Bijlage 1 - Aanpak Energiearmoede (achtergrondrapport bestedingsvoorstel SPUK-gelden energiearmoede)
Tekst van het document
Aandachtspunten bij deze maatregel − Aanlooptijd: het realiseren van een collectief zonnedak kan veel tijd kosten. De aanlooptijd voor DEZo zit met name in het rondkrijgen van de financiering, oftewel het werven van deelnemers die willen investeren. − Zoetermeerse huishoudens in de bijstand mogen maximaal € 1.200 per jaar ontvangen zonder dat zij gekort worden op hun uitkering. − Meedoen aan een collectief zonnedak zorgt niet voor energiebesparing in de woning. − De uitkering van rente en aflossing over het inleggeld wordt niet verrekend met de energierekening, maar uitbetaald als jaarlijks bedrag. Daarmee is hij niet direct gekoppeld aan de energierekening en geldt deze als inkomsten voor het huishouden.
28
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
Effectiviteit Doelgroep Aantal huishoudens met een ZoetermeerPas (inkomen tot 120% van de bijstandsnorm, zie kader) is: 3.706.
De ZoetermeerPas De ZoetermeerPas is een voordeelpas voor inwoners van de gemeente Zoetermeer met een laag inkomen. ZoetermeerPashouders kunnen met korting of gratis deelnemen aan verschillende sportieve, leerzame en/of culturele activiteiten. De ZoetermeerPas is een voordeelpas met een digitaal tegoed dat 1 jaar geldig is. De ZoetermeerPas is voor iedereen met een inkomen voor het gezin dat niet hoger is dan 120% van de bijstandsnorm (Gemeente Zoetermeer, lopend-c). De hoogte van de bijstandsnorm verschilt per gezinssituatie. 120% van de bijstandsnorm varieert van € 1.245 voor een alleenstaande tot de pensioengerechtigde leeftijd tot € 1.872 voor een gezin waarvan minstens één gezinslid de pensioengerechtigde leeftijd heeft. Alle gezinsleden vanaf drie jaar krijgen een eigen pas (Gemeente Zoetermeer, lopend-a).
Bereik Uit ervaringen van De Goede Woning met het plaatsen van zonnepanelen in Zoetermeer blijkt dat 50% van de huurders zich hier in eerste instantie voor heeft opgegeven. Na een extra wervingsronde (die plaatsvond na de sterk toegenomen energieprijzen) is dit percentage toegenomen van 50 naar 55%. We gaan er daarom vanuit dat 50% van de doelgroep zal willen deelnemen.
Energiebesparing Deelnemers aan een zonneproject van DEZo ontvangen 15 jaar lang rente en aflossing over het inleggeld. Als deelnemers investeren in één zonnepaneeldeel van € 100, krijgen zij jaarlijks hun inleg (1/15e deel van € 100, dus € 6,67) terug en krijgen zij een uitkering van de winst. DEZo gaat ervan uit dat een paneeldeel circa 100 kWh per jaar oplevert. De hoogte van de winst is afhankelijk van de elektriciteitsprijs. In totaal schat DEZo dat huishoudens jaarlijks per zonnedeel € 10 terugkrijgen. Bij vijf zonnepaneeldelen is dit dus € 50.
Kosten (potentieel) De gemeente kan de klantenservice rondom de waardebonnen uitbesteden aan een externe partij. Hieraan zijn naar schatting € 15.000 aan uitvoeringskosten verbonden. De gemeente kan ervoor kiezen om één organisatie te vragen een vouchersysteem op te zetten voor zowel het collectieve zonnedak als de witgoedregeling. Dit leidt waarschijnlijk tot lagere uitvoeringkosten. Als 50% van de huishoudens in de doelgroep het aanbod accepteert om deel te nemen aan het collectief zonnedak, kost dit de gemeente € 926.500 aan waardebonnen.
29
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
Tabel 11 – Inschatting kosten van collectief zonnedak Onderdeel
Bedrag
Uitvoeringskosten externe partij
€
15.000
Zonnepaneeldelen (€ 500 voor 5 delen* aantal huishoudens met Zoetermeerpas en aanname van 50% deelname)
€
926.500
Totaal
€
936.500
Inzetten van SPUK-middelen voor collectief zonnedak niet toegestaan Deelnemers aan het collectieve zonneproject ontvangen de uitkering van rente en aflossing over het inleggeld niet als korting op de energierekening, maar krijgen dit bedrag jaarlijks uitbetaald waardoor het geldt als inkomsten voor het huishouden. Deze maatregel zorgt dus niet voor verlaging van de energierekening, wat betekent dat het niet toegestaan is de SPUK-middelen hiervoor in te zetten. De gemeente kan ervoor kiezen om andere middelen in te zetten om deze maatregel toch te kunnen realiseren.
3.6
Effectiviteit van de maatregelen De gemeente Zoetermeer vindt het belangrijk dat de middelen voor de aanpak van energiearmoede effectief en gericht worden ingezet, zodat deze bij de huishoudens terecht komen die hier de meeste baat bij hebben. Om een uitspraak te kunnen doen over de effectiviteit van de maatregelen, maken we een inschatting van: − de besparing op de energierekening per geïnvesteerde euro door de gemeente; − de verwachte energiebesparing per geïnvesteerde euro door de gemeente. Hiermee kunnen we de maatregelen vergelijken met andere maatregelen die worden ingezet om energiearmoede tegen te gaan, namelijk de energietoeslag en het isoleren van woningen.
Effectiviteit: besparing op de energierekening Een vorm van effectiviteit is de besparing op de energierekening gedeeld door de investering die de gemeente moet doen voor de maatregel. De effectiviteit van de energietoeslag is € 1,00 per geïnvesteerde euro door de gemeente. Dat betekent dat per geïnvesteerde euro door de gemeente, huishoudens € 1,00 ontvangen. Dit effect is wel maar eenmalig: het volgende jaar moet de toeslag weer uitgekeerd worden om huishoudens te ontzien. Bovendien levert het geen energiebesparing op. Een andere maatregel die gemeenten in kunnen zetten om energiearmoede tegen te gaan, is het isoleren van woningen. Het isoleren van een tussenwoning van label F naar B kost ca. € 11.000 en levert jaarlijks 310 m3 gasbesparing12 (€ 250-€ 540) op. De effectiviteit van het renoveren van woningen is dus € 0,02-€ 0,05 per geïnvesteerde euro van de gemeente. Dit lijkt minder groot dan van de energietoeslag, echter de maatregel werkt zo lang als de gerealiseerde energiebesparing duurt. Als het isoleren hiermee 15 jaar naar voren gehaald wordt, neemt de totale effectiviteit toe.
________________________________ 12
30
Bronnen voor de berekening: (Liander, 2018)en (Regionale klimaatmonitor, lopend-a).
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
Effectiviteit: energiebesparing op lange termijn Om de effectiviteit van de verschillende maatregelen met elkaar te kunnen vergelijken, hebben we een inschatting gemaakt van de duur dat de besparing op zal treden. Hierbij vergelijken we met een ‘referentiescenario’ zonder de gemeentelijke maatregel: − Voor het isoleren van woningen gaan we ervan uit dat de gemeente hierdoor vergelijkbare renovatiemaatregelen 15 jaar naar voren haalt. De looptijd is daarmee 15 jaar. − Voor de witgoedregeling zijn we uitgegaan van een gemiddelde levensduur van een wasmachine van 12 jaar (Consumentenbond, lopend). Huishoudens kopen niet vroegtijdig een nieuwe wasmachine, maar vervangen de wasmachine als deze kapot gaat met een energiezuinig model. − Bij koelkasten gaan we uit van een looptijd van de besparing van 5 jaar, ondanks dat we uitgaan van een gemiddelde levensduur van koelkasten van 15 jaar. Huishoudens met een koelkast die 10 jaar of ouder is, krijgen een tegoedbon voor een energiezuinige koelkast. We gaan ervan uit dat het huishouden zonder de tegoedbon na 5 jaar zelf een nieuwe (en zuinigere) koelkast had gekocht. − Bij het VvE-advies gaan we ervan uit dat de renovatie hiermee 3 jaar naar voren kan worden gehaald. De duur van de energiebesparing ten gevolge van de maatregel is dus 3 jaar.
− Het is moeilijk in te schatten hoe blijvend het effect op energiebesparing van een energiecoach of fixer is. We zijn ervan uitgegaan dat de besparing als gevolg van een bezoek van een energiecoach 1 jaar effect zal hebben. Omdat een fixer fysieke (kleine) maatregelen neemt, nemen we aan dat de besparing als gevolg daarvan 5 jaar effect heeft. In Figuur 8 drukken we de effectiviteit uit in energiebesparing (GJ) per geïnvesteerde euro door de gemeente, in plaats van in besparing op de energierekening. De reden hiervoor is dat we niet de ontwikkeling in de prijs van energie in de komende jaren niet voorspelbaar is. Figuur 8 – Effectiviteit van de maatregelen op basis van energiebesparing (in GJ) over de looptijd van de besparing
Effectiviteit energiebesparing op basis van de looptijd van de besparing (in GJ per huishouden per geïnvesteerde € door de gemeente per huishouden) referentie: renoveren label F naar label B referentie: energietoeslag witgoed (koelkast) witgoed (wasmachine) VvE-advies* energiecoaches fixers 0,0
0,1
0,2
0,3
GJ/€
* De besparing als gevolg van een VvE-advies is afhankelijk van welke maatregelen worden genomen. Het isoleren van een appartement in Zoetermeer met label F naar label B levert gemiddeld 255 m3 gasbesparing per jaar op.
31
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
Figuur 8 laat zien dat de effectiviteit van de witgoedregeling vergelijkbaar is met de effectiviteit van het renoveren van een woning met label F naar label B. Hierbij merken we op dat renoveren erg kostbaar is. Stel dat de gemeente de volledige SPUK-gelden (ca. € 1,4 miljoen) zou besteden aan het renoveren van label F-woningen naar label B, dan zouden slechts zo’n 130 huishoudens geholpen kunnen worden. De effectiviteit van een energietoeslag is 0, omdat een energietoeslag niet zorgt voor besparing op de energierekening. Het VvE-advies is in potentie een zeer effectieve maatregel. Aan het VvE-advies zelf kunnen we geen energiebesparing koppelen, maar als de VvE naar aanleiding van het advies tot actie overgaat, kan dit een flinke besparing op de gasrekening opleveren. Ter illustratie: het isoleren van een appartement in Zoetermeer met label F naar label B levert 255 m 3 gasbesparing per jaar op. Omdat de maatregel alleen indirect effect heeft, hebben we deze gearceerd in de figuur. Tot slot zijn er de energiecoaches en fixers. Het effect op energiebesparing van een energiecoach of fixer is zeer onzeker en kan per huishouden sterk verschillen, omdat dit afhankelijk is van zowel de woning als gedrag. We gaan bij beide maatregelen uit van dezelfde energiebesparing. Met name bij gedragtips is het moeilijk in te schatten of de besparing ook blijvend van aard zal zijn.
We zijn er hier van uitgegaan dat de besparing als gevolg van een bezoek van een energiecoach 1 jaar effect zal hebben en de besparing als gevolg van een bezoek van een fixer 5 jaar. De kosten voor energiecoaches zijn lager dan voor fixers. Dit komt doordat energiecoaches vrijwilligers zijn, terwijl fixers betaald worden per bezoek. De langere looptijd van de besparing ten gevolge van fixers weegt op tegen de hogere kosten.
3.7
Overzicht van de kosten en opbrengsten De gemeente Zoetermeer kan met verschillende maatregelen tegemoet komen aan de verschillende doelgroepen waar energiearmoede speelt. Daarnaast sluiten deze maatregelen aan bij de huidige aanpak en versterken deze (VvE’s, energiecoaches). Additioneel kan de gemeente een nieuwe regeling opstellen gericht op witgoed. Tabel 12 geeft per maatregel de doelgroep, kosten en opbrengsten (in termen van energiebesparing) weer. De gemeente kan dit overzicht gebruiken bij het verdelen van middelen over de maatregelen. Bij het berekenen van de jaarlijkse besparing op de energierekening, hanteren we de volgende energieprijzen: − energieprijs huishoudens met een contract van voor 1 juli 2021: € 0,80/m3 gas en € 0,15/kWh elektriciteit; − energieprijs huishoudens die in januari 2022 een contract afsloten: € 1,74/m3 gas en € 0,40/kWh elektriciteit (Milieu Centraal, lopend).
32
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
Tabel 12 – Overzicht van de kosten en opbrengsten van de maatregelen Maatregel
Doelgroep
Kosten
Verwachte jaarlijkse besparing per huishouden
Energiecoaches
Sociale huurders en doelgroep armoede/welzijnswerk
Training energiecoaches: − € 40.000 projectleider − € 1.000 per energiecoach
Kan per huishouden sterk verschillen, door zowel de woning als gedrag. Met name bij de gedragstips is de energiebesparing moeilijk in te schatten en of deze ook blijven van aard zal zijn.
Fixers: − € 180 per fix-bezoek van 1,5 uur
Inschatting: 55 m3 gas 225 kWh elektriciteit € 75-€ 180 per jaar
Advies VvE’s
Witgoed
VvE’s in Meerzicht, Driemanspolder, Palenstein, Dorp en Buytenwegh
− −
Huishoudens met een ZoetermeerPas
−
−
− −
33
€ 18.500 campagne € 75.000 procesbegeleiding € 10.000 per energieadvies
Afhankelijk van welke maatregelen als gevolg van het advies genomen worden.
€ 40.000 procesondersteuning € 250 per waardebon koelkast € 250 per waardebon wasmachine
Koelkast: 170 kWh € 25-€ 70 per jaar
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
Ter illustratie: het isoleren van een appartement in Zoetermeer met label F naar label B levert jaarlijks 255 m3 gasbesparing op (€ 205-€ 445).
Wasmachine: 50 kWh € 8–€ 20 per jaar
Literatuur CBS. 2021. Energiearmoede in Zuid-Holland in 2018 [Online]. Available: https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/16/energiearmoede-in-zuid-holland2018 [Accessed]. CE Delft, 2021. Energiearmoede in de warmtetransitie: Onderzoek naar beleidsinstrumenten. Delft, CE Delft. Consumentenbond. lopend. Miele favoriet in huis [Online]. Available: https://www.consumentenbond.nl/nieuws/2014/miele-favoriet-inhuis#:~:text=Levensduur,en%20wasmachine%20na%2012%20jaar. [Accessed]. DEZo. lopend. Stroom van de Zoetermeerse zon: Collectieve zonneparken in Zoetermeer [Online]. Available: https://dezo.eu/zonneparken/ [Accessed]. Energiebox. lopend. Geld besparen door bewust energiegebruik [Online]. Available: https://energiebox.org/ [Accessed oktober/29/2021]. Europa Decentraal. lopend. Staatssteun [Online]. Available: https://europadecentraal.nl/onderwerp/staatssteun/ [Accessed]. Gemeente Amsterdam. lopend. De FIXbrigade fikst je kieren [Online]. Available: https://www.nieuwamsterdamsklimaat.nl/initiatieven/de-fixbrigade-fikst-je-kieren [Accessed]. Gemeente Zoetermeer, 2021. Warmtevisie Zoetermeer: Transitievisie warmte. Zoetermeer, Gemeente Zoetermeer. Gemeente Zoetermeer. lopend-a. Bijstandsnormen [Online]. Available: https://www.zoetermeer.nl/bijstandsnormen/ [Accessed]. Gemeente Zoetermeer, lopend-b. Huishoudens - 2019 - Zoetermeer. Gemeente Zoetermeer. lopend-c.
ZoetermeerPas [Online]. Available: https://www.zoetermeer.nl/zoetermeerpas [Accessed]. Liander, 2018. Potentiële energiebesparing na isolatiemaatregelen (niet openbaar). Liander. Milieu Centraal, lopend-a. Energierekening. Milieu Centraal. lopend-b. Koelkasten en vriezers [Online]. Available: https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/koelkasten-envriezers/ [Accessed]. Milieu Centraal. lopend-c. Repareren of vervangen? [Online]. Available: https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/repareren-ofvervangen/ [Accessed]. Milieu Centraal. lopend-d. Wasmachine [Online]. Available: https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/wasmachine/ [Accessed]. MinBZK, 2021a. Gemeentebrief middelen aanpak energiearmoede. Den Haag, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). MinBZK, 2021b. Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2022. Den Haag, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). MinBZK, 2022. Kamerbrief Beroep op CW Artikel 2.27 ten behoeve van de bestrijding van energiearmoede via gemeenten (25 mei 2022). Den Haag, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Movisie, 2022. Energiearmoede : Een journalistiek onderzoek naar oorzaken, impact en oplossingsrichtingen van energiearmoede.
Utrecht, Movisie. PBL, 2020. Startanalyse aardgasvrije buurten: Gemeenterapport met toelichting bij tabellen met resultaten van de Startanalyse. Den Haag, Planbureau voor de Leefomgeving.
34
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
PBL, 2021. Energieverbruiksmanagers in Nederland: Energie besparen met de slimme meter. Den Haag, Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). PIANOo, lopend. Drempelbedragen Europees Aanbesteden. Regionale klimaatmonitor, lopend-a. Woningen -2020 - Zoetermeer. Regionale klimaatmonitor, lopend-b. Woningen - Zoetermeer. Rijksoverheid. lopend. Regionale klimaatmonitor [Online]. Den Haag: Rijkswaterstaat. Available: https://klimaatmonitor.databank.nl/ [Accessed 2022]. RVO, 2020. Lange Termijn Renovatiestrategie: Op weg naar een CO2-arme Gebouwde Omgeving. Den Haag, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). SCP, 2021. Kwesties voor het kiezen: Analyse van vijf urgente maatschappelijke vraagstukken voor de komende kabinetsperiode. Den Haag, Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). TNO, 2021a. De feiten over energiearmoede in Nederland : Inzicht op nationaal en lokaal niveau. Amsterdam, TNO EnergieTransitie. TNO, 2021b. Over het effect van hoge gasprijzen op energiearmoede. Amsterdam, TNO. Vestia, lopend. Gratis advies van een energiecoach. WHO, 2018. WHO Housing and Health Guidelines. Geneva, World Health Organization (WHO).
35
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
A Energiearmoede-indicatoren op buurt-/wijkniveau Tabel 13 laat zien hoe de buurten en wijken van Zoetermeer scoren op de verschillende energiearmoede-indicatoren. Als de indicatoren op buurtniveau beschikbaar zijn, geven we de indicatoren op dit schaalniveau weer. Zo niet, dan laten we de gegevens op wijkniveau zien. Tabel 13 - Overzicht van de energiearmoede-indicatoren voor de verschillende buurten in Zoetermeer Betaalbaarheid Hoge energiequote
Verborgen energiearmoede
Laag inkomen Laag inkomen en Laag Inkomen & huis & hoge huis met relatief met relatief lage energiekosten lage energieenergiekwaliteit & kwaliteit onderconsumptie
Wijknaam
Buurtnaam
Buitengebied
Balijbos
Onbekend
Onbekend
BuitengebiedWest
Onbekend
Onbekend
Meerpolder
Onbekend
Onbekend
Scheidingszone
Onbekend
Onbekend
Van Tuyllpark
Onbekend
Onbekend
Westerpark c.a.
Onbekend
Onbekend
Buytenwegh de Buytenwegh Leyens De Leyens
9 2
Centrum
Dorp
7
4
8
Driemanspolder
7
2
12
Palenstein
10
5
24
Stadscentrum
3
1
4
Industriegebied Hoornerhage c.a.
10
4
Meerzicht-Oost
11
Meerzicht-West
7
Noordhove-Oost
Meekomen met de energietransitie Eigenaren van huis met relatief lage energiekwaliteit dat ze niet zelf kunnen verduurzamen
Huurders van huis met relatief lage energiekwaliteit dat ze niet zelf kunnen verduurzamen
% van alle huishoudens 5
Onbekend
8
Onbekend
7
5
0,7
23
36
1
4 0,4
13
10
6
0,9
24
Onbekend
7
21
1,2
23
35
4
13
3
2
1
0,2
17
14
NoordhoveWest
4
3
0
OosterheemNoord-Oost
Onbekend
Onbekend
0
0,0
7
1
OosterheemZuid-West
2
2
0
Lansinghage c.a. Rokkehage c.a. Zoeterhage c.a. Meerzicht Noordhove
Oosterheem
36
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
Betaalbaarheid Hoge energiequote
Verborgen energiearmoede
Laag inkomen Laag inkomen en Laag Inkomen & huis & hoge huis met relatief met relatief lage energiekosten lage energieenergiekwaliteit & kwaliteit onderconsumptie
Wijknaam
Buurtnaam
Rokkeveen
Rokkeveen-Oost
2
1
0
RokkeveenWest
2
1
0
SeghwaertNoord-Oost
5
3
4
SeghwaertZuid-West
4
2
5
5
3
6
Seghwaert
Zoetermeer
Meekomen met de energietransitie Eigenaren van huis met relatief lage energiekwaliteit dat ze niet zelf kunnen verduurzamen
Huurders van huis met relatief lage energiekwaliteit dat ze niet zelf kunnen verduurzamen
0,7
22
28
0,3
33
30
0,5
20
23
% van alle huishoudens
Bron: (CBS, 2021, TNO, 2021a).
Uit Tabel 13 kunnen we afleiden dat energiearmoede als betaalbaarheidsprobleem relatief het vaakst voorkomt in de buurten Palenstein en Meerzicht-Oost. In deze buurten spenderen huishoudens een groot deel van hun inkomen aan de energierekening en wonen relatief veel huishoudens met een laag inkomen in een huis met een lage energiekwaliteit. Ook in Buytenwegh wonen relatief veel huishoudens (met een laag inkomen) die een groot deel van hun inkomen kwijt zijn aan de energierekening. Het aandeel huishoudens met een laag inkomen dat in een huis met een lage energiekwaliteit woont is in deze buurt echter niet zo groot. In bovengenoemde buurten (Palenstein, Meerzicht-Oost, Buytenwegh) is het percentage sociale huurwoningen hoger dan het Zoetermeerse gemiddelde (zie Tabel 14 in Bijlage B). De kwaliteit van de woningen in Buytenwegh is echter beter dan in de andere buurten waar energiearmoede veel lijkt voor te komen (Bijlage B). Andere buurten waar energiearmoede als betaalbaarheidsprobleem relatief meer voorkomt zijn Meerzicht-West, Dorp, Driemanspolder en de wijk Industriegebied. Verborgen energiearmoede komt relatief het meest voor in de wijk Meerzicht. Huishoudens met verborgen energiearmoede verbruiken minder energie dan wordt verwacht op basis van woningkenmerken.
In de wijk Seghwaert zijn relatief veel bewoners van een huis met een lage slechte energiekwaliteit die niet beschikken over de financiële middelen om de woning te verduurzamen. In de wijken Buytenwegh de Leyens en Meerzicht is het aandeel huurders dat niet mee kan komen met de energietransitie het hoogst.
37
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
B Gegevens over isolatieniveau en eigendomsstatus Figuur 9 – Energielabels (definitief en voorlopig volgens NEN7120) van de gebouwen in Zoetermeer
Bron: Startanalyse (PBL, 2020).
38
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
Tabel 14 – Eigendomsstatus van woningen in de verschillende Zoetermeerse buurten (gegevens 2020) Aantal woningen Wijknaam
Buurtnaam
Koop
Sociale huur
Buitengebied
Balijbos
?
?
BuitengebiedWest
39
0
Meerpolder
30
0
Scheidingszone
?
?
Van Tuyllpark
?
Westerpark c.a.
Eigendom onbekend
Totaal
Percentage sociale huur
?
?
10
?
10
0
49
0%
0
0
30
0%
?
?
8
?
?
?
?
3
?
40
0
2
0
42
0%
Buytenwegh de Leyens
Buytenwegh
1.893
2.603
237
0
4.733
55%
De Leyens
2.711
962
700
0
4.372
22%
Centrum
Dorp
1.702
619
258
0
2.579
24%
Driemanspolder
1.742
752
922
0
3.416
22%
Palenstein
731
1.995
84
0
2.810
71%
Stadscentrum
523
1.100
1.073
55
2.750
40%
Hoornerhage c.a.
57
0
3
0
60
0%
Lansinghage c.a.
33
0
9
0
42
0%
Rokkehage c.a.
37
15
5
0
57
26%
Zoeterhage c.a.
?
?
?
?
17
?
Meerzicht-Oost
1.243
1.678
186
0
3.107
54%
Meerzicht-West
2.005
1.963
209
0
4.177
47%
Noordhove-Oost
1.511
357
210
0
2.099
17%
Noordhove-West
801
605
0
0
1.406
43%
OosterheemNoord-Oost
3.639
2.183
303
0
6.065
36%
OosterheemZuid-West
1.870
598
25
0
2.493
24%
Rokkeveen-Oost
3.659
1.031
464
0
5.153
20%
Rokkeveen-West
2.215
984
316
0
3.516
28%
SeghwaertNoord-Oost
2.309
1.291
352
0
3.913
33%
Seghwaert-ZuidWest
2.024
1.420
71
0
3.551
40%
30.897
20.097
5.377
87
56.458
36%
Industriegebied
Meerzicht Noordhove Oosterheem
Rokkeveen Seghwaert
Gemeente Zoetermeer Bron: Regionale klimaatmonitor.
39
Overige verhuur
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
C Mogelijke maatregelen voor energiebesparing In deze bijlage gaan we in op mogelijke maatregelen die een gemeente kan inzetten om energiebesparing te realiseren bij huishoudens met energiearmoede.
Voorwaarden SPUK Een voorwaarde aan de SPUK die de gemeente Zoetermeer ontvangt van het Rijk is dat energiearmoede wordt tegengegaan door middel van energiebesparing. Energiebesparing is niet de enige manier om energiearmoede tegen te gaan; dit kan bijvoorbeeld ook door het bieden van financiële ondersteuning bij het betalen van de energierekening. Daarvoor is een aparte eenmalige compensatieregeling door het Rijk opgezet (Energietoeslag lage inkomens). Ook moet de gemeente bij het inzetten van de SPUK rekening houden met de Europese staatssteunregels. Vanwege de mogelijke verstoring van de mededinging op de Europese markt, is staatssteun aan ondernemingen in principe verboden (Europa Decentraal, lopend). Een gevolg hiervan is dat de gemeente geen maatregelen mag uitvoeren bij corporatiewoningen die de woningwaarde verhogen, zoals glasisolatie. Hoe het geld van de SPUK wordt ingezet is een combinatie van een maatregel voor energiebesparing, het type ondersteuning, de doelgroep en hoe de doelgroep wordt bereikt. In de paragrafen hierna gaan we verder in op deze onderdelen.
C.1
Maatregelen voor energiebesparing Tabel 15 geeft een overzicht van verschillende fysieke maatregelen waarmee huishoudens energie kunnen besparen. Tabel 15 - Fysieke maatregelen om energie te besparen
40
Fysieke maatregelen
Beschrijving van de maatregel
Voordelen
Aandachtspunten
Isolatiemaatregelen
Isoleren van spouwmuur, vloer en dak en plaatsen van hr++-glas.
−
Groot effect en gas/warmtebesparing.
−
Hoge kosten.
Alternatieve warmte-installatie
Plaatsen van (hybride) warmtepomp, aansluiten op warmtenet.
−
(Hybride) warmtepompen zijn veel energiezuiniger dan de hr-ketel.
− −
Hoge kosten. Warmtenet zorgt niet voor energiebesparing als dit niet ook gepaard gaat met isolatie.
Energiezuinige apparatuur
Energiezuinige witgoed (koelkast, wasmachine) of andere apparaten.
−
Besparing op elektriciteitsverbruik.
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
Fysieke maatregelen
Beschrijving van de maatregel
Voordelen
Aandachtspunten
Kleine energiebesparende maatregelen
Tochtstrips, radiatorfolie, kozijnfolie, waterzijdig inregelen cv-installatie.
−
Lage kosten.
−
Relatief klein effect op energiebesparing.
Opwek hernieuwbare energie
Zonnepanelen (bijv. collectief zonnepanelendak), zonneboilers.
−
Zonnepanelen: besparing elektriciteitsverbruik. Zonneboilers: besparing gasverbruik.
−
Hoe zorg je dat huurders hiervan profiteren?
−
Voorbeeld van isolatiemaatregelen uit Den Haag: Aanpak ‘doorwaai’-woningen Sommige corporatiewoningen staan op de planning voor groot onderhoud maar zijn nog niet aan de beurt. In Moerwijk in Den Haag worden deze woningen tocht- en kierdicht gemaakt en met raamfolie tijdelijk extra geïsoleerd.
Tabel 16 laat zien welke maatregelen bewoners helpen om zelf hun energiegebruik terug te dringen (bewustwording, gedrag). Tabel 16 – Maatregelen die bewoners helpen om zelf te sturen op hun energiegebruik (bewustwording)
41
Maatregelen die bewoners helpen om zelf te sturen op hun energiegebruik (bewustwording)
Beschrijving van de maatregel
Voordelen
Aandachtspunten
Energieadvies door energiecoaches/ energieloket
Energiecoaches kunnen huishoudens helpen met tips om energie te besparen.
Energiecoaches kunnen worden ingezet: − voor groepen die moeite hebben om actief deel te nemen aan de energietransitie, bijvoorbeeld vanwege een taalachterstand; − om huishoudens te ondersteunen goed om te gaan met nieuwe apparatuur na een renovatie; − om huishoudens op de hoogte te brengen van subsidieregelingen;
−
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
levert meestal een kleine energiebesparing/ toename in wooncomfort op. Werkelijke energiebesparing (en hoe lang deze wordt volgehouden) is moeilijk te voorspellen;
Energiedisplays
Onderzoek van het PBL (2021) laat zien dat energiedisplays in combinatie met slimme meters energiebesparing kunnen stimuleren door feedback aan huishoudens te geven over hun energiegebruik.
− −
−
2,2% besparing elektriciteit; 6,9% besparing gas; kosten kunnen in ene jaar worden terugverdiend (PBL, 2021).
−
energiedisplays zijn wellicht moeilijk te begrijpen.
Voorbeelden van energieadvies door energiecoaches uit Arnhem en Leeuwarden De Arnhemse aanpak energiearmoede ondersteunt huishoudens bij het verlagen van de energierekening. In de aanpak wordt samengewerkt met Energiebank Arnhem. De aanpak is gericht op gedragsverandering en energiebesparende maatregelen die weinig investering vragen. Hierbij is er oog voor de persoonlijke en financiële omstandigheden. Daarnaast sluit Arnhem aan bij lopende projecten in wijken en buurten (bijvoorbeeld op het gebied van de fysieke leefomgeving) en wordt samenwerking gezocht met partijen in het sociale domein. De energiecoach komt twee keer langs bij de deelnemende huishoudens. De energiecoaches van het Energieloket Leeuwarden geven advies en kleine energiebesparende maatregelen waarmee huishoudens energie kunnen besparen. Het advies is gratis voor minima. Naast kleine maatregelen als tochtstrips en radiatorfolie, wordt ook samengewerkt met de cv-dokters die de centrale verwarming waterzijdig inregelen.
C.2
Type ondersteuning Er zijn verschillende manieren waarop de gemeente Zoetermeer huishoudens kan ondersteunen bij het nemen van de hierboven beschreven energiebesparingsmaatregelen. Tabel 17 gaat in op mogelijkheden waarop Zoetermeer de middelen van de SPUK-regeling in kan zetten. Tabel 17 – Type ondersteuning Type ondersteuning
Voordelen
Aandachtspunten
Lening
Kan specifiek ingericht worden voor woningeigenaren: − die geen financiële ruimte hebben en niet kredietwaardig zijn; − in wijkaanpakken.
−
− − −
42
Subsidie
Kan specifiek ingericht worden voor bepaalde doelgroepen.
Voucher (tegoedbon)
Geen voorinvestering nodig en wordt vóór het treffen van maatregelen toegekend.
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
−
Dit type ondersteuning is vooral gericht op woningeigenaren. Energiearmoede komt in deze doelgroep relatief minder vaak voor. Ook zijn leningen niet altijd bereikbaar voor huishoudens met lage inkomens. Huishoudens moeten vaak aan een inkomenstoets voldoen. Soms is er een leeftijdsgrens, waardoor ouderen geen lening kunnen afsluiten. Zitten huishoudens bij verhuizing vast aan lening van het vorige huis? Vereist voorinvestering en onzekerheid bij huishoudens of zij de subsidie daadwerkelijk zullen ontvangen.
Type ondersteuning
Voordelen
Aandachtspunten
Ontzorging (bijv. gebouwgebonden verduurzamingsdienst/one-stop-shop)
Eén organisatie levert alle diensten voor woningverduurzaming (van advies en planning tot uitvoering en nazorg). Dit zorgt voor een integraal advies/renovatieplan voor de woning (SCP, 2021).
Renovaties zijn gericht op woningeigenaren. Energiearmoede komt relatief minder bij deze doelgroep voor. Ontzorging kan ook in de vorm van zogenoemde ‘fixers’ of energieconciërges die kleinere energiebesparende maatregelen toepassen, zowel bij huurders als eigenaar-bewoners (zie kader).
Onderzoek/ondersteuning
Behalve subsidies/financiering, kan de gemeente woningeigenaren ook helpen door middel van onderzoek of ondersteuning, bijv. bij het aanvragen van leningen/subsidies. Voorbeeld: initiatief van de gemeente om inzicht te verschaffen (welke maatregelen leveren meer op dan ze kosten?) en handelingsperspectief te bieden m.b.t. verduurzaming bij VvE’s.
Voorbeeld van lening uit Den Haag: Energiebespaarlening zonder rente Het Nationaal Warmtefonds biedt met de Energiebespaarlening financieringsmogelijkheden voor de verduurzaming van woningen. Er is ook een speciale Energiebespaarlening voor VvE’s beschikbaar. De rente van de Energiebespaarlening is laag. In de gemeente Den Haag kunnen eigenaar-bewoners zelfs een lening krijgen met 0% rente, omdat de gemeente de rente betaalt.
Voorbeeld van voucher/tegoedbon uit Den Haag: Duurzame Cadeaukaart voor Ooievaarspashouders De gemeente Den Haag biedt Ooievaarspashouders13 € 250 korting op een nieuwe, energiezuinige koelkast (jaarlijks verbruik van minder dan 163 kWh) door middel van een Duurzame Cadeaukaart.
Voorbeeld van ontzorging uit Amsterdam en Apeldoorn: de FIXbrigade en energieconciërges De FIXbrigade is in 2018 gestart. De fixers geven bij bewoners van Amsterdam Oost informatie over energiebesparing en voeren kleine energiebesparende maatregelen uit. Ze zijn in te schakelen voor verschillende activiteiten: − Het uitvoeren van kleine isolatiemaatregelen (zoals kitten, tochtstrippen, radiatorfolie, brievenbusborstel, roosters in de vensterbank, ledlampen, etc.). − Het waterzijdig inregelen van de cv-installatie, waardoor het cv-water gelijkmatig wordt verspreid over de verwarmingselementen. Dit is zuiniger in verbruik en zorgt voor meer comfort in huis, doordat de verschillende ruimtes gelijktijdig op temperatuur komen. − Het maken van een infraroodscan van de woning (bij minder dan vijf graden), waardoor zichtbaar wordt waar warmte via kieren en gaten ontsnapt. Voor mensen met een laag inkomen zijn de materialen en uitvoering gratis, anderen betalen een geringe vergoeding. Het project is in 2021 opgeschaald en uitgebreid met een leerwerktraject, waarbij werkzoekenden en stagiairs opgeleid worden tot fixers (Gemeente Amsterdam, lopend).
________________________________ 13
De Ooievaarspas biedt korting op allerlei activiteiten voor inwoners van Den Haag, Leidschendam-Voorburg en Rijswijk met een laag inkomen.
43
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
Energieconciërges De gemeente Apeldoorn laat in alle wijken een energieconciërge langsgaan. Deze persoon neemt materialen (zoals ledlampen, een waterbesparende douchekop en radiatorfolie) mee en voeren direct verbeteringen uit. Voor de bewoner is dit gratis. De energieconciërges zijn in dienst van particuliere energiecoöperaties. De communicatiemethode die het meest effectief bleek, was aanbellen: de mensen van de energiecoöperatie voerden met circa 75% van de bewoners van een appartementencomplex een gesprek aan de voordeur. De helft maakte daarbij een afspraak voor de energieconciërge (Movisie, 2022).
Voorbeeld van ontzorging uit Tilburg: De Klimaatklussers Stichting De Klimaatklussers is een vrijwilligersorganisatie die helpen bij het isoleren van oude woningen in Tilburg, bij mensen die het niet kunnen betalen. De Klimaatklussers isoleren veel buitengevels aan de achterzijde van de oude woningen, kopgevels en aanbouwen. Zij geven gratis advies en helpen mensen gratis bij het isoleren.
C.3
Doelgroep en hoe deze te identificeren en bereiken De gemeente kan verschillende maatregelen inzetten voor andere doelgroepen. Eigenaarbewoners kunnen bijvoorbeeld gebaat zijn bij een subsidie of voucher voor het nemen van isolatiemaatregelen, maar huurders kunnen slechts in beperkte mate zelf verbeteringen doorvoeren. De gemeente kan zich in haar aanpak energiearmoede richten op verschillende doelgroepen: — eigenaar-bewoners; • op basis van inkomensgrens/bijstand; • op basis van wijk/buurt; • onderscheid in appartementen (VvE’s) en eengezinswoningen. — huurders; • in de sociale huursector; • in de particuliere huursector. — particuliere verhuurders; — woningcorporaties. Manieren om huishoudens met energiearmoede te identificeren/bereiken: — langs de deur gaan; — brief; — digitale nieuwbrief; — telefonisch; — energieloket. Organisaties die kunnen helpen met het identificeren/bereiken van huishoudens met energiearmoede: — woningcorporaties; — energiemaatschappijen; — energiecoöperatie/bewonersinitiatieven; — huurdersverenigingen; — voedselbank; — welzijnswerkers/sociaal werkers; — wijkteams; — schuldhulpverlening/vroegsignalering; — buurthuizen/bibliotheken.
44
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
C.4
Andere mogelijke maatregel: herprioriteren renovatieplannen woningcorporaties Een andere mogelijke maatregel die door de projectgroep werd voorgesteld om energiebesparing te realiseren bij huishoudens met energiearmoede, is het aanpassen van de renovatieplanningen van woningcorporaties zodat complexen of woningen met een slecht energielabel en die huisvesting bieden aan huishoudens met de laagste inkomens als eerst aan de beurt komen. Met andere woorden: herprioriteren van de renovatieplannen en huishoudens met energiearmoede in de volgorde naar voren halen. De reactie van de woningcorporaties in Zoetermeer hierop is dat dit onwenselijk is, onder andere doordat zij al per complex, en dus niet per woning, renoveren. Bovendien mogen woningcorporaties de inkomensgegevens voor de jaarlijkse huurverhoging niet ergens anders voor gebruiken. Door deze factoren is maatwerk voor huishoudens met een hoog risico op energiearmoede maar zeer beperkt mogelijk. Woningcorporaties baseren hun renovatieplanningen al op de gemiddelde energielasten per complex/het energielabel, het ervaren wooncomfort van huurders en de samenhang met noodzakelijke onderhoudswerkzaamheden en natuurlijke vervangingsmomenten. Bovendien zijn recentelijk tussen het Rijk en Aedes afspraken gemaakt om corporatiewoningen met de energielabels E, F en G voor 2029 te renoveren.
De complexen met de hoogste energielasten en/of slechtste energielabels worden dus al als één van de eersten aangepakt. Ook heeft bijna de hele doelgroep van woningcorporaties een laag inkomen (bij het aangaan van het huurcontract).
45
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022
D Verantwoording: SiSa-systematiek De gemeente Zoetermeer moet achteraf via de SiSa (Single information Single audit) systematiek aangeven hoe de middelen zijn ingezet. De verantwoording vindt plaats in de jaarrekening van de gemeente en wordt gecontroleerd door de accountant. Het gaat daarbij om de activiteiten die zijn ingezet om huishoudens te ondersteunen (MinBZK, 2021b). In onderstaand kader geven we de SiSa-indicatoren weer.
Kader - SiSa-indicatoren Voor het jaar 2022 respectievelijk tot en met 31 december 2023: 1. Het aantal huishoudens in huurwoningen aan wie energiebesparende voorzieningen zijn verstrekt die kunnen leiden tot vermindering van energiegebruik/de energierekening; - aard van de controle: n.v.t. 2. Het aantal huishoudens in koopwoningen aan wie energiebesparende voorzieningen zijn verstrekt die kunnen leiden tot vermindering van energiegebruik/de energierekening; - aard van de controle: n.v.t. 3. Besteding (jaar T) van de onder indicator 01 en 02 gemoeide kosten; - aard van de control R. 4. Cumulatieve besteding (tot en met jaar T) van de onder indicator 01 en 02 gemoeide kosten; - aard van de controle n.v.t. 5. Het aantal huishoudens dat ondersteuning –bijvoorbeeld via advies aan huis- heeft gekregen in de vorm van advies over vermindering van het energiegebruik voor zijn specifieke woningen waar de bewoner direct zijn/haar energieverbruik mee heeft kunnen verminderen.; - aard van de controle n.v.t. 6. Besteding (jaar T) van de onder indicator 05 gemoeide kosten; - aard van de controle R. 7. Cumulatieve besteding (tot en met jaar T) van de onder indicator 05 gemoeide kosten; - aard van de controle: n.v.t. 8. Het aantal toegepaste maatregelen in de volgende categorieën: I. Aantal kleine gasbesparende maatregelen (w.o. radiatorfolie en tochtstrips) – aard van de controle n.v.t. II.
Aantal kleine elektriciteitsbesparende maatregelen (w.o. LED-lampen) – aard van de controle n.v.t. III. Aantal grote(re) gasbesparende maatregelen (w.o. dakisolatie, vloerisolatie, spouwmuurisolatie, etc.) – aard van de controle n.v.t. IV. Aantal grote(re) elektriciteitsbesparende maatregelen (w.o. vervangen koelkasten, wasmachines, etc.) – aard van de controle n.v.t. V. Aantal gegeven adviezen met directe verlaging energieverbruik/energierekening tot gevolg. – aard van de controle n.v.t. VI. Overige energierekening verlagende maatregelen – aard van de controle n.v.t.
46
220174 - Aanpak energiearmoede Zoetermeer – Juni 2022