Bijlage 12. 1200124 Bijlage 8 bij toelichting- Bouwhistorische Verkenning (1)

BOUWHISTORISCHE VERKENNING & WAARDESTELLING

VOORMALIG GEMEENTEHUIS Bingerdenseweg 15 Angerlo

Onderzoek i.o.v. Landgoed Bingerden NSW B.V.

04 augustus 2022

COLOFON Onderzoeksobject Voormalig gemeentehuis Angerlo Bingerdenseweg 15 6986 CE Angerlo Status Gemeentelijk Monument, nr. 73

MONUMENTEN ADVIES BUREAU

Eigenaar / Opdrachtgever Landgoed Bingerden NSW B.V.

bureau voor architectuur- en bouwhistorisch onderzoek, cultuurhistorische gebiedsanalyses, restauratie, onderhoud en bouwtechnisch onderzoek, publieksvoorlichting en publicaties over cultuurhistorie

Onderzoek en rapportage Ing. G. Korenberg, bnb

drs. C.J.B.P. Frank drs. F.A.C. Haans, bnb mw. drs. C.H.J.M. van den Broek drs. J. de Jong ing. G. Korenberg, bnb mw. drs. M. Lemmens D. Schaars MA Mw. C. Slui MA Mw. drs. L. Valckx

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het Monumenten Advies Bureau. NB: Op de afbeeldingen in deze rapportage kunnen auteursrechten van toepassing zijn. Wij zijn niet aansprakelijk voor schade, die voortkomt uit het ongeoorloofd gebruik van het beeldmateriaal in deze uitgave. Met betrekking tot het beeldmateriaal hebben wij ons best gedaan om alle rechthebbenden te achterhalen en deze te vermelden in de bijschriften dan wel de bronnen. Als u van mening bent dat uw beeldmateriaal zonder voorafgaande toestemming is gebruikt, neem dan contact met ons op. © Monumenten Advies Bureau – Nijmegen, 2022

blad 2  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Bredestraat 1 6542 SN NIJMEGEN tel: 024-3786742 info@monumentenadviesbureau.nl www.monumentenadviesbureau.nl

INHOUD 1 Inleiding ......................................................................................................... 4 2 Historische Context...................................................................................... 6 2.1 Klein Bingerden ............................................................................... 6 2.2 Het gemeentehuis van Angerlo .......................................................7 2.3 Kadastrale gegevens ........................................................................7 2.4 Bestek van het gemeentehuis in 1912 ............................................ 14 2.5 Bouw van het gemeentehuis ......................................................... 18 2.6 Latere wijzigingen .......................................................................... 18 2.6.1 Uitbreiding met archief in 1971 .................................................. 19 2.6.2 Verbouwing 1977 ....................................................................... 20 2.6.3 Uitbreidingen in 1985, 1999 en 2001 ......................................23 2.7 Historische afbeeldingen ............................................................... 27 2.8 Architect Willem Honig ..................................................................33 2.9 Gemeentehuizen ...........................................................................

35 3 Beschrijving ................................................................................................ 39 3.1 Ligging en omgeving ..................................................................... 39 3.2 Hoofdvorm en daken .................................................................... 44 3.2.1 Historische voorbouw ............................................................... 44 3.2.2 Archiefruimte 1971 ..................................................................... 44 3.2.3 Kantoor en kantine 1985, 1999 en 2001 .................................... 44 3.3 Constructies ................................................................................... 48 3.3.1 Historische voorbouw ............................................................... 48 3.3.2 Uitbreidingen ..............................................................................52 3.4 Gevels ............................................................................................. 54 3.4.1 Gevels historische voorbouw - algemeen ................................ 54 3.4.2 Voorgevel ................................................................................... 54 3.4.3 Linker zijgevel ........................................................................ 58

3.4.4 Rechter zijgevel ...................................................................... 61 3.4.5 Achtergevel ............................................................................ 63 3.4.6 Gevels uitbreidingen ............................................................. 66 3.5 Interieur ......................................................................................... 69 3.5.1 Indeling en toegangen begane grond ..................................... 69 3.5.2 Indeling en toegang verdieping ................................................ 70 3.5.2 Afwerkingen en elementen ........................................................71 3.6 Terrein ............................................................................................ 94 3.6.1 Terreinbegrenzingen en relatie met omgeving ....................... 94 3.6.2 Terreinelementen................................................................... 95 4 Cultuurhistorische waardenbepaling ..................................................... 104 4.1 Bouw- en architectuurhistorische waarden ............................... 104 4.2 Situerings- en ensemblewaarde .................................................. 105 4.3 Cultuurhistorische waarden ........................................................ 105 4.4 Waardenstelling op onderdelen ..................................................

105 4.5 Toelichting waardengradaties ..................................................... 107 4.6 Waardenkaarten .......................................................................... 108 5 Conclusies en aanbevelingen ..................................................................... 111 5.1 Conclusies .......................................................................................111 5.2 Aanbevelingen................................................................................111 6 Bronnen en literatuur................................................................................ 113 6.1 Bronnen ......................................................................................... 113 6.2 Internet .......................................................................................... 113 6.3 Literatuur ....................................................................................... 113

 blad 3

1

INLEIDING

In mei 2021 kreeg het Monumenten Advies Bureau opdracht van Landgoed Bingerden NSW B.V. voor het opstellen van een bouwhistorische verkenning van het voormalig gemeentehuis van de vroegere gemeente Angerlo. Nadat de gemeente Angerlo met ingang van 2005 samenging met de gemeente Zevenaar heeft het voormalig gemeentehuis nog enkele jaren als dependance gefungeerd. De laatste jaren is het gebouw anti-kraak bewoond geweest. Landgoed Bingerden NSW B.V. wil de mogelijkheden onderzoeken om het gebouw en bijbehorend terrein een nieuwe bestemming te geven. In verband hiermee is het Monumenten Advies Bureau gevraagd de cultuurhistorische waarden van het gebouw in kaart te brengen. Veldwerk Het veldwerkonderzoek vond plaats op dinsdag 12 juli 2022 en had het karakter van een bouwhistorische verkenning. Het gebouw is zowel in- als uitwendig bekeken en gedocumenteerd, waardoor een goede indruk kon worden gekregen van de oorspronkelijke opzet en latere wijzigingen.

Daarnaast vond er aanvullend literatuur- en bronnenonderzoek plaats. Dit gebeurde aan de hand van relevante literatuur en websites, maar ook door het inzien van bouwtekeningen en ander archiefmateriaal. Dit materiaal is verzameld bij het bouwarchief van de gemeente Zevenaar, het Streekarchivaat de Liemers en Doesburg en het Gelders Archief. Rapport In dit rapport wordt de historische context beknopt beschreven in hoofdstuk 2. Hier wordt eerst een schets gegeven van de ontwikkeling van het terrein, om vervolgens toe te spitsen op het gebouw en bij de bouw betrokken partijen. In hoofdstuk 3 wordt een beschrijving van in- en exterieur (in woord en beeld) gepresenteerd. Hoofdstuk 4 geeft de monumentale waardestelling weer. De waardestelling gaat uit van hoofdlijnen, maar bezit tevens een toegepast gedeelte in de vorm van een getrapte waardestelling op onderdelen en details. Deze getrapte waardestelling is achter in het rapport ook in kleuren weergegeven op de in de bijlagen opgenomen tekeningen, conform de Richtlijnen voor Bouwhistorisch Onderzoek. Verder volgen in hoofdstuk 5 nog conclusies en aanbevelingen en is in hoofdstuk 6 een overzicht gegeven van relevante bronnen en literatuur.

Het Monumenten Advies Bureau hoopt met dit onderzoek met een heldere duiding van de monumentale kwaliteiten een zinvolle bijdrage te leveren aan de planvorming voor het complex, zodat de monumentale kwaliteiten van het gebouw op een maximaal mogelijke wijze worden gerespecteerd en waar mogelijk worden versterkt. Monumenten Advies Bureau – 04 augustus 2022 G. Korenberg, bouwhistoricus bnb

blad 4  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

 blad 5

2

gemeentehuis aanwezige boerderij Kroonenstein wordt hierop nog niet weergegeven. Ten aanzien van de vorm van de bebouwing is deze kaart niet betrouwbaar.

HISTORISCHE CONTEXT

In dit hoofdstuk wordt een beeld geschetst van de historie van het onderzochte gebouw vanuit verschillende invalshoeken. Hierbij wordt onder meer ingegaan op stedenbouwkundige en architectuurhistorische ontwikkelingen om het gebouw en zijn directe omgeving in zijn context te kunnen plaatsen. Daarnaast wordt ingegaan op de bouw en hierbij betrokken partijen. Vervolgens wordt aan de hand van diverse bronnen de ontwikkeling van het complex geschetst.

2.1

KLEIN BINGERDEN

Al in 970 werd Bingerden voor het eerst beschreven als een versterkte boerderij met een gracht die de boerderij moest beschermen tegen aanvallen vanaf de IJssel. De naam is waarschijnlijk ontstaan als samenvoeging van ‘binnen de gaarden’. In 1662 kwam het landgoed in bezit van Hermann van Pabst, een voorvader van de huidige eigenaren. De boerderijen Groot Bingerden en Klein Bingerden behoren als pachtboerderijen tot het landgoed Bingerden. Een kaart uit 1642 toont de IJssel bij Klein Bingerden. De tegenwoordig tegenover het voormalig blad 6  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Den IJsselstroom bij Klein Bingerden, 15 oktober 1642 door J. van Geelkercken. Bron: GA, nr. 5278-1650-66

In 1778 werd Bingerden geheel opgemeten (zie overzicht op voorgaande pagina). De weergave van de gebouwen op deze kaart is waarschijnlijk vrij betrouwbaar. Klein Bingerden wordt weergegeven als een eenvoudige rechthoekige boerderij. Bij de zuidoosthoek lijkt nog een zeer klein bouwdeel (plee?) te zijn weergegeven. Op wat grotere afstand ten zuidoosten staat een wat groter bouwdeel. Wat betreft het formaat zou dat een bakhuis kunnen zijn, al is de afstand tot de boerderij dan wel groot. De huidige boerderij Kroonenstein wordt op deze kaart aangeduid als ‘Die Herreberg’.

In 1912 werd met de heer van Bingerden, eigenaar van Klein Bingerden, overeen gekomen dat het complex zou worden vervangen door een nieuw gemeentehuis met logement en stalling.2

2.3

KADASTRALE GEGEVENS

Het kadastrale minuutplan 1811-1832 geeft ten westen van de boerderij ook een schuur weer. Ter plaatse van voornoemde ‘bakhuis’ wordt nu een hooiberg weergegeven. De percelen zijn allen eigendom van Rudolph Willem Jacob Pabst. Nr. 370 wordt aangeduid als ‘tuin’. Nr. 371 is ‘huis en erf’. Nr. 372 is ‘bosch’ en nr. 373 is ‘boomgaard. Het weiland ten oosten van het erf heeft nummer 363 en wordt aangeduid als ‘bouwland’. Gezien de ligging zal dit in gebruik zijn geweest bij Klein Bingerden. Uitsnede uit een opmeting van ‘Het Have Saedt en adelijke Huijs Bingerden’ uit september 1778. Bron: GA, nr. 0895-230-0001

2.2

HET GEMEENTEHUIS VAN ANGERLO

Na de totstandkoming van de mairie Angerlo in 1811 hield het gemeentebestuur zitting in boerderij Kroonestein, aan de overzijde van de Bingerdenseweg. Omstreeks 1845 verhuisde het ‘gemeentehuis’ naar de boerderij Klein Bingerden, waarin sinds 1812 ook tapperij ’t Wapen van Bingerden’ was gehuisvest.1 In 1885 werden herberg en gemeentehuis ingrijpend verbouwd. De gemeente had slechts een beperkt deel van het gebouw in gebruik. Geleidelijk ontstond de behoefte aan een groter gemeentehuis.

1 Bron: Roos (1995), p. 31.

2 Bron: Roos (1995), p. 31.

 blad 7

Een eerstvolgende kadastrale hulpkaart dateert uit 1852. Op deze hulpkaart werden door het Kadaster verschillende wijzigingen vastgelegd. Zo werd de schuur ten westen van de boerderij gesloopt en kreeg de boerderij zelf een uitbouw aan de westzijde. Ten zuidoosten wordt nog een klein bouwdeel weergegeven en ook de hooiberg is nog getekend.

Kadastrale hulpkaart A18 d.d. 28 augustus 1852. De hooiberg en vrijstaande schuur werden afgebroken. De boerderij kreeg een uitbouw aan de westzijde. Bron: Kadaster.

Uitsnede kadastraal minuutplan 1811-1832, gemeente Angerlo, sectie A, blad 02, waarop aan de bovenzijde de boerderij ‘Klein Bingerden’ zichtbaar is. Aan de onderzijde het landgoed ‘Groot Bingerden’. Bron: RCE

De kadastrale legger spreekt van ‘bijbouw’ in dienstjaar 1853. Het is dan eigendom van Baron Willem van Heeckeren Van Kell (1815-1914).3 Rond de boerderij werd een nieuw perceel afgescheiden. Dit kreeg het nieuwe nummer 463. 3 Kadastraal leggerartikel 107, bezittingen van Baron Willem van Heeckeren Van Kell.

blad 8  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Ook hierna werd het perceel door het Kadaster omschreven als ‘huis en erf’. Vanaf dienstjaar 1855 werd dit alleen ‘huis’, maar later opnieuw ‘huis en erf’. Het leggerartikel geeft voor dat dienstjaar aan: ‘vrijd. v. verpl. Cupiratie vrijdom’. De betekenis hiervan is niet bekend.

Een volgende kaart is ongedateerd. De kaart van de landgoederen in de gemeente Angerlo lijkt te zijn gebaseerd op het kadastraal minuutplan, maar uit het bij de boerderij geplaatste perceelnummer 463 blijkt dat de kaart na voorgaande kadastrale hulpkaart uit 1852 moet zijn vervaardig. De weergave van de bebouwing is nog op het minuutplan gebaseerd. kaart geeft ten opzichte van het kadastrale minuutplan meer detail ten aanzien van terreinstructuren en aanwezige beplanting. Ook ‘Kronestijn’ wordt op deze kaart weergegeven. Wat opvalt is het zeer onregelmatige verloop van de weg ter hoogte van Klein Bingerden. Voor het dienstjaar 1886 vermeldt het kadastrale eigendomsartikel ‘verbouw’.4 Voor dienstjaar 1913 vermeldt het eigendomsartikel ‘Uitg. in Erfp.’

Ongedateerde kaart van de landgoederen in de gemeente Angerlo (na 1852). De voor Klein Bingerden weergegeven situatie lijkt te zijn gebaseerd op het kadastraal minuutplan. Bron: GA, nr. 0895-235. 4 Kadastraal leggerartikel 277, regel 106 (bezittingen Willem van Heeckeren)

 blad 9

Kadastraal veldwerk A40 uit dienstjaar 1913. De boerderij wordt aangeduid als ‘huis in afbraak’. Bron: Kadaster.

Kadastrale hulpkaart A109 d.d. juli 1912. De percelen 370 en 463 werden samengevoegd tot het nieuwe perceel 740. Bron: Kadaster.

Kadastraal veldwerk A45 uit het dienstjaar 1914. Hier worden de nieuwe bouwdelen weergegeven. Aan de linkerzijde het ‘gemeentehuis’. Het rechterdeel wordt als ‘huis’ weergegeven. Aan de onderzijde de ‘Schuur’. Bron: Kadaster.

blad 10  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Kadastrale hulpkaart A136 d.d. juni 1928. Hier werd de bouw van het elektriciteitshuisje weergegeven. Bron: Kadaster.

Kadastrale hulpkaart A114 d.d. juli 1913. Het nieuw gemeentehuis is over de oude bebouwing geprojecteerd. Het perceel 740 werd nu weer in de twee percelen 773 en 774 gesplitst. Bron: Kadaster.

 blad 11

Kadastrale hulpkaart A146 d.d. mei 1945. De zuidoosthoek van het perceel werd samengevoegd met het ten zuiden gelegen bosperceel onder het nieuwe nummer 854. Bron: Kadaster.

blad 12  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Kadastrale hulpkaart A157 d.d. oktober 1956. De loods van Gemeentewerken werd toegevoegd. Daarvoor werd de perceelgrens iets verlegd. Bron: Kadaster.

Kadastrale hulpkaart A172 uit dienstjaar 1967. T.b.v. de verlegging van de Bingerdenseweg werd de noordzijde van het perceel afgesplitst. Bron: Kadaster.

Hierna vond een ruilverkaveling plaats. Het perceel wijzigde niet, maar kreeg het nieuwe (huidige) nummer H145. Hierna zijn nog wel veldwerken aangetroffen, maar hulpkaarten ontbreken in de archiefviewer van het Kadaster. Een eerste veldwerk d.d. septebmer 1974 toont de uitbreiding met een archiefruimte. Op dat moment wordt een kleine uitbouw naast het trappenhuis weergegeven. Het laatste veldwerk dateert uit 1979. Op dat moment is de kleine uitbouw verdwenen.

Deze hulpkaart A161 d.d. februari 1957 geeft nagenoeg dezelfde opzet weer, maar nu met het nieuwe perceelnummer 922. Bron: Kadaster.  blad 13

Kadstraal veldwerk H129 d.d. juni/augustus 1979. De uitbouw naast het trappenhuis is nu weer verdwenen. Bron: Kadaster.

2.4

Kadastraal veldwerk H130 d.d. september 1974. Hierop werd de aanbouw van het archief vastgelegd. Naast het trappenhuis is dan een kleine uitbouw aanwezig. Bron: Kadaster.

BESTEK VAN HET GEMEENTEHUIS IN 1912

Bouwtekeningen van de bouw in 1912 ontbreken. Wel werd het oorspronkelijke bestek aangetroffen. Dit was in juni 1912 opgesteld door architect W. Honig. Dit bestek geeft ook interessante informatie over het oorspronkelijke gebouw. De aanbesteding vond plaats op 27 juni. Het betrof: ‘Het Amoveeren van het bestaande en het bouwen van een Gemeentehuis annex een Koffiehuis met stalling enz.’. Op woensdag 19 juni vond nog een aanwijzing plaats. Uit de beschrijvingen in het bestek zijn de volgende punten te lezen:

blad 14  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

De vloer van het nieuwe gebouw kwam 40 cm hoger te liggen dan de bestaande vloer. Het peil van de stalling zou op het niveau van het terrein komen te liggen. De afbraak betrof het ‘geheele gebouw met stalling en privaatput uitgezonderd de kelder’. De bestaande kelders bleven dus behouden en zijn nog altijd aanwezig onder de linker voorhoek van het gebouw. Dat verklaart ook de licht gedraaide ligging en de wat vreemde toegang.

Her te gebruiken onderdelen Vervolgens noemt het bestek een groot aantal zaken die moeten worden hergebruikt en op welke plaats: Stenen: aan funderingen, voor keldermuren, als achterwerkers van de ‘buiten spouwmuren’, voor buitenmuren die worden behangen, voor privaatputten, voor troggewelven, voor ondervloeren en voor de vloer en muren van de stal. Nog herbruikbare dakpannen moesten voor de stal worden hergebruikt. De balken boven de oude secretarie en de balken boven de stallen dienden als vloerribben te worden hergebruikt. De balken boven het koffiehuis met woonkamers moesten worden hergebruikt voor zoldervloeren, voor de vloer van de secretarie, boven de secretarie en voor de vloeren onder houtgranietvloeren. Er dienden veertien kozijnen met binnendeuren te worden hergebruikt voor de woning- en zolderkamer (hier lijkt sprake van slechts één kamer).

Verder te herplaatsen: twee pompen, de onderste trap in de woning, de keldertrap met leuningen, drie schoorsteendeuren of kleppen op de zolder, een buitendeurkozijn in de keuken, zes raamkozijnen in de keuken, bordes raadzaal, raadzaal en zitkamer. Twee stel dubbele kastdeuren, een kelderkozijn met diefijzers, de deur van de varkensstal, drie staldeuren, de inrijdeuren, het varkenshok, de paardenbakken met ruiven en kleppen, de hooikistdeksel en de rembalken en battings voor de stal. Van al deze onderdelen zijn in de huidige situatie alleen de zes raamkozijnen nog herkenbaar. Omdat de balken alleen voor de begane grondvloer werden gebruik zijn geen duidelijke sporen van hergebruik aangetroffen.

Bouwvolgorde Ook over de bouwvolgorde gaf het bestek aanwijzingen. Het ‘achterhuis met logement’ moesten het eerst worden afgebroken. Vervolgens diende de stalling het eerst te worden opgebouwd, waarna een deel moest worden ingericht als tijdelijk verblijf voor de Secretaris. Hiervoor moest een tijdelijke vloer op regels worden aangebracht. Verderop in het bestek werd vermeld dat het werk aan het gemeentehuis op 1 november 1912 diende te worden opgeleverd. Alle overige delen dienden op 1 januari 1913 gereed te zijn.

Materialen Voor de ‘naamsteen’ boven de ingang diende Oberkirchener zandsteen te worden toegepast.  blad 15

Voor enkele binnenmuren dienden betonsteen van 22 x 11 x 6 cm te worden verwerkt. De muren op de zolder moesten van ‘vulcanische drijfsteen’ worden gemaakt. De muren van de ‘brandkluis’ moesten van klinkers en vuurvaste steen worden gemetseld. Het dak moest worden voorzien van ‘blauwe, platte eenkleurige pannen’ met bijpassende vorsten in ‘gekleurde’ portlandcement. De schoorstenen moesten worden ‘ingericht’ voor marmeren mantels, open schouwen en een keukenschoorsteen. Verder hierover: ‘voor schouwen te rekenen f 50,- voor kunstzandsteen. De pilasters van kleurige verblendsteen, waartusschen 12 m2 tegelbekleeding à f 4,- inkoop.’ De nieuw te maken muren werden specifiek genoemd, evenals het hierboven te maken gewelf tussen ijzeren liggers. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de gewelven boven de overige kelderruimtes bewaard bleven. In de keuken, gang, privaat van de woning en brandkluis dienden hard gebakken tegels te worden toegepast van f 4,- per m2. In de gangen en wc van het gemeente huis dienden tegels van f 5,- per m2. Naast de al eerder genoemde oude bakstenen dienden onder deze laatste vloeren ook nog een laag mondklinkers te worden toegepast. De veranda kreeg cementtegels van 30 x 30 cm. De wanden van de privaten en de keukenschouw werden voorzien van witte tegels. Op de topgevel van de entreepartij moesten ‘betonplaten’ van 45 x 15 cm worden toegepast.

Hardsteen diende te worden toegepast voor de volgende onderdelen: blad 16  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo



2 ballen op de stoep van 30 cm diameter



4 meter afdekband



1 stoepplaat van 230 x 170 cm bij de voordeur



1 trede van 230 x 13 cm bij de voordeur



2 neuten en een dorpel voor de voordeur



2 neuten en een dorpel voor de deur van de woning



2 neuten en een dorpel voor de keukendeur



4 schoorsteenmantels

Behalve de te betengelen buitenmuren moesten alle binnen- en buitenmuren worden beraapt met kalkmortel. De muren in de raadzaal, burgemeesterskamer, kamer van de secretaris, de keuken en de gelagkamer fijn over te berapen met fijn zand en de inwendige hoeken ‘hol te bewerken’. Hier werd het pleister dus ook als glad zichtwerk uitgevoerd. Overige muren in de gangen, keuken, gelagkamers, privaten, schoorstenen enz. ‘af te pleisteren’. Vermoedelijk betrof dit een iets minder gladde afwerking. Overige muren moesten worden afgewerkt met ‘boerenpleister’. De plafonds van de raadzaal, burgemeesterskamer en secretariskamer moesten worden uitgevoerd met een lijstindeling en geprofileerde plint. De ‘twee kamers’ en gelagkamer kregen perklijsten en alle overige ‘gangen, portiek, kamers, zolderkamers met schuin gedeelte enz. met vlakke plinten.’ Tot slot werd vermeld: ‘Alle stucadoorwerken helder wit op te leveren.’

In de meeste ruimte bleven de 16 cm brede vloerdelen (3 cm dik) in het zicht. Hiervoor diende zoveel mogelijk uit het oude gebouw te worden hergebruikt. In de raadzaal, de burgemeesterskamer en de secretariskamer kwamen vloeren van houtgraniet à f 4,50 per m2 naar keus van de directie. Het bestek omschrijft al de nog aanwezige voordeur met halfronde bovendorpel en tussenstijlen met ‘zijpanden’ met roeden. De deur met inleglijsten uit te voeren in Slavonisch eikenhout. Op de deur diende een deurklopper te worden aangebracht. Bij de buitendeur van de keuken diende een afdak te worden gemaakt. Later was hier een uitbouw aanwezig. Die uitbouw was dus niet volgens het oorspronkelijke plan en waarschijnlijk later tot stand gekomen. Deuren dienden als paneeldeuren met inleglijsten en panelen van eternitplaten te worden uitgevoerd. De raadzaal met dubbele deuren. Alles te voorzien van architraven en kroonlijsten.

opgenomen. Hierbij wordt genoemd dat één trap zich boven de kelderingang bevindt. Verder worden nog diverse kasten genoemd, een aanrecht, de uitvoering van de keuken schouw, privaten, kelderrekken en de veranda. Omdat deze onderdelen allen zijn verdwenen worden deze hier niet verder behandeld. Tot slot werden nog het nodige loodgieterswerk, smidswerk en glas-, verfen behangwerk genoemd. Het glaswerk op de begane grond diende te worden uitgevoerd met ‘wit Fransch glas, dubbele dikte’. De overige ramen van ‘enkel wit glas’. De ramen van de publicatie-kastjes met rijtuigspiegelglas. Het ‘raam boven de kluis te bezetten met gekleurd glas-in-lood à 12,- de m2.’ Deze kluis bevond zich tegen de rechter zijgevel.

In de kap dienden acht dakramen te worden geplaatst, waarvan twee van 165 cm breed en zes van 125 cm breed. Allen te voorzien van draairamen met roeden. De bovendorpels getoogd.

Kleuren voor het buitenwerk werden later opgegeven. Voor het binnenwerk werd een uitgebreide omschrijving gegeven: ‘al het binnenhoutwerk, uitgezonderd de bekapping en vloeren en het houtwerk van de stalling, bij de 1e oplevering te gronden, te stoppen, te plamuren, in de verf te schuren en bij de eind-oplevering van het onderhoud alles in het gemeentehuis en woning bij te verven, dekkend over verven, hierna in waterkleursel imitatie-eikenhout te schilderen, waarna 1 maal lakken met Eng. flatting en daarna overlakken met copallak.’ Alle zichtwerk in het interieur werd dus uitgevoerd met een eiken houtimitatie.

Voor de kelder werd een nieuwe grenen trap zonder stootborden gemaakt. Voor de zolder (verdieping) moesten twee bordestrappen worden gemaakt van vurenhout. De eerste trede uit te voeren als bloktrede. Voor de balusters werd een stelpost van f 0,35 per stuk

De knop van de in drie kleuren te schilderen vlaggestok moest worden verguld met dukatengoud op goudverf. Alle betengelingen moesten worden bespannen met ‘best Engelberger linnen, 1e soort.’ Daarna te beplakken met papier.

Op de verdieping dienden acht deuren te worden herplaatst.

 blad 17

2.5

BOUW VAN HET GEMEENTEHUIS

Op 27 juni 1912 werd een proces-verbaal van de aanbesteding opgesteld. Laagste inschrijver waren V. Leeming en Baring uit Velp voor f. 11.233. Tweede was Frederik Aalbers uit Gendringen voor f. 12.855. Op 6 juli 1912 werd de opdracht gegund aan Frederik Aalbers voor het inschrijfbedrag.

2.6

LATERE WIJZIGINGEN

Tot 1939 bleef de linker voorkamer als gelagkamer in gebruik.5 Door de afgelegen locatie was het echter niet aantrekkelijk om het logement uit te baten. Pogingen in 1940 om een nieuwe uitbater te vinden strandden en in 1942 werd een gewijzigd erfpachtcontract gemaakt. Daarin werd het mogelijk om ook het linkerdeel van het pand als gemeentehuis te gebruiken. De naam en het uithangbord met de tekst ’t Wapen van Bingerden moesten gehandhaafd blijven.6 In 1942 werd de vroegere gelagkamer toegankelijk gemaakt vanuit het gemeentehuis en als raadzaal in gebruik genomen. Er zullen daarbij enkele interne wijzigingen plaats hebben gevonden, maar gegevens hiervan ontbreken.

Detail uit de inschrijfbrief van Aalbers. Bron: SALD, Stukken Gemeente Angerlo, nr. 687.

Op 20 januari 1913 werd het nieuwe gemeentehuis feestelijk in gebruik genomen. Uit de uiteindelijke eindafrekening op 7 februari 1913 bleek dat de bouwkosten uitkwamen op f. 12.895,82. Een overschrijding van slechts f. 40,82.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het gemeentehuis op 10 oktober 1944 in beslag genomen door de Organisation todt. Deze verrichte grondwerkzaamheden langs de IJssel. Tijdens deze bezetting bood boerderij Kroonestein opnieuw onderdak aan het gemeentehuis.7 In 1948 en 1949 vond een grotere verbouwing plaats, waarbij schade werd hersteld en het gebouw weer aan de toenmalige eisen voldeed. De plaquette in de vestibule herinnert nog aan deze verbouwing. Een plan in 1957, om het gemeentehuis naar de dorpskern van Angerlo te verhuizen vond geen doorgang.8

5 Bron: Roos (1995), p. 32. 6 Idem 7 Idem 8 Bron: Roos (1995), p. 33.

blad 18  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Helaas ontbreken bouwtekeningen van de oorspronkelijke bouw. Ook van de verbouwing in 1946 zijn geen bouwtekeningen aangetroffen. De eerste tekeningen dateren derhalve pas van de uitbreiding met een archiefruimte in 1971. 2.6.1

Op de slechts deels weergegeven plattegrond van de begane grond staan naast de rechter zijgevel de gestippelde contouren van de te slopen kluis. Hier bevond zich de ruimte van de afdeling financiën. Tussen deze ruimte en het trappenhuis bevond zich tegen de achtergevel de kamer van de burgemeester.

Uitbreiding met archief in 1971

In september 1971 werd door de Technische Dienst Kring Angerlo / Westervoort een plan gemaakt voor uitbreiding van het gemeentehuis met een archiefruimte met berging. De tekening geeft beperkte informatie over het bestaande gebouw. Aan de achtergevel blijkt op dat moment al een kleine aanbouw aanwezig te zijn voor de keukendeur naast het trappenhuis. Onder het glas-inloodraam van het trappenhuis is nog een klein venstertje zichtbaar, mogelijk een toiletvenster.

In datzelfde jaar werd direct achter het nieuwe archief een zand- en zoutberging aangelegd. Deze bestond uit ca. anderhalve meter hoge keermuren van 33 cm dik. De toegang bevond zich aan de westzijde. De twee vakken waren gescheiden door een tussenmuur. Voor de bouw van de zand- en zoutberging werd een bestaande ‘loods’ gesloopt. Achter de omstreeks 1956 gebouwde loods van gemeentewerken wordt op de situatietekening nog een ‘overkapping’ weergegeven.

Bouwtekening d.d. september 1971 t.b.v. uitbreiding met een archiefruimte met berging. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.  blad 19

aanwezig, zodat de woning bijna helemaal los van het gemeentehuis functioneerde. In het gemeentehuis bevond zich in 1977 onder het trapbordes een kleine keuken. In de rechter voorhoek bevond zich de secretarie, met midden in de ruimte het restant van waarschijnlijk twee schouwen. Op deze plaats zal dan ook een tussenmuur hebben gestaan. In de rechter achterhoek de kamer van de ontvanger. Tussen deze kamer en het trappenhuis de burgemeesterskamer.

Plan uit 1971 voor de bouw van een zand- en zoutberging. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

2.6.2

Verbouwing 1977

In 1977 werd door de Technische dienst kring Angerlo / Westervoort een plan gemaakt voor een interne verbouwing van het gemeentehuis. De tekeningen van de bestaande situatie geven het vroegste beeld van de indeling en het gebruik van het gebouw. Op dat moment was de vroegere gelagkamer (linker voorkamer) al als raadzaal in gebruik genomen. Hiervoor was, waarschijnlijk bij de verbouwing in 1949, een toiletgroep naast de hoofdtoegang aangelegd, met aansluitend een doorloop naar de raadzaal. Een vroegere toegang zal zich waarschijnlijk op de plaats van de huidige toegang hebben bevonden, maar die was in 1977 niet meer blad 20  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Bij deze verbouwing werd de woning volledig bij het gemeentehuis gevoegd. Daarvoor werd de linker dwarsgang met een brede opening verbonden met de middengang van het gemeentehuis. De keuken van de woning kreeg nu een toegang vanaf de middengang en de eerdere toegang in de voorwand werd dicht gemaakt. De oorspronkelijke buitentoegang van de keuken, welke later binnen een portaal was komen te liggen, werd nu omgevormd tot een venster. Het latere portaal werd gesloopt.

Bestaande toestand begane grond d.d. 26-05-1977. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar. Gewijzigde situatie begane grond d.d. 26-05-1977. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

 blad 21

De vanuit de keuken toegankelijke badcel werd omgevormd tot een vanuit de linker achterkamer (wethouders-, commissie- en fractiekamer) toegankelijke werkplek. De trap van de woning kwam te vervallen. Binnen het rechter deel van de begane grond werd een extra pui in de achterwand van de secretarie toegevoegd. In de hal van het archief werd een werkkast gemaakt. Van de verdieping was het linker deel tot 1977 grotendeels in gebruik bij de woning. Dit betrof drie kamers aan de achterzijde en een grotere ruimte in de linker voorhoek. Alleen één kamer rechts, voor het trappenhuis was vanaf de middengang toegankelijk. Rechts van de middengang bevonden zich aan de achterzijde twee archiefruimtes. Aan de voorzijde twee onbenoemde ruimtes met daartussen het rookkanaal.

Bestaande toestand verdieping d.d. 26-05-1977. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

Bij deze verbouwing kwam de bordestrap van de woning te vervallen. De dwarsgang werd toegankelijk gemaakt vanaf de middengang. Verder bleef de gehele indeling ongewijzigd.

Gewijzigde situatie verdieping d.d. 26-05-1977. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

blad 22  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

2.6.3

Uitbreidingen in 1985, 1999 en 2001

Na de renovatie van het interieur van de historische voorbouw in 1977 vonden verschillende grote uitbreidingen aan de achterzijde van het gebouw plaats.

Uitbreiding 1985 In oktober 1985 werd door de Technische Dienst Kring AngerloWestervoort een plan gemaakt voor een uitbreiding achter de historische voorbouw. De uitbreiding werd toegankelijk gemaakt via de keuken onder het bordes van de hoofdtrap. Het betrof een zeer eenvoudig bouwdeel met gemetselde gevels en een platdak met sobere dakrand. Die opzet is thans nog herkenbaar in de aan de binnentuin grenzende voorgevel.

Overzicht linker zijgevel op de bouwtekening d.d. 17-10-1985. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

Uitbreiding 1999 Vanaf 1995 werden plannen gemaakt voor een volgende uitbreiding. De plannen werden nu uitgewerkt door Gemeentewerken van de gemeente Angerlo. De laatste gewijzigde versie van de tekeningen dateert uit juli 1999. De uitbreiding betrof de toevoeging van een halfrond bouwdeel aan de linkerzijde van de uitbreiding uit 1985. In het nieuwe bouwdeel werd de kantine gehuisvest. Tevens kreeg het bouwdeel uit 1985 een nieuwe indeling.

Overzicht achtergevel op de bouwtekening d.d. 17-10-1985. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

Binnen de historische voorbouw werd op de begane grond een raam tussen de middengang de afdeling Algemene Zaken (eerder Secretarie) dichtgemetseld. Aansluitend werd een balieruimte gerealiseerd.

 blad 23

Plattegrond verdieping op de bouwtekening d.d. 27-07-1999. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

Op de verdieping werd behoorlijk ingegrepen in de ruimtelijke structuur. Aan de linkerzijde werd de dwarsgang behoorlijk ingekort en het resterende deel omgevormd tot wachtruimte. Aan de linkerzijde werd de gang afgesloten met een nieuwe pui. Behalve de kamer voor deze wachtruimte werden alle eerdere slaapkamers verwijderd. Alleen aansluitend op het linker dakvlak bleef een deel van de muur tussen de gang en de slaapkamer linksvoor behouden. Dit werd de voorwand van een nieuwe kamer in de linker achterhoek. De resterende ruimte werd één ongedeelde ruimte t.b.v. Gemeentewerken. Begane grond op de bouwtekening d.d. 27-07-1999. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

blad 24  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Voor de middengang werd de eerdere stencilkamer omgevormd tot een toiletgroep.

Van de kamer, direct rechts van het trappenhuis werd een dwarsgang afgescheiden met een aansluiting op de middengang. De eerder dwarsgang en de verdeling in twee zolderruimtes aan de voorzijde van het rechter gedeelte kwam te vervallen t.b.v. een grote ongedeelde ruimte voor de afdeling Financiële zaken. Uitbreiding 2001 In 2001 vond een laatste uitbreiding van het complex plaats. Dit betrof een rechthoekig deel aan de achterzijde van de uitbreiding uit 1985. Het plan werd gemaakt door Rooding Architectuur en Bouwadvies uit Ellecom. Naast deze uitbreiding vonden ook in de bestaande delen de nodige veranderingen plaats. Op de tekeningen bestaande situatie werden de nodige te slopen delen gearceerd weergegeven, maar een deel daarvan bleef ongewijzigd. Op de begane grond werd het grootste deel van de indeling in het rechter gedeelte verwijderd, zodat hier een grote ongedeelde ruimte ontstond. Aan de linkerzijde werden twee toiletten omgevormd tot één toilet. Binnen de raadzaal werd een vouwwand geplaatst. Op de verdieping werd in het linker gedeelte de kamer in de linker achterhoek verwijderd. In de voor- en achterwand van de dwarsgang en in de linker wand van de kamer, links van de toiletgroep werden nieuwe deuropeningen gerealiseerd. In het rechter gedeelte werd de dwarsgang verbreed en de voorste ruimte werd weer opgedeeld in twee kamers.

Daarbij werd ook de thans aanwezige wand met glas-in-lood geplaatst. In de dakvlakken werden verschillende grote dakramen toegevoegd.

Begane grond bestaande situatie d.d. 20-07-2001. De te slopen delen zijn gearceerd weergegeven. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

 blad 25

Plattegrond verdieping, bestaande situatie d.d. 20-07-2001. De te slopen delen zijn gearceerd weergegeven. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

Plattegrond begane grond, gewijzigd d.d. 20-07-2001. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

blad 26  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Plattegrond gewijzigde situatie van de verdieping d.d. 20-07-2001. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

Met deze verbouwing was grotendeels de huidige situatie ontstaan. Alleen op de verdieping werd in de kamer, rechts van het trappenhuis nog een wand toegevoegd. Het enkele grote dakraam werd hier mogelijk later nog vervangen door de huidige twee kleinere dakramen. Het is echter niet uitgesloten dat dit meteen in 2001 ook al plaats heeft gevonden in afwijking van de tekeningen.

grondplan, zoals de kadastrale kaarten dat vóór 1852 tonen. Gezien de symmetrische opzet met allemaal identieke vensters met schuiframen moet de op deze foto zichtbare voorgevel zeer ingrijpend zijn verbouwd. Of het gebouw in 1852 al deze opzet kreeg is de vraag. De opzet met gepleisterde gevels en vermoedelijk in schoon metselwerk uitgevoerde plinten lijkt eerder te dateren omstreeks 1900. De schuiframen met ijzeren roeden werden in 1912 herplaatst in het huidige gebouw.

Sinds 2005 is de gemeente Angerlo onderdeel van de gemeente Zevenaar en kwam de functie van het voormalig gemeentehuis geleidelijk te vervallen. Het gebouw fungeerde nog vier jaar als dependance Het gebouw is de laatste jaren antikraak bewoond geweest. Nadat in 2021 een brand binnen het rechter gedeelte plaatsvond werden daar alle afwerkingen en hier aanwezige jongere wanden gesloopt. Daarmee werden nagenoeg alle sporen van een oorspronkelijke indeling en opzet onherkenbaar.

2.7

HISTORISCHE AFBEELDINGEN

Van het gebouw is slechts een beperkt aantal historische foto’s bekend en hoofdzakelijk van het exterieur. Een vroegste foto geeft Klein Bingerden, ook dan al als gemeentehuis in gebruik, weer voor de vernieuwing in 1912. De foto toont de voorgevel van het gebouw met een L-vormige plattegrond. Een schoorsteen achter de nok van de voorbouw toont de plaats van de nok van het achterhuis. Ook dit gebouw had een opzet met midden boven de voorgevel een dakhuis. Op de voorgevel tonen de gevelankers de datering ‘A.O. 1734’. Die datering zal waarschijnlijk behoren bij de boerderij met een rechthoekig

Foto van de voorganger van het voormalig gemeentehuis. Hierin was sinds ca. 1845 het gemeentehuis gehuisvest. Bron: Liemers Verleden.

De twee vroegste foto’s van het vernieuwde gemeentehuis dateren waarschijnlijk kort na de bouw. De ansichtkaarten tonen het gebouw in zijn oorspronkelijke opzet. Links nog de veranda met een dak op twee zuilen. Tussen de zuilen een klein trapje. Op de nokeinden forse schoorstenen. Daarnaast op het voordakvlak nog een dunnere  blad 27

schoorsteen. De drie rechter vensters in de voorgevel hebben allen luiken. De dakkapellen hebben naar binnen draaiende ramen met een roedenverdeling. Het voorterrein is met grind verhard.

Het gemeentebestuur bij de voerbakken voor het vernieuwde gemeentehuis in 1913. Bron: De Roos (1995), oorspronkelijk geplaatst in weekblad ‘De Prins’.

Ansichtkaart van het ‘nieuwe’ gebouw in 1913. Rechts het gemeentehuis. Links CaféPension ‘Wapen van Bingerden’. Bron: Liemers Verleden.

blad 28  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

 blad 29

Afb. pagina 29: Deze briefkaart uit 1916 geeft een mooi overzicht van het oorspronkelijke complex. Achter de voorbouw is ook de bij het café-pension behorende stalling herkenbaar. Bron: Bonte (2004)

Het inmiddels verdwenen uithangbord van het ‘Wapen van Bingerden’ aan de linker zijgevel. Bron: Bonte (2004)

blad 30  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Ongedateerde foto, waarschijnlijk rond het midden van de twintigste eeuw. Op het voorplein zijn dan muren met hekken geplaatst. Bron: De Roos (1995), p. 32.

Foto van de rechterzijde van het gemeentehuis. In de zijgevel is dan nog het in het bestek genoemde rondboogvenster met glas-in-lood aanwezig dat in het bestek werd genoemd. Daaronder waarschijnlijk een vitrine voor publicaties. Bron: Van der Linde (1990), p. 5.

Foto van het gemeentepersoneel in 1947. Hierop is ook al het huidige voordeurkozijn met opmerkelijke detaillering zichtbaar. Bron: Van der Linde, p. 11.

Overzicht voorzijde van het gemeentehuis, met ookhier doorlopend hekwerk. Bron: De Roos (1995)

Het gemeentehuis in 1964. De luiken zijn verdwenen en het venster in de rechter zijgevel is dichtgemetseld. Bron: Van der Linde (1990), p. 8.  blad 31

Het gemeentehuis in 1995. Het bordes voor het gemeenthuis is dan inmiddels vervangen. De luiken zijn verdwenen en de ramen van de dakkapellen zijn vervangen. Ook zijn de schoorstenen niet meer aanwezig. Bron: De Roos (1995), p. 32. Foto van gemeenteontvanger dhr. Beekman (L) en dhr. Soethof. De foto geeft een beperkte indruk van het interieur van het gebouw. Bron: Van der Linde (1990), p. 9.

blad 32  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

2.8

ARCHITECT WILLEM HONIG

Willem Honig werd op 9 maart 1855 geboren in Koog aan de Zaan. Na het overlijden van zijn ouders werd hij vanaf 1865 ondergebracht in het doopsgezinde weeshuis. Hij werd opgeleid als timmerman en bezocht in Zaandam de Burgeravondschool. Om gezondheidsredenen (ws. astma) werd hij in 1874 door de regenten van het weeshuis naar Arnhem gestuurd, waar hij zijn opleiding voortzette. Tijdens zijn diensttijd bezocht hij de militaire tekenschool. Daarna ging hij als timmerman aan het werk bij de Arnhemse firma Looman. Van 1877 tot 1882 werkte hij in Duitsland. Hierna vestigde hij zich in Velp. Hij trouwde in 1884 te Beusichem met Sandrina Petronella Peinert. Het stel vestigde zich in Arnhem. Vanaf 1885 was Honig in dienst van de gemeente. Hij ontwierp met J. Persijn de in 1889 in gebruik genomen kerk van de Doopsgezinde Gemeente aan de Weverstraat. In 1891 verhuisde het gezin naar Velp. Honig werd gemeenteopzichter van Rheden en maakte naam als architect. Hij was betrokken bij de oprichting van het Velpse ziekenhuis en werd in 1903 lid van de Vereeniging Algemeen Belang voor Velp en Rosendaal. In 1904 kwam hij in de gemeenteraad van Rheden. In 1906-1907 ontwierp hij School II (tegenwoordig Dr. A. van Voorthuijsenschool) aan de Schoolstraat in overgangsarchitectuur. Als zelfstandig architect ontwierp hij villa’s in deels ook door hemzelf ontwikkelde villaparken in Velp en omstreken.

Mooi beeld van het rond 1985 in de bestrating voor het gemeentehuis ingelegde gemeentewapen. Bron: Bonte (2004).  blad 33

Kort na 1900 richtte Honig zijn Eerste Velpsche Cement-Steen en Tegelfabriek ’De Bijenkorf’ op. Na verhuizing naar Rheden heette het bedrijf ‘De Meteoor’. Zij vervaardigden betonstenen, trottoirtegels en betonpalen. Naast het bestuur van zijn betonfabriek bleef Honig actief als architect. Willem Honig overleed op 18 september 1927 in Velp. (Bron: Ontleend aan Vredenberg (2019), p. 111-112)

Overbeeklaan 12 te Velp werd in 1902 door Willem Honig ontworpen. Bron: Vredenberg (2019), foto: Google Streetview.

Willem Honig. Bron: Vredenberg (2019), p. 111.

blad 34  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Schoonenbergsingel 16 te Velp werd in 1912 door Willem Honig ontworpen. Bron: Vredenberg (2019), foto: Google Streetview.

2.9 Villa Welgelegen, Overbeeklaan 14 in Velp werd in 1903 door Willem Honig ontworpen als onderdeel van het villapark Overbeek. Bron: Vredenberg (2019), foto: Google Streetview.

GEMEENTEHUIZEN

De oude raadhuizen in de steden hadden naast een praktische functie ook een sterke representatieve functie. Het monumentale gebouw, meestal met een toren, moest de macht van het stadsbestuur duidelijk tonen. Hoe anders was dat bij de gemeentehuizen van de kleine plattelandsgemeentes. Meestal werd de zeer bescheiden gemeentelijke dienst ondergebracht in bestaande panden en ook dan nog vaak maar in  blad 35

een deel van het gebouw. Van enige representativiteit was nauwelijks sprake. Groeide de gemeente en kwamen meer middelen beschikbaar, dan werd vaak voor een blokvormige tweelaags opzet gekozen. Ook Angerlo kende tot 1912 geen speciaal voor de functie gebouwd gemeentehuis. De dienst was vanaf 1811 in boerderij Kroonesteijn ondergebracht en vanaf ca. 1845 in de voormalige boerderij Klein Bingerden, waarin tevens een café-logement was gehuisvest. Hoewel het gebouw na een ingrijpende verbouwing zeker een keurig onderkomen kan worden genoemd was de publieke functie als gemeentehuis niet herkenbaar. Ook het in 1912 naar ontwerp van Willem Honig gebouwde gemeentehuis was zeer bescheiden. Hoofdzakelijk een enigszins geaccentueerde entreepartij gaf het gebouw nog enige representativiteit. In het interieur was het gebouw van de nodige betimmeringen voorzien, maar van een bovengemiddelde luxe was zeker geen sprake. Bijzonder was wel dat deze kleine gemeente er voor koos toch een nieuw, maar bescheiden gemeentehuis te bouwen. Niet door zijn opvallende rijkdom, maar juist door de bescheiden omvang en sobere karakter is dit gebouwtje tot een bijzondere verschijning.

blad 36  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Het in 1905-1906 naar ontwerp van J. London gebouwde gemeentehuis in Halfweg, gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude.

Het uit 1901 daterende voormalige gemeentehuis van Drachten. Deze blokvormige opzet was omstreeks 1900 populair voor gemeentehuizen. Bron: RCE, nr. OF-11509, foto: R. Jacobi ca. 1910-1935.

Bij dit bescheiden gemeentehuis van Lithoijen uit 1906 werd wel een karakteristiek bordes toegevoegd. Het gebouw huisvestte tevens de brandweerkazerne en gevangenis. Bron: Monumenten.nl  blad 37

blad 38  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

3

BESCHRIJVING

In dit hoofdstuk volgt een beschrijving van de actuele verschijningsvorm van het gebouw. Waar mogelijk worden daarbij ook bouwhistorische bijzonderheden of dateringen weergegeven. Voor de leesbaarheid zal hierna de naar de Bingerdenseweg gerichte voorgevel als ‘noordgevel’ worden beschouwd.

3.1

Recente topografische kaart, met centraal de locatie van het voormalige gemeentehuis (pijl). Bron: Topotijdreis.nl

LIGGING EN OMGEVING

Het voormalig gemeentehuis ligt ten zuiden van de Bingerdenseweg (N338) tussen Angerlo in het oosten en Giesbeek in het westen. Ca. 200 meter westelijk van het voormalig gemeentehuis sluit de N336 richting Zevenaar aan op de Bingerdenseweg. Ter hoogte van het voormalig gemeentehuis ligt de Bingerdenseweg dicht bij de hier sterk meanderende IJssel en over de dijk. Ten noorden van de Bingerdenseweg sluiten de uiterwaarden aan op de weg. Iets verder oostelijk ligt hier het historische boerenerf Kroonenstein. Het hele gebied ten zuiden van de Bingerdenseweg behoort tot het historische landgoed Bingerden. De oprijlaan tot het landgoed sluit direct ten westen van het voormalig gemeentehuis aan op de Bingerdenseweg.

Recente luchtfoto van het gebied rond het voormalige gemeentehuis. Linksonder kasteel Bingerden. Aan de bovenzijde boerderij Kroonenstein. Bron: Google Maps.  blad 39

oostzijde en bij de afgeschuinde zuidoosthoek vormt een smallere singelstrook de afscheiding tussen het terrein en aansluitende akker welke tevens tot het grondgebied van het landgoed Bingerden behoort. Aan de noordzijde is goed zichtbaar dat de Bingerdenseweg hier over de dijk loopt. Het terrein bij het voormalig gemeentehuis ligt duidelijk lager dan de weg en wordt ontsloten via twee toeritten, waarvan de westelijke aansluit op de oprijlaan van het landgoed. De langere oostelijke toerit sluit ter hoogte van boerderij Kroonenstijn aan op de doorgaande weg. Beide met asfalt verharde toeritten sluiten aan op een met baksteenklinkers in keperverband bestraat voorplein. Dit wordt aan de voorzijde begrensd door een aan beide uiteinden in zuidelijke richting omhoekende lage keermuur. Direct ten westen van het voormalig gemeentehuis sluit het toegangspad tot de achterzijde van het terrein aan op de westelijke toerit. Ten westen van dit met baksteenklinkers in keperverband bestrate toegangspad bevinden zich tegen de westelijke perceelgrens achtereenvolgens van noord naar zuid een historische fietsenstalling, een elektriciteitshuisje van Liander (dit betreft een afzonderlijk perceel en valt buiten het onderzoeksgebied) en een schuur met pannengedekt zadeldak met overstekken.

Recente luchtfoto van het voormalig gemeentehuis en directe omgeving. Links de oprijlaan van het landgoed Bingerden. Bron: Google Maps.

Het voormalig gemeentehuis bevindt zich op een min-of-meer rechthoekig perceel met afgeschuinde zuidoosthoek. Aan de west- en zuidzijde sluiten de bossen van het landgoed Bingerden direct aan op het terrein. Aan de blad 40  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Achter de zuidelijke uitbreiding (1971 en 1999) van het voormalig gemeentehuis ligt nog een bestraat terreingedeelte. De zuidoosthoek en oostzijde van het terrein bestaan uit een gazon met een heesterzone langs de achtergevel van het historische noordelijke deel van het voormalig gemeentehuis. Langs deze zijde van het voormalig gemeentehuis loopt nog een smaller, met baksteenklinkers bestraat pad. Op de oosthoek van de uitbreiding uit 1999 staat hier nog een recente fietsenstalling met platdak.

Zicht over de oostelijke toerit in westelijke richting, met links het voormalig gemeentehuis.

De oostzijde van het terrein wordt door een singel afgescheiden van de omliggende akker.

Overzicht voormalig gemeentehuis en ligging t.o.v. de Bingerdenseweg.

Zicht over de westelijke toerit. Rechts de oprijlaan van het landgoed Bingerden.  blad 41

Overzicht voorplein tussen de Bingerdenseweg en het voormalig gemeentehuis.

Het toegangspad, gezien in noordelijke richting.

Toegangspad langs de westzijde van het voormalig gemeentehuis. Op de achtergrond de schuur met daarvoor het elektriciteitshuisje van Liander.

Het geheel bestrate achterterrein, met links de schuur en in het midden het voormalig gemeentehuis met enkellaags uitbreidingen.

blad 42  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Het bestrate achterterrein, gezien in westelijke richting.

Gazon ten oosten van het voormalig gemeentehuis. Links de struiken rond het gebouw, rechts de struiken langs de oostelijke perceelgrens. Op de achtergrond boerderij Kroonenstein.

Gazon, struiken en toegangspad ter hoogte van de zuidoostelijke afschuining van het terrein. Hier ook nog een recente fietsenstalling.  blad 43

3.2

HOOFDVORM EN DAKEN

Op basis van de bouwfasering zijn drie afzonderlijke bouwdelen te onderscheiden. Dit betreft de historische voorbouw uit 1912, de rechthoekige archiefruimte uit 1971 en de halfronde uitbreiding met kantoor en kantine uit 1999.

3.2.1

Historische voorbouw

De historische voorbouw heeft een globaal rechthoekige hoofdvorm van ca. 24 bij 12 meter. De westelijke helft springt aan de achterzijde iets uit en is ca. 13 meter diep. De voorbouw heeft één hoge bouwlaag onder een met niet-oorspronkelijke gesmoorde opnieuw verbeterde holle pannen gedekt schilddak.9 Aan de rechterzijde hoekt het dak om over een diepte van 1 meter als gevolg van de diepere rechterzijde van het pand. Onder de dakvlakken rondom een houten bakgoot op vrij zware ongeprofileerde klossen. De middelste travee van de voorgevel is iets risalerend uitgevoerd en sluit als dakhuis af met een tuitgevel met hardstenen dekstukken. Het zadeldak van het dakhuis loopt aan tegen het hogere voordakvlak. Behoudens het achterdakvlak boven het uitspringende westelijke deel, hebben alle dakvlakken oorspronkelijke dakkapellen met een vrij vlak schouderboogvormig zinken dak met geprofileerde dakrand. De hiervoor gebruikte kozijnen werden in 1912 hergebruikt van de gesloopte voorganger. De zijwangen zijn met zink bekleed. In deze oorspronkelijke dakkapellen vernieuwde kozijnen. Daarbij hebben de twee bredere dakkapellen op het voordakvlak een brede middenstijl en aan weerszijden

9 Oorspronkelijk was een dekking van rode Tuiles du Nordpannen aanwezig op zowel het

gemeentehuis als de achterliggende stalling. blad 44  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

een enkelruits onderraam en bovenlicht met vast glas. De overige dakkapellen zijn iets smaller en hebben dubbele enkelruits ramen en een bovenlicht met vast glas over de hele breedte. Naast de dakkapellen zijn meerdere recente grote dakramen toegevoegd. Op het linker dakvlak van het dakhuis bevindt zich een recente kunststof dakdoorvoer.

3.2.2

Archiefruimte 1971

De in 1971 achter de historische voorbouw toegevoegde archiefruimte heeft een rechthoekig grondvlak van ca. 15 x 5 meter. Het bouwdeel heeft één bouwlaag onder een platdak. Het dak sluit op eenvoudige wijze af met een aluminium daktrim.

3.2.3

Kantoor en kantine 1985, 1999 en 2001

Deze in gefaseerd in 1985, 1999 en 2001 tot stand gekomen uitbreiding sluit aan op de linker zijgevel (oost) van de archiefruimte maar is ca. 3 meter dieper. Dit bouwdeel bestaat uit een rechthoekig volume van ca. 18 x 8 meter met daartegen aan de linkerzijde (oost) een halfrond deel met een diameter van ca. 10 meter. Vanwege twee in de historische achtergevel aanwezig vensters werd aansluitend op het archief een binnentuin gerealiseerd binnen deze uitbreiding. Ook deze bouwdelen hebben één bouwlaag met een platdak. Het dak heeft een eenvoudige rechte dakrand met een klein overstek. Met name naar de oostzijde worden de gevels van dit bouwdeel bepaald door grote puien.

Dakkapel, dakramen en dakhuis op het voordakvlak. Overzicht historische voorbouw uit het westen.

Dakkapel en dakraam in het linker dakvlak. Overzicht historische voorbouw uit het noordoosten.

 blad 45

Detail topgevel en dak van het dakhuis boven de voorgevel.

Dakkapellen op het achterdakvlak.

Achterzijde van de historische voorbouw.

Rechter zijgevel met daarboven aanwezige dakkapel.

blad 46  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Detail dakkapel op het rechter dakvlak.

Achterzijde van het complex met op de voorgrond links de achtergevel van het archief en rechts de uitbreiding uit 2001.

Linkerzijde (oost) van de uitbreiding uit 1985, 1999 en 2001. Rechter zijgevel van het archief uit 1971.  blad 47

3.3

CONSTRUCTIES

3.3.1

Historische voorbouw

De historische voorbouw heeft een traditionele constructie met dragende gemetselde gevels en binnenmuren, waarin de enkelvoudige verdiepingsbalklaag, haaks op de voorgevel, is opgelegd. Om het wisselen van de balken tegen te gaan zijn tussen de balken Andreaskruisen toegepast. Het gebouw heeft een gemetselde fundering op staal, maar is deels op oudere kelders gebouwd. De begane grondvloer is in het gedeelte rechts van de middengang uitgevoerd als enkelvoudige balklaag, ondersteund door gemetselde poeren. De middengang, de gang in het linker gedeelte en de rechter achterkamer van het linker gedeelte hebben steenachtige vloeren, oorspronkelijk uitgevoerd in baksteen.10

zijdakvlakken sluiten als halfspanten aan op de buitenste spanten. Behoudens de verbindingen met de tussenbalken zijn alle verbindingen gepend. Over de spanten liggen rechthoekige gordingen en een verticaal beschot van kraaldelen. Ter plaatse van de beide nokeinden worden de spanten aan de bovenzijde doorsneden door de oorspronkelijke ondersteuningsconstructie van hier eerder aanwezige schoorstenen. Over de dekbalken van de spanten is grotendeels een zoldervloer aanwezig, maar hiervan is alleen een deel, links van de middengang, als oorspronkelijke beloopbare vloer uitgevoerd. De delen achter- en links naast dit vloergedeelte hebben deels oudere plafondliggers t.b.v. nog fragmentarisch aanwezige stucplafonds. Ook boven de middengang zijn plafonddragers met een stucplafond aanwezig.

Onder de linker voorhoek bevindt zich een ouder keldercomplex met gemetselde gevels en binnenwanden en een afdekking met gemetselde troggewelven tussen ijzeren liggers. De balklagen en stenen vloeren van de begane grond zijn over deze gewelven gelegd. Behalve dit keldercomplex werden bij de bouw in 1912 ook veel vloerbalken en vloerdelen uit de gesloopte voorganger hergebruikt De kapconstructie is uitgevoerd met driehoekspanten met kreupele stijlen en dubbel uitgevoerde tussenbalken met geboute verbindingen. De spanten hebben vanaf de tussenbalken een nokstijl met daarop aansluitende schoren naar de spantbenen. De spanten onder de Zicht onder de begane grondvloer met enkelvoudige balklaag op gemetselde poeren. 10 Het bestek vermeld voor deze delen ‘harde oude stenen’ en ‘mondklinkers’. Of deze

oorspronkelijke opbouw nog aanwezig is, kon niet worden geconstateerd. blad 48  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Onder het linkerdeel is een oudere kelder aanwezig met daarboven troggewelven tussen ijzeren liggers.

Beeld van de enkelvoudige balklaag boven de begane grond.

Onderste deel van één van de driehoekspanten met kreupele stijlen, zoals deze op de verdieping zichtbaar zijn.  blad 49

Overzicht rechterzijde kapconstructie.

Overzicht van één van de spanten vanaf de zolder.

blad 50  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Detail van de ondersteunende constructie van de gesloopte rechter schoorsteen.

Alleen boven het linker deel van de verdieping is een oorspronkelijk beloopbare vloer aanwezig.

Kapconstructie in het linker gedeelte, met ook hier de ondersteuningsconstructie van een niet meer aanwezige schoorsteen.

Jonge balklaag als plafonddrager vóór het beloopbare vloergedeelte.  blad 51

Eerder hersteld deel van het dakbeschot van het voordakvlak na het verwijderen van een dakvenster.

3.3.2

Uitbreidingen

Deze bouwdelen hebben betonnen strokenfunderingen. De archiefruimte heeft een op het zand gestorte betonvloer. Voor de latere uitbreidingen zijn geïsoleerde PS-combinatievloeren toegepast. Deze delen hebben enkelvoudige dakbalklagen, welke deels door stalen onderslagen worden ondersteund. Bij de delen uit 1985, 1999 en 2001 bestaat het dakbeschot uit underlaymentplaten. Het archief heeft volgens de bestektekeningen een (licht)betonnen dak.

Oudere lichte balklaag als plafonddrager boven de middengang op de verdieping.

blad 52  BHV Voormalig gemeentehuis Angerlo, Bingerdenseweg 15 Angerlo

Doorsnede van de archiefruimte op de bouwtekening d.d. september 1971. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.

Zicht op de dakbalklaag en underlayment dakbeschot van de uitbreidingen.

Detail bouwtekening d.d. 31-10-1985 met de opbouw van de constructie van de uitbreiding uit 1985. Bron: Bouwarchief gemeente Zevenaar.  blad 53

3.4

GEVELS

3.4.1

Gevels historische voorbouw - algemeen

De gevels van de uit 1912 daterende voorbouw zijn gemetseld in kruisverband met rode machinale baksteen van 21,5 x 10 x 5,5 cm; 10-lagen = 64,5 cm. De nog voor een belangrijk deel oorspronkelijke voegen zijn uitgevoerd als snijvoegen. De gevels zijn zeer sober uitgevoerd met alleen als afsluiting van het met iets donkerder voegen uitgevoerde trasraam een halfsteens rollaag. De gevels sluiten af met een sobere houten lijst tussen de ongeprofileerde gootklossen. Boven de gevelopeningen zijn anderhalfsteens strekken toegepast met een zeer licht gewelfde onderzijde. Onder de vensters zijn merendeels niet-oorspronkelijke steenachtige lekdorpels aanwezig.11 Bij de bouw in 1912 werden 6 kozijnen met schuiframen uit de gesloopte voorganger herplaatst. Dit betreft de kozijnen in de achtergevel en het linker kozijn in de linker zijgevel. Onder deze kozijnen en het toiletvenstertje in de achtergevel zijn gepleisterde lekdorpels aanwezig. In de plint diverse ventilatieopeningen onder drieklezoor rollagen, voorzien van ijzeren roosters.