RV25.057 Bijlage Routekaart Circulaire Samenleving Zeist 2026-2030

Routekaart Circulaire Samenleving Zeist 2026-2030

Foto: Hout en vrijgekomen tegels uit schoolpleinen in Zeist hoogwaardig hergebruikt als gevelbekleding op de gemeentewerf.

Gemeente Zeist oktober 2025

Voorwoord Voor u ligt het eerste circulaire routekaart van de Gemeente Zeist. In deze routekaart worden de stappen beschreven die de gemeente gaat zetten om een bijdrage te leveren aan de overgang naar een circulaire samenleving in Zeist en de nationale doelstellingen omtrent circulariteit: 50% minder grondstoffengebruik in 2030 en een volledige circulaire economie in 2050. Met deze routekaart sluit gemeente Zeist aan op acties die binnen onze gemeente tot uitvoer zijn gebracht. Kijk bijvoorbeeld naar 19721 toen Miep Kuiper en Babs Riemens als eerste in Nederland de halfopen glasbak wisten te introduceren. Zij waren ervan overtuigd dat ook het glas waar geen statiegeld op zat kon worden hergebruikt. En vanuit die overtuiging kregen zij de ruimte om een experiment te starten dat uiteindelijk in heel Nederland van glas-recycling de normaalste zaak van de wereld maakte. De gedrevenheid die 50 jaar geleden het verschil wist te maken is nog steeds in Zeist te vinden. En de initiatieven die daaruit voortkomen ondersteunt de gemeente van harte. Tegelijkertijd is in onze verkennende gesprekken met inwoners, ondernemers en partners van de gemeente duidelijk geworden dat de uitdaging om te komen tot een circulaire samenleving tot nu toe nog niet iedereen aanspreekt. Daar zien we een verantwoordelijkheid voor ons als gemeentelijke organisatie om het voortouw te nemen.

En het thema relevant en toegankelijk te maken voor iedereen. Een circulaire samenleving worden we immers alleen samen. Wanneer inwoners, bedrijven, organisaties en wij als gemeente een bijdrage leveren. De opgave is groot. En vraagt om een fundamentele verandering die groter is dan het inzamelen van glas waar geen statiegeld op zit. We moeten alles wat we gebruiken langer benutten en ook een manier vinden om überhaupt minder te gaan gebruiken. De acties in deze routekaart helpen de gemeente om stappen te zetten in deze overgang. Door als gemeentelijke organisatie het goede voorbeeld te geven, door de juiste randvoorwaarden in te vullen, circulaire keuzes stap voor stap de norm te maken, door samen te werken en door de toekomstige Miep en Babs bij te staan in hun vernieuwende initiatieven. Wouter Catsburg Wethouder circulaire samenleving

1 Milieuzorg Zeist, zie www.milieuzorgzeist.com

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

2/35

1

2

3

4

5

Inleiding

6

1.1 1.2 1.3

Waarom een Circulaire Samenleving? Hoe werkt een circulaire samenleving? Gebruik van de Routekaart

6 6 8

1.3.1 1.3.2

Werken aan systeemverandering Samenhang met andere opgaven en beleid

8 8

Hoe staan we ervoor?

9

2.1

Gebruik kritieke grondstoffen en uitstoot broeikasgassen

9

2.1.1 2.1.2 2.1.3

Inwoners Bedrijven Gemeentelijke organisatie

9 10 11

2.2

Circulair denken en doen binnen gemeente Zeist

11

2.2.1 2.2.2 2.2.3

Inwoners Bedrijven Gemeentelijke organisatie

11 12 13

Op weg naar 2050

14

3.1 3.2 3.3

Ambitie en doelstellingen Actielijnen Prioriteiten

14 14 15

3.3.1 3.3.2

Prioritaire grondstofketens Prioritaire inkoop categorieën

15 15

Actielijnen

17

4.1

Het goede voorbeeld geven (standaardisatie)

17

4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.1.4 4.1.5 4.1.6 4.1.7

Beheer openbare ruimte (BOR) Maatschappelijk vastgoed Facilitaire dienstverlening Sociaal domein Informatievoorziening Opdrachtgeven en inkoop Financieren

17 17 18 19 19 19 20

4.2

Onderzoeken en faciliteren

21

4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.2.4

Gedragsverandering Ruimte voor circulaire bedrijvigheid en materiaaldepots Grondstoffenplan Circulair Ambachtscentrum

21 21 22 22

4.3

Normeren en normaliseren

22

4.3.1 4.3.2 4.3.3

Circulair bouwen Vergunningen Lobby en regionale samenwerkingen

23 23 24

4.4

Stimuleren en samenwerken

24

4.4.1 4.4.2 4.4.3

Subsidies Campagnes, voorlichting en andere gedragsinterventies Ondernemersnetwerk

24 25 25

Monitoring, evaluatie en bijsturing

27

5.1 5.2

Monitoringsraamwerk Indicatoren en streefwaarden

27 27

5.2.1

Kwantitatieve monitoring

28

5.3

Kwalitatieve monitoring en evaluatie

28

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

3/35

6

Borging

30

6.1 6.2 6.3

30 30 31

Organisatie(ontwikkeling) Werken in transitie Financiën

Bijlage 1. Begrippenlijst

32

Bijlage 2. Beleidskaders

33

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

4/35

Samenvatting De routekaart Circulaire Samenleving Zeist 2026-2030 is een ambitieus en toekomstgericht beleidsdocument waarmee we als de gemeente Zeist een volgende stap zetten in de overgang naar een Circulaire Samenleving. Met de routekaart maken we duidelijk waar we op de lange termijn voor willen gaan én waar we de komende jaren concreet aan gaan werken. We nemen het voortouw in de overgang en hopen dat u allen met ons mee gaat onderweg naar een circulaire samenleving in Zeist. We gaan kort in op de vraag waarom we willen inzetten op de overgang naar een circulaire samenleving, hoe een circulaire samenleving werkt en hoe deze routekaart daarin helpt. Hierbij wordt het belang van een brede systeemverandering benadrukt, waarin een cultuuromslag en verandering van het denken en doen van consumenten en producenten nodig zijn. Ook wordt het belang van samenwerking en werken in samenhang met andere maatschappelijke opgaven, zoals de energietransitie, benadrukt. De kern van de routekaart bestaat uit vier actielijnen, waarbinnen onder 16 thema’s de tussendoelstellingen en activiteiten zijn geformuleerd (Figuur 1). Binnen actielijn 1 ligt de focus op de eigen gemeentelijke organisatie en bedrijfsvoering. Hier hebben we de grootste invloed en kunnen we het goede voorbeeld geven door circulair denken en doen stap voor stap gewoon te maken.

Binnen actielijn 2, 3 en 4 nemen we verantwoordelijkheid voor ons aandeel om de overgang in de breedte, ook voor bedrijven en inwoners (zo makkelijk) mogelijk te maken. We nemen hier initiatief en zijn tegelijk voor het resultaat afhankelijk van de inzet van en samenwerking met anderen. De routekaart is een levend document dat zal worden gemonitord en geëvalueerd om de voortgang te waarborgen en waar nodig bij te sturen. Zo houden we koers richting de gewenste toekomst. We delen onze resultaten en geleerde lessen. En nodigen iedereen die bij wil dragen aan een circulaire samenleving in Zeist van harte uit om hier samen in op te trekken.

Figuur 1. Actielijnen en thema's per actielijn voor de periode 2026-2030 Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

5/35

1

Inleiding

We werken in gemeente Zeist vanuit kracht, nabijheid en vertrouwen. Deze kernwaarden passen uitstekend bij onze duurzame ambities, waaronder een circulaire samenleving waarin we welzijn boven welvaart verkiezen, samenwerken in kringlopen, spullen met elkaar delen en slim omgaan met afval.

1.1

Waarom een Circulaire Samenleving?

Onze huidige manier van consumeren is niet houdbaar. Grondstoffen raken steeds sneller op, of het wordt moeilijker om ze in te kopen. Ook wordt in de levenscyclus van grondstoffen (van winning en productie tot gebruik en verwerking bij einde levensduur) veel vervuiling en schade aan ecosystemen veroorzaakt. De uitstoot van broeikasgassen (waaronder CO 2) veroorzaakt klimaatverandering en een combinatie van veranderd landgebruik en vervuiling van bodem, water en lucht veroorzaakt een verstoring van de natuurlijke balans én biodiversiteitsverlies. Anders omgaan met grondstoffen, wat centraal staat in de overgang naar een circulaire samenleving, biedt een kans om positief bij te dragen aan al deze maatschappelijke opgaven (Figuur 2). Om deze kans te benutten zijn er nationale doelstellingen opgesteld omtrent circulariteit, waaronder een volledig circulair Nederland in 20502. Dit doel vraagt een vergaande verandering van hoe we zijn georganiseerd (structuur), van onze houding en gedrag (cultuur) en van hoe we dingen doen (werkwijze). En zal op elke schaal van nationale overheid tot bedrijf en individuele consument moeten plaatsvinden. Een groot deel van de veranderingen die nodig zijn om Figuur 2. Positionering Circulaire Economie ten opzichte van deze doelstellingen te behalen, maatschappelijke opgaven en beleidsthema’s.

Bron: Integrale heeft nationale wetgeving en sturing Economie Rapportage 2025, Planbureau voor de leefomgeving nodig. Maar het behalen van een groot doel begint bij het zetten van de eerste stappen. En juist ook op lokaal niveau kan een grote bijdrage worden geleverd door met elkaar anders te consumeren, ambacht te herwaarderen, spullen lokaal te repareren en langer te gebruiken, samen te werken en reststromen zorgvuldig gescheiden in te zamelen. Daarom nemen wij als gemeente de rol op om activiteiten, innovatie en samenwerking op gang te brengen.

1.2

Hoe werkt een circulaire samenleving?

Produceren, verwerken, gebruiken en weggooien. We zijn allemaal erg druk met het consumeren van spullen. En of dat nu als producent of als gebruiker is, we zijn allemaal onderdeel van de huidige lineaire economie. Dat heeft ons tot nu toe veel gebracht: betaalbare producten, gemak en efficiëntie. Dit systeem is alleen niet toekomstbestendig, omdat het we de aarde op deze manier uitputten en haar ecosystemen beschadigen.

2 https://www.nederlandcirculairin2050.nl/

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

6/35

Een circulaire economie is een alternatief model van productie en consumptie, waarin we anders omgaan met grondstoffen. Zowel in het ontwerp als tijdens de productie, distributie, consumptie, inzameling en verwerking van grondstoffen (Figuur 3). Het biedt een alternatief voor het huidige ‘wegwerp’-model. In een circulaire economie verminderen we onze behoefte aan (schaarse) grondstoffen en producten. Bijvoorbeeld door grondstoffen te gebruiken die in overvloed beschikbaar zijn, door meer spullen te repareren en te delen of slimmer om te gaan met dat wat we al hebben. De materialen en producten Figuur 3. De Circulaire Economie: minder grondstoffen, minder afval, minder uitstoot. Bron: Online artikel Circulaire Economie: die we echt (nieuw) nodig hebben definitie, belang en voordelen, Europees Parlement maken we van lokale en hernieuwbare bronnen. In een circulaire economie bestaat geen afval meer: alles wordt zo gemaakt dat het aan het einde van de levensduur volledig opnieuw kan worden ingezet. Bovendien creëren we daarmee lokale netwerken waar uitwisseling van kennis en producten plaatsvindt, dit levert meer bestaanszekerheid voor ondernemers op en meer verbinding met lokale ambachten. Om tot een circulaire economie te komen, biedt de R-ladder houvast (Figuur 4). De treden in de Rladder geven aan hoe je meer circulair met materialen om kan gaan.

Daarbij staan de treden op volgorde: R1 en R2 zijn het meest circulair, treden R5 en R6 het minst. •

• • •

Figuur 4. Hiërarchie en werking van de R-ladder uitgewerkt aan de hand van autobezit. Bron: Achtergrondrapport bij Circulaire Economie in kaart, Planbureau voor de leefomgeving

• •

R1: Je weigert een auto te bezitten (refuse) en bedenkt een andere manier om aan je mobiliteitsbehoefte te voldoen (rethink). R2: Je verlaagt het autogebruik (reduce) door bijvoorbeeld een deelauto te gebruiken. R3: Je koopt een tweedehands auto ipv een nieuwe (reuse). R4: Je laat je auto repareren (repair), opknappen (refurbish), of laat een werkende auto bouwen met tweedehands onderdelen (remanufacture). Waarbij overgebleven onderdelen gebruikt worden voor iets anders (repurpose). R5: Materialen van een afgedankte auto worden hergebruikt, zoals staal en rubber (recycle). R6: Onbruikbare onderdelen gaan de verbrandingsoven in voor energie (recover).

De omslag van het huidige ‘wegwerp’-model naar een circulaire economie vraagt niet alleen een economische verandering. De benodigde omslag raakt aan alles, daarom spreken we in deze routekaart over een circulaire samenleving. Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

7/35

1.3

Gebruik van de Routekaart

Deze Routekaart Circulaire Samenleving Zeist komt als actualisatie van de in september 2024 door het college van Burgemeester en Wethouders vastgestelde routekaart. Met de routekaart specificeren we de in de Brede Milieuvisie Zeist3 vastgestelde ambitie voor een circulaire samenleving én stellen we de tussendoelstellingen en activiteiten vast waar we als gemeente Zeist in de periode van 20262030 aan werken. Deze inzet komt voort uit de gemeente zelf en is geen wettelijke verplichting. Bij het opstellen van de Routekaart is samengewerkt met de teams van energie en duurzaamheid, financiën en inkoop, facilitair, beheer openbare ruimte (waaronder afvalbeheer), ruimtelijke ontwikkeling, economie, vastgoed, sociaal domein en informatievoorziening. Ook zijn diverse externe experts en duurzame partners betrokken bij het formuleren van diverse tussendoelstellingen en activiteiten. Parallel aan het ontwikkelproces van de routekaart is een kwartiermaker gestart met de uitvoering van enkele van deze ideeën. Hierdoor is het mogelijk geweest om de inhoud van de routekaart aan te scherpen op basis van lessen en ervaringen in de praktijk. De Routekaart is daarmee op de eerste plaats een document die richting geeft aan de inspanningen van de gemeentelijke organisatie.

Tegelijk geven de ambities, doelstellingen en activiteiten een indruk aan inwoners, bedrijven en andere organisaties in gemeente Zeist van waar we naartoe willen. En hopen we dat de Routekaart houvast en inspiratie biedt om ook initiatief te nemen en samen te werken aan de circulaire toekomst die we voor ogen hebben.

1.3.1

Werken aan systeemverandering

De overgang naar een circulaire samenleving vraagt een vergaande verandering van hoe we als mensen denken, doen en georganiseerd zijn. We kiezen vaak pas voor andere oplossingen waarin we minder of ander grondstoffen gebruiken, wanneer we onderliggende aannames, meningen en gedrag aanpassen. Zo kiezen we veel vaker voor circulaire oplossingen wanneer we naast financiële ook sociale en ecologische waarde gaan meerekenen en wanneer we waarde over de gehele levensduur van grondstoffen gaan berekenen (in plaats van over de afschrijvingstermijn). Dit soort veranderingen kunnen niet gepland worden volgens een vast stappenplan. Het is daarom belangrijk om vanuit een gezamenlijk doel gewoon aan de slag te gaan. En gaandeweg te ontdekken wat goed werkt en wat niet. Waar we met de huidige inzet verder komen en waar extra inzet nodig is. We willen daarom als gemeente Zeist niet afwachten, maar met de doelen en activiteiten in deze routekaart initiatief nemen om duurzame systeemverandering op gang te brengen, te versnellen en richting mee te geven.

1.3.2

Samenhang met andere opgaven en beleid

Onderweg naar een Circulaire Samenleving is het belangrijk dat we in samenhang werken met andere maatschappelijke opgaven en ambities. Beleidsinstrumenten die gericht zijn vanuit één opgave of transitie bevatten vaak (onbedoeld) onbenutte kansen of knelpunten op het raakvlak met andere opgaven of ambities. Uiteindelijk willen we dat circulariteit standaard onderdeel is van al ons beleid. En daarmee integraal wordt meegenomen in alles wat we doen. Tot dat moment maken we zoveel mogelijk inzichtelijk wat de voor- en nadelen zijn van verschillende keuzes en oplossingen. Zo kunnen we verschillende belangen tegen elkaar afwegen en samen de beste keuze maken. In bijlage 2 is een selectie gegeven van relevant beleid voor de overgang naar een circulaire samenleving.

3 Brede Milieuvisie Zeist vastgesteld 4 oktober 2016

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

8/35

2

Hoe staan we ervoor?

De Integrale Circulaire Economie Rapportage (ICER 4), uitgebracht door het planbureau voor de leefomgeving (PBL), toont de voortgang van de Circulaire Economie in Nederland. In het rapport van 2025 wordt getoond dat het in Nederland nog niet lukt om de hoeveelheid grondstoffen die we gebruiken terug te dringen. En dat daarmee de halveringsdoelstelling voor 2030 waarschijnlijk niet wordt gehaald. Een intensivering van beleid, met name met inzet op de hogere treden op de R-ladder, is nodig om de ambitie voor 2050 binnen bereik te houden. De vraag naar kritieke grondstoffen groeit dan ook hard. Dat komt onder andere door de energietransitie, waarvoor veel grondstoffen nodig zijn voor de productie van zonnepanelen, windturbines en accu’s, maar ook door het toenemend gebruik (van kritieke grondstoffen) in smartphones en medische hulpmiddelen. De Europese Commissie heeft op dit moment 34 metalen en mineralen aangemerkt als kritiek 5. Kritieke grondstoffen zijn belangrijk voor onze economie en maatschappij, waarvan we niet zeker weten of ze in de toekomst ook voldoende beschikbaar zijn. Met de huidige manier waarop we grondstoffen gebruiken veroorzaken we veel negatieve milieu impact. Zo komen er tijdens de winning, gebruik en verwerking van grondstoffen veel broeikasgassen vrij, waaronder CO2 en methaan, wat klimaatverandering veroorzaakt.

Slechts een klein deel van deze uitstoot vindt plaats tijdens het gebruik van producten en diensten zelf, het overgrote deel vindt plaats ver buiten ons blikveld, tijdens de grondstofwinning, productie of afvalverwerking. Zo vindt 95% van de totale uitstoot, gekoppeld aan de inkoop van producten en diensten door gemeente Zeist buiten de gemeente plaats (Inkoopanalyse gemeente Zeist, CE Delft, 2025). Voor gemeente Amsterdam is dit percentage zelfs berekend op 99%6. In het klimaatplan van gemeente Zeist wordt dieper ingegaan op de uitstoot van broeikasgassen binnen gemeente Zeist. In deze routekaart ligt de focus op de uitstoot buiten gemeente Zeist.

2.1

Gebruik kritieke grondstoffen en uitstoot broeikasgassen

Onderstaand gaan we dieper in op het gebruik van kritieke grondstoffen en de daaraan gekoppelde uitstoot van broeikasgassen door inwoners, bedrijven en de organisatie van gemeente Zeist.

2.1.1

Inwoners

De inwoners en bezoekers van Zeist bepalen met hun (koop)gedrag als consument de vraag naar lineaire of circulaire producten en diensten en daarmee het gebruik van (kritieke) grondstoffen. Tegelijk zijn consumenten afhankelijk van het aanbod van producten. Een niet bestaand circulair product kan je immers niet kopen. Een gemiddelde Nederlandse consument gebruikt 87 kilogram grondstoffen per dag. De landvoetafdruk, het aardoppervlak dat nodig is om te voorzien in de Nederlandse consumptie, kwam in 2022 uit op 13 miljoen hectare. Dit is 0,7 hectare (7 duizend vierkante meter) per inwoner. Dit is wel licht gedaald sinds 2016 maar beslaat nog altijd een gebied dat drie keer zo groot is als de landoppervlakte van Nederland 7.

4 https://www.pbl.nl/publicaties/integrale-circulaire-economie-rapportage-2025 5 https://www.consilium.europa.eu/nl/infographics/critical-raw-materials/ 6 https://openresearch.amsterdam/nl/page/111587/klimaatvoetafdruk-gemeentelijke-organisatie-

amsterdam#:~:text=Wat%20blijkt%3A%2099%2C6%20procent,veel%20invloed%20op%20kunnen%2 0uitoefenen. 7 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/23/nederlandse-consument-verbruikt-87-kilo-grondstoffen-perdag Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

9/35

Ook veroorzaken we met ons huidige consumptiegedrag veel andere milieuschade. Zo toont Figuur 5 de milieuimpact van gemiddelde consumptie van één persoon per jaar in Nederland. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen: - Het directe klimaateffect, wat gaat over uitstoot (o.a. CO2) die zichtbaar zijn voor de consument, bijvoorbeeld gasgebruik in huis of benzinegebruik in de auto - Indirect klimaateffect, gaat om uitstoot (o.a. CO2) buiten het zichtveld van de consument, bijvoorbeeld tijdens mijnbouw, productie en vervoer - Landgebruik en ontbossing, waarmee Figuur 5. Milieu-impact gemiddeld Nederlandse consument uitgedrukt in de ReCiPe single score (Pt) waarbij verschillende schade wordt veroorzaakt aan klimaateffecten bij elkaar worden opgeteld tot één waarde ecosystemen - Overig, waarin alle andere soorten milieuvervuiling, zoals verzuring van de oceanen en fijnstof zijn opgenomen. De grootste negatieve milieu-impact wordt veroorzaakt tijdens de winning en verwerking van grondstoffen voor spullen. Binnen de categorie spullen veroorzaken ICT producten (TV, smartphones, laptops, audio/video apparatuur) ruim 25% van de impact. Ook is de impact van het bezit en gebruik van een auto en woning groot.

Daarnaast blijkt uit een analyse naar de impact van hergebruik van spullen dat meubels, kinderspullen, ICT en kleding ongeveer 1,5 keer langer mee gaan als er sprake is van tweedehands verkoop in vergelijking met weggooien en vernietigen.

2.1.2

Bedrijven

Zoals benoemd in het Economisch Kompas (2024) is ons doel dat ondernemers in Zeist prettig kunnen ondernemen. Bedrijven zijn verantwoordelijk voor het aanbod van producten en diensten waar wij als consument gebruik van maken. Voor het maken van producten en aanbieden van diensten worden enorme hoeveelheden grondstoffen gebruikt. Van sommige grondstoffen zijn grote hoeveelheden voorraad beschikbaar op aarde, andere zeldzamere grondstoffen raken langzaam maar zeker op. Voor bedrijven die afhankelijk zijn van deze zeldzamere grondstoffen wordt het steeds duurder en moeilijker om voort te bestaan. Het streven is dat bedrijven steeds meer overstappen op circulaire bedrijfsmodellen. Dit verkleint de afhankelijk van de levering van (kritieke) grondstoffen en vergroot dus de kans op het voorbestaan van bedrijven. Zo ver is het nog niet. Metingen over het aandeel bedrijven die circulair werken in gemeentes zijn beperkt beschikbaar. In gemeente Utrecht is gemeten dat slechts 3% van alle bedrijven volledig circulair 8 opereert. De groep bedrijven die circulariteit deels heeft opgenomen in hun activiteiten is groter (13%). De verwachting is dat deze percentages in gemeente Zeist vergelijkbaar zijn. Het overgrote deel van de bedrijven is dus nog altijd lineair en daarmee sterk afhankelijk van de levering van nieuwe grondstoffen.

De risico’s zijn in Nederland met name groot voor machinebouwsector, de transportmiddelenindustrie en de elektrische industrie. In deze sectoren worden immers veel schaarse metalen gebruikt voor de bouw van (auto)katalysatoren, magneten, elektrische voertuigen, windturbines en batterijen. Veel bedrijven zijn daarmee ook indirect afhankelijk van deze grondstoffen, omdat ze in hun (productie)processen gebruik maken van bijvoorbeeld 8 https://utrecht-monitor.nl/sites/default/files/2025-04/Utrechtse_NEx2024-uitkomsten.pdf

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

10/35

katalysatoren of magneten. In gemeente Zeist zijn verschillende bedrijven gevestigd die direct of indirect afhankelijk zijn van kritische grondstoffen, waaronder bedrijven in de gezondheidszorg, de voedselindustrie, de energietransitie en (gespecialiseerde werkzaamheden in) de bouw.

2.1.3

Gemeentelijke organisatie

Het grootste deel van de activiteiten die een gemeente uitvoert worden ingekocht en uitgevoerd door derden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan projecten in de openbare ruimte, zoals het onderhoud aan wegen, of het onderhoud aan gebouwen. Om inzicht te krijgen in het grondstoffengebruik van de gemeentelijke organisatie van gemeente Zeist is een analyse uitgevoerd van onze jaarlijkse uitgaven. Figuur 6 toont per inkoopcategorie de impact op het uitputten van kritieke grondstoffen én het deel van de uitstoot die buiten de gemeente plaatsvindt. Wat met name opvalt is dat de absolute grondstoffenuitputting met name groot is door uitgaven aan de grond-, weg- en waterbouw (openbare ruimte), het sociaal domein en facilitair en catering. Als wordt gekeken naar de relatieve grondstofuitputting per uitgegeven euro is de impact met name groot door uitgangen in de grond-, weg- en waterbouw, energieverbruik, facilitair en catering, vastgoed en ICT.

Figuur 6. Grondstoffenuitputting als gevolg van het totale inkoopvolume van de eigen organisatie.

2.2

Circulair denken en doen binnen gemeente Zeist

Er gebeurt al een hoop om de overgang naar een circulaire samenleving in Zeist te maken. Zowel bij inwoners, bedrijven als binnen de organisatie van gemeente Zeist. Daar zijn we trots op. We zijn onderweg in de transitie, maar tegelijk zijn we pas net begonnen en is er meer nodig om de overgang te maken.

2.2.1

Inwoners

In vergelijking met andere gemeenten kent Zeist relatief veel inwonersinitiatieven. Gemeente Zeist werkt graag met inwoners samen. Vanuit de inwoners zelf zijn er meerdere initiatieven geweest om afval te verminderen en spullen in kringlopen te houden, zoals de Repair Cafés in Den Dolder, de werkgroep Compost Lokaal en diverse kledingruil- en upcycle-activiteiten. Bewoners worden door de Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

11/35

gemeente ondersteund via platform Samen Duurzaam Zeist. De lokale inspanningen tonen de gemeenschappelijke toewijding aan een milieuvriendelijk en leefbaar Zeist. Het vinden en vasthouden van vrijwilligers vraagt continu aandacht. Dit blijft in de praktijk een uitdaging, waardoor sommige initiatieven uiteindelijk ophouden met bestaan. Samen met duurzame koplopers in de gemeente zijn ideeën verzameld om een circulaire samenleving nog breder onder de aandacht te brengen. Hier liggen bijvoorbeeld ook kansen om meer samen te werken met onderwijs. Wat betreft geproduceerd afval zitten de Zeister huishoudens nog net boven het landelijk gemiddelde. Hoewel de hoeveelheid huishoudelijk afval de afgelopen 30 jaar is afgenomen, ligt Zeist nog ver achter op de nationale doelstellingen. In Zeist is er per jaar gemiddeld 439 kilogram afval per inwoner9, waarvan 62% gescheiden aangeboden (de nationale ambitie voor 2020 was maximaal 400 kg afval, waarvan minimaal 75% gescheiden). Inwoners leverden gemiddeld 147 kg restafval in, waar de doelstelling is om maximaal 100 kg restafval per inwoner per jaar te produceren. We hebben als gemeente en inwoners dus nog een slag te slaan.

2.2.2

Bedrijven

Gemeente Zeist kent geen grote maakindustrie. Desalniettemin zijn er genoeg bedrijven die bezig zijn met de overgang naar een circulaire samenleving. Zo zijn er steeds meer organisaties in de zorgsector die zich committeren aan duurzaamheid door het ondertekenen van de Green Deal Duurzame Zorg. En neemt de aandacht voor en inzet op circulariteit in de bouwsector steeds verder toe, wat tot uiting komt in concrete projecten en in het groeiende commitment voor de ambities in het convenant toekomstbestendig bouwen. Er zijn veel dienstverleningsbedrijven en onderwijsinstellingen in Zeist waardoor het aantal kantoren (ten opzichte van andere bedrijfspanden) relatief groot is. De aanwezige kringlopen en repair cafés vertegenwoordigen een belangrijke functie om hergebruik en reparatie mogelijk te maken. Ook zijn er diverse commerciële reparatiebedrijven aanwezig in Zeist, welke tijdens de week van de Circulaire Economie in 2024 deelnamen aan de campagne ‘Heel Utrecht Repareert’. Daarnaast zetten verschillende zzp’ers en scholen hun denkkracht en creativiteit in voor circulaire projecten. Binnen de keten van consumentengoederen zijn er inzamelaars om producten die iemand niet meer wil gebruiken, zo hoogwaardig mogelijk te verwerken. Zoals kledinginzamelaar Reshare, luierinzamelingslocaties van Reinigingsbedrijf Midden Nederland (RMN) en de e-waste zuilen van BlipVert.

Ook zijn er winkels die hergebruik of upcycling stimuleren zoals verschillende kringloopbedrijven en tweedehands (kleding)winkels Er zijn verschillende ondernemers in Zeist met interesse om meer met elkaar samen te gaan werken om circulaire businessmodellen te creëren. Uit gesprekken blijkt dat er behoefte is aan meer informatie over circulaire grondstoffen en samenwerkingsmogelijkheden in Zeist. Veel ondernemers zijn enthousiast om hier vaker met elkaar over door te praten. Dit faciliteren we vanuit de gemeente. Voor het starten van een netwerk van circulaire ondernemers gericht op (keten)samenwerking is de groep in Zeist nog te klein en te divers. Daarom is er gekozen voor aansluiting bij het in 2025 opgerichte regionale Ondernemersnetwerk Circulair Utrecht10. En Zeister bedrijven te stimuleren om elkaar te vinden en samen te werken binnen dit netwerk. Het doel van dit netwerk is om actiegericht aan de slag te gaan met ketenprojecten. Lokaal blijven we via de accountmanagers economie alert op het verbinden van ondernemers en organisaties die stappen willen zetten in de circulaire economie. Deze voorbeelden geven aan hoe circulariteit tot nu toe vorm heeft gekregen in Zeist. Sommige bedrijven zijn intrinsiek gemotiveerd om het thema op te pakken en bij andere bedrijven is het 9 Bron: Zeist 2023 Jaarrapportage Afvalstoffen 10 https://www.circulair-utrecht.nl/

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

12/35

onderdeel van hun core business. Dat neemt niet weg dat circulariteit voor het overgrote deel van ondernemend Zeist nog niet op de agenda staat.

2.2.3

Gemeentelijke organisatie

De gemeente Zeist heeft al in 2016 circulaire ambities vastgelegd in de Brede Milieu Visie. Daarna zijn veel verschillende initiatieven ontstaan, zowel vanuit inwoners als vanuit de gemeente Zeist zelf. Ook zijn er inspanningen geleverd om circulariteit in de werkprocessen van de organisatie te verankeren. Zo heeft de gemeente Zeist in 2021 en 2022 een inkoopexpert ingehuurd om circulariteit (naast andere duurzaamheidsthema’s) in inkoopprocessen te verankeren. Ook heeft de gemeente het manifest Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI) ondertekend 11. Onderdeel hiervan is het committeren aan bepaalde ambities. Dit is opgeschreven in ‘ambitiekaarten’ voor de onderdelen facilitair, ICT, beheer openbare ruimte, riolering en water en WMO hulpmiddelen. Het nieuwe Actieplan MVOI gaat ook bijdragen aan een stevige verbetering in circulariteit in inkoop. Daarnaast heeft gemeente Zeist in 2022 het Circulaire voorbeeldprojecten landelijke convenant ‘toekomstbestendige - Verwerking van circa 16.000 tegels, woningbouw’ ondertekend (niveau goud) en haar vrijgekomen bij de vergroening van eigen bouwbeleid uitgebreid en geactualiseerd op schoolpleinen in Zeist, in de gevel van de basis van nieuwe normen en ervaringen. Dit omvat gemeentewerf (afbeelding voorblad).

circulaire eisen die strenger zijn dan de wettelijke Circulaire renovatie van de trouwzaal waarbij eisen uit het Bouwbesluit, zoals een aangescherpte meubilair is gerenoveerd en de vloer is Milieu Prestatie Gebouwen (MPG) waarde, het bekleed met modulaire tapijttegels, gebruik van secundaire of biobased materialen en - Bouw van drie flexibele tijdelijke de verplichting van materialenpaspoorten. onderwijshuisvestingslocaties, waaronder in De bovenstaande punten hebben eraan bijgedragen 2024 aan de Noordweg en Slotlaan. dat circulariteit steeds beter wordt geborgd in Lokale verwerking en hergebruik van groene projecten, waaronder in de openbare ruimte, binnen kringlopen, waaronder bladafval. de facilitaire dienstverlening, en in bouwprojecten en het hergebruik van straatstenen in de gebiedsontwikkelingen. Enkele voorbeelden hiervan parkeervakken bij de herinrichting van de zijn opgenomen in het groene tekstkader rechts op oude Arnhemseweg. de pagina. Ook worden we steeds actiever in de - plaatsing van innovatief circulair samenwerking met medeoverheden, bedrijven en fietsparkeersysteem AXLE inwoners.

Zo zijn we actief binnen het Utrechtse Circulaire Ambtenaren netwerk (UCAN), de alliantie cirkelregio, werken we met bedrijven samen aan concrete ketenprojecten binnen het in 2025 gestarte regionale ondernemersnetwerk Circulair Utrecht, en werken we samen met onze stichtingen en andere partners om inwoners zo goed mogelijk te helpen bij circulair gedrag.

11 mvoi_actieplan_2022_-_2025_provincie_utrecht.pdf (pianoo.nl)

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

13/35

3

Op weg naar 2050

Met onze ambitie voor 2050 zetten we een punt op de horizon waar we naartoe willen werken. Onderweg dragen we zoveel mogelijk bij aan verschillende maatschappelijke opgaven. We maken onze aanpak concreet en brengen focus aan in onze inzet. Zo houden we oog op de gewenste toekomst, terwijl we met beide benen op de grond blijven staan en ons inzetten voor verandering in het hier en nu.

3.1

Ambitie en doelstellingen

Gemeente Zeist wil een maximale bijdrage leveren aan de nationale ambities voor de circulaire economie. Deze zijn om in 2030 50% minder primaire grondstoffen te gebruiken, en in 2050 een volledig circulaire economie te hebben. We kiezen ervoor om hierbij verder te kijken dan alleen de economie. We streven ernaar de hele Zeister samenleving circulair in te richten. Onze ambitie voor 2050 is: Een circulaire samenleving in gemeente Zeist waarin iedereen mee kan doen en we op een manier gebruik maken van grondstoffen die minimale milieu-impact veroorzaakt en past binnen de draagkracht van de planeet. Bij het werken aan onze ambitie voor 2050 kijken we breder dan alleen het verkleinen van (economische) leveringsrisico’s (doelstelling 1). We werken zoveel mogelijk in samenhang met andere maatschappelijke opgaven, waaronder klimaatverandering (doelstelling 2) en een schonere leefomgeving en het voorkomen van biodiversiteitsverlies (doelstelling 3). Aanvullend hierop zoeken we de verbinding met het sociale domein, waar we kansen zien om bij te dragen aan de lokale cohesie en inclusie (doelstelling 4). De doelstellingen waar we onderweg naar 2050 bijdragen zijn: 1. Verkleinen van leveringsrisico’s van grondstoffen voor een toekomstbestendige economie waarin we streven naar maximale bloei, niet naar maximale groei. 2.

Verminderen van de uitstoot van broeikasgassen voor een klimaatneutrale samenleving 3. Voorkomen van vervuiling van bodem, water en lucht voor een gezonde bio-diverse leefomgeving. 4. Vergroten van de sociale cohesie en inclusie voor een gelukkige en verbonden samenleving. Met deze ambitie en doelstellingen zetten we een punt op de horizon waar we aan willen werken. In hoofdstuk 4 werken we dit uit in subdoelstellingen voor 2030, welke richting geven aan onze inzet en houvast bieden voor monitoring van de voortgang op de middellange termijn.

3.2

Actielijnen

We hebben onze inzet verdeeld over vier actielijnen. De actielijnen staan voor bijdragen die we als gemeente Zeist vanuit verschillende rollen en instrumenten kunnen leveren. We hebben hierbij gebruik gemaakt van de indeling uit het programmaplan Rotterdam Circulair 12. De actielijnen zijn • Het goede voorbeeld geven (standaardisatie). Binnen deze actielijn benutten we onze directie invloed, met name binnen onze eigen bedrijfsvoering, inkooptrajecten en aanbestedingen, om toe te werken naar standaardisatie van circulariteit. • Onderzoeken en faciliteren. Binnen deze actielijn benutten we onze positie om inzicht te krijgen in welke randvoorwaarden nodig zijn om circulariteit (zo makkelijk) mogelijk te maken

12 https://rotterdamcirculair.nl/actueel/programmaplan-rotterdam-circulair

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

14/35

voor consumenten en producenten. Waar mogelijk zorgen we dat deze randvoorwaarden ingevuld worden. • Normeren en normaliseren. Binnen deze actielijn werken we als partner samen binnen regionale en nationale verbanden om circulaire normen te ontwikkelen en circulariteit zo in de hele samenleving, zo ook in gemeente Zeist, te normaliseren. • Stimuleren en samenwerken. Binnen deze actielijn zetten we de beschikbare instrumenten, zoals subsidies, in om circulaire gedrag bij consumenten en circulaire innovaties bij ondernemers te stimuleren. Waar nodig en mogelijk nemen we als partner deel in samenwerkingsverbanden, zoals ondernemersnetwerken, die circulariteit stimuleren. In hoofdstuk 4 werken we per actielijn de belangrijkste thema’s uit waarop we inzetten. Per thema werken we een tussendoelstelling voor 2030 uit en benoemen we de activiteiten die we tot 2030 gaan uitvoeren.

3.3

Prioriteiten

In deze fase van de overgang kiezen we ervoor om onze bijdrage en prioriteiten als gemeente Zeist scherp af te bakenen. Zo kunnen we veel impact maken en leren op specifieke onderwerpen en kunnen we van daaruit onze inzet over de jaren heen stap voor stap verbreden.

3.3.1

Prioritaire grondstofketens

Om focus aan te brengen binnen onze inzet zetten we met prioriteit in op ketens die veel impact hebben, waar we relatief veel invloed hebben om circulariteit te verhogen of die sterk(er) vertegenwoordigd zijn in gemeente Zeist en omliggende regio. Met consumptiegoederen, bouw en voedsel sluiten we aan op de transitieagenda’s 13 zoals door de rijksoverheid zijn benoemd. Waar mogelijk werken we samen op de overige transitieagenda’s (kunststoffen en maakindustrie), maar deze vormen de komende jaren geen prioriteit. De prioritaire ketens in gemeente Zeist zijn: • Bouw, waaronder beton, zand en grond, baksteen, gips, hout, staal en ijzer, isolatie, bitumen, energie en water. • Zorg, waaronder water, narcosegassen, medicijnen en farmaceutische producten, medische apparaten en hulpmiddelen, medische verbruiksartikelen (wegwerpartikelen zoals verband, handschoenen, spuiten, naalden, etc.), incontinentiemateriaal, metalen, energie en water. • Consumentengoederen, waaronder elektronica, textiel (kleding), meubels, huishoudelijke spullen, hobby- en recreatieartikelen. • Voedsel, waaronder zuivel, verpakkingsmateriaal, kunststof, glas, productieafval (olie en vet), energie en water. • Kantoorartikelen, waaronder papier, schoonmaakmiddelen, aankleding (tapijt, decoratie, etc.), meubilair, schrijfwaar, verpakkingsmateriaal, plastic, energie en water.

Per (grondstof)keten verschilt de invloed die we als gemeente Zeist hebben sterk. Zo hebben we als grondeigenaar binnen bouwprojecten soms een sterke invloed. Op andere aspecten hebben we weinig invloed, zoals op de internationale productieketen van medicijnen, of op het aanpassen van richtlijnen in ziekenhuizen die hergebruik van medische hulpmiddelen bevorderen. Ook als onze invloed klein is, willen we meewerken aan veranderingen. Wel zorgen we altijd dat onze inspanning in verhouding staat tot de impact die we kunnen maken.

3.3.2

Prioritaire inkoop categorieën

We kopen als gemeente Zeist jaarlijks rond de€ 200 miljoen euro aan producten en diensten in. We kunnen veel invloed uitoefenen op de eisen en criteria die we meegeven in aanbestedingen. Per productgroep en inkoopcategorie verschilt sterk wat het circulaire aanbod is. Ook verschilt de mate waarin we met onze circulaire uitvraag invloed kunnen uitoefenen op de productketen. Om focus aan 13 https://www.nederlandcirculairin2050.nl/samenwerking/transitieagendas

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

15/35

te brengen zetten we met verhoogde prioriteit in op circulair inkopen binnen inkoopcategorieën waar we veel impact kunnen maken. In Figuur 6 is op basis van onderzoek door CE Delft de impact per inkoopcategorie weergegeven. Op basis van deze analyse zijn de prioritaire inkoopcategorieën: o Grond-, weg- en waterbouw (openbare ruimte) o Maatschappelijk vastgoed o Facilitair en catering o Sociaal domein o ICT

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

16/35

4

Actielijnen

Voor elk van de vier actielijnen benoemen we per thema de tussendoelstellingen die we nastreven en de activiteiten die we uitvoeren. De doelstellingen en activiteiten worden bijgestuurd op basis van monitoring, zoals omschreven in hoofdstuk 5. Voor de doelstellingen waar we de voortgang kwantitatief monitoren, is de indicator benoemd.

4.1

Het goede voorbeeld geven (standaardisatie)

We geven als gemeente Zeist het goede voorbeeld. En maken in de rollen waar we direct invloed hebben, waaronder als inkoper van producten en diensten, eigenaar van maatschappelijk vastgoed en beheerder van de openbare ruimte, circulariteit stap voor stap standaard.

4.1.1

Beheer openbare ruimte (BOR)

De openbare ruimte in gemeente Zeist is een schatkamer aan grondstoffen en materialen. Van de gebakken klinkers en betontegels die verwerkt zijn in de stoep, wegen en parkeerplaatsen, tot de speeltoestellen, lantaarnpalen, bankjes, prullenbakken en alle bomen en organische stromen. Het zijn allemaal grondstoffen waar we zorgvuldig mee om willen gaan. Als beheerder van de openbare ruimte zorgen we voor de juiste functionaliteit, kwaliteit en uitstraling. We doen dit in de toekomst, in overleg met gebruikers, steeds vaker via circulaire (ontwerp en beheer)principes. Doelstelling 2030 Bij het beheer van de openbare ruimte werken we steeds vaker volgens circulaire (ontwerp)principes. Hierdoor neemt de totale hoeveelheid nieuwe grondstoffen die we gebruiken af en het aandeel hernieuwbare of hergebruikte materialen toe. Kwantitatieve monitoring Indicator (effect) Hoeveelheid [kg] hergebruikt en/of hernieuwbaar materiaal toegepast in de openbare ruimte

2026 -

2027 -

Streefwaardes 2028 2029 Nulmeting -

2030 -

Activiteiten: - We verankeren circulaire (ontwerp)principes in ons Handboek Inrichting Openbare Ruimte. Halfjaarlijks actualiseren we deze richtlijnen, zodat we onszelf continu verbeteren. - We werken toe naar een “groene lijst”, welke we in de toekomst als richtlijn voorschrijven. Op deze lijst zetten we materialen die voldoen aan een minimale circulaire standaard en waar (na invoering) alleen nog mee gewerkt mag worden. - We voeren minimaal twee pilotprojecten uit waarin de Milieu Kosten Indicator (een methode om de maatschappelijke kosten te berekenen van de negatieve milieueffecten van een keuze) wordt gebruikt en starten een interne training om te leren werken met de Milieu Kosten Indicator; - We brengen in beeld wat de circulaire kansen en uitdagingen zijn voor impactvolle materialen. De resultaten werken we uit in een circulair materialenoverzicht, welke voor elk contract en project wordt ingezet om snel kansen inzichtelijk te maken. Hierbij wordt tenminste ingegaan op asfalt, beton, bestrating, halfverharding, straatmeubilair, hout, bladafval en maaisel. - We gaan op weg naar het monitoren van de circulariteit van het beheer van de openbare ruimte en de materialen die worden gebruikt. Hierbij wordt ten minste gekeken naar de monitoring van de hoeveelheid hergebruikte en hernieuwbare toegepaste materialen.

4.1.2

Maatschappelijk vastgoed

We zijn als gemeentelijke organisatie eigenaar van vele gebouwen. Deze gebouwen gebruiken we zowel voor de huisvesting van de gemeentelijke organisatie als onze maatschappelijke functies. Als Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

17/35

we eigenaar én gebruiker van een gebouw zijn, hebben we maximaal invloed op de manier waarop we deze gebouwen verbouwen, onderhouden, renoveren of waar nodig slopen. Ook bouwen we soms nieuwe gebouwen, zoals onlangs de nieuwe gemeentewerf en het kleedgebouw op sportpark Dijnselburg. Om dit op een toekomstbestendige wijze te doen, is er beleid duurzaam bouwen opgesteld. We maken dit beleid stap voor stap standaard onderdeel van onze projecten. Doelstelling 2030 Bij de (ver)bouw, renovatie en sloop van maatschappelijk vastgoed werken we volgens het duurzaam bouwen beleid, waarin de circulaire uitgangspunten en ambities zijn uitgewerkt. Activiteiten: - We borgen circulaire uitgangspunten en ambities voor sloop, (ver)bouw- en gebiedsontwikkeling in het duurzaam bouwen beleid en zorgen dat deze bekend en werkbaar zijn voor alle relevante afdelingen binnen de gemeentelijke organisatie. - We maken per project inzichtelijk hoe we aan de circulaire uitgangspunten en ambities uit het duurzaam bouwen beleid voldoen of waar we hiervan afwijken omdat het nog niet haalbaar is. - We selecteren twee projecten als leerprojecten op het gebied van duurzaam bouwen. In deze projecten zetten we er op in om praktijkervaring op te doen met het maximaal inzetten op circulaire ambities uit het duurzaam bouwen beleid.

- We organiseren een basistraining circulair maatschappelijk vastgoed, waarbij we zowel ingaan op de initiatief- als de beheerfase. - We verkennen de deelname en of initiatie van een regionaal maatschappelijk vastgoedoverleg om kennis en ervaringen uit te wisselen met andere gemeentes in de regio.

4.1.3

Facilitaire dienstverlening

Binnen onze facilitaire dienstverlening gebruiken we een grote diversiteit aan producten en grondstoffen. We verzorgen kantoormeubilair, organiseren eten en drinken voor personeel in de bedrijfsrestaurants, verzorgen de inzameling en verwerking van afval voor onze gemeentelijke locaties en zorgen voor voorzieningen zoals onze trouwzaal. Deze producten worden dagelijks gebruikt en zijn daarmee een visitekaartje voor onze organisatie. We maken dit visitekaartje graag circulair, zodat iedereen ziet waar wij als gemeente Zeist aan werken en voor staan. Doelstelling 2030 We verminderen de totale hoeveelheid grondstoffen die we gebruiken en verhogen het aandeel hernieuwbare en hergebruikte grondstoffen. Ook verminderen we de totale hoeveelheid (rest)afval en verhogen we het scheidingspercentage en de kwaliteit van reststromen. Kwantitatieve monitoring Indicator (inspanning) Hoeveelheid restafval [kg], percentage gescheiden aangeboden afval [%] per gemeentelijke locatie ().

2026 Nulmeting

2027 -

Streefwaardes 2028 2029 -

2030 -

Activiteiten: - We ronden de interne verkenningsronde voor kansen om de afvalinzameling op onze gemeentelijke locaties verbeteren (in samenwerking met RENEWI) af en starten met de uitvoering. - We zetten bij de centrale herhuisvesting én toekomstige onderhoudsrondes in op circulaire strategieën, zoals reparatie (waaronder bij ons kantoormeubilair) en hoogwaardig hergebruik. We slaan objecten die (tijdelijk) niet meer nodig zijn op voor toekomstig hergebruik en kiezen waar mogelijk voor aanpassing van huidig kantoormeubilair in plaats van dat we nieuwe kopen. Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

18/35

-

4.1.4

We onderzoeken de kosten en baten van interventies, waaronder digitalisering, om de hoeveelheid fysieke post, folders en campagnemateriaal die we versturen te verminderen.

Sociaal domein

Het sociaal domein is verantwoordelijk voor veel verschillende activiteiten, waaronder onderwijs, jeugdhulp, werk en inkomen, schuldhulpverlening, wonen, welzijn en WMO. Met name voor WMOhulpmiddelen en woningaanpassingen zijn veel producten en grondstoffen nodig. Hier ligt een kans om via circulaire strategieën bij te dragen aan de ambitie. Ook biedt circulariteit via meer contact en samenwerking in de wijken een basis om de sociale cohesie en inclusie te verstevigen. Doelstellingen 2030 Bij de inkoop en inzet van WMO-hulpmiddelen, trapliften en woningaanpassingen werken we via circulaire principes. Activiteiten: - Bij de aanbesteding van WMO-hulpmiddelen stappen we over van de huidige koop- naar een huurconstructie. Uiterlijk in 2032 zijn alle WMO-hulpmiddelen overgezet naar een huurconstructie. - We besteden de inkoop van trapliften aan volgens circulaire principes. - We geven circulaire principes een plek in de toekomstige herijking van de afspraken voor woningaanpassingen met woningcorporaties.

4.1.5

Informatievoorziening

We werken tegenwoordig grotendeels digitaal. Hiervoor zijn smartphones, laptops, beeldschermen en allerlei diensten zoals cloud services en software nodig. Door de zeldzame metalen die in smartphones en laptops worden gebruikt is deze categorie gevoelig voor de toenemende grondstoffen schaarste. Tegelijk is de toeleveringsketen van hardware en software erg internationaal en moeilijk (direct) te beïnvloeden door ons als gemeente Zeist. Waar mogelijk kiezen we voor duurzame alternatieven en onderzoeken we hoe we onze milieu-impact in de keten kunnen verkleinen. Doelstelling 2030 Bij de inkoop van hardware en software is gebruik in plaats van bezit het uitgangspunt. Bij de inkoop van hardware en software zetten we erop in om duurzame en circulaire eisen en wensen mee te nemen. Activiteiten: - We kiezen voor het leasen van hardware, in plaats van deze zelf te kopen. Zo voorkomen we onnodig bezit van verouderde hardware en profiteren we bij elke vervanging van de hoogste standaard in duurzaamheid en circulariteit. - We houden rekening met de milieu-impact van het (toenemende) gebruik van serverruimte, waaronder door de toepassing van kunstmatige intelligentie. - We nemen standaard duurzaamheidscriteria op bij aanbestedingen. Ook bij de aanbesteding van software verkennen we of en hoe duurzame en circulaire eisen en wensen meegenomen kunnen worden.

4.1.6

Opdrachtgeven en inkoop

We zijn als gemeente Zeist opdrachtgever van tal van projecten. Een deel van de projecten voeren we zelf van begin tot eind uit, zoals binnen de openbare ruimte, voor maatschappelijk vastgoed en binnen onze eigen dienstverlening. Voor andere projecten, zoals binnen grote gebiedsontwikkelingen, is onze invloed minder direct en zijn we één van de belanghebbenden. Ook kopen we jaarlijks voor bijna 200 miljoen euro aan producten en diensten in, zoals kantoorartikelen en catering, doelgroepenvervoer en medische hulpmiddelen voor inwoners. In dit proces hebben we veel invloed om circulaire wensen, Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

19/35

eisen en criteria mee te nemen in de uitvraag aan de markt. Zo stimuleren we de markt om circulair aanbod te ontwikkelen, geven we het goede voorbeeld aan andere organisaties en inspireren we hen om ook circulair in te kopen. Doelstelling 2030 We nemen circulariteit mee in onze inkooptrajecten en aanbestedingen. Als opdrachtgever hanteren we de inzet op circulariteit als standaard uitgangspunt. Kwantitatieve monitoring Indicator (inspanning) Percentage van totaal inkoopvolume met circulaire uitvraag.

2026 -

Streefwaardes 2027 2028 2029 Nulmeting -

2030 -

Activiteiten: - We standaardiseren de manier waarop we circulariteit meenemen in onze inkoopprocessen en aanbestedingen. Dit leggen we vast in ons inkoopbeleid; - We verankeren circulariteit in het actieplan Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeverschap en Inkopen en benoemen welke kansen we zien om circulariteit mee te nemen in de belangrijkste inkoopcategorieën. - Op basis van de lange termijn inkoopplanning selecteren we projecten waar we veel circulaire potentie zien en neemt een adviseur circulariteit deel in het projectteam om deze potentie waar te maken. - We zetten in op de randvoorwaarden die nodig zijn om kwantitatieve monitoring in de toekomst mogelijk te maken. Dit vergroot niet alleen het inzicht in de voortgang maar helpt ook bij het benutten van het inkoopproces voor bijdragen aan maatschappelijke doelen.

4.1.7

Financieren

Een belangrijk onderdeel van de projectcyclus is de wijze waarop we projecten financieren. We willen steeds meer kijken naar levenscycluskosten, restwaarde en naast financiële ook ecologische en maatschappelijke kosten en baten meenemen in afwegingen en besluitvorming. We zetten in op pilots en experimenten waarin we kunnen oefenen met andere uitgangspunten, instrumenten en modellen. We sluiten hierbij aan op inspanningen van medeoverheden, waaronder de pilots van de gemeente Utrecht én inspanningen van de financiële sector als aanjager van de circulaire transitie, zoals uitgewerkt in de roadmap circulair financieren14. Doelstelling 2030 We maken ruimte voor pilotprojecten en transitie-experimenten om te leren over de overgang naar circulair financieren in projecten. Activiteiten: - We onderzoeken de mogelijkheid om binnen het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten15 restwaarde toe te kennen aan objecten en materialen in de openbare ruimte of maatschappelijk vastgoed aan het einde van de afschrijvingstermijn. - We maken ruimte voor de uitvoering van minimaal twee transitie-experimenten, gericht op circulaire financiering. In het ene experiment kijken we naar hoe we restwaarde kunnen meenemen in de projectbegroting.

In het andere experiment kijken we naar een brede waardedefinitie, door maatschappelijke of ecologische kosten zoals een CO 2-prijs of een Milieu Kosten Indicator mee te nemen in besluitvorming.

14 https://www.dnb.nl/media/3dwdcic1/20220204-pdf-finance-roadmap-nl.pdf 15 https://wetten.overheid.nl/BWBR0014606/2025-04-17

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

20/35

4.2

Onderzoeken en faciliteren

Om circulair denken en doen ook buiten onze directe invloedsfeer normaal te maken, willen we de juiste randvoorwaarden scheppen. Soms weten we nog niet wat die randvoorwaarden precies zijn, en richten we ons op de vraag wat mensen nodig hebben om hun gedrag te veranderen. Andere randvoorwaarden, zoals ruimte voor opslag van herbruikbaar materiaal en ruimte voor circulaire bedrijvigheid, zijn bekend en maken we operationeel voor gemeente Zeist.

4.2.1

Gedragsverandering

Mensen maken hun eigen keuzes, dat respecteren we. Tegelijk hebben we als overheid bepaalde mogelijkheden om gedrag te beïnvloeden. Zo kunnen we subsidies uitdelen of communicatie campagnes inzetten om bepaald gedrag aan te moedigen of ontmoedigen. We willen steeds beter begrijpen wat nodig is voor mensen om hun gedrag aan te passen. We onderscheiden hierbij verschillende doelgroepen, waaronder inwoners (consumenten), bedrijven (producenten), maatschappelijke organisaties én onze eigen organisatie. Voor de ontwikkeling van een gedragsveranderingsaanpak en – beleid benutten we bestaande modellen. Ook maken we zoveel mogelijk gebruik van actuele inzichten en onderzoeken uit de praktijk en wetenschap. Wanneer we meer en meer inzicht krijgen in effectieve maatregelen kunnen we deze gericht toepassen binnen gemeente Zeist. Doelstelling 2030 We hebben zicht op de effectiviteit van een brede set aan gedragsveranderingsmaatregelen en hebben de eerste maatregelen toegepast binnen gemeente Zeist. Activiteiten: - We werken met de Toolbox Circulair Gedrag, ontwikkeld door Rijkswaterstaat. Ook verkennen we de mogelijkheid om hierbij vanaf 2026 gebruik te maken van de aangekondigde ondersteuningsregeling.

- We benutten de enquêteresultaten die zijn verzameld als onderdeel van de gedragsveranderingscampagne ‘Zeist is Slim met Afval’ om een vervolgcampagne te ontwikkelen, mogelijk gericht op de preventie van (rest)afval. - We voeren een gedragsanalyse uit, waarin we de houding ten opzichte van circulair gedrag en de gerealiseerde gedragsverandering in gemeente Zeist meten.

4.2.2

Ruimte voor circulaire bedrijvigheid en materiaaldepots

Voor circulaire bedrijvigheid en activiteiten is er in de toekomst (meer) fysieke en juridische ruimte nodig. We slaan materialen vaker op en hebben ruimte nodig, fysiek en binnen vergunningen, om die op de juiste manier te verwerken en gereed te maken voor hoogwaardig hergebruik. Bedrijven zullen daarnaast in de toekomst specifieke locaties nodig hebben om hun rol in circulaire ketens in te vullen. Zo kan je denken aan reparatie en deelbedrijven die in de wijken goed te bereiken zijn of aan bedrijven die reststromen inzamelen en verwerken die juist aan de randen van de gemeente of in de regio plek nodig hebben om hun werk te doen. We onderzoeken welke ruimte er in de toekomst nodig is én verkennen mogelijkheden om deze ruimte te bieden. Waar mogelijk zetten we erop in om die ruimte beschikbaar te hebben voor circulaire activiteiten in de toekomst. Doelstelling 2030 We creëren inzicht in de ruimtevraag en borgen deze door strategische locaties vast te stellen en de invulling hiervan met partners in de regionale ketens af te stemmen. Activiteiten: - We borgen de ruimtevraag voor circulaire activiteiten en bedrijvigheid in samenhang met de ruimtevraag voor andere thema’s, binnen de visie werklocaties.

Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

21/35

-

4.2.3

We inventariseren de concrete behoefte aan en beschikbaarheid van ruimte voor verwerking en tijdelijke opslag van materialen bij collega’s en bij partners en projecten in de stad. We verkennen de borging van circulariteit bij nieuw uit te geven bedrijfskavels via opname in het uitgifteprotocol. We werken samen met buurgemeentes en in de regio om de ruimtevraag en beschikbaarheid op elkaar af te stemmen. We willen ketens regionaal ruimte bieden, waarbij het ene bedrijf mogelijk beter past in gemeente Zeist terwijl het andere bedrijf beter past bij de ruimte in één van de buurgemeentes.

Grondstoffenplan

Als gemeente zijn we verantwoordelijk voor de inzameling van het huishoudelijke reststromen. De wijze waarop we de inzameling organiseren draagt op verschillende manieren bij aan de hoeveelheid restafval, gescheiden afval én de kwaliteit van de gescheiden afvalstromen. De mate van scheiden én kwaliteit van de gescheiden stromen is sterk bepalend voor de hoeveelheid waarde die we uit deze stromen kunnen halen, bijvoorbeeld door grondstoffen opnieuw te gebruiken. Doelstelling 2030 We werken samen met onze buurgemeentes en Reinigingsbedrijf Midden Nederland een circulair grondstoffenplan uit, waarin we opnemen hoe we de totale hoeveelheid afval verminderen en het waardebehoud uit reststromen vergroten. Activiteiten: - We starten in 2026 het proces voor het opstellen van een circulair grondstoffenplan. - We verkennen in het proces voor het opstellen van het circulair grondstoffenplan hoe afvalinzameling het beste circulair denken en doen kan faciliteren. We kijken hierbij niet alleen naar circulaire verwerking van grondstoffen, maar ook naar preventie van het gebruik van grondstoffen om zo afval te voorkomen.

4.2.4

Circulair Ambachtscentrum

Een circulair ambachtscentrum of -netwerk kan helpen om de hoeveelheid afval terug te dringen en waarde te genereren uit reststromen. Hierbij worden minimaal de functies van een milieustraat (recyclingstation), kringloopwinkel, reparatiewerkplaats, onderwijs en het sociaal domein samengebracht. Het circulaire ambachtscentrum of -netwerk is onderdeel van het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE). Doelstelling 2030 We richten een circulair ambachtscentrum of -netwerk op, waarbij we samenwerken met buurgemeentes om de randvoorwaarden voor een succesvolle exploitatie te realiseren. Activiteiten: - We werken samen binnen de coalitie circulaire ambachtscentra, binnen de alliantie cirkelregio, om ervaringen te delen en kennis op te halen bij andere overheden. - We verkennen de samenwerking tussen de kringloop Zeist, BIGA-Groep en Reinigingsbedrijf Midden-Nederland voor de oprichting van een circulair ambachtscentrum of – netwerk. - We verkennen de samenwerking met andere circulaire ambachtscentra of -netwerken in de regio om samen de randvoorwaarden voor opschaling en succesvolle exploitatie te realiseren.

4.3

Normeren en normaliseren

We stellen duidelijke normen voor onze partners om circulair denken en doen te normaliseren. Een deel van de normen bepalen we zelf, bijvoorbeeld bij gebiedsontwikkelingen of in lokale vergunningen. Aan normen bepaald op landelijk of regionaal niveau werken we mee via lobby en samenwerkingsverbanden. Routekaart Circulaire Samenleving in Zeist

22/35

4.3.1

Circulair bouwen

De bouwopgave is groot, ook in gemeente Zeist. Gezien de breedte en complexiteit is dit thema uitgewerkt in het duurzaam bouwen beleid, dat in 2025 wordt geactualiseerd. Bij de actualisatie staat het convenant toekomstbestendig bouwen centraal. Hierin zijn circulaire ambities op drie niveaus gedefinieerd. Het college van de gemeente Zeist heeft zich gecommitteerd aan het hoogste ambitieniveau “goud”, wat daarmee als uitgangspunt geldt voor alle woning nieuwbouw ontwikkelingen in gemeente Zeist. Het gemeentelijk beleid en het convenant zijn niet afdwingbaar voor private partijen, tenzij het in de anterieure overeenkomst of het omgevingsplan wordt opgenomen, daarom moet bij elk bouw project dat niet van de gemeente is het gesprek gevoerd worden over de uitgangspunten en ambities die bovenwettelijk zijn. Doelstelling 2030 Bij alle sloop, (ver)bouw- en gebiedsontwikkelingen in gemeente Zeist wordt tenminste volgens de uitgangspunten uit het beleid duurzaam bouwen gewerkt, waar mogelijk volgens de ambities. Activiteiten: - We borgen circulaire uitgangspunten en ambities voor sloop, (ver)bouw- en gebiedsontwikkeling in het duurzaam bouwen beleid en zorgen dat deze bekend en werkbaar zijn voor alle relevante afdelingen binnen de gemeentelijke organisatie. - Bij elk project voeren we het gesprek over duurzaam bouwen.

Om dit op de juiste manier te doen, wordt er een gespreksmethode ontwikkeld. - In elke anterieure overeenkomst worden de circulaire uitgangspunten uit het beleid duurzaam bouwen opgenomen, en waar mogelijk de ambities. - We verankeren de circulaire uitgangspunten en ambities uit het beleid duurzaam bouwen binnen de Omgevingswet (omgevingsvisie, omgevingsplan, omgevingsprogramma). - Indien er binnen gemeente Zeist grond of gebouwen wordt verkocht worden er voorwaarden opgenomen omtrent circulair bouwen die volgen uit het beleid duurzaam bouwen.