1049327 Bijlage 1. RAAP-RAPPORT 4892 - Archeologie in de gemeente Zevenaar. Actualisatie van de archeologische waarden en verwachtingskaart

Dit hangt samen met het meanderen van de rivieren, waardoor Romeinse vindplaatsen kunnen zijn verspoeld. Een belangrijke vraagstelling is hoe ver verspoelde (Romeinse) vondsten van de oorspronkelijke locatie terecht kunnen komen. Er bestaat nog nauwelijks inzicht hierin. Het verkrijgen van inzicht is nodig om verder te komen met het limesonderzoek in Gelderland. Bovenstaande is een aanvulling op het in 2016 uitgebrachte advies aan de provincie Gelderland (JVA-rapport 19).

53

Literatuur Amersfoort, H. & P. Kamphuis (red.), 2005. Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied. Sdu, Den Haag. Bade, T. & G. Smid, 2008. Eigen haard is goud waard: over de economische baten van culuurhistorisch erfgoed. Projectbureau Belvedere/Triple E productions, Utrecht/Arnhem. Beekmans, J.R. & C. Schilt, 1997. Drijvende stuwen voor de landsverdediging: een geschiedenis van de IJssellinie. Utrecht/Zutphen. Bollen, H. & P. Vroemen, 1994. Canadezen in actie. Nederland najaar '44 - voorjaar '46. Terra, Warnsveld. Buesink, A., M.J. van Putten, N.J. Krekelbergh, K.H.J. Pepers, M. van Willigen & J.F. van der Weerden, 2011. Gemeente Rijnwaarden, archeologische verwachtings- en beleidskaart. BAAC rapport V-11.0202, Deventer. Cohen, K.M., E. Stouthamer, H.J. Pierik, A.H. Geurts, 2012. Rhine-Meuse Delta Studies’ Digital Basemap for Delta Evolution and Palaeogeography. Dept. Physical Geography, Utrecht University. Digital dataset: http://persistent-identifier.nl/?identifier=urn:nbn:nl:ui:13-nqjn-zl Cohen, K.M., E. Stouthamer, W.Z. Hoek, H.J.A. Berendsen & H.F.J. Kempen, 2009. Zand in Banen Zanddieptekaarten van het Rivierengebied en het IJsseldal in de provincies Gelderland en Overijssel. Arnhem (Provincie Gelderland, derde geheel herziene druk). Cohen, K.M., S. Arnoldussen, G. Erkens, Y.T. van Popta & L.J. Taal, 2014. Archeologische verwachtingskaart uiterwaarden rivierengebied.

Deltares-rapport 1207078. Deltares i.s.m. Rijksuniversiteit Groningen & Universiteit Utrecht. Gerritsen, B., 2013. De Tweede Wereldoorlog. In: B. Gerritsen, M. van den Heuvel e.a. (red.), Zevenaar, Groessen, Loo: uit de historie van drie Liemerse dorpen. 137-157. Gerritsen, R.M., 1984. Het Duitse oorlogskerkhof bij Halfwegen. Driepas 1984.2, 28-31. Groot, T. de, A. Koekelkoren, M. Lobbes & B.I. Smit, 2011. Deel III Effecten van vrijstellingen voor archeologisch erfgoed. In: R.C.G.M. Lauwerier, T. de Groot, B.J.H. van Os & L. Theunissen (red.), Vragen over Malta. Onderzoek naar de effectiviteit van de onderzoeksketen, sluipende degradatie en de effecten van vrijstellingen. Rapportage archeologische monumentenzorg 196. Rijksdient voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort Heugten, W.F.W.M van, Th. M.J. Jonker & M.M. Rebholz (Red.), 1995. Ik herinner me … Persoonlijke herinneringen aan de periode 1940-1945, verzameld door de Historische Kring ZevenaarGroessen-Loo bij gelegenheid van de herdenkingen in mei 1995 van het einde van de Tweede Wereldoorlog. Historische Kring Zevenaar-Groessen-Loo (Extra uitgave Driepas). Jas, J., F. Keverling Buisman, E. Storms-Smeets, A. te Stroete & M. Wingens (red.), 2013. Kastelen in Gelderland. Matrijs, Utrecht. K.M.A, 1933. Voorschrift inrichten stellingen. No. 77e . Gevechts- Afwachtings- en Gemeenschapsdekking.

Koninklijke Militaire Academie, Breda. Kamp, J.S. van der & M. Hendriksen, 2010. Een Duits vliegtuiggraf uit de eerste uren van de Tweede Wereldoorlog: archeologische begeleiding van de berging van een Junkers 88 in Leidsche Rijn (Utrecht). Basisrapportage archeologie 28. Utrecht. 54

Kerkum, P.C. van, 1997. IJsselverdediging en de plannen C en D; ontstaan, ontwikkeling en einde van een verdedigingsstelsel. In: Beekmans, J.R. en C. Schilt (red.), Drijvende stuwen voor de landsverdediging, een geschiedenis van de IJssellinie. Utrecht. 35-54. Klep, C. & B. Schoenmaker, 1995. De bevrijding van Nederland 1944-1945; oorlog op de flank. Sdu, Den Haag. Kok, R.S. & I.A. Schute, 2016. Handleiding bij de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed 1.1 Een landelijke thematische verwachtingskaart voor archeologische resten uit de Tweede Wereldoorlog. Stichting RAAP, Weesp. Kok, R.S. & J.A.T. Wijnen, 2015. Sporen uit de Tweede Wereldoorlog in plangebied Doortrekking Rijksweg A15-A12, archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek naar sporen uit de Tweede Wereldoorlog. RAAP-notitie 5180. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp. Kok, R.S. & W.K. Vos (red.), 2013. Archeologie van de Tweede Wereldoorlog. Rapportage Archeologische Monumentenzorg (RAM 211). Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort. Maas, G.J., F. de Vries, F. Brouwer & N. Heidema 2016. Inventarisatie GIS-bestanden met informatie over bodemverstoring. Wageningen Environmental Research Rapport 2751, Wageningen. Midden, L. van, in voorbereiding. Panther-Stellung. De verdediging van het Derde Rijk tussen IJsselmeer en Westwall, 1944-1945. Nienhuis, A., M. Peeters, S. van Schuppen e.a., 2009.

Atlas van de Koude Oorlog. Veluwe en IJssel. Uitgeverij Open Kaart, Den Haag. Oberkommando des Heeres, 1944. Bildheft neuzeitlicher Stellungbau. Werkblatt 57/5. Pater, B.C. de, B. Schoenmaker e.a., 2005. Grote atlas van Nederland 1930-1950: comprehensive atlas of the Netherlands 1930-1950. Zierikzee. Polak, M., S. Bödecker, L. Berger, M. Zandstra & T. Leene, 2019. Frontiers of the Roman Empire – The Lower German Limes. Nomination File for Inscription on the UNESCO World Heritage List. Pons, L.J., 1953. De bodemgesteldheid van een gedeelte van de Lijmers (het binnendijkse land van de gem. Westervoort, Zevenaar (ged.) en Zevenaar (ged.)). Stiboka-rapport 343. Stichting voor Bodemkartering, Wageningen. Renswoude, J. van & J. van Kampen, 2018. Sporen van drie vindplaatsen uit de Romeinse tijd. Een proefsleuvenproject Bijland-Noordoost Herwen, Amsterdam (ZAN 619). Renswoude, J. van & J. van Kampen, 2019 (concept).Waardering van de Romeinse vindplaats. Een aanvullend proefsleuvenproject Bijland-Noordoost Herwen, Amsterdam (ZAN XXX). Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2017. Handleiding voor gebruik van de verstoringsbronnenkaart. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, publicatie maart 2017. Amersfoort. ROB, 1998. Het handboek van ROB-specificaties juni 1988. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, Amersfoort. SIKB, 2014.

Handreiking samenloop archeologie en explosievenopsporing.

55

Staring, F.J.M., 2014. Oorlogsperikelen in Groessen. Driepas: verenigingsblad van de Historische Kring Zevenaar-Groessen-Loo 31.2, 4-13. Verhagen, J.G.M. & M.P. Defilet, 2009. Oppervlaktegrenzen bij archeologisch onderzoek. Criteria voor vrijstelling verdienen betere onderbouwing. Archeobrief 2009-4, pag. 8-14. Verhagen, J.G.M., 2003. Schaduwen van de schansen van Maurits bij Oud-Zevenaar. Zichtbare sporen van verdedigingswerken uit de 80-jarige oorlog. Old Senders Ni-js 2003, 205-215. Verhagen, J.G.M., 2017. Bureauonderzoek Romeinse vindplaats Herwen - de Bijland en omgeving t.b.v. waardestelling voor Unesco-nominatie. Zevenaar (JVA-rapport nr. 9). Verhagen, J.G.M., S.J. Kluiving, E. Anker, L. van Leeuwen & M.A. Prins, 2017. Geoarchaeological research for Roman waterworks near the late Holocene Rhine-Waal delta bifurcation, the Netherlands. Catena 149, 460-473. http://dx.doi.org/10.1016/j.catena.2016.03.027. Vollgraff, C.W., 1938. De dijk van Drusus. Mededeelingen der koninklijke Nederlandsche akademie van wetenschappen afd. letterkunde, Nieuwe Reeks, 1, 555-577. Wientjen, A.H., 1997. Bijbehorende inundatiewerken, inrichting en functie. In: Beekmans, J.R. en C. Schilt (red.), Drijvende stuwen voor de landsverdediging, een geschiedenis van de IJssellinie. Utrecht. 123-132. Wijnen, J.A.T., 2011. Kruipend door de Burgerschool: een bouwbiografisch onderzoek. RAAP-rapport 1234.

RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp. Willemse, N.W., 2016. Ruimte voor de rivier. Archeologische monumentenzorg langs de grote rivieren 2000-2015. Publicatie in opdracht van het Programmabureau Ruimte voor de rivier en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 416 pp. Willemse, N.W. & J.G.M. Verhagen, 2006. Gemeente Zevenaar; een archeologische waarden- en verwachtingskaart met AMZ-adviezen. RAAP-rapport 1272, RAAP archeologisch adviesbureau b.v., Weesp.

56

Gebruikte afkortingen AMK

Archeologische MonumentenKaart

AMZ

Archeologische MonumentenZorg

ARCHIS

ARCHeologisch Informatie Systeem

CAA

Centraal Archeologisch Archief

GIS

Geografisch InformatieSysteem

KNA

Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie

-Mv

beneden maaiveld

SIKB

Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer

Wro

Wet ruimtelijke ordening

57

Verklarende woordenlijst afzetting Neerslag of bezinking van materiaal. antropogeen Ten gevolge van menselijk handelen (door mensen gemaakt/veroorzaakt). artefact Alle door de mens gemaakte of gebruikte voorwerpen. complex Het totaal van bij één vindplaats behorend materiaal. depositie Het opzettelijk deponeren van een voorwerp of voorwerpen op een bepaalde locatie; wordt vaak geïnterpreteerd als rituele handeling. detritus Bezonken plantenresten. erosie Verzamelnaam voor processen die het aardoppervlak aantasten en los materiaal afvoeren. Dit vindt voornamelijk plaats door wind, ijs en stromend water. fluviatiel Door rivieren gevormd, afgezet. Formatie Een sedimentpakket dat qua herkomst en lithologische samenstelling een eenheid vormt. geomorfologie Verklarende beschrijving van de vormen van de aardoppervlakte in verband met de wijze van hun ontstaan. grondsporen Sporen van menselijke werkzaamheden in het verleden (kuilen, greppels, paalgaten), herkenbaar als verkleuringen en verstoringen van de bodemstructuur. horizont Een bodemlaag waarin zich bepaalde bodemkundige processen afspelen. in situ Achtergebleven op exact de plaats waar de laatste gebruiker het heeft gedeponeerd, weggegooid of verloren. Behoud in situ: het behouden van archeologische waarden in de bodem. kom Laag gebied waar na overstroming van een rivier vaak water blijft staan en klei kan bezinken.

oeverwal Langgerekte rug langs een rivier of kreek, ontstaan doordat bij het buiten de oevers treden van de stroom het grovere materiaal het eerst bezinkt. meanderen (van rivieren of beken) Zich bochtig door het landschap slingeren. nederzetting(sterrein) Woonplaats; de aard en samenstelling van het in het veld aangetroffen sporen en materiaal wordt geïnterpreteerd als resten van bewoning in het verleden. organisch Van plantaardige of dierlijke oorsprong. podzol

58

Bodem met een uitspoelingslaag (E-horizont) en een inspoelingslaag (B-horizont). Het proces van het uitlogen van de E-horizont en de vorming van een B-horizont door inspoeling van amorfe humus en ijzer wordt podzolering genoemd. restgeul Een door afsnijding, verlaten en daardoor inactief deel van een rivier of geul, dat geen beduidende rol meer speelt bij de afvoer van rivierwater. rivierterras Door een rivier verlaten en daarna versneden dalbodem. sedentair Op een vaste plaats gevestigd. sediment Afzetting gevormd door het bijeenbrengen van losse gesteentefragmentjes (zoals zand of klei) en eventueel delen van organismen. sedimentatie Het afzetten van materiaal.

59

Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen Figuren: Figuur 1. Ligging van de gemeente Zevenaar (rood omlijnd).

7

Figuur 2. Kaart Defence Overprint 4002 Zevenaar, Eastern Holland.

14

Figuur 3. Overzicht van de dekking van de gebruikte luchtfoto’s, rood gearceerd. De zwarte stippellijn geeft de huidige gemeentegrens aan.

15

Figuur 4. Overzicht van de verwachtingszones in de gemeenten Zevenaar en Duiven. Paarsrood: zeer hoge verwachte dichtheid aan archeologische resten (zeer hoge verwachting); oranjerood: hoge verwachting; geel: middelhoge verwachting; groen: lage verwachting; grijsblauw: waterpartijen met een archeologische verwachting.

20

Figuur 5. Plattegrond van het stadje Zevenaar met grachtenstelsel, het burchtcomplex (links) en het omgrachte Huis Sevenaer (rechts), situatie 17e eeuw. De doorgetrokken lijnen geven de historische straten weer. De grijze stroken vormen de huidige stadsplattegrond. In lichtblauw is de loop van de crevassegeul de Aa weergegeven. Het straatje Romei is groen gearceerd.

22

Figuur 6. Begrenzing van het gebied van het gemeentelijk archeologisch monument (donkerblauwe contour).

23

Figuur 7. Beleidszones Unesco-werelderfgoed Herwen-De Bijland.

24

Figuur 8. Uitsnede uit de Topografische Karte der Niederlande 1:50.000 Truppenkarte 1940/1941.

28

Figuur 9. Het graven van loopgraven achter het Kasteel Enghuizen (uit: Zevenaar bevrijd deel II, p. 46).

30

Figuur 10. Schematische weergave van de Duitse verdedigingslinies omstreeks 1945 (rood). De linie sloot bij Kleve (D) aan op de Westwall, de Duitse verdedigingslinie langs de westgrens. In gebieden waar de linie onderbroken lijkt, is er sprake van natuurlijke hindernissen, zoals bijvoorbeeld de IJssel. De zwarte stippellijn geeft de huidige gemeentegrens aan.

31

Figuur 11. Dit document toont de bedoelde werking van een antitankgracht (Oberkommando des Heeres, 1940). De grachten binnen de gemeente Zevenaar zijn breder maar de werking blijft gelijk.

32

Figuur 12. Een uitsnede van Defence Overprint 4102 (links) waarop de locatie van het radiostation aangegeven staat . Het symbool van een ‘W’ met een driehoekje eronder geeft een radar- of radioantenne aan, de kruisjes geven een prikkeldraad afzetting aan. Rechts diezelfde locatie op de luchtfoto’s. Er zijn enkele gebouwen met slagschaduw zichtbaar. Ten zuiden van de gebouwen, in het weiland, is een prikkeldraadafzetting zichtbaar. Figuur 13. Onderzoeksketen archeologische monumentenzorg.

33 42

Tabellen: Tabel 1. Voorbeeld van de opgenomen gegevens in het bestand ZLOK3_vindplaatscatalogus.

11

Tabel 2. Beschrijvende velden in de GIS-laag ‘Zevenaar_vw’.

19

Tabel 3. Resultaten quick scan.

22

Bijlagen: Digitale bijlage 1. Catalogus van archeologische vindplaatsen in de gemeente Zevenaar, inclusief elementen van oorlog en defensie (MS-Excel 2010). Digitale bijlage 2. GIS-bestanden bij de beleidskaart.

Kaartbijlage 1. Bodemkundige landschappenkaart, schaal 1:18.000 60

Kaartbijlage 2. Archeologische waarden- en verwachtingenkaart, schaal 1:10.000 Kaartbijlage 3. Themakaart erfgoed van oorlog en defensie, schaal 1:20.000 Kaartbijlage 4. Archeologische beleidskaart gemeente Zevenaar, schaal 1:18.000

61