor overgewicht, ter aanvulling op het bestaande aanbod en/of ter verbinding van bestaande, succesvolle initiatieven.
De thema’s vanuit het Gezond en Actief Leven Akkoord10 vormen daarbij een belangrijke leidraad, omdat die (vaak 9 Een zorgkostenombuiging tussen de zorgverzekeraar en de gemeente.
10 GALA (Gezond en Actief Leven Akkoord), Ministerie van VWS, versie 1.0, Januari 2023
9
Nota, 29 februari 2024
5.
6.
7. 8. 9.
bewezen) bijdragen aan gezondheid. Daarnaast hebben we via GALA financiële middelen beschikbaar om deze thema’s verder uit te werken. Het sociaal domein staat niet los van het fysieke domein. We gaan aan de slag om maatregelen integraal aan te pakken, zodat er meer impact op de gezondheid van inwoners ontstaat. We willen deze in positieve zin beïnvloeden en beschermen. We hanteren het voorstel van de VNG en Divosa11 om het sociaal domein gereed te maken voor de toekomst, door de volgende drie belangrijke maatschappelijke opgaven in samenhang op te pakken: bestaanszekerheid herstellen, kansengelijkheid vergroten en bevorderen, en gezond leven makkelijker maken. We hanteren de zes pijlers uit de Omgevingsvisie Zoetermeer 2040 om de stad voor te bereiden op de toekomst en zoeken daarbij de aansluiting met gezondheid. We werken toe naar stevige netwerken of ketens die worden gefaciliteerd om zelfstandig voort te bestaan. We kiezen waar nodig voor een wijkgerichte aanpak om gezondheid van inwoners te stimuleren. Daarbij betrekken we inwoners op een actieve manier. Samen met inwoners kijken we wat werkt. We werken hiervoor onder meer met de methode van participatief actieonderzoek, via de Vereniging Gezondheidsregio Zoetermeer.
11 De winst van het sociaal domein, VNG en Divosa, Een propositie van gemeenten aan het nieuwe Kabinet
10
Nota, 29 februari 2024
3. GEZONDHEIDSTHEMA’S We hanteren dezelfde gezondheidsthema’s als in het plan “Integraal werken aan een gezonde stad” staan beschreven. De gezondheidsthema’s: 1. stimuleren van een gezonde leefstijl en het bestrijden van overgewicht en obesitas; 2. stimuleren van een gezonde fysieke en sociale leefomgeving; 3. vitaal ouder worden; 4. terugdringen gezondheidsachterstanden; 5. versterken van de verbinding van gezondheid met de sociale basis;12 6. versterken van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid. Met de keuze voor deze gezondheidsthema’s bouwen we voort op de resultaten uit de huidige nota13 (bijlage 4) en richten we ons op de toekomst. We geven uitwerking aan onder meer het “Integraal werken aan een gezonde stad” en de Omgevingsvisie Zoetermeer 2040. 3.1.
Stimuleren van een gezonde leefstijl en het bestrijden van overgewicht en obesitas
Probleemstelling Een ongezonde leefstijl, zoals roken, problematisch alcoholgebruik, te weinig bewegen en ongezonde voeding, is verantwoordelijk voor bijna 20 procent van de ziektelast. Roken is hiervan de belangrijkste oorzaak. Het zijn ‘impactvolle oorzaken’, omdat zij in grote mate bijdragen aan ziektelast. Op dit moment kampt 52% van de volwassenen in Zoetermeer met overgewicht. Dit ligt hoger dan het Nederlands gemiddelde (49%). In de wijken Meerzicht, Buytenwegh en Palenstein loopt dit percentage op tot 59%. Voor kinderen ligt het percentage overgewicht/obesitas bij 4-jarigen op ruim 9%, en loopt dit op naar bijna 12% bij 5,5 jaar en naar ruim 20% bij 13,5 jaar (cijfers JGZ, begin 2023). In de regio Haaglanden staat Zoetermeer op de derde plek met het hoogste percentage overgewicht. Overgewicht en obesitas kunnen leiden tot ernstige gezondheidsproblemen, zoals gewrichtsproblemen, hypertensie, diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. Daarnaast gaan overgewicht en obesitas vaak samen met een laag zelfbeeld en psychosociale problemen, zoals eenzaamheid en depressie. Overgewicht op jonge leeftijd is gerelateerd aan overgewicht en obesitas op volwassen leeftijd. Daarom is aandacht voor een gezonde leefstijl, en daarmee het voorkomen van onder andere overgewicht en obesitas, belangrijk bij zowel jong als oud. Het helpt de ziektelast te beperken.
Ook draagt een gezonde leefstijl bij aan leefplezier en meedoen. Het maken van 12 De sociale basis is het geheel aan informele en formele diensten, voorzieningen en relaties in de
leefomgeving van mensen die eraan bijdragen dat mensen tot hun recht komen en kunnen floreren. 13 Visiedocument Lokaal Gezondheidsbeleid, 2017.
11
Nota, 29 februari 2024
gezonde keuzes wordt daarom zo aantrekkelijk en gemakkelijk mogelijk gemaakt. Een gezonde keuze kan de meest logische keuze zijn, die je haast onbewust maakt. Zoetermeer wil bewustzijn bij inwoners creëren en inwoners constant uitnodigen om aan hun gezondheid te werken. Dit doen we via maatregelen uit verschillende beleidsdomeinen: - We investeren extra in het zo vroeg mogelijk aanleren van een gezonde leefstijl, oftewel werken aan een Gezonde generatie (o.a. via Gezonde Kinderopvang, Gezonde School en JOGG- aanpak). - We stimuleren een gezonde (school)omgeving voor kinderen en jongeren, betrekken hierbij ook ouders en werken aan gelijke kansen op gezondheid. Hier ligt ook een relatie met het vraagstuk terugdringen gezondheidsverschillen (zie paragraaf 3.3). - We investeren extra in de aanpak van overgewicht. Overgewicht is bij inwoners in elke levensfase een groeiend gezondheidsprobleem. Extra aandacht zal gericht zijn op risicogroepen met een ongezonde leefstijl. Bijvoorbeeld mensen die leven in armoede en/of mensen die vanwege beperkte gezondheidsvaardigheden (waaronder laaggeletterdheid) moeite hebben met het aanleren van een gezonde leefstijl. Subdoelen 1.
Het zo vroeg mogelijk aanleren van een gezonde leefstijl bij kinderen en jongeren via de JOGG-aanpak (een programma om de leefomgeving waarin kinderen veel komen gezond te maken) en (extra) inzet op Gezonde Kinderopvang, Gezonde School en Gezonde Sportkantine. 2. Het terugdringen van obesitas en overgewicht bij kinderen via de netwerkaanpak Kind naar Gezonder Gewicht (KnGG). 3. Het terugdringen van obesitas en overgewicht bij volwassenen via de netwerkaanpak Partnerschap Overgewicht Nederland (PON). 4. Het stimuleren van toegankelijke gezondheidsinformatie voor alle inwoners, met extra aandacht voor inwoners met beperkte gezondheidsvaardigheden (waaronder laaggeletterdheid) en mensen die leven in armoede. 5. Het stimuleren van bewegen en sportdeelname bij alle inwoners. 6. Het stimuleren van een gezond en betaalbaar voedselaanbod. 7. Het terugdringen van roken bij jongeren en volwassenen. 8. Het terugdringen van alcoholgebruik bij jongeren en volwassenen (met extra aandacht voor ouderen (65+)). 9. Het voorkomen van middelengebruik bij jongeren (o.a. via de Gezonde School-aanpak).
12
Nota, 29 februari 2024
Figuur 2
3.2.
Doelenboom gezonde leefstijl en bestrijden overgewicht
Stimuleren van een gezonde fysieke en sociale leefomgeving
Probleemstelling Een ongezond binnen- en buitenmilieu veroorzaakt 4 procent van de ziektelast, met luchtverontreiniging als de belangrijkste oorzaak14. De omgeving waarin mensen wonen, werken en leven is een van de factoren die hun gezondheid beïnvloedt. Deze omgeving is zowel fysiek als sociaal van aard. De fysieke en sociale leefomgeving staan niet los van elkaar: een gezond en toegankelijk ingerichte fysieke leefomgeving kan bijdragen aan een gezonde sociale leefomgeving. Een leefomgeving biedt ook kansen om de gezondheid positief te beïnvloeden als deze is ingericht op bewegen, ontmoeten, spelen en sporten. Dit is belangrijk voor de fysieke en sociale gezondheid van mensen. Ze worden gestimuleerd door groene routes voor gezonde mobiliteit (voorheen langzaam verkeer). Deze route gaat langs voorzieningen, aantrekkelijke ontmoetingsplekken en beweegplekken, en een toegankelijk activiteitenaanbod om de hoek.
14
Impactvolle determinanten van gezondheid
13
Nota, 29 februari 2024
Het positief stimuleren van de fysieke en sociale leefomgeving draagt bij aan preventie en welbevinden, aan gezonde werknemers en aan een gunstig economisch vestigingsklimaat. Een gezonde fysieke leefomgeving is onlosmakelijk verbonden met ruimtelijke ordening. Een gezonde leefomgeving bestaat uit twee grote pijlers15: 1. Gezondheidsbevordering (fysiek en sociaal) De leefomgeving heeft een positieve invloed op gezondheid en welbevinden, als de fysieke inrichting en sociale structuren mensen verleidt om te bewegen en te spelen, gezonde keuzes te maken, te ontspannen en elkaar te ontmoeten. Dit draagt bij aan het samen vitaal ouder worden, het verminderen van eenzaamheid, overgewicht en daaraan gerelateerde ziekten, zoals diabetes en hart- en vaatziekten. 2. Gezondheidsbescherming (fysiek) De fysieke leefomgeving kan een bron van ziektelast zijn. Mensen kunnen bijvoorbeeld ziek worden van blootstelling aan (lucht)verontreiniging van verkeer, industrie en veehouderijen, infectieziekten in de leefomgeving of stress vanwege stedelijke dynamiek Van alle milieufactoren is luchtverontreiniging de grootste veroorzaker van ziektelast In Nederland.
Op dit moment kan minstens 3,5% van de ziektelast in Nederland verklaard worden door luchtverontreiniging.16 Luchtkwaliteit Hoewel er binnen Nederland grotendeels aan de wettelijke normen van luchtkwaliteit wordt voldaan, leiden de huidige niveaus van zowel fijnstof als stikstofdioxide tot negatieve gezondheidseffecten en een verkorting van de gemiddelde levensverwachting met circa 1 jaar. Zelfs bij lage niveaus van luchtverontreiniging treden al gezondheidseffecten op. Uit onderzoek is gebleken dat blootstelling aan fijnstof en stikstofdioxide kunnen leiden tot het ontstaan of verergeren van luchtwegklachten, hart- en vaatziekten, longkanker en vroegtijdig overlijden17. Oudere mensen, kinderen en mensen met een hart- en vaatziekte of longaandoening zijn extra gevoelig voor vervuilende stoffen in de lucht. Het Rijk werkt samen met provincies en gemeenten in het Schone Lucht Akkoord. In de regio Haaglanden hebben meerdere gemeenten het Schone Lucht Akkoord ondertekend: Delft, Den Haag, Leidschendam-Voorburg, Pijnacker-Nootdorp en Rijswijk. De gezondheidsschade van luchtvervuiling in de regio Haaglanden is hoger dan gemiddeld in Nederland. Eén op de vijf hartinfarcten in regio Haaglanden is aan luchtvervuiling toe te schrijven.
Ook is luchtvervuiling in de regio de oorzaak van astma bij bijna één op de vier kinderen met deze ziekte; landelijk is dat iets minder dan één op de vijf (Rapport Luchtverontreiniging in de regio Haaglanden). Veel inwoners in Haaglanden worden blootgesteld aan hogere 15 Gezondheid breed op de agenda, Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024, Min. VWS 16
RIVM, Factsheet luchtkwaliteit.
17 Gezondheidswinst door schonere lucht | Advies | Gezondheidsraad
14
Nota, 29 februari 2024
concentraties van de meest schadelijke stoffen: stikstofdioxide en fijnstof (PM10). Voor een deel stoten lokale bronnen deze stoffen uit, waarvan de belangrijkste in regio Haaglanden zijn: 1) wegverkeer (veroorzaker van stikstofdioxide én fijnstof); 2) mobiele werktuigen die onder andere in de bouw worden gebruikt (stikstofdioxide); en 3) de glastuinbouw (stikstofdioxide). Hoewel de luchtkwaliteit door veel externe bronnen buiten de gemeente wordt bepaald, is elke verbetering van de luchtkwaliteit, hoe klein ook, gezondheidswinst. GGD Haaglanden adviseert de regiogemeenten dan ook om gezamenlijk op te trekken om de lucht in Haaglanden schoner te maken. Geluid Geluid in de leefomgeving heeft invloed op de gezondheid. Zo kan blootstelling aan geluid leiden tot hinder, verstoring van de slaap, verstoring van de dagelijkse activiteiten en stressreacties. Langdurige blootstelling aan te veel geluid kan aanleiding geven tot chronische effecten zoals verhoogde bloeddruk en verhoogde niveaus van het stresshormoon cortisol, waardoor het risico op hart- en vaatziekten en psychische aandoeningen wordt verhoogd. Ook kan geluid een negatieve invloed hebben op de leerprestaties van kinderen.18 De gemeente stelt elke 5 jaar een actieplan geluid op, om omgevingslawaai te voorkomen en te beperken waar het schadelijke effecten kan hebben voor de gezondheid van de mens.
De GGD heeft gemeten dat 50,8% van de Zoetermeerse inwoners (18+) in het afgelopen jaar matig tot ernstige overlast van geluidshinder ondervond. Klimaatadaptatie Klimaatadaptatie is de mate waarin we de omgeving kunnen aanpassen aan klimaatverandering. Een stijging van de gemiddelde temperatuur en een toename van het aantal hittegolven in de zomer kan leiden tot meer vroegtijdige sterfte en meer ziekte, vooral bij kwetsbare groepen. Het klimaatbestendiger maken van steden gaat hand in hand met meer groen en water. In de Strategie klimaatadaptatie Zoetermeer (juni 2023) worden verschillende maatregelen aangekondigd, of zijn al in uitvoering, om Zoetermeer klimaatbestendig in te richten. Hitte Warme weersomstandigheden hebben verschillende effecten op de gezondheid. Vanaf een optimum rond 16 à 17 graden Celsius neemt het gezondheidsrisico toe bij oplopende temperaturen. Bij extreme hitte treedt verhoogde sterfte op onder mannen van 75 jaar en ouder en vrouwen van 85 jaar en ouder. Er is ook een relatie met armoedebeleid. Mensen kunnen zichzelf moeilijker beschermen tegen hitte in oudere, slecht onderhouden woningen en in een stedelijke omgeving met weinig groen. Het beter isoleren van woningen en zorgen voor schaduwgroen in de directe leefomgeving, kunnen zorgen voor verkoeling.
18 1.WHO. ENVIRONMENTAL NOISE GUIDELINES for the European Region. Kopenhagen: WHO, 2018. 2. M.J.A.
Slob et al, GGD-richtlijn medische milieukunde: omgevingsgeluid en gezondheid, RIVM Rapport 2019-0177, 2019
15
Nota, 29 februari 2024
In Nederland wordt het Nationaal Hitteplan in werking gesteld bij aanhoudende hitte. De gemeente kan zelf een lokaal hitteplan opstellen. Voor Zoetermeer wordt een hitteplan opgesteld vanuit de uitvoeringsagenda klimaatadaptatie. Figuur 3
Wat één boom aan schaduw kan brengen (https://i.forfun.com/jnjxfj8z.jpeg)
Groen Groen heeft een grote impact op gezondheid.19 Groen draagt bij aan het reduceren van (lokale) hitte, door deze vast te houden en af te voeren. Voor geluidsoverlast kan groen een rustgevend effect hebben, omdat het aangename geluiden aantrekt (vogels) die afleiden van omgevingsgeluiden. Ook kan met groen de geluidsbron aan het zicht worden onttrokken waardoor er minder hinder wordt beleefd, omdat men het geluid niet kan 'zien'. Groen heeft niet alleen positieve effecten. Mensen met een pollenallergie kunnen er veel last van hebben. De gemeente Zoetermeer heeft een aantal wijken waar veel groen aanwezig is. Hier zetten we in op het inrichten van het groen voor onder andere bewegen en ontmoeten. En een activiteitenaanbod zoals stadsboerderijen, speelboerderijen en kunstroutes. Er zijn ook wijken met beperkt groen (bijv. Oosterheem). Hier kunnen we gezondheidswinst behalen. Door het realiseren van nieuw een aantrekkelijk groen. In de Strategie klimaatadaptatie staat hoe we Zoetermeer gaan vergroenen. Subdoelen 1. betrekken van gezondheid in beslissingen over de fysieke leefomgeving; 2. verbeteren van luchtkwaliteit; 3. tegengaan van geluidhinder; 19 Kennisbundeling Groen en Gezondheid | RIVM
16
Nota, 29 februari 2024
4. bevorderen van klimaatadaptatie (o.a. hittestress tegengaan); 5. stimuleren van ontmoeten en bewegen in de buitenruimte; 6. bevorderen van schone, stille en gedeelde mobiliteit. Figuur 4
3.3.
Doelenboom leefomgeving
Vitaal ouder worden
Probleemstelling In Zoetermeer stijgt tot 2040 het aantal 85+ inwoners het hardst, ook de groep 65+ stijgt in aantal zij het minder hard. In 2040 zal een kwart van de Zoetermeerse bevolking 65+ zijn. Dit aandeel ligt nu op zo’n 20%. Van de 85+ ouderen is ruim 40% kwetsbaar (Stadsbeeld, 2023/2024, Zoetermeer 2025). Het is een groot goed, dat ook ouderen met een combinatie van chronische aandoeningen een goede kwaliteit van leven kunnen behouden (GALA, Min. VWS, januari 2023). Tegelijkertijd neemt hierdoor de zorgvraag toe. De chronische aandoeningen dementie, beroerte, coronaire hartziekten, diabetes en COPD blijven de komende tien jaar groeien in Zoetermeer.20 Het aantal mantelzorgers neemt de komende 10 jaar af21, evenals het aantal arbeidskrachten (met name verpleging en verzorging) dat werkzaam is in de zorg. Bij de maatregelen die we in gaan zetten onderscheiden we de groep jong senioren (65-75 jaar) en de groep (kwetsbare) ouderen (> 75 jaar). Voor beide groepen is het van belang zo lang mogelijk vitaal blijven, waarbij jong senioren meer ruimte hebben om bij te sturen op hun leefstijl, zodat kwetsbaarheid op latere leeftijd kan worden uitgesteld of (deels) kan worden voorkomen.
20 Opvallend is dat in Zoetermeer de groei hoger ligt dan in Nederland. De grootste groei in 15 jaar (van 2015
tot 2030) wordt verwacht voor dementie (74%), gevolgd door beroerte (42%), coronaire hartziekten (39%) diabetes (30%) en COPD (30%) (Stadsbeeld, 2021, Zoetermeer 2025). 21 Het mantelzorgpotentieel (is het aantal 50- tot 65-jarige mantelzorgers per 85+ inwoner) in Zoetermeer daalt
van 11,6 in 2022 naar 4 in 2040 (Stadsbeeld 2023-2024, Zoetermeer 2025).
17
Nota, 29 februari 2024
Belangrijk is dat mensen ook bij het vorderen van de leeftijd zo lang mogelijk vitaal blijven en in regie blijven over hun eigen leven. Het gaat daarbij zowel om lichamelijke, psychische, cognitieve als sociale vitaliteit, oftewel alle dimensies van positieve gezondheid zijn hierop van invloed. Zo is aandacht voor eenzaamheid belangrijk. Ernstige eenzaamheid heeft een negatief effect op de gezondheid (zie paragraaf 3.5). Een groot deel van de ouderen heeft te maken met eenzaamheid. Sociale contacten en zingevingsvraagstukken spelen daarbij een rol. Bijzondere aandacht is nodig voor ouderen met een migratieachtergrond en ouderen met een lage sociaaleconomische status en beperkte gezondheidsvaardigheden, bijvoorbeeld bij de toegang tot e-health. Subdoelen 1. Stimuleren van bewegen a. Deelname van ouderen aan beweegactiviteiten stimuleren (toename aantal ouderen dat beweegt volgens beweegrichtlijn) b. Het creëren van een directe leefomgeving die ouderen verleidt tot een gezonde leefstijl 2. Reduceren van valrisico bij ouderen: het risico op spoedeisende hulp na een val bij ouderen is afgenomen. a. Een ketenaanpak valpreventie opzetten b. Zorgen voor een veilige en toegankelijke buitenruimte 3. Stimuleren van een gezond voedingspatroon a. Ondervoeding voorkomen b. Overgewicht voorkomen en bestrijden 4. Stimuleren van sociaal welbevinden van ouderen a.
Eenzaamheid voorkomen en bestrijden b. Zingeving stimuleren c. Stimuleren van bewustwording over wat nodig is bij het ouder worden (o.a. via stimuleren van maatschappelijke initiatieven zoals jong senioren) d. Vrijwilligerswerk onder de aandacht brengen van ouderen e. Een buitenruimte creëren waar ontmoeting en sociale cohesie worden gestimuleerd 5. Stimuleren van een voor ouderen toegankelijk informatie- en hulpaanbod a. Signaleren van en doorverwijzen bij hulp- en zorgvragen (o.a. signalerend huisbezoek, inzet van preventieverpleegkundigen, lokale alliantie financieel misbruik ouderen) b. Zorgen voor toegang tot betrouwbare informatie over o.a. een gezonde leefstijl (inzet van o.a. Alzheimercafés) met extra aandacht voor ouderen met beperkte gezondheidsvaardigheden (waaronder laaggeletterdheid) en ouderen met een migratieachtergrond c. Digitale vaardigheden stimuleren en de mogelijkheid verkennen om waar nuttig technologische oplossingen in te zetten bij het ouder worden 18
Nota, 29 februari 2024
Figuur 5
3.4.
Doelenboom vitaal ouder worden
Terugdringen van gezondheidsachterstanden
Probleemstelling Het verschil in levensverwachting tussen mensen met een hoge en lage sociaaleconomische status (SES)22 is ongeveer zes jaar. Het verschil tussen deze twee groepen in het aantal jaren goed ervaren gezondheid bedraagt bijna 15 jaar23. Er is een sterke wisselwerking tussen sociaaleconomische status en gezondheid. Het vermogen van mensen om ‘gezonde’ keuzes te maken en zich hieraan te houden wordt vaak overschat. De oorzaken van gezondheidsverschillen zijn complex, liggen op meerdere domeinen en zijn nauw met elkaar verbonden. Het terugdringen van gezondheidsachterstanden is een vraagstuk, waarbij een gezamenlijke aanpak nodig is. Het positief beïnvloeden van gezondheid ligt voor een klein deel in het volksgezondheidsdomein en grotendeels in andere beleidsdomeinen, zoals armoedebeleid, onderwijs, huisvesting, werk en inkomen en ruimtelijke ordening. Het aanpakken van gezondheidsverschillen vraagt daarom om een aanpak, waarbij gezondheid en gezond gedrag in samenhang worden bekeken met de factoren die hierop van invloed zijn.24 Het gaat daarbij om beleid waarmee we voorkomen dat problemen ontstaan. Het meeste effect van preventief gezondheidsbeleid is te verwachten van interventies tijdens de eerste levensfasen en van preventieve interventies op het gebied van roken, alcohol en overgewicht.25 Helder is dat deze interventies vooral kans van slagen hebben als er ook
22 Sociaaleconomische status wordt bepaald op basis van opleiding, inkomen en positie op de arbeidsmarkt. 23
Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024.
24 Gezondin 25
Impactvolle determinanten van gezondheid
19
Nota, 29 februari 2024
aandacht is voor achterliggende factoren, zoals gezondheidsvaardigheden26, armoede en de directe leefomgeving. We richten ons op de hele stad, met intensivering in wijken waar veel mensen wonen met een lage SES: Meerzicht, Buytenwegh en Palenstein. We hebben oog voor het behoud van de gezondheid van inwoners met een lage SES met wie het wél goed gaat. We willen leren van inwoners met wie het, onder vergelijkbare omstandigheden, wel goed gaat en hoe zij dit in hun leven vormgeven. Vanuit de Preventiecoalitie27 werken we actief aan het betrekken van inwoners bij wat nodig is om gezond te kunnen leven in de wijk. Subdoelen 1. Stimuleren van gezond gedrag en gezondheidsvaardigheden, zo jong mogelijk 2. Stimuleren van gezond leven via de inrichting van de leefomgeving (denk aan het groen maken van speelplaatsen, reclamebeleid ten aanzien van ongezonde voeding) 3. Stimuleren van toegankelijke gezondheidsinformatie en aanbod voor gezond leven, laagdrempelig, vooral in lage SES wijken 4. Rust creëren via bestaanszekerheid om aandacht te hebben voor een gezonde leefstijl Figuur 6
Doelenboom terugdringen gezondheidsachterstanden
26 Cognitieve en sociale vaardigheden die men nodig heeft voor het verkrijgen, begrijpen en toepassen van
informatie voor het bevorderen of behouden van een goede gezondheid (WHO, 2014). Onder gezondheidsvaardigheden vallen onder andere lees- en schrijfvaardigheden en rekenvaardigheden. Het gaat ook om het vermogen om informatie te vinden, waarbij ook in digitale vaardigheden in toenemende mate een rol spelen. Bredere definities omvatten ook psychologische kenmerken, zoals zelfvertrouwen, motivatie en kritisch vermogen, en sociale vaardigheden. 27 De kernopgave van de Preventiecoalitie is het verbinden van publieke gezondheidszorg (gemeente) en curatieve gezondheidszorg (zorgverzekeraar).
20
Nota, 29 februari 2024
3.5.
Het versterken van de verbinding van gezondheid met de sociale basis
Probleemstelling De vraag naar zorg neem toe. De prognose is dat de vraag naar zorg op een gegeven moment te groot is voor de beschikbare beroepsbevolking. Om dit op te vangen is een grotere bijdrage vanuit de sociale basis nodig. Een krachtige sociale basis kan een bijdrage leveren aan het verminderen van de vraag naar eerstelijns en medische zorg. Preventie en ‘Positieve gezondheid’ zijn hierbij de uitgangspunten. De sociale basis draait om het helpen van elkaar, naar elkaar omkijken en sociale cohesie. Het gaat over organisaties, verenigingen en instituten die informeel ondersteunen op het gebied van zorg en welzijn. Zoetermeer heeft een goede netwerkstructuur voor eenzaamheidsbestrijding, vrijwilligersondersteuning en inclusie. Gemeente, organisaties en inwoners werken hierin duurzaam samen. Via deze netwerken verminderen we eenzaamheidsgevoelens en bieden we laagdrempelige hulp. Verenigingen en organisaties die zich richten op ontmoeting, cultuur, sport, sociale cohesie, praktische of mentale ondersteuning en samenlevingsopbouw dragen hieraan bij. Zo bieden we alternatieven voor de reguliere zorg en leveren een bijdrage aan het ontlasten van de eerstelijns en medische zorg. Kennisdeling is daarbij van groot belang. We willen het voor inwoners gemakkelijk en vanzelfsprekend maken om de sociale basis als eerste stap te zien bij het vinden van hulp en ondersteuning.
Met kennisdeling onder (zorg)professionals bestendigen we de rol van de sociale basis binnen de ketenaanpak en stimuleren we (door)verwijzing en vroegsignalering. De gemeente neemt hierin de rol van ‘vuurtoren’ aan; mensen kunnen haar vinden als ze haar nodig hebben. Eenzaamheid Iedereen kan te maken krijgen met eenzaamheid, bij zichzelf of een ander. Van jong tot oud. Recente cijfers van de GGD28 laten zien dat matige tot ernstige eenzaamheid is gestegen in Zoetermeer. Vooral bij 18- tot 64-jarigen (bijlage 6), en daarbinnen de groep 50- tot 64jarigen. In figuur 6 staat de verdeling van eenzaamheid per leeftijdscategorie.
28 Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022 (cGM V&O, 2022).
21
Nota, 29 februari 2024
Figuur 7
Eenzaamheid in Zoetermeer opgesplitst naar leeftijd (cGM V&O, 2022)
Is eenzaam (matig tot zeer sterk) 17,9%
75 en ouder
23,6%
65-74 jaar
27,0%
50-64 jaar 17,3%
35-49 jaar 14,4%
18-34 jaar 0,0%
5,0%
10,0%
15,0%
20,0%
25,0%
30,0%
Is (zeer) sterk eenzaam per leeftijdscategorie 13,4%
75 en ouder
20,6%
65-74 jaar
26,7%
50-64 jaar 23,1%
35-49 jaar 16,2%
18-34 jaar 0,0%
5,0%
10,0%
15,0%
20,0%
25,0%
30,0%
Risicogroepen voor eenzaamheid zijn:29 • • • • •
Mensen met een lage sociaaleconomische status (SES) Mensen met gezondheidsproblemen Mensen met een partner met gezondheidsproblemen Niet-westerse migratieachtergrond Jongvolwassenen
Eenzaamheid is niet alleen een naar gevoel, maar leidt ook tot gezondheidsrisico’s en minder participatie in de samenleving. Als eenzaamheid lange tijd aanhoudt, kan dit leiden tot uiteenlopende lichamelijke en psychische klachten, zoals depressie, alcoholverslaving, cognitieve achteruitgang, hart- en vaatziekten, slaapproblemen en verminderde afweer. 29 Actieprogramma Eén tegen eenzaamheid 2022-2025, Min. VWS, september 2022.
22
Nota, 29 februari 2024
Ook hangt eenzaamheid samen met een verhoogde kans op vroegtijdig overlijden.30 In Zoetermeer is een lokale community tegen eenzaamheid actief, met ruim 170 deelnemers die de handen ineenslaan en via bestaande en nieuwe initiatieven eenzaamheid bestrijden. De komende jaren wordt extra ingezet op de bestrijding van eenzaamheid via de vijf pijlers voor een effectieve lokale aanpak van eenzaamheid. Dit vormt één van de onderdelen van het GALA. Subdoelen 1. Ontwikkelen van een integraal beleidsplan Sociale Basis als uitwerking van GALA, Zoetermeer 2040 en Zoetermeer 2025 2. Het stimuleren en (door)ontwikkelen van sterke (informele) netwerken om elkaar te helpen en naar elkaar om te zien, waaronder: - De Community tegen Eenzaamheid - Zoetermeer voor Elkaar (vrijwilligersondersteuning) - Het netwerk Eten en Ontmoeten, toegang tot informatie over gezondheid - De Zoetermeerse toegankelijkheidsraad - Het netwerk Diversiteit en Inclusie 3. Het ondersteunen van initiatieven (van organisaties) die zich richten op informele hulp op het gebied van zorg en welzijn, waaronder mantelzorg 4. Het stimuleren van vraag- en wijkgerichte kansrijke initiatieven gericht op gezondheid 5. Toename van kennis over, verwijzing naar en gebruik van de (in)formele activiteiten in de sociale basis 6.
Gezondheid als vanzelfsprekende handelswijze stimuleren via wijkcentra en ontmoetingsplekken in de wijk Eenzaamheid 7. Een sterk lokaal netwerk opbouwen (zie punt 2): • Haakt in op actualiteiten • Neemt initiatieven op wat nodig is • Betrekt alle sectoren van de samenleving 8. Eenzaamheid kunnen signaleren (inwoners, vrijwilligers en professionals) en bespreekbaar maken: • Campagnes organiseren om bewustzijn te vergroten, zoals de Week tegen Eenzaamheid • Opleiden en kennis delen, o.a. via themasessies, symposia, netwerkbijeenkomsten 9. Eenzaamheid doorbreken en duurzaam aanpakken: • Via maatschappelijke initiatieven • Via de dienstverlening van welzijn en vrijwilligersorganisaties, Luisterlijn etc. met aandacht voor wat werkt.
30
wat-werkt-eenzaamheid-dossier-2020.pdf (movisie.nl) 23
Nota, 29 februari 2024
Figuur 8
Doelenboom sociale basis en gezondheid
24
Nota, 29 februari 2024
3.6.
Versterken van de mentale weerbaarheid en mentale gezondheid
Probleemstelling Mentale gezondheid is de manier waarop iemand zich verhoudt tot zichzelf en tot anderen en hoe hij/zij omgaat met de uitdagingen in het dagelijkse leven. Dit wordt bepaald door hoe iemand naar zichzelf en zijn of haar leven kijkt (persoonlijke component), of iemand erbij hoort, meedoet en sociaal kan functioneren (sociale component), hoe iemand zich gedraagt in het dagelijkse leven (functionele component) en hoe iemand zelf en de omgeving/maatschappij aankijkt tegen mentale gezondheid (perceptieve component) 31. Daarbij zijn economische omstandigheden, de buurt waar iemand woont, de maatschappelijke en sociale omgeving, opleiding, voeding en het gezondheidszorgsysteem bepalende factoren32. Mensen met mentale klachten ervaren vaak langdurig een verminderde kwaliteit van leven en beperkingen in het dagelijkse leven. In Zoetermeer zorgen we voor een omgeving waarin mensen zoveel mogelijk mee kunnen doen (zie versterken sociale basis en leefomgeving) met laagdrempelige hulp voor mensen die tegen mentale problemen aan lopen. Mogelijkheden hiertoe zullen worden verkend, waarbij het uitgangspunt is: -
Mentale problemen bespreekbaar te maken door uitleg over hoe het brein werkt en door normalisering van het taalgebruik rondom mentale problemen; Mensen wegwijs te maken in de mogelijkheden bij mentaal vastlopen; Te zorgen voor een samenhangend aanbod van hulp, zowel bij fysieke als bij psychische klachten.
-
Figuur 9
Risico op angststoornis of depressie, per leeftijdscategorie
Matig of hoog risico op angststoornis of depressie 75 en ouder 65-74 jaar 50-64 jaar 35-49 jaar 18-34 jaar 0,0%
5,0%
10,0%
15,0%
20,0%
25,0%
31 Trimbos-instituut
30,0%
32 Sociale determinanten van mentale gezondheid, een kennissynthese. Trimbos-instituut, 2002
25
Nota, 29 februari 2024
Hoog risico op op angststoornis of depressie 75 en ouder 65-74 jaar 50-64 jaar 35-49 jaar 18-34 jaar 0,0%
10,0%
20,0%
30,0%
40,0%
Subdoelen Versterking mentale gezondheid algemeen: 1. Inwoners met fysieke klachten waar een psychische vraag onder ligt, worden doorverwezen naar de juiste (mentale) ondersteuning. 2. Inwoners weten waar ze terecht kunnen voor mentale ondersteuning en krijgen handvatten om met hun mentale gezondheid aan de slag te gaan. 3. Inwoners kunnen op laagdrempelige wijze praten over hun mentale gezondheid. Inzet van cultuur kan hierin wat betekenen, onder meer door het taboe van openlijk spreken over mentale problemen te doorbreken. 4. Mentale gezondheid is integraal onderdeel van gezondheidsprogramma’s en van zorg en legt de verbinding tussen medisch en sociaal domein. 5. Er ligt een wetenschappelijke grondslag voor het doorvoeren van shared savingsprincipes met de zorgverzekeraar op het gebied van leefstijlinterventies bij mentale gezondheidsuitdagingen. Versterking mentale gezondheid bij kinderen en jongeren: 6. Mentale gezondheid is onderdeel van voorlichtingsprogramma’s op (basis- en vo-) scholen (kan geborgd worden in de Gezonde School-aanpak; neem ook het mbo mee). 7. Binnen het onderwijs worden collectieve interventies geboden die de mentale gezondheid van jeugdigen (bewezen effectief) versterken. 8. Toegang tot jeugdzorg wordt vormgegeven volgens de principes van positieve gezondheid. 9. Fysieke (school)omgeving nodigt uit tot buiten zijn.
26
Nota, 29 februari 2024
Figuur 10
3.7.
Doelenboom mentale gezondheid
Financiën
Vanuit het GALA33 en de daaraan gekoppelde brede SPUK worden in de periode 2023-2026 financiële middelen ingezet voor deze doelstellingen. Vanwege de domeinoverstijgende aanpak zullen daarnaast ook financiële middelen uit andere domeinen dan gezondheid worden ingezet om resultaten te bereiken. 3.8.
Relatie met beleids- en innovatieprogramma’s
Op verschillende manieren in diverse trajecten wordt samengewerkt aan innovatie en transformatieopgaven in het sociaal en medisch domein. Landelijke ontwikkelingen, zoals het Integraal Zorg Akkoord (IZA), het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en Sportakkoord II, komen daarbij samen met lokale ontwikkelingen, zoals het Programma Sociale Innovatie en het Gebiedsprogramma Meerzicht.
33 Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | Rijksoverheid
27
Nota, 29 februari 2024
Figuur 11
Gebieds programma’s Meerzicht / De Entree
Landelijke, regionale en lokale ontwikkelingen gerelateerd aan gezondheidsbeleid
Omgevingsvisie (Zoetermeer 2040)
Nota Gezondheidsbeleid
Koers buitenruimte en ruimtelijke strategie
Tactisch beleid
Lokale uitvoering beleid
Toekomst Arbeidsmarkt Zorg (TAZ)
Integraal Zorg Akkoord
Green Deal Duurzame Zorg 3.0
Integraal samenwerken aan een gezonde stad (GALA en Sportakkoord II)
Sociale innovatie
Strategisch beleid
Programmaplan Zoetermeer 2025
Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO)
Hervormingsagenda Jeugd
(deels) regionale uitvoering g( ezondheids)beleid
Primair uitvoering niet bij gemeente
3.8.1 Zoetermeer 2025 Zoetermeer 2025 (ZM 2025) is een strategisch samenwerkingsverband van zorgaanbieders en
-verzekeraars, welzijnsorganisaties, financiers, inZet en de gemeente. Het is zeer belangrijk om sterk samen te werken in Zoetermeer door: - een dubbele vergrijzing, waardoor de populatie in Zoetermeer kwetsbaarder wordt en de zorgvraag toeneemt; - een fors personeelstekort in zorg en welzijn/maatschappelijke ondersteuning - een toenemend beroep op zorg door ziekten die veroorzaakt worden door een ongezonde leefstijl - een afname van het aantal mantelzorgers en vrijwilligers.
Doel van de samenwerking is om tot oplossingen te komen. Om de zorg en maatschappelijke ondersteuning in de regio toegankelijk, veilig, kwalitatief goed en ook in de toekomst betaalbaar en toegankelijk te houden. Het medisch domein heeft het sociaal domein daarbij nodig en andersom. Het betreft de hele keten van preventie, acute en chronische zorg en GGZ. Het gaat daarbij om het verkleinen van de afstand tussen de vraag naar en het aanbod van zorg en maatschappelijke ondersteuning. Om elke inwoner een zo gezond mogelijk leven te laten leiden. We betrekken inwoners bij het maatschappelijke debat over de houdbaarheid van de zorg.
28
Nota, 29 februari 2024
3.8.2 Preventiecoalitie en Actielijn Preventie Zoetermeer 2025 Preventiecoalitie In de kern gaat de Preventiecoalitie over het verbinden van publieke gezondheidszorg (gemeente) en curatieve gezondheidszorg (zorgverzekeraars). Voor VWS is het een randvoorwaarde dat gemeenten en zorgverzekeraars samenwerken. Om stappen te kunnen zetten op preventiegebied ten behoeve van risicogroepen. Vanuit Zoetermeer 2025 is een subsidie aangevraagd en verstrekt voor de periode 2021-2024 om een Preventiecoalitie in Zoetermeer op te zetten. De Preventiecoalitie is een tijdelijke coalitie die aan de start stond van de Kerngroep Preventie. Dit stimuleert en verbetert de structurele samenwerking tussen zorgverzekeraars en gemeenten op het gebied van preventieactiviteiten voor risicogroepen. Om zo de gezondheid van deze groepen te verbeteren. Mensen met een verhoogde kans op het krijgen van gezondheidsklachten of verergeren van reeds bestaande gezondheidsklachten zijn een risicogroep. Dit kunnen kwetsbare ouderen zijn, kinderen met een (verhoogde) kans op overgewicht of obesitas of mensen die wonen in buurten met een slecht gezondheidsprofiel. Ze zetten in op een gezamenlijke aanpak van effectieve preventieactiviteiten voor deze groepen. Actielijn Preventie De actielijn Preventie van Zoetermeer 2025 richt zich op het bevorderen van de gezondheid en het welzijn van alle inwoners van Zoetermeer.
Hierbij is het streven om inwoners te inspireren en te ondersteunen om een gezonde leefstijl te behouden en hun eigen regie te vergroten om zelf gezondheidswinst te behalen. De wijken Meerzicht en Buytenwegh krijgen hierbij voorrang. Voor hen worden de eerste activiteiten en projecten ontwikkeld. 3.8.3 Regiobeeld en -plan IZA en Zoetermeer 2025 Vanuit het Integraal Zorgakkoord (IZA) is voor elke regio een regiobeeld opgesteld en zijn prioritaire opgaven gedefinieerd. Van daaruit worden regioplannen gemaakt, om de zorgopgave te realiseren. Voor regio Haaglanden is een regiobeeld opgesteld waarbij gebruik is gemaakt van het eerder ontwikkelde Stadsbeeld voor wat betreft de Zoetermeerse data. Hiervan is een vertaling gemaakt naar een regioplan voor regio Haaglanden, met een apart deel voor (subregio) Zoetermeer. Vanuit Zoetermeer 2025 zijn plannen opgesteld die passen binnen het regioplan Haaglanden. De plannen worden, samen met het samenwerkingsverband Zoetermeer 2025, getoetst en ingediend voor transformatiemiddelen. Uitgangspunt voor de plannen zijn: 1. Naar een gezonde arbeidsmarkt voor zorg en welzijn In de regio Haaglanden sluit de ontwikkeling van de zorg- en welzijnsvraag niet aan bij de ontwikkeling van de arbeidsmarkt. Op korte termijn vragen stevige vraagstukken rond het draaiend houden van zorg en welzijn nu aandacht.
Op langere termijn (>5 jaar) geldt dit voor het hebben van voldoende medewerkers en medewerkers die passen bij de zorg van de 29
Nota, 29 februari 2024
toekomst. Technologische innovatie kan een rol spelen bij het besparen, verschuiven en verlichten van arbeid. 2. Juiste hulp voor de juiste mensen Er zijn groepen inwoners die een verhoogd risico hebben op gezondheidsproblemen en die op meerdere domeinen gebaat zijn bij hulp. Dit speelt in wijken met een lagere economische status (SES-wijken). Er zijn inwoners waarvan de (medische) problemen in een ander domein liggen dan de zorg. Onze regio heeft een grote groep inwoners die leven met bestaansonzekerheid, wat sterk samenhangt met een slechtere gezondheid. Bij klachten gaan ze naar de huisarts. Deze herkent niet altijd de onderliggende oorzaak of weet niet welke (in)formele zorg/ondersteuning allemaal beschikbaar is. Hierdoor komt iemand onterecht in het zorgcircuit. De oplossing ligt in een ander domein, zoals armoedebestrijding of jeugdhulp. Een groeiende groep mensen, juist in kwetsbare groepen, kan niet meer terecht bij een huisarts. Veel inwoners hebben een niet-Nederlandse afkomst wat cultuur sensitieve zorg belangrijk maakt. 3. Preventie: (positief) gezond leven In de regio Haaglanden zijn de gezondheidsverschillen groot. De levensverwachting en het aantal levensjaren met een goede ervaren gezondheid varieert sterk per wijk en tussen doelgroepen (bijvoorbeeld kijkend naar sociaaleconomische positie of migratieachtergrond).
Preventie moet vroegtijdig en levenslang worden ingezet. Een collectieve aanpak voor een gezonde leefstijl is noodzakelijk, want er zijn veel inwoners met leefstijlgerelateerde aandoeningen. Een gezonde leefomgeving helpt. Een ongezonde leefomgeving, zoals verleiding door het aanbod aan ongezond voedsel, werkt averechts. 4. Thuis ouder worden Ouder worden in de eigen leefomgeving moeten we nog beter faciliteren. Op wat de inwoner nodig heeft, gebruikmakend van het lokale netwerk (formeel en informeel) en technologische ondersteuning. Het aantal mantelzorgers neemt de komende jaren af. Er is krapte op de woningmarkt, ook voor ouderen. Hierdoor stijgt en verandert de zorgvraag. Ouderen met een relatief goede gezondheid lopen risico’s op het ontwikkelen van ernstige problematiek als er geen gepaste maatregelen genomen worden. Aanvullende expertise is lokaal nodig om de comorbiditeit en levensondersteuning te faciliteren. Het langer thuis wonen is een gegeven, omdat de Wlz niet tot beperkt toegankelijk is. 5. In-, door- en uitstroom in de keten De keten informeel netwerk-welzijn-1elijn-VVT-GGZ-ziekenhuizen (in welke volgorde dan ook) moet zo soepel mogelijk lopen voor patiënt/cliënt én zorgprofessional. Ook op de langere termijn. Duidelijkheid over de behoeften van de inwoner is noodzakelijk. Bij een acute of planbare zorg of welzijnsvraag moet de inwoner worden geholpen.
Er zijn veel knelpunten in de doorstroom van de keten. De doorstroom vertraagt, waardoor mensen die de hulp/zorg echt nodig hebben moeten wachten. Ook moet de administratieve last voor zorgprofessionals verminderen. Met IZA worden ketenaanpakken ingericht.
30
Nota, 29 februari 2024
6. Versterken mentale gezondheid en passende GGZ Inwoners van de regio Haaglanden met mentale problematiek moeten snel passende ondersteuning/hulp/zorg krijgen. Over/tussen de domeinen heen en zonder meerdere verwijzingen (first time right). Wachttijden voor de GGZ zijn te lang en inwoners komen niet meteen op de goede plek terecht. Er is gebrek aan overzicht wie welke behandeling waar levert en de actuele wachttijd. Om mentale problemen te voorkomen of te verminderen, ontbreekt het inzicht in wat maatschappelijk (Wmo/dagbesteding/ schuldenproblematiek/ jeugdhulp) kan worden ingezet. Het aanbod patiënten met laagcomplexe mentale problematiek groeit hard in de GGZ. Dit zie je terug bij de jeugd/jongvolwassenen met psychische klachten. Vooral bij meisjes. De afbakening tussen doorverwijzing naar zware GGZ en ondersteuning vanuit het sociaal domein kan beter. In de samenwerking van GGZ en HA is intercollegiale consultatie en directe overlegmomenten over oud-patiënten onvoldoende geborgd. Ketenpartijen kennen elkaar niet altijd goed genoeg en missen gemeenschappelijke doelstellingen als het gaat om de aansluiting tussen collectieve preventie, Wmo-ondersteuning en GGZ-behandeling. Bij patiënten met meerdere problemen zijn veel hulpverleners tegelijk betrokken. Zij moeten meer samenwerken.