RV25.048 GEWIJZIGDE Bijlage 1 - Kansen voor Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
Tekst van het document
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist Onderzoek naar natuur, recreatie en landbouw Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
1
Inhoudsopgave Inleiding
5
Doel van dit rapport
5
Achtergrond
5
Opbouw rapport
7
1. Kromme Rijn Linie Landschap Zeist: hoe nu verder? 8 Toekomst van de landbouw is het centrale vraagstuk
8
Regie noodzakelijk om KRLL Zeist te behouden en te versterken
9
Aanbevelingen voor de toekomst
10
Uitvoeringsprogramma algemeen
11
Toekomstbestendige landbouw
12
Versterken natuur
12
Versterking fietsroute netwerk
13
Versterking wandelroute netwerk
13
Vervolg Kromme Rijn Linie Landschap (Zeist)
13
2. Het Kromme Rijn Linie Landschap in Zeist
14
Een kleine geschiedenis
14
Huidig landgebruik
15
3. Opgaven gemeente Zeist en andere overheden
20
Biodiversiteit
20
Duurzame Energieopwekking
21
Woningbouw
22
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
2
Klimaatadaptatie
22
Mobiliteit
22
Cultureel erfgoed
23
Opgaven Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden
23
4.
Vijf perspectieven op het KRLL Zeist
5. Perspectief kring 1: agrariërs en grondeigenaren
24
25
Uitkomsten eerste gespreksronde
25
Terugkoppeling eerste gespreksronde
31
Verkenning gebiedsproces Koelaan-Tolakkerlaan
31
Kansen en wensen agrariërs en grondeigenaren
33
6. Perspectief kring 2: Projectorganisatie KRLL en overige overheden 34 Projectorganisatie KRLL
34
Op welke manier zijn belanghebbenden betrokken?
34
Ontwikkelperspectief Kromme Rijn Linie Landschap
35
Uitvoeringsprogramma KRLL
35
7.
Perspectief kring 3: Groene Groepen
37
Op welke manier zijn de groene groepen betrokken?
37
Wat zijn de uitkomsten van de participatie?
37
Perspectief Groene Groepen
39
8. Perspectief kring 4: Inwoners in en om KRLL Zeist 41 Op welke manier zijn inwoners in en om het gebied betrokken?
41
6.1 Uitkomsten van de participatie bewoners in KRLL Zeist
41
6.2 Uitkomsten bewoners om het KRLL Zeist – analyse enquête
42
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
3
Analyse van de enquêteresultaten
9.
Perspectief kring 5: Jongeren
42
49
Op welke manier zijn jongeren betrokken?
49
Uitkomsten van dit traject
49
Wat vinden jongeren belangrijk?
49
Bronnenlijst
53
Boeken
53
Beleidstukken
53
Websites
53
BIJLAGE 1: wandelkaart Zeist uit 1889
54
BIJLAGE 2: Advies van Adviescommissie Milieukwaliteit en Leefomgeving55
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
4
Inleiding Doel van dit rapport In dit rapport staan de uitkomsten van onderzoeksrichting 1 uit de Propositie van Zeist. Doel van dit rapport is om het college van Burgemeesters en wethouders en de gemeenteraad te adviseren over de toekomst van het Kromme Rijn Linie Landschap in Zeist. Dit rapport laat zien wat er nodig is om de landbouw te behouden, de natuur te behouden én te versterken en de recreatieve mogelijkheden binnen het gebied te vergroten. Dit rapport beschrijft ook op welke manier belanghebbenden betrokken zijn en wat de uitkomsten zijn. De uitkomsten zijn vertaald naar vijf aanbevelingen voor de toekomst en uitvoeringsagenda met daarin concrete projecten die op korte termijn (2025-2029) kunnen bijdragen aan een natuurrobuust en duurzaam Kromme Rijngebied.
Achtergrond In de Propositie van Zeist (2020) is het Kromme Rijngebied natuurrobuust en duurzaam als onderzoeksrichting 1 opgenomen. De ontwikkelvraag luidt: “Naarmate de omgeving drukker wordt, wordt ook het belang van de natuur groter. Niet alleen voor luwe recreatie, maar zeker ook voor robuuste natuurbuffers ter ontwikkeling en versteviging van de gebiedseigen biodiversiteit. Zo voorkomen we dat al het landschap wordt volgebouwd, of gedegradeerd tot een stadspark met de focus op intensieve recreatie. De huidige natuurwaarde van het Kromme Rijngebied biedt een kans om deze verder uit te bouwen en robuust te maken. Het creëren van natuurwaarden op deze plaats biedt wellicht de mogelijkheid op andere plaatsen meer in te zetten op ontwikkeling van wonen en werken. Dit vergt nader onderzoek. Zo dragen we bij aan het belangrijkste kenmerk en de belangrijkste waarde van Zeist, namelijk het groene karakter (bron: Propositie van Zeist, p. 56).” Een vergelijkbare ontwikkelvraag speelt sinds twee jaar ook bij de provincie Utrecht. De grote opgave voor de komende decennia in provincie Utrecht is om de bevolkingsgroei in goede banen te leiden. Naast een verstedelijkingsopgave van 100.000 woningen in 2040, komen er ook meer arbeidsplaatsen, en zijn er investeringen nodig in duurzame mobiliteit en de energietransitie.
Voor een gezonde leefomgeving, klimaatadaptatie en een veerkrachtig ecosysteem ligt er een opgave om de landschappen en groenstructuren te behouden, te versterken en te verbinden. Er is een groeiende behoefte aan recreatief uitloopgebied, toegankelijk landschap en ruimte voor de natuur. Daarom startte de provincie het programma Groen Groeit Mee op. In het programma Groen Groeit Mee (voortaan: GGM) werken tweeënveertig partijen (zoals gemeenten, provincie en waterschappen) samen aan meer en beter groen. Het doel van GGM is om de groene ruimte mee te laten groeien met het aantal woningen. De ambitie is om verspreid over de provincie Utrecht 10.000 hectare extra groen te realiseren. Een belangrijk gebied voor het realiseren van de verstedelijkingsopgave én meer groene ruimte is het Kromme Rijn Linie Landschap (voortaan: KRLL). Dit gebied is dan ook aangewezen als één van de pilotprojecten van GGM. Gemeente Zeist werkt in dit pilotproject samen met gemeenten Bunnik, Houten, Nieuwegein, Utrecht, de provincie Utrecht en Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden. Het KRLL dankt haar naam aan twee landschappelijke dragers: de Kromme Rijn en de Hollandse Waterlinie. In 2024 is door deze partijen gewerkt aan een ontwikkelperspectief op het Kromme Rijn Linie Landschap en de basis gelegd voor een uitvoeringsprogramma.
In mei 2025 is het ontwikkelperspectief door de colleges van de verschillende gemeenten, door de gedeputeerde staten van de provincie en het bestuur van het hoogheemraadschap vastgesteld. Dit perspectief laat op hoofdlijnen zien hoe dit gebied eruit kan zien in 2040. Afbeelding 1 laat het Kromme Rijn Linie Landschap zien. Het KRLL is omlijnd met wit. Het KRLL Zeist is met een groene lijn gemarkeerd.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
5
Afbeelding 1: Kromme Rijn Linie Landschap
Verbinding met Utrechts Programma Landelijk Gebied Het Utrechts Programma Landelijk Gebied heeft de komende jaren 249 miljoen euro beschikbaar om te investeren in de ontwikkeling van het landelijke gebied. Voor de ontwikkeling van het Kromme Rijn Linie Landschap is bijna 27 miljoen euro gereserveerd, waarvan 1,85 miljoen euro geoormerkt is voor de ontwikkeling van nieuwe natuur en groenblauwe dooradering binnen het Kromme Rijn Linie Landschap van Zeist. Eind 2028 moet dit geld verplicht zijn, daarna is er nog vier jaar de tijd voor de uitvoering. Dit budget is gekoppeld aan het uitvoeringsprogramma van het KRLL en biedt kansen voor gemeente Zeist en haar partners om projecten uit te voeren die bijdragen aan het versterken van de natuur, het bevorderen van recreatie en een toekomstbestendige landbouw. Samenhang met nieuwe woonkern Driebergen-Zeist De gemeenten Zeist en Utrechtse Heuvelrug willen samen een nieuwe woonkern ontwikkelen bij station Driebergen-Zeist. Beide gemeenten willen tegemoet komen aan de lokale en regionale behoefte aan woningen, werkplekken, duurzame mobiliteit en versterking van de natuur. Daarvoor is een gebiedsvisie gemaakt, die in het najaar van 2025 ter vaststelling aan de gemeenteraden van Zeist en Utrechtse Heuvelrug wordt voorgelegd. Deze visie beschrijft hoe de nieuwe kern eruit kan zien en waar de gemeenten op letten bij de verdere ontwikkeling.
De gebiedsvisie is nog geen uitgewerkt ontwerp, maar laat wel zien welke keuzes zijn gemaakt. Die keuzes vormen de uitgangspunten voor vervolgonderzoeken in de volgende fase. De plannen worden door gemeente Zeist en gemeente Utrechtse Heuvelrug stap voor stap concreter uitgewerkt en leiden uiteindelijk tot een omgevingsplan. Samengevat: een nieuwe compacte kern Afbeelding 2 laat de visie voor de nieuwe woonkern bij het station Driebergen-Zeist zien. Er komen woningen in verschillende prijsklassen, ruimte voor werkplekken en voorzieningen. Ook is er aandacht voor natuur, wandelen en fietsen. De gebouwen worden aan de randen niet hoger dan de bomen. Auto's blijven zoveel mogelijk aan de rand van de wijk. De nieuwe woonkern grenst aan het Kromme Rijn Linie Landschap in Zeist. Op dit moment zijn de bossen van de Utrechtse Heuvelrug en het KRLL Zeist nog niet goed met elkaar verbonden. Dit project biedt een kans deze natuurverbinding goed in te richten. In de gebiedsvisie is daarom ook een duidelijk zonering gemaakt. Zone 1 is stedelijk gebied, zone 2 is recreatief groen gebied en in zone 3 is natuur.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
6
3
2
1
2
3
3
Afbeelding 2: gebiedsvisie nieuw woonkern stationsgebied Driebergen-Zeist
Hoe is dit rapport tot stand gekomen? In 2024 heeft gemeente Zeist vijf verschillende groepen van belanghebbenden betrokken bij dit onderzoek. Tabel 1 laat zien welke groepen betrokken zijn en op welk niveau zij betrokken zijn. In hoofdstuk 4 tot en met 9 staat beschreven op welke manier de verschillende kringen zijn betrokken en wat de belangrijkste uitkomsten uit het participatieproces zijn. Kring 1 2 3 4 5
Groep / kring Agrariërs en grondeigenaren Projectorganisatie KRLL Overige overheden Groene groepen Inwoners in het gebied Inwoners rond het gebied Jongeren
Niveau van betrokkenheid Coproduceren Coproduceren Raadplegen/ adviseren Adviseren Adviseren Raadplegen Raadplegen
Tabel 1: Overzicht belanghebbenden Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
Opbouw rapport In hoofdstuk 2 staan de aanbevelingen voor de toekomst van het KRLL Zeist en het concept uitvoeringsprogramma. Hoofdstuk 3 beschrijft de ontstaansgeschiedenis van het Kromme Rijn Linie Landschap. In hoofdstuk 4 staan de opgaven van gemeente Zeist en andere overheden. Hoofdstuk 5 tot en met 9 laat zien op welke manier de belanghebbenden in tabel 1 betrokken zijn en wat de belangrijkste uitkomsten van dit participatieproces zijn.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
7
1. Kromme Rijn Linie Landschap Zeist: hoe nu verder? IJs, wind en water gaven lang geleden vorm aan de heuvelrug en het rivierenlandschap. Ruim tienduizend jaar geleden begon ook de mens zich te manifesteren als onvervalste natuurkracht en oefende een grote invloed uit op het landschap. Door het indammen van de Kromme Rijn, door het ontginnen van landbouwgrond en door de bouw van buitenplaatsen en het dorp Zeist bouwden zij voort op het werk van ijs, wind en water. Het landschap dat er nu ligt, wordt door alle betrokken gewaardeerd en gekoesterd. De betrokkenheid van agrariërs, grondeigenaren, groene groepen, inwoners en jongeren bij dit gebied is groot. De zorgen over de stand van de biodiversiteit zijn wijdverbreid, ook in gemeente Zeist. Het aantal insecten, wilde bijen, vlinders en weidevogels is sinds de jaren ’90 zichtbaar afgenomen. Een rijke biodiversiteit is bittere noodzaak voor onze voedselvoorziening, gezondheid en kwaliteit van leven. Als bodemleven en insecten verdwijnen, ziet het er slecht uit voor amfibieën, reptielen, vogels, vissen, zoogdieren en ook onze eigen voedselvoorziening. Fruitbomen, groenten en veel andere gewassen zijn afhankelijk van bestuiving door insecten. Een rijkdom aan soorten zorgt ook voor een natuurlijke balans, zodat we minder last hebben van plaagdieren, zoals de eikenprocessierups.
Schoon water, een gezonde bodem en een schone lucht zijn basisvoorwaarden voor een rijke biodiversiteit en een leefbare wereld. Daarnaast toont een groeiend aantal onderzoeken aan dat een rijke biodiversiteit bijdraagt aan een betere gezondheid voor mensen. Het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist is een essentiële schakel in het Natuur Netwerk Nederland en kan belangrijke bijdrage leveren aan het herstel van de biodiversiteit binnen het Kromme Rijn Linie Landschap. De afgelopen decennia hebben gemeente Zeist en provincie Utrecht weinig aandacht geschonken aan de ontwikkeling van het buitengebied. De gemeente voldeed aan de wettelijke taak en behandelde vergunningaanvragen van agrariërs en begeleidde ruimte-voor-ruimte verzoeken voor stoppende boeren. Zolang deze aanvragen binnen de wettelijke kaders vielen, werkte gemeente Zeist er aan mee en gaf verder weinig sturing aan de ontwikkeling van het buitengebied. Dit onderzoek heeft glashelder aangetoond dat dat inwoners, groene groepen, natuurorganisaties, projectontwikkelaars, agrariërs, grondeigenaren en jongeren een grote betrokkenheid voelen bij dit gebied. Het gevarieerde cultuurlandschap, de openheid, de afwisseling tussen open weides en meer gesloten bossen en ruimte voor wilde planten en dieren wordt door alle groepen in grote mate gewaardeerd.
Als de gemeente bij wil dragen aan het behoud en de versterking van dit landschap, dan is het nodig dat gemeente Zeist en ook de provincie Utrecht regie gaan voeren in de ontwikkeling en het behoud van dit gebied. Deze aangepaste rol doet recht aan de betrokkenheid van de verschillende partijen in dit gebied. Als gemeente Zeist en provincie Utrecht de ontwikkeling van dit gebied zijn beloop laten, dan gaat het unieke karakter van dit gebied mogelijk verloren. In de tekst hieronder staat het effect van ‘het op een beloop laten’ en ‘regie nemen’ op het landschap beschreven.
Toekomst van de landbouw is het centrale vraagstuk Omdat het KRLL Zeist voor 78% bestaat uit landbouwgrond, is de toekomst van dit gebied onlosmakelijk verbonden met een toekomstperspectief voor de landbouw. Hoewel de natuur op korte termijn met een aantal
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
8
projecten versterkt kan worden, wordt het landschap pas echt toekomstbestendig en natuurrobuust, als ook de landbouw een duurzame toekomst in dit gebied heeft. De keukentafelgesprekken en bijeenkomsten met agrariërs laten zien dat landbouwers met grote uitdagingen kampen, mede omdat er nog altijd geen oplossing is voor het stikstofprobleem op Europees en Landelijk niveau. Binnen gemeente Zeist zijn drie PAS melders en nog twee melkveehouders zitten in de nutriëntenverontreiniging, en mogen met oog op de waterkwaliteit minder mest uitrijden. Door het vervallen van de derogatie, kunnen agrariërs vanaf 2026 nog minder mest uitrijden en dit vraagt om meer ruimte – die er op dit moment binnen de gemeentegrenzen niet is. Een aantal agrarische bedrijven heeft de laatste jaren al gebruik gemaakt van de ruimte-voor-ruimte regeling, waardoor er meer woningen in het KRLL Zeist zijn bijgekomen en dat heeft negatieve invloed op de ruimtelijke kwaliteit. In het gebied zijn op dit moment nog negen actieve agrarische bedrijven, waarvan zeven melkveehouder zijn en twee fruittelers. Zonder toekomstperspectief voor de landbouw, is de kans aanwezig dat agrariërs die soms al generaties lang verbonden zijn met het land, noodgedwongen moeten stoppen de komende jaren.
Als dit probleem niet wordt opgelost, is de kans aanwezig dat de overgebleven melkveehouders binnen gemeente Zeist kiezen om gebruik te maken van ruimte-voor-ruimte regeling. Dit betekent dat ze stoppen met hun boerenbedrijf en dan een of meer bouwkavels mogen verkopen. Dit kan er toe leiden dat er in het buitengebied zo’n twintig woningen verrijzen en dat de vrijgevallen landbouwgrond in handen is van één of twee grote agrarische bedrijven. Dit scenario heeft een negatieve invloed op de belangrijke ecologische verbinding die door het gebied loopt, en heeft tot gevolg dat ook het half open landschap, dat door inwoners zo gewaardeerd wordt, wordt aangetast. Daarom is het van groot belang om samen met de provincie en de melkveehouders in het gebied te werken aan een duurzame toekomst voor de agrariërs. Op deze manier willen we agrariërs in dit gebied – die veelal een opvolger hebben – kansen bieden om hun bedrijf voor te zetten en daarmee ook half open karakter van het landschap te behouden.
Regie noodzakelijk om KRLL Zeist te behouden en te versterken Toch is er ook een andere toekomst voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist denkbaar. Dit kan door de toekomst van landbouwbedrijven centraal te zetten en agrariërs te helpen met de transitie naar kringlooplandbouw – een landbouwsysteem dat beter past bij het water- en bodemsysteem dan nu het geval is. Deze ambitie sluit naadloos aan bij het landbouwbeleid van provincie Utrecht. Het doel vanuit dit beleid is om te zorgen dat alle landbouwbedrijven in 2050 de transitie naar kringlooplandbouw hebben gemaakt. Agrariërs kunnen ook bijdragen aan het beheer van landschap en natuur. Meerdere agrariërs hebben in gesprekken aangegeven, graag meer natuurbeheer te willen doen. Belangrijk is wel dat zij hier een goede vergoeding voor ontvangen. Op deze manier ontstaat er (financiële ruimte) om de melkveehouderij te extensiveren en het landschap te verrijken met de door iedereen zo gewenste boerensloten, hagen, knotwilgen, bloemrijke graslanden, poelen en houtwallen. Deze groenblauwe dooradering verfraait niet alleen het landschap, maar draagt ook bij aan het versterken van de essentiële ecologische verbinding tussen het rivierenen het Vechtplassengebied. Zodra de ecologie tegen een stootje kan, ontstaat er ruimte voor een aantal goed ingepaste wandelpaden.
Door deze wandelpaden wordt het gebied toegankelijker en worden stad en platteland letterlijk met elkaar verbonden. Als er dan ook nog intensiever economisch verkeer ontstaat tussen agrariërs en inwoners van Zeist die lokale producten bij hun bedrijf verkopen, ontmoeten boeren en burgers elkaar vaker. Deze ontmoetingen versterken het sociale weefsel in het gebied, en mogelijk ontstaan er nieuwe relaties en samenwerkingsverbanden. Dit nieuwe netwerk bouwt samen aan een bloeiende toekomst voor de landbouw en een buitengebied dat bruist van het leven. Inwoners kopen niet alleen lokaal geproduceerd voedsel, maar werken ook mee aan natuurbeheer en kunnen bijvoorbeeld vrijwilligerswerk doen bij de buurtboerderij. Zo dragen ze bij aan meer levendigheid op het platteland van Zeist. In dit scenario ontstaat een landschap dat recht doet aan de wensen van alle partijen die hun tijd hebben geïnvesteerd in dit onderzoek. Het vraagt van gemeente Zeist, provincie Utrecht en soms ook het hoogheemraadschap om regie te nemen in de ontwikkeling van dit gebied en om samen met alle betrokkenen een toekomstvisie voor dit gebied te maken. Dit vraagt ook om de inzet van publieke en private financiële
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
9
middelen, om te werken aan de realisatie van de gezamenlijke visie. In het nieuwe omgevingsplan en ook in het Landschapsontwikkelingsplan is het belangrijk om kaders te schetsen die richting geven aan het gewenste toekomstbeeld. Daarnaast is het nodig om een actief grondbeleid te gaan voeren, om meer grip te krijgen op de grond die in de toekomst binnen de gebiedsgrenzen vrij gaat vallen. Dit is een belangrijk instrument om het Kromme Rijn Linie Landschap te behouden en te versterken. Hieronder volgt een aantal aanbevelingen, die gericht zijn op het behoud en de versterking van het huidige KRLL Zeist.
Aanbevelingen voor de toekomst Bovenstaand schrijven laat zien welke strategieën mogelijk zijn, en tot welke uitkomsten deze strategieën kunnen leiden. De aanbevelingen in het onderstaande kader zijn gericht op het realiseren van het tweede scenario. Hieronder een overzicht van de aanbevelingen voor de toekomst van het Kromme Rijn Linie Landschap.
■ Aanbeveling 1: Werk een gedragen visie op de toekomst van landbouw binnen het KRLL Zeist uit en veranker deze in de nieuwe omgevingsvisie en in het omgevingsplan. ■ Aanbeveling 2: Het Landschappelijk Ontwikkelingsplan (LOP) is daarvoor een belangrijke bouwsteen. Stel daarom ambtelijke capaciteit beschikbaar om mee te werken aan het actualiseren van het LOP. ■ Aanbeveling 3: Investeer in de samenwerking met gemeenten Bunnik, Houten, Nieuwegein, Utrecht, provincie Utrecht, Utrechts Landschap en Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden. En reserveer tussen 2025 en 2029 voldoende ambtelijke capaciteit om een actieve en voortrekkende rol te blijven spelen in dit samenwerkingsverband. ■ Aanbeveling 4: Werk nauw samen met de provincie aan een gezamenlijke grondstrategie voor het Kromme Rijn Linie Landschap en dring bij de provincie om een sturende rol op zich te nemen in de landbouwtransitie. ■ Aanbeveling 5: Geef opdracht aan de projectleider KRLL Zeist om de kansen die in het uitvoeringsprogramma beschreven staan, uit te werken naar een uitvoeringsprogramma met budget, capaciteit en trekkers én om de middelen voor dit uitvoeringsprogramma aan te vragen bij de provincie Utrecht.
Provincie Utrecht, de samenwerkende gemeenten en HDSR hebben al een start gemaakt met het uitwerken van een aantal bouwstenen voor het vervolg van het KRLL. Deze vijf bouwstenen staan hieronder beschreven. Bouwsteen 1: Opstellen en ondertekenen van de nieuwe samenwerkingsovereenkomst (2025-2029) In mei 2025 heeft provincie Utrecht het initiatief genomen om een nieuwe samenwerkingsovereenkomst op te stellen voor het KRLL. Direct doel is om de 27 miljoen euro die we gezamenlijk in het gebied willen investeren op de juiste manier uit te geven, aan de versterking van natuur, landbouw en recreatie in het KRLL. Gemeente Zeist is onderdeel van de werkgroep die deze samenwerkingsovereenkomst vormgeeft. Doel is om voor eind 2025 deze nieuwe samenwerkingsovereenkomst door wethouders, gedeputeerde en dijkgraaf te laten ondertekenen. Op deze manier wordt het samenwerkingsverband met minimaal vier jaar verlengd en komt er binnen gemeente Zeist 1,85 miljoen euro beschikbaar om te investeren in de toekomst van het KRLL Zeist. Om de uitvoering van de samenwerkingsovereenkomst mogelijk te maken, draagt gemeente Zeist de komende vier jaar 200.000 euro bij. Bouwsteen 2: Opstellen van een gezamenlijk grondstrategie Gemeente Zeist bezit nu elf hectare grond in het buitengebied, dat is slechts 1,5% van het totale grondoppervlak.
Vijf hectare is in reguliere pacht bij een van de melkveehouders en de overige zes hectare wordt verpacht aan Utrechts Landschap. Alle opgaven en doelen in het gebied vragen om ruimte. In het uitvoeringsprogramma staan projecten om natuur te versterken, om recreatieve mogelijkheden te vergroten en om te werken aan een toekomstbestendige landbouw. Om deze projecten uit te voeren, is grond nodig. Om die reden heeft provincie Utrecht het initiatief genomen om samen met gemeente Bunnik, Houten, Nieuwegein,
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
10
Utrecht, Zeist en Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden een gezamenlijke grondstrategie op te stellen. De planning is om deze grondstrategie voor eind 2025 bestuurlijk vast te stellen. Bouwsteen 3: Opstellen omgevingsvisie en omgevingsplan Zeist Gemeente Zeist is gestart met de uitwerking van de omgevingsvisie en het omgevingsplan. De aanbevelingen in dit rapport moeten verankerd worden in de omgevingsvisie. Daarnaast is het van belang om als gemeente Zeist een beeld te vormen over de toekomst van de landbouw. Inclusief de mogelijkheden voor verbreding en multifunctionele landbouw en ook de inzet van woningbouw (ruimte-voor-ruimte en bijvoorbeeld recreatiewoningen). Volgt de gemeente hierin het landbouwbeleid van provincie Utrecht? Of wil de gemeente zelf een perspectief op de landbouw vormgeven? Het is van groot belang om de gewenste richting met alle betrokkenen vast te stellen en te verankeren in de omgevingsvisie en het omgevingsplan. Bouwsteen 4: Actualiseren Landschappelijk Ontwikkelingsplan (LOP) In 2009 is de vorige versie van het LOP vastgesteld door de gemeenteraad van Zeist. Dit plan beschrijft de kernkwaliteiten van een gebied, deelt een algemene landschap- en natuurvisie en laat zien waar ontwikkeling gewenst is. Het LOP geldt als beleidskader en als landschappelijk toetsingskader en doet ook dienst als inspiratiebron bij nieuwe ontwikkelingen.
De samenwerkende gemeenten hebben besloten om dit plan te vernieuwen. De nieuwe versie van dit plan is een belangrijke inspiratiebron en toetsingskader voor toekomstige ontwikkelingen in het Kromme Rijn Linie Landschap. Het is belangrijk om de uitkomsten van dit onderzoek mee te nemen in het opstellen van de volgende versie van het LOP. Bouwsteen 5: Kansen voor KRLL Zeist uitwerken naar uitvoeringsprogramma De kansenkaart geeft een overzicht van de belangrijkste kansen binnen het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist. In tabel 2 tot en met 6 staat een overzicht van deze kansen. Het advies is om deze lijst met kansen (projecten) voor te bereiden voor de uitvoering, zodat ook de beschikbare financiële middelen bij de provincie aangevraagd kunnen worden. Onderstaande kansen dragen bij aan het overkoepelend programma, aan de versterking van de twee belangrijke natuurverbindingen, aan het versterken van het wandel- en fietsroutenetwerk en dragen bij aan toekomstbestendige landbouw. Deze lijst met kansen (projecten) is tot stand gekomen met behulp van de input van de vijf verschillende groepen (hoofdstuk 5 tot en met hoofdstuk 9). Niet alle wensen en beelden van de verschillende groepen komen met elkaar overeen. Uiteindelijk heeft gemeente Zeist een afweging gemaakt, na het horen van alle belanghebbende.
In tabel 2 t/m 5 staan de verschillende onderdelen van het beoogde uitvoeringsprogramma.
Uitvoeringsprogramma algemeen # 1 2 3
Naam project Opstellen samenwerkingsovereenkomst 2025-2029 Opstellen gezamenlijke grondstrategie Actualiseren Landschapsontwikkelingsplan (LOP)
Korte Beschrijving Opstellen van een overeenkomst om de afspraken over samenwerking, projecten en geldstromen vast te leggen. Provincie stelt samen met gemeenten en waterschap een strategie op om grip op grondposities te krijgen. In dit plan worden kernwaarden, karakter en beeldkwaliteit van het buitengebied vastgelegd.
Trekker Provincie Utrecht Provincie Utrecht Stuurgroep Kromme Rijn
Tabel 2: uitvoeringsprogramma programma algemeen
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
11
Toekomstbestendige landbouw Tabel 3 laat zien wat er nodig is voor een toekomstbestendige landbouw binnen gemeente Zeist. # 1
Kans Opstellen visie toekomst landbouw KRLL Zeist en uitkomsten verankeren in omgevingsvisie en omgevingsplan.
Korte omschrijving Samen met agrariërs, grondeigenaren, provincie en andere betrokkenen een toekomstvisie op de landbouw in dit gebied uitwerken.
Trekker project Gemeente Zeist / Provincie Utrecht
2
Transitie fruitteler naar Regeneratieve buurtboerderij
Fruitteler zet bedrijf om van monocultuur fruitteelt naar regeneratieve buurtboerderij. Dit project versterkt de natuur, vergroot recreatieve mogelijkheden en draagt bij aan toekomstbestendige landbouw.
Agrariër
Tabel 3: kansen toekomstbestendige landbouw
Versterken natuur Tabel 4 laat zien welke kansen er binnen het KRLL Zeist liggen om de natuur te versterken. Deze projecten richten zich op het versterken van twee belangrijke natuurverbindingen in het gebied: de verbinding tussen de Landbroekwetering en het Vechtplassengebied en de verbinding tussen de bossen van de Utrechtse Heuvelrug en het Kromme Rijngebied. # 1
Kans Ontwikkeling 10 hectare natuur
2
Groenblauwe dooradering 2,9 hectare
3
Faunapassage Koelaan (doelsoort kamsalamander) Inrichting Groene Contour aan Koelaan en Waterigeweg
4
5
Faunapassage Koelaan (doelsoort Ree)
6
Inrichting nieuwe natuur landgoed de Kleine Breul
7
Faunapassage Arnhemse BovenwegDriebergseweg (met boombruggen) Boscorridor KSG de Breul
8 9
Wildoversteekzone Odijkerweg
10 11
Realisatie otterverbinding Natuurcompensatie A27
Korte Beschrijving Vanuit het UPLG is er de opgave om 10 hectare nieuwe natuur te ontwikkelen. Binnen het KRLL Zeist wordt gezocht naar geschikte plekken. Vanuit het UPLG is er de opgave en de financiering om 2,9 hectare groenblauwe dooradering te realiseren. Landgoed Blikkenburg wordt met deze faunatunnel verbonden met het nog in te richten Groene Contour gebied, net ten zuiden van Zeist-West Bovenstaande faunatunnel komt uit op een weiland, waar raaigras wordt gekweekt. Hier moet een ecologische stapsteen gerealiseerd worden in de vorm van natte natuur met een poel en laag struweel. Ter hoogte van de Sportlaan zijn verschillende maatregelen nodig om een faunapassage voor de doelsoort ree in te richten. Bij landgoed de Kleine Breul ligt een kans om nieuwe natuur 16-20 hectare te realiseren. En hiermee gelijk ook de natuurverbinding tussen de bossen van de Heuvelrug en het Kromme Rijngebied te versterken. Ter hoogte van landgoed de Breul (Arnhemse Bovenweg), ter hoogte van landgoed de Kleine Breul zijn maatregelen voor reeën, dassen en boommarters nodig. Overdracht van 1.000 m2 bos van school naar Utrechts Landschap om natuurverbinding te versterken. Ter hoogte van het viaduct van de A12 is de inrichting van een wildoversteekzone noodzakelijk. Het inrichten en verbinden van habitat voor de otter.
Bij verbreding A27 wordt er 26 hectare compensatie natuur gerealiseerd rondom Kouwenhoven.
Trekker Gemeente Zeist Gemeente Zeist Gemeente Zeist (belegd in biodiversiteitsplan) Gemeente Zeist (belegd in biodiversiteitsplan) Gemeente Zeist (belegd in biodiversiteitsplan) Gemeente Zeist
Gemeente Zeist (belegd in biodiversiteitsplan) KSG de Breul Gemeente Zeist (belegd in biodiversiteitsplan) HDSR Utrechts Landschap
Tabel 4: concept uitvoeringsprogramma versterken natuur
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
12
Versterking fietsroute netwerk Tabel 5 laat zien welke kansen er in het KRLL Zeist liggen voor het versterken van het fietsroutenetwerk. # 1
Naam project Onderzoek naar verbreding Fietspad Koelaan
2
Medewerking verlenen aan onderzoek naar Fietspad Zeist-West naar USP
Korte Beschrijving Verbreding fietspad Koelaan en nieuw wandelpad langs de Koelaan. Idee is om dit fietspad te verleggen naar het weiland naast Koelaan en oude fietspad om te vormen tot wandelpad. Vanuit inwoners Zeist-West is er een grote wens voor dit fietspad, dat grotendeels op het grondgebied van gemeente de Bilt zou komen te liggen. Provincie Utrecht wil de aanleg combineren met realisatie 6 hectare natuur, om deel NNN te realiseren.
Trekker Gemeente Zeist (samen uitvoeren met projecten 3-5 in tabel 4) Provincie Utrecht
Tabel 5: kansen versterking fietsroutenetwerk
Versterking wandelroute netwerk Tabel 6 geeft een overzicht van de kansen binnen het KRLL Zeist voor het versterken van het wandelroutenetwerk. # 1
Naam project Klompenpad Zeist-West naar Bunnik
2
Meewerken aan wandelpad achter tennisvereniging Bunnik
3
Wandelpad Koelaan
4
Onderzoek afremmen verkeer Bunsinglaan, Tiendweg en Tolakkerlaan.
Korte Beschrijving Vanuit de Vinkenbuurt langs de sloot een wandelpad aanleggen. Dit is te combineren met het planten van hagen en bomen. Mogelijkheid verkennen met tennisvereniging om wandelpaadje over hun terrein aan te leggen. Dit verbetert de bereikbaarheid van de Niënhof en wandelroutenetwerk rondom Bunnik en Zeist. Wandelpad Koelaan. Als het fietspad in het weiland komt te liggen, wordt het oude fietspad omgevormd naar een voetpad. Met bewoners en agrariërs maatregelen verkennen om autoverkeer af te remmen én tegelijkertijd zorgen dat de agrarische bedrijven bereikbaar blijven.
Trekker Gemeente Zeist Gemeente Bunnik
Gemeente Zeist Gemeente Zeist
Tabel 6: kansen versterking wandelroutenetwerk
Vervolg Kromme Rijn Linie Landschap (Zeist) Als het college en de gemeenteraad dit rapport vaststellen, betekent dat goedkeuring voor het uitwerken van bovenstaande kansen naar een uitvoeringsprogramma met budget. Vaststelling betekent ook toestemming om de projectopdracht op te stellen voor dit uitvoeringsprogramma, om zo de financiële middelen die gereserveerd staan voor gemeente Zeist, bij de provincie Utrecht aan te vragen. Eind 2026 is duidelijk of de financiële middelen van de provincie toereikend zijn en of er nog eigen middelen vanuit de gemeente beschikbaar moeten worden gesteld voor de uitvoering. Zodra de kansen zijn uitgewerkt naar een uitvoeringsprogramma met budget, financiering en trekkers – wordt dit ter besluitvorming voorgelegd aan de gemeenteraad van Zeist. In de volgende hoofdstukken staat beschreven hoe bovenstaande aanbevelingen en de kansenkaart tot stand zijn gekomen.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
13
2. Het Kromme Rijn Linie Landschap in Zeist “Zeist mag haar roem dan hebben ontleend aan haar bossen en het gezonde zand, maar een van haar mooiste en meest oorspronkelijke cultuurlandschappen ligt in het kleigebied en wel in het oude gerecht Stoetwegen. Het blijft mooi om een rondje te maken over de Bunsinglaan en de Tiendweg, langs de historische boerderijen, de afwisseling van weiden, akkerland en laantjes met houtwallen, de prachtige parklandschappen van Wulperhorst en Blikkenburg, en de grienden rond het verdwenen Rijnwijk, overgenomen door de natuur. Dit eeuwenoude landschap, gevormd door boeren en buitenplaatsen, is een uniek stukje Zeist. Dus voorzichtig graag met verstorende nieuwbouwprojecten. En behoud het boerenland!” Kees Volkers (2011)
Een kleine geschiedenis Het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist ligt op de overgangszone tussen de zandrug van de Utrechtse Heuvelrug en het oude stroomdal van de Rijn. Dit landschap is voor een belangrijk deel gevormd tijdens de laatste twee ijstijden. De voorloper van de Utrechtse Heuvelrug ontstaat tijdens het Saalien, zo wordt de voorlaatste ijstijd genoemd. Immense ijstongen kruipen 200.000 jaar geleden vanuit Scandinavië de grens over ons land binnen en laten ringvormige heuvels van grof zand en gletsjerpuin achter. De grote rivieren die vanuit de Alpen naar het Noorwesten van ons land stromen, buigen zich noodgedwongen af naar het westen en banen zich via het laagland een weg naar de zee. De Rijn verlegt hierbij regelmatig haar bedding, en vertoont daarmee het natuurlijke gedrag dat je mag verwachten van een rivier in een deltagebied. Hoewel de gletsjers tijdens de laatste ijstijd ons land niet meer bereiken, oefenen ze een grote invloed uit op het klimaat en het landschap. De noordelijke ijskappen zorgen voor een ijskoud en onherbergzaam toendraklimaat. Omdat planten in deze kou nauwelijks kunnen groeien, heeft de ijzige wind vrij spel. Grote zandstormen bedekken de Utrechtse Heuvelrug met een flinke laag dekzand – waarop nu grote delen van Zeist gebouwd zijn.
Aan het einde van de ijstijd, zo’n tienduizend jaar geleden, warmt het klimaat weer op en de Rijn zet grote pakketten rivierklei af in de bodem. De Kromme Rijn ontstond vermoedelijk duizend jaar voor Christus. Tweeduizend jaar lang was deze rivier de belangrijkste zoetwaterafvoer naar de Noordzee. Op zijn top was deze rivier naar schatting honderd meter breed. Afbeelding 3 laat de oude stroomgeulen van de Rijn zien. In het begin van de Middeleeuwen verlegt de Rijn haar bedding naar het zuiden, en stroomt voortaan door het gebied waar nu de huidige Kromme Rijn loopt. De oude Rijngeul blijft wel bestaan, en tot begin 12 e eeuw is deze nog bevaarbaar. Dit verandert in 1122 als bisschop Godebald de opdracht verstrekt om de Rijn bij Wijk bij Duurstede af te dammen. Na het vastleggen van de hoofdstroom van de Kromme Rijn, kan dit gebied ontgonnen worden voor de landbouw. Oude namen zoals Kattenbroek (drassig laagland), de Breul (broekland) en het Goor (moeras) herinneren ons vandaag de dag nog aan het drassige karakter van het gebied. Dit beeld wordt bevestigd door oude kaarten, die een fijnmazig netwerk van sloten laat zien. Deze sloten zijn nodig om de Lage Grond droog te maken. Zo wordt dit landschap met de vruchtbare rivierklei geschikt voor veeteelt en akkerbouw. Ruim zes eeuwen lang blijft Zeist een boerendorp.
Dit verandert als rijke zakenlieden in de 17 e eeuw deze plek ontdekken en hun vermogen investeren in extravagante villa’s. Tussen de 17 e en de 19e eeuw verrijzen tientallen buitenplaatsen, die nu bekend staan als de Stichtse Lustwarande. In 1815 verrijst net ten westen van gemeente Zeist de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Deze verdedigingslinie van forten, kastelen, kazematten, sluizen, dijken en kanalen wordt in 1870 voltooid. In het geval van oorlog kunnen nu grote stukken land onder
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
14
water gezet worden, waardoor het westen van Nederland onbereikbaar wordt voor de vijand. De verdedigingslinie is nooit gebruikt, en de forten hebben nu vooral een recreatieve en culturele functie. Hoewel Zeist ooit een boerendorp was, is het nu uitgegroeid tot een modern dorp met stadse trekken. Toch is het Kromme Rijn Linie Landschap nog altijd een agrarisch cultuurlandschap. In dit gebied zijn vandaag de dag nog zeven melkveehouders en twee fruittelers actief. Samen met de landgoederen en de natuurgebieden van Utrechts Landschap zorgen de agrariërs voor het aantrekkelijke half open landschap, dat door haar inwoners zo gewaardeerd wordt.
Afbeelding 3: Deze Geormorfologische kaart laat zien dat de ondergrond van Zeist is gevormd door ijs, (stuwwal en sandr), wind (gordeldekzand en dekzand) en water (stroomruggen en verlande rivierbeddingen).
Huidig landgebruik Afbeelding 4 laat het Kromme Rijn Linie Landschap binnen gemeente Zeist zien en afbeelding 5 beschrijft het landgebruik. Het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist is grofweg 720 hectare groot en beslaat daarmee 15% van het grondoppervlak van de gemeente Zeist. Met 78% heeft het leeuwendeel van het KRLL Zeist een agrarische functie. Bijna 14% bestaat uit bos- en natuurgebied, 6% is voor recreatief gebruik en 2% is (semi-)bebouwd – denk daarbij aan wegen, fietspaden en woningen.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
15
Afbeelding 4: Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
Afbeelding 5: landgebruik KRLL Zeist
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
16
Agrarisch landgebruik (564 hectare) Het KRLL Zeist telt zeven melkveehouders en twee fruittelers. De melkveehouders gebruiken 564 hectare van dit gebied voor het houden van vee en telen van veevoer. Een aantal melkveehouders teelt ook fruit of houdt schapen. Beide fruittelers hebben 13 hectare grond in bezit, waar ze appels, peren en zacht fruit zoals bosbessen en aardbeien verbouwen. Natuur & Landgoederen (108 hectare) Afbeelding 6 laat zien waar Natuur Netwerk Nederland (NNN) en de Groene Contour liggen binnen het gebied. De effen groene vlakken markeren het NNN. De Groene Contourgebieden zijn zwart omrand en hebben een lichtere tint groen. Landgoederen de Reehorst, Rijnwijk, Schoonoord en Wulperhorst zijn ook onderdeel van het NNN. Deze landgoederen dragen, net als het weidegebied, in grote mate bij aan het aantrekkelijke, half open cultuurlandschap.
Afbeelding 6: kaart met het Natuur Netwerk Nederland (NNN) en de Groene contour
Recreatie (43 hectare) Rondom het groen en open landschap van KRLL wonen nu een half miljoen mensen en naar verwachting komen daar het aankomende decennium nog 100.000 inwoners bij. Afbeelding 7 laat het volledige KRLL zien. Met roze cirkels staan de recreatie- en natuurgebieden afgebeeld. Hoe groter de cirkel, hoe meer bezoekers dit gebied trekt. Uit de afbeelding blijkt dat Lage Vuursche, Amelisweerd, Rijnauwen en de bossen van de Utrechts Heuvelrug nu al kampen met een te hoge recreatiedruk. Om de natuur te ontlasten is het van groot belang om de recreatiedruk te spreiden. Binnen het KRLL wordt gezocht naar nieuwe natuur- en recreatiegebieden en ook naar nieuwe wandel-, fiets- en vaarroutes.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
17
Afbeelding 7: Kromme Rijn Linie Landschap
Afbeelding 8: wandelroutenetwerk binnen Kromme Rijn Linie Landschap in Zeist.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
18
Afbeelding 8 laat het wandelroutenetwerk in het KRLL zien en afbeelding 9 het fietsroutenetwerk. Opvallend is dat het gebied tussen de Koelaan en de Tolakkerlaan voor wandelaar en fietsers ontoegankelijk is. In bijlage 1 staat een wandelkaart uit 1889. Deze oud wandelkaart laat zien in 1889 Bunnik en Zeist met verschillende wandelpaden verbonden waren.
Afbeelding 9: fietsroutenetwerk binnen Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
Bebouwing (7 hectare) Inclusief agrariërs en landgoedeigenaren wonen er rond de 160 mensen in het weidegebied van Zeist.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
19
3. Opgaven gemeente Zeist en andere overheden Voordat we ingaan op de perspectieven van alle verschillende belanghebbenden in het gebied, is het goed om stil te staan bij de opgaven van gemeente Zeist, provincie Utrecht en Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden. Hieronder volgt een overzicht van de opgaven binnen de grenzen van het KRLL Zeist.
Biodiversiteit In juni 2025 is het biodiversiteitsplan van gemeente Zeist unaniem vastgesteld door de gemeenteraad. Dit plan laat zien welke maatregelen nodig zijn om de biodiversiteit te versterken in de dertien deelgebieden binnen de gemeente. Deelgebied 13 is het KRLL Zeist. Het KRLL vervult een belangrijke functie binnen het NNN. Het NNN verbindt kleine en grote natuurgebieden met elkaar en zorgt er zo voor dat dieren kunnen migreren en dat populaties gezond blijven, door genetische uitwisseling.
Afbeelding 10: Kaart uit biodiversiteitsplan gemeente Zeist
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
20
In dit gebied liggen twee belangrijke natuurverbindingen, die nog niet optimaal functioneren. Ten eerste de verbinding tussen de bossen van de Utrechtse Heuvelrug en het Kromme Rijngebied. Ten tweede is dit gebied de enige ecologische verbindingszone tussen het Rivierengebied (de Lek) en het Vechtplassengebied, deze verbinding staat in afbeelding 10 aangegeven met 13.1. Om deze verbindingen te versterken is de aanleg van nieuwe natuur, de realisatie van groenblauwe dooradering en de aanleg van een aantal faunapassages aan de Koelaan, de Arnhemse Bovenweg, de Odijkerweg en de Driebergseweg noodzakelijk.
Afbeelding 11: landschapstypen binnen het Kromme Rijn Linie Landschap
Naast de maatregelen om de biodiversiteit te versterken, is het voor gemeente Zeist van belang om het half open agrarisch landschap te behouden. Afbeelding 11 laat zien welke landschapstypes het KRLL Zeist heeft. Voor het behoud en het versterken van het landschap is het belangrijk om kleinschalige landschapselementen te realiseren. In het KRLL Zeist stromen drie wateren die onder de Europese Kaderrichtlijn Water (voortaan: KRW) vallen. Alle drie de wateren voldoen niet aan de eisten die de KRW stelt. Met name niet in ecologische opzicht, door het ontbreken van waterplanten. Deze opgave is een verantwoordelijkheid van Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden en het verbeteren van de waterkwaliteit kan in grote mate bijdragen aan meer biodiversiteit in het gebied.
Duurzame Energieopwekking In het coalitieakkoord (2022-2026) staat de ambitie van gemeente Zeist om zelfvoorzienend te worden op het gebied van de energievoorziening. Onderdeel van deze ambitie is om 35 hectare zonnevelden te realiseren. Omdat gemeente Zeist voor een groot deel uit bos bestaat, is alleen het KRLL Zeist fysiek geschikt voor de realisatie van zonnevelden. Hoewel verschillende aanbieders van zonnevelden onderzoek hebben gedaan (of doen), is er tot nu toe nog geen levensvatbaar project tot stand gekomen. Daarnaast is onderzoek uitgevoerd naar de realisatie van windmolens. Provincie Utrecht heeft begin 2024 een lijst bekend gemaakt met 27 locaties (Verwijst naar een externe website) waar ze de meeste kans ziet voor realisatie van windmolens in de periode tot 2030. Deze lijst is het resultaat van onderzoek naar 99 locaties in de
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
21
provincie. Er zijn 3 Zeister locaties onderzocht: (1) d A12-spoorzone, (2) open gebied bij Brugakker en (3) Kamp van Zeist. Geen van deze 3 locaties is terechtgekomen op de lijst met 27 meest kansrijke locaties. De gemeenteraad heeft 8 oktober 2024 besloten niet door te gaan met het verkennen van de mogelijkheden voor windmolens op deze drie locaties.
Woningbouw Net als het KRLL Zeist, is de ontwikkeling van een nieuwe woonkern bij Driebergen-Zeist een van de onderzoeksrichtingen in de propositie van Zeist. Daarom is dit ook als doel opgenomen in het huidige coalitie akkoord. Doel is om aan het einde van deze collegeperiode (2022-2026) in ieder geval de bouw van deze woningen in gang gezet te hebben. Het leeuwendeel van de woningbouwopgave is geprojecteerd in het stationsgebied van Driebergen-Zeist. Deze plek is gekozen vanwege de goede bereikbaarheid met OV. Daarnaast biedt deze locatie de mogelijkheid om een substantieel aantal woningen te realiseren en bij te dragen aan het versterken van de natuur. Er zijn geen plannen voor woningbouw in de rest van het projectgebied. De gebiedsvisie van de nieuwe woonkern, bestaat uit drie zones die alle drie natuurinclusief ontwikkeld worden. Zone 1 is de zone die gericht is op mensen en waar woongroen komt. De tweede zone is een plek waar mens en natuur elkaar ontmoeten en waar plek is voor kleinschalige voedselproductie. De derde zone is voor de natuur, en de mens is daar niet welkom. Het doel van deze zone is om de ecologische verbinding tussen de bossen van de Utrechtse Heuvelrug en het Kromme Rijngebied te versterken en om dit deel van het NNN compleet te maken.
Klimaatadaptatie In 2020 voerde Tauw in opdracht van Hoogheemraadschap Stichtse Rijnlanden een klimaatstresstest uit in gemeenten Zeist. Hieruit bleek onder andere dat er in Zeist-West behoefte is aan koelteplekken. Met oog op de steeds warmer wordende zomers is het belangrijk dat inwoners binnen 300 meter toegang hebben tot een koelteplek. Door het weidegebied toegankelijk te maken en te zorgen voor wandelroute(s) met bankjes in de schaduw langs de route, kan de gemeente bewoners uit Zeist-West helpen om verkoeling te vinden op hete zomerdagen.
Mobiliteit De mobiliteitsvisie gaat uit van het aantrekkelijker maken van fietsen, zodat meer mensen de auto laten staan. Dit leidt niet alleen tot lagere CO2 uitstoot, maar ook tot gezondere mensen. Om die ambitie handen en voeten te geven, zijn vier nieuwe fietspaden nodig. Deze fietspaden staan in het kader op pagina 20 beschreven.
■ Fietsverbinding van Zeist naar Utrecht Science Park. Doel is om deze fietsverbinding te combineren met natuurontwikkeling en te laten zien dat dit hand in hand kan gaan. ■ Verbreding van het fietspad tussen Bunnik en Zeist. Het fietspad aan de Koelaan moet verbreed worden. Het streven is, het nieuwe en bredere fietspad in het weiland te realiseren en het idee is om het huidige fietspad vervolgens om te toveren in een (on)verhard wandelpad. ■ Fietsverbinding stationsgebied Driebergen-Zeist. Deze fietsroute sorteert voor op de woningbouw bij het stationsgebied van Driebergen-Zeist. Doel is om een betere fietsverbinding te maken van Zeist naar Driebergen en tegelijkertijd de op- en afritten van de A12 te ontlasten. Nu lopen alle fietsverbindingen via het stationsgebied. ■ Fietspad tussen station Driebergen- Zeist en Bunnik. Er is een wens om een fietspad aan te leggen langs het spoor. Nu moeten mensen ver omfietsen, en een omslachtige route met veel haakse bochten volgen.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
22
Cultureel erfgoed Afbeelding 12 laat de cultuurhistorische waardenkaart van gemeente Zeist zien. Binnen het KRLL zijn waardevolle gemeentelijke en rijksmonumenten die de gemeente graag wil behouden. Voor de toekomst van het gebied is het belangrijk om de historische verkavelingspatronen en de zichtlijnen vanuit het Slot Zeist en de Kouwenhovenselaan te behouden. Daarnaast leeft de wens om de landgoederen met wandel- en fietsroutes beter met elkaar te verbinden.
Afbeelding 12: Cultuurhistorische waardenkaart gemeente Zeist
Opgaven Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden HDSR werkt graag mee aan de realisatie van natuurvriendelijke oevers in het projectgebied. Afspraak is om met een meer gedetailleerde kaart in beeld te brengen waar deze oevers het meest kunnen betekenen voor planten en dieren. Verder geeft HDSR aan naast de aanleg van natuurvriendelijke oevers ook waternatuur, moerasnatuur of nat bos te willen steunen in het gebied – daar zijn financiële middelen voor beschikbaar.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
23
4. Vijf perspectieven op het KRLL Zeist Waar liggen in het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist kansen voor nieuwe natuur, voor recreatie en hoe kunnen deze kansen gecombineerd worden met een duurzaam toekomstperspectief voor de landbouw? Dat is de vraag die centraal stond in het participatieproces. In hoofdstuk staat beschreven op welke manier de verschillende groepen zijn betrokken en wat hun perspectief op het KRLL is. Tabel 1 (p. 7) laat zien welke groepen zijn betrokken en welk niveau van inspraak zij hebben. Afbeelding 13 laat zien op welke manier de vijf verschillende perspectieven verwerkt worden. Uiteindelijk leidt dit tot een (1) perspectief Kromme Rijn Linie Landschap, (2) een verankering van de input in de op te stellen omgevingsvisie, (3) een uitvoeringsprogramma met concrete projecten en (4) dit rapport. In de volgende vijf hoofdstukken staat per kring beschreven op welke manier deze groep betrokken is en wat de uitkomsten van de participatie zijn.
Afbeelding 13: visueel plan van aanpak onderzoek
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
24
5. Perspectief kring 1: agrariërs en grondeigenaren Tabel 7 laat zien wanneer en op welke manier agrariërs en grondeigenaren betrokken zijn. In de derde kolom staat het aantal agrariërs en grondeigenaren dat gesproken is. Daarnaast voerde het adviesbureau DLV in opdracht van provincie Utrecht een onderzoek uit naar de toekomst van agrariërs in het bredere KRLL, en sprak ook twee agrariërs binnen gemeente Zeist.
Datum Feb 2024 – nov 2025 Nov 2024 Sep – dec 2024 Mrt – apr 2025 Mei 2025
Participatie kring 1: agrariërs en grondeigenaren Activiteit Resultaat Keukentafelgesprekken Gesprekken gevoerd met 7 melkveehouders, 2 grondeigenaren en fruittelers, 2 landgoedeigenaren en 3 agrariërs grondeigenaren Bijeenkomst agrariërs en Terugkoppeling uitkomsten gesprekken, grondeigenaren mogelijkheid om feedback te geven Keukentafelgesprekken Gesprekken met 27 agrariërs gevoerd in KRLL agrariërs (uitgevoerd door DLV advies) Verkenning gebiedsproces Gesprekken gevoerd met 4 melkveehouders, 1 gebied Bunnik-Zeist fruitteler, Hoogheemraadschap en 3 grondeigenaren Bijeenkomst agrariërs en Presentatie conceptrapport, mogelijkheid om vragen grondeigenaren te stellen en feedback te geven
Tabel 7: participatieproces agrariërs en grondeigenaren
Uitkomsten eerste gespreksronde In de eerste gespreksronde was het doel om kennis te maken, een idee te krijgen over de huidige bedrijfsvoering en toekomstplannen van de agrariërs en de kansen te verkennen voor natuur en recreatie. Daarnaast hadden agrariërs zelf de kans om vragen te stellen en thema’s bespreekbaar te maken. Uit de gespreksronde kwamen niet alleen kansen en bedreigingen voor natuur, recreatie en landbouw ter sprake, maar ging het ook over water(overlast), duurzame energieopwekking en ruimte(gebrek). Hieronder volgt per thema een SWOT-analyse. Thema natuur Tabel 8 laat zien wat er volgens agrariërs en grondeigenaren al goed gaat in het gebied, wat niet goed gaat en waar de kansen en bedreigingen voor de natuur liggen.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
25
Sterk
Zwak
■ De helft agrariërs heeft natuur op eigen terrein, zoals knotwilgen, grienden, natuurvriendelijke oevers of bloemrijke akkerranden.
■ De bossen van de Utrechtse Heuvelrug en de Kromme Rijn zijn nu niet goed verbonden.
■ Natuur op landgoederen Rijnwijck, Wulperhorst, Schoonoord en de Reehorst. ■ Natuur bij Bunsing laat de potentie zien van kwelnatuur in dit gebied.
■ Faunapassages aan de Koelaan (2x), Odijkereweg en Driebergseweg ontbreken nu. ■ Agrariërs en natuurbeheerders zien achteruitgang van weidevogels in het gebied.
■ Nieuw ingericht natuurgebied bij de Lage Grond. ■ In 2016 zijn de sloten tussen het weidegebied en Zeist-West natuurvriendelijk ingericht. Kansen
■ Vanuit UPLG en NNN zijn er subsidies beschikbaar voor de ontwikkeling van nieuwe natuur, voor natuurverbindingen en voor groenblauwe dooradering. ■ Mogelijkheid tot het ontwikkelen van nieuwe natuur bij landgoed de Kleine Breul.
Bedreigingen
■ Toename van het aantal predatoren zoals vossen, dassen en ooievaars. Dit gaat ten kostte van de weidevogels. ■ Weinig tot geen ruimte voor extra natuur of groenblauwe dooradering op landbouwgrond. ■ Gefragmenteerde populaties kamsalamanders.
■ KSG de Breul wil strook bos overdragen aan Utrechts Landschap en wil ook reeënpoorten plaatsen rondom het terrein. ■ Verbinding tussen bossen van de Utrechtse Heuvelrug en Kromme Rijngebied kunnen door bovenstaande ontwikkeling versterkt worden. ■ Geplande aanleg van faunapassages Koelaan (2x) en Driebergseweg. ■ 26 hectare nieuwe natuur als compensatie voor verbreding A27. Tabel 8: SWOT analyse natuur KRLL Zeist
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
26
Thema recreatie Tijdens de gesprekken heeft de gemeente verkend in welke mate grondeigenaren en agrariërs openstaan voor recreatie, zoals wandelpaden, verhuur van recreatiewoningen en lokale verkoop. Tabel 9 laat zien wat volgens agrariërs en grondeigenaren de sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen binnen het thema recreatie zijn. Sterk
Zwak
■ Mooie wandelroutes, zoals de Bunsingroute, het van Stoetwegenpad en het Kromme Rijnpad.
■ Gebied tussen Koelaan en Tolakkerlaan is voor fietsers en wandelaars ontoegankelijk.
■ Lokale verkoop van fruit, kaas en melk in het gebied is mogelijk bij drie agrarische bedrijven.
■ Kouwenhovenselaan is afgesloten voor publiek. ■ Sportlaan afgesloten voor wandelaars en fietsers.
Kansen
Bedreigingen
■ Een agrariër heeft interesse in de realisatie van een onverhard wandelpad op zijn terrein, als hij deze grond kan verpachten aan de gemeente.
■ Weinig animo voor nieuwe wandel- en fietsroutes bij grondeigenaren.
■ Twee agrariërs hebben interesse in de bouw en de exploitatie van recreatiewoningen.
■ Zorgen over toename van recreanten en druk op de natuur bij grondeigenaren over nieuw woonkern bij station Driebergen-Zeist en recreatiegebied.
Tabel 9: SWOT analyse recreatie KRLL Zeist
Thema toekomstbestendige landbouw DLV advies deed in 2024 onderzoek naar het perspectief van landbouwers in het KRLL in opdracht van de provincie Utrecht. DLV advies heeft 27 agrariërs gesproken in het gebied. Dit onderzoek geeft inzicht in het toekomstperspectief van agrariërs. In het KRLL is 68% van de agrariërs melkveehouder, 28% teelt fruit en 5% heeft een kleinere geiten- of varkenshouderij. 73% van de ondervraagde agrariërs is boven de 50 jaar en de helft van de agrariërs heeft een opvolger. Uit dit onderzoek blijkt dat de grootste groep agrariërs de huidige bedrijfsomvang wil consolideren, 33% wil afbouwen of stoppen en een relatief kleine groep van 13% wil groeien. Wat opvalt is dat de groep die wil groeien, allemaal agrariërs betreft die 50 jaar of ouder zijn. 41% van de agrariërs in het KRLL ontplooit nevenactiviteiten. Populaire neventakken zijn onder andere toerisme, recreatie, boerderijeducatie, het verhuren van ruimtes, winkels of restaurants, en zorg. Daarnaast zijn er verschillende specifieke en unieke neventakken, zoals huisverkoop, vleesverkoop, verkoop van ruwvoer, en ZZP-werk buitenshuis. Daarnaast toont het buitenshuis werken van gezinsleden aan dat er naast het agrarische bedrijf vaak extra inkomstenbronnen nodig zijn. Het rapport beschrijft ook een aantal uitdagingen waar melkveehouders mee te maken hebben.
Dit zijn striktere eisen voor bemesting, zoals het aflopen van de Europese uitzondering (derogatie) voor bemesting, beperkingen vanuit stikstofbeleid, waardoor meer grond per dier nodig is, klimaatverandering die opbrengsten van voedergewassen beïnvloeden en de stijgende kosten van grond.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
27
■ Vervallen van de derogatie (= uitzondering op Europese regels) Nederland heeft sinds 2006 derogatie gekregen van de EU, zodat er meer mest (230 kilo stikstof op zandgrond, 250 kilo elders) mag worden uitgereden op grasland. Vanaf 2026 geldt dat er nog 170 kilo stikstof per hectare per jaar mag worden uitgereden. Dit betekent dat melkveehouders bij een gelijkblijvend aantal koeien +/- 20% meer grond nodig hebben voor een economisch gezonde bedrijfsvoering. ■ Doelen Kader Richtlijn Water (KRW) De Biltse Grift, de Hakswetering en de watergang die direct ten zuiden van de bebouwing van ZeistWest gelegen zijn aangewezen als Kaderrichtlijn Water (KRW)-lichaam. Begin 2027 moeten deze waterlichamen aan de Europese richtlijnen voor waterkwaliteit voldoen. Op dit moment voldoet de waterkwaliteit niet, door in- en uitspoeling van de nutriënten van de Riool Water Zuiveringsinstallaties, door uitspoeling van meststoffen van landbouwgrond en doordat de wateren steile oevers hebben die ongeschikt zijn voor begroeiing. ■ Nutriënten verontreiniging In sommige gebieden in Nederland zit nog te veel stikstof en fosfaat in het water. Dit noemen we met nutriënten verontreinigde gebieden (NV-gebieden). In deze gebieden zijn extra maatregelen nodig om de waterkwaliteit te verbeteren (bron: RVO). Deze NV-gebieden hebben betrekking op wateren die vallen onder de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW).
■ PAS melder Een PAS-melding was een meldplicht voor ondernemers die onder het Programma Aanpak Stikstof (PAS) vielen. Dit betekende dat zij geen vergunning hoefden aan te vragen (voor bijvoorbeeld het bouwen van een nieuwe stal), zolang de stikstofuitstoot onder een bepaalde grens bleef. De Raad van State oordeelde in 2019 dat deze meldingen juridisch niet houdbaar waren. Daarmee kwamen PAS melders in een illegale situatie terecht.
Uitkomsten keukentafelgesprekken KRLL Zeist Hieronder volgt een SWOT-analyse over het toekomstperspectief van agrariërs in het gebied. Deze analyse is gebaseerd op de input van agrariërs en grondeigenaren tijdens de keukentafelgesprekken. Om de SWOT goed te kunnen duiden, staat in bovenstaand kader een aantal begrippen toegelicht.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
28
Sterk
Zwak
■ Alle agrariërs in gemeente Zeist willen door met boeren.
■ Drie melkveehouders zijn PAS melder.
■ Meer dan de helft van de agrariërs in KRLL Zeist heeft een opvolger. ■ Een aantal melkveehouders krijgt meer geld per liter melk door inrichting natuur.
■ Twee melkveehouders zitten in de Nutriënten verontreiniging i.v.m. de waterkwaliteit. ■ Agrariërs hadden in 2024 meer kosten voor het afvoeren van mest door de wateroverlast.
■ Weilanden van agrariërs dragen bij aan het open cultuurlandschap, dat door inwoners zeer gewaardeerd wordt.
■ De drie PAS melders hebben in mei 2025 een brief van provincie Utrecht ontvangen, waarin de provincie aankondigde op dit moment niks te kunnen betekenen voor agrariërs.
Kansen
Bedreigingen
■ Ondernemers zoeken naar nieuwe manieren om geld te verdienen, bijv. lokale verkoop, duurzame energie of recreatie.
■ In 2026 loopt de derogatie af. Voor een toekomstbestendig bedrijf is dan meer grond nodig.
■ Een aantal agrariërs geeft aan dat herverkaveling zou kunnen helpen.
■ Binnen gemeente Zeist is die grond op dit moment niet beschikbaar.
■ Fruitteler wil bedrijf omvormen naar regeneratieve buurtboerderij.
■ Provincie Utrecht heeft eind mei 2025 per brief laten weten, niks voor PAS melders te kunnen betekenen. Dit omdat actie vanuit het Rijk uitblijft. ■ Het steekt sommige agrariërs dat grond die vrijkomt vaak naar natuur gaat. ■ Effecten klimaatverandering steeds duidelijker zichtbaar (droger, natter etc.). ■ In 2027 moeten Hakswetering, de Biltse Grift en andere KRW wateren voldoen aan de norm voor waterkwaliteit. ■ Geen uitzicht op snelle oplossing stikstofdossier op Rijksniveau.
Tabel 10: SWOT analyse toekomstbestendige landbouw KRLL Zeist
Thema water(overlast) Tijdens de gesprekken met de agrariërs werd wateroverlast vaak genoemd als thema. Ze zien dat de gevolgen van klimaatverandering zichtbaar worden, dat kan zorgen voor droogte of juist wateroverlast (in 2024). Tabel 6 laat zien wat agrariërs en grondeigenaren sterk en zwak vinden en wat volgens hen de kansen en bedreigingen zijn.
Kansen voor het Kromme Rijn Linie Landschap Zeist
29
Sterk
Zwak
■ Aanleg natuurvriendelijke oevers in Zeist-West (2016).
■ Doelen voor de Kader Richtlijn Water worden niet gehaald.