RV25.045 Bijlage 3. Tuinhistorische waardestelling

▪ Een waardestelling is geen absoluut gegeven, maar dient om een gewicht (of weging) toe te kennen en om met elkaar in gesprek te gaan over unieke of bijzondere kenmerken. Naarmate een hogere waarde is toegekend, zal een meer krachtig argument benodigd zijn om deze waarde aan te tasten. De hierna volgende waarderingskaarten en onderstaande toelichting zijn het resultaat van gevolgde methode.

36

Hendriks en Immerseel (2012)

45

Afb. 4.3: Externe waardering.

46

Veldheim te Zeist

4.2. Externe waardestelling Voor de terreinaanleg als geheel kunnen op het gebied van algemene historische waarden, ensemblewaarden en tuinhistorische waarden diverse specificaties worden gegeven. Algemene historische waarde: De buitenplaats Veldheim, in 1911 ontstaan op het terrein van de vroegere overplaats van ‘Oud Veldheim’, is een typerend onderdeel van de reeks buitenplaatsen zoals die vanaf het midden van de 19e eeuw in deze regio tot stand is gekomen en heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van Zeist. Hoewel in het terrein niet zichtbaar, kent Veldheim een interessante ontwikkelingsgeschiedenis waarbij een eind achttiende eeuwse hofstede onderdeel wordt van de buitenplaats Ma Retraite, vervolgens in 1849 de overplaats vormt van ‘Oud Veldheim’ en tot slot in 1911 tot een zelfstandige buitenplaats wordt omgevormd. De betrokkenheid in 1911 van burgemeester J.J. Clotterbooke Patijn van Kloetinge als particulier opdrachtgever en Jan Stuivinga als architect geeft extra betekenis aan Veldheim, mede vanwege hun verdere betrokkenheid als bestuurder en architect bij diverse andere belangrijke werken in Zeist. Beiden waren in dezelfde hoedanigheid omstreeks 1907 ook betrokken bij de bouw van het nieuwe raadhuis in het centrum van Zeist.

Het verlies aan particuliere bewoning en de ingebruikname als zorginstelling sluit aan bij de ontwikkeling naar een institutionele of zakelijke bestemming die veel buitenplaatsen in en om Zeist in de loop van de 20e eeuw hebben doorgemaakt. Ook de (gedeeltelijke) verkaveling voor de aanleg van nieuwe woonwijken was in de jaren 30 in Zeist een veelvoorkomend verschijnsel. Ensemblewaarde: Huis en park bepaalden van aanvang af mede het historische straatbeeld van de Utrechtseweg. De positionering van het huis op grote afstand van de Utrechtseweg, de lange ontsluitingsroute door het park en de entree aan de noordzijde zijn karakteristiek voor een dergelijke grote buitenplaatsaanleg in trant van de late 19e en begin 20e eeuwse gemengde stijl. De huidige gesloten haag langs de Utrechtseweg en ontsluiting via de P.C. Hooftlaan doen afbreuk aan die beleving. Veldheim met zijn groenaanleg is nog steeds een herkenbaar onderdeel van de reeks buitenplaatsen tussen Utrecht en Zeist-centrum. Tuinhistorische waarde: De oorspronkelijke hoofdopzet van de terreininrichting met geometrische delen in aansluiting op het huis en overgaand in een landschappelijke inrichting daar omheen is, evenals de verhoogde plaatsing van het huis en de toepassing van gebouwde elementen op de overgang van huis naar tuin, kenmerkend voor een dergelijke tuin- en parkaanleg in de eerste decennia van de 20e eeuw.

Hoewel delen van het terrein verloren zijn gegaan of werden gewijzigd, is deze essentie bewaard. Ook de hoofdopzet van het terrein, met een open middengedeelte waarover een zichtlijn en besloten randen, is behouden. Op grond van bovenstaande is de terreinaanleg van buitenplaats Veldheim als geheel, mede vergeleken met andere dergelijke buitenplaatsen in Zeist, vanuit cultuurhistorie als hoog te waarderen, mede vanwege de bewaard gebleven uitgestrektheid van de groenaanleg en als zeer herkenbaar onderdeel in de reeks 19e eeuwse buitenplaatsen van Zeist. (Afb. 4.3.)

47

Afb. 4.4: Waardering deelgebieden.

- Centraal parkdeel A. B. Bosgebied C. Plein D. Buitenruimten nieuwbouw E. Omgeving Loudonhuis

D

C

D

E A

B

48

Veldheim te Zeist

4.3. Interne waardestelling Bij een onderlinge vergelijking van deelgebieden en elementen binnen het terrein kan, gebaseerd op hun betekenis voor de algemene historische waarden, ensemblewaarden en tuinhistorische waarden een onderscheid worden gemaakt.

Deelgebieden (Zie afb. 4.4.) A. Centraal parkdeel: hoog Het centrale parkgedeelte ten zuiden van het landhuis staat in nauwe relatie met het landhuis en is bedoeld als aangename groene buitenruimte in het verlengde van de woonfuncties binnenshuis. Het uitgestrekte rechthoekige terras vormt een tussenniveau en intermediair tussen binnen en buiten, tussen huis en park. De aan weerszijden met bomen ingekaderde zichtlijn vanuit het huis in zuidelijke richting versterkt deze samenhang. Andersom was de open ruimte van belang voor de zichtbaarheid van het huis vanaf de Utrechtseweg. De thans aanwezige verhardingen en moderne inrichtingselementen zijn van geen waarde, doch doen geen afbreuk aan de hoofdopzet. Als meest parkachtig bewaard gebleven terreingedeelte volgens de oorspronkelijke hoofdopzet is dit deelgebied hoog te waarderen. B. Bosgebied: positief Het huidige bosgebied in het zuidoosten van het terrein met een diversiteit aan opgaande bomen (beuk, eik, Amerikaanse eik, haagbeuk, robinia, e.a.) werd reeds in het begin van de 19e eeuw als bos aangemerkt en nadien opgenomen in de parkaanleg van Ma Retraite, de overplaats van Oud Veldheim en de parkaanleg van Veldheim. De grondwal langs de Utrechtseweg is door de zorginstelling aangelegd om redenen van privacy en liep ooit over de gehele zuidzijde. In de huidige vorm heeft de wal geen invloed op de parkaanleg of beleving.

Vanwege het verdwijnen van historische paden en de huidige moderne verharding en inrichtingselementen en de verstoring door (inmiddels geamoveerde) bebouwing is dit gedeelte van de buitenplaats als positief te waarderen. C. Plein: positief Vanouds ligt er voor de hoofdentree van het huis een ruim open plein. Naast de functionele betekenis voor de ontsluiting had dit gebied ook een representatieve waarde. Van de oorspronkelijke invulling resteren nog enkele oude bomen, voor het overige wordt de plek gedomineerd door veel recente bestrating en inrichtingselementen en de vrijwel alzijdige omsluiting door nieuwbouw. Het is met name de behouden openheid en de aanwezigheid van oude bomen die voor dit deelgebied tot een positieve waardering leidt. D. Buitenruimten nieuwbouw: indifferent De buitenruimten van de in verband met de vestiging van een zorginstelling na 1932 toegevoegde nieuwe gebouwen zijn voornamelijk ingericht vanuit functionaliteit van de gebouwen en in mindere mate gericht op de inpassing in het oude park. Door positionering van de gebouwen is getracht een deel van het oude bomenbestand te sparen en wordt het centrale parkdeel minimaal verstoord. De cultuurhistorische betekenis van de huidige inrichting van deze terreindelen is indifferent. E.

Omgeving Loudonhuis: indifferent Het Loudonhuis is medio jaren 30 gebouwd voor particuliere bewoning, waarbij de huidige ingang vanaf de Utrechtseweg is gerealiseerd. Enkele bomen en coniferen nabij het gebouw en op de parkeerplaats herinneren aan de vroegere tuinaanleg. De huidige parkeerplaats is in de jaren 90 tot stand gekomen. Deze plek levert geen wezenlijke bijdrage aan de cultuurhistorische kwaliteiten van het overige park en is daarom als indifferent te waarderen.

49

Afb. 4.5: Waardering elementen. 1. Terras 2. Zichtlijn 3. Bruine beuken 4. Groenstrook westzijde 5. Groenstrook oostzijde 6. Clumps 7. Bomenrijen 8. Haag 9. Speelvelden 10. Beplanting om terras 11. Naaldboom 12. Kunstwerk

3

3

4 10

6 1

6

10

9 2 7

6

6 5

9 11 8

7 12 9

6

50

Veldheim te Zeist

Elementen (Zie afb. 4.5.) 1. Terras: hoog Het verhoogde terras in aansluiting op het huis is zowel in vormgeving en materialisering een typisch element uit de stijl van tuinaanleg in de eerste decennia van de 20e eeuw en onlosmakelijk met het huis verbonden. Het is als onderdeel van het Rijksmonument reeds hooggewaardeerd. De huidige invulling met paden, buxus en gras is van recente aard en van weinig betekenis. 2. Zichtlijn: hoog De zichtlijn vanaf het landhuis in zuidelijke richting is een kenmerkend onderdeel van de historische parkaanleg. De ligging is gebaseerd op de vroegere toegangslaan naar de 18e eeuwse hofstede en in alle latere fasen gerespecteerd en ingepast. 3. Bruine beuken: hoog De twee fraai gevormde, vrijstaande, oude bruine beuken zijn beeldbepalend op het plein. Vermoedelijk dateren de bomen uit de tijd dat het terrein fungeerde als overplaats van ‘Oud Veldheim’. 4. Groenstrook westzijde: positief Deze gemengde groenstrook met opgaande beplanting van vooral oude eik en een dichte onderlaag is tot stand gekomen na de verkaveling van de buitenplaats in 1932. Een deel van de bomen dateert mogelijk uit de tijd dat het terrein fungeerde als overplaats van ‘Oud Veldheim’. De groene rand zorgt thans voor een duidelijke afscheiding van de buitenplaats Veldheim met aanliggend terrein (particuliere tuinen). 5.

Groenstrook oostzijde: positief Deze gemengde groenstrook met opgaande beplanting is tot stand gekomen na de verkaveling van de buitenplaats in 1932. De groene rand zorgt thans voor een duidelijke afscheiding van de buitenplaats Veldheim met aanliggend terrein (particuliere tuinen). 6. Clumps: positief De diverse boomgroepen (inlandse en Amerikaanse eik, paardenkastanje, beuk, robinia, esdoorn, e.a.) ondersteunen de open ruimte van het centrale parkgedeelte en zijn van waarde vanwege de bijdrage die zij leven aan het buitenplaatskarakter van Veldheim. 7. Bomenrijen: indifferent De beide gebogen rijen van bruine beuk zijn midden jaren 90 van de 20e eeuw aangeplant ter begeleiding van de historische zichtlijn en ter aankleding van het centrale parkgedeelte. Mogelijk bedoeld als verwijzing naar de oorspronkelijke rechte laan tussen landhuis en Utrechtseweg. Zij zijn onderdeel van een in 1995 door Copijn Groenadviseurs opgesteld inrichtingsplan voor renovatie van het instellingsterrein. 8. Haag: negatief De hoge en breed uitgegroeid laurierhaag langs de Utrechtseweg dateert uit de jaren negentig van de twintigste eeuw. Door hoogte en omvang verhindert deze de bedoelde zichtrelatie tussen landhuis en Utrechtseweg. 9. Speelvelden: negatief De rechthoekige verhardingsvlakken met speel- en zitelementen dateren uit de tijd van de zorginstelling en detoneren met het historische park.

10. Beplanting om terras: negatief De huidige beplantingen bovenop en onderlangs de terrasmuren verstoren het bedoelde visueelruimtelijke aanzien van dit waardevolle element. Bovendien vormt de wortelgroei een potentieel gevaar voor het muurwerk.

51

Afb. 4.3: Het bos in de zuidoosthoek van het terrein.

Afb. 4.4: Zicht vanaf speelveld op de open ruimte.

52

Veldheim te Zeist

11. Naaldboom: negatief Deze middelgrote, solitaire naaldboom in het gazon nabij de Utrechtseweg lijkt in een recent verleden aangeplant als kerstboom. De combinatie van habitus en standplaats is weinig passend in dit deel van het park. 12. Kunstwerk: negatief Door zijn positionering vormt dit moderne kunstwerk uit de periode van Zonnehuizen een verstoring van de historische zichtlijn tussen landhuis en Utrechtseweg. Het kunstwerk van beeldhouwer Jef Depassé is geplaatst ter gelegenheid van het 80 jarig bestaan van Zonnehuizen. Doordat deze zorginstelling de locatie Veldheim heeft verlaten, is de relatie tussen kunstwerk en locatie verdwenen.

53

Afb. 5.1: Overzicht van de tuin vanaf de lantaarn op de zuidelijke toren (richting de Utrechtseweg), 2018. (Herkomst foto: Res nova Monumenten)

54

Veldheim te Zeist

5. AANBEVELINGEN Op grond van voorgaande waardering kan gesteld worden dat de huidige terreinaanleg van Veldheim van waarde is als restant van en verwijzing naar de oorspronkelijk in 1911 gestichte buitenplaats. Meest waardevol zijn de terreingedeelten ten zuiden van het landhuis, waar de oorspronkelijke bedoelingen en de kenmerken van de destijds in gang zijnde gemengde tuinstijl voor een dergelijke buitenplaats nog goed herkenbaar zijn. Verder is de openheid van het plein ten noorden van het huis van belang. Aan de bebouwde parkranden is minder waarde te hechten, afgezien van de groenstroken die de begrenzing en afscheiding vormen. Ondanks de wijzigingen toont Veldheim met landhuis en groenaanleg zich als een karakteristieke buitenplaats aan de Utrechtseweg en beleeft een passant haar oorspronkelijke omvang en grandeur. Vanuit behoud en versterking van cultuurhistorische waarden is vooral in te zetten op de ruime groene inbedding van het landhuis en de representatieve uitstraling naar de Utrechtseweg. Van belang is het behoud van het open middenterrein en het verhoogde terras. Ter afscherming van de omgeving kunnen de beide groenstroken op de perceelsgrens versterkt worden.

Verder zou gezocht moeten worden naar herstel van de vroegere detaillering en beplantingsrijkdom van het terrein en het opnieuw creëren van zorgvuldige overgangen en aansluitingen tussen de verschillende terreindelen. Behoud van de oude beeldbepalende bomen is na te streven; de vitaliteit is nader te onderzoeken.

55

56

Veldheim te Zeist

BRONNEN

Literatuur Blijdenstein, R., Zeist, Groei en Bouw Utrechtseweg-Driebergseweg, Een inventarisatie van waardevolle gebouwen en gebieden, Zeist, 1984. Groningen, C.L. van, De Utrechtse heuvelrug. De Stichtse Lustwarande. Deel 2. Dorpen en landelijk gebied, Zwolle, 2000. Hendriks, L., R. van Immerseel, Richtlijnen tuinhistorisch onderzoek, Voor waardestellingen van groen erfgoed, 2012. Hoogenhuyze, H.L.L. en W. Grapendaal, Zeist in oude ansichten, Zaltbommel, 1969. Kraal, J.W., Kraal’s Nieuwe Groote Gids van Zeist, Beschrijving van Zeist, De Bilt, Huis ter Heide en Soesterberg, Uitstapjes en rijtoeren in den omtrek, Zeist, 1907. Rhoen, R.P.M., De buitenplaats Weltevreden aan de Utrechtseweg, De geschiedenis van een schoutenhuis - burgemeesterswoning. In: Seijst: bulletin ter bevordering van de kennis van de geschiedenis van Zeist, 38 (2008), nr. 2, p. 31-38; nr. 4, p. 87-94. Rhoen, R.P.M., m.m.v. H. de Lanoy Meyer, De buitenplaats Oud-Veldheim in Zeist. In: Oud-Utrecht, jg. 72 (1999), nr. 1, p. 8-11, 14-18. Rhoen, R.P.M. en L. Visser, Oud Zeist vanuit de lucht, Zeist, 1996. Ruijssenaars-Cretier architectenburo, Structuurplan “Veldheim”, Zeist, 2004. Stichting Lievegoed Archief, Herinneringen aan de beginjaren van het Zonnehuis 1931-1956, Met herinneringen van Bernard Lievegoed en Nel Lievegoed-Schatborn, Miep Schouten en anderen [...], Zeist, 2013.

Volkers, K., Zeist door de tijd, een cultuurhistorische atlas, Zeist, 2011. IJsselstijn, M., M. Kruidenier, m.m.v. R.P.M. Rhoen, Zeist, Geschiedenis en Architectuur, Monumenten-Inventarisatie Provincie Utrecht, Zeist, 2012.

Archieven Gemeentearchief Zeist (GAZ) Nationaal Archief (NA) Zeister Historisch Genootschap (ZHG)

57

Internet ahn.arcgisonline.nl (Actueel Hoogtebestand Nederland) beeldbank.cultureelerfgoed.nl Google Earth Pro library.wur.nl (WUR; Wageningen University & Research bibliotheek; RAF-luchtfoto’s) www.antroposofieindepers www.buitenplaatseninnederland.nl www.cultureelerfgoed.nl (RCE) www.delpher.nl (oude kranten) www.geheugenvanzeist.nl (oude kranten) www.googlemaps.nl www.kadaster.nl/-/kadaster-archiefviewer (KA) www.nimh-beeldbank.defensie.nl (NIMH; Nederlands Instituut voor Militaire Historie) www.marktplaats.nl www.motief.online www.parlement.com www.ruimtelijkeplannen.nl www.topotijdreis.nl (historisch topografisch kaartmateriaal) www.utrechtsarchief.nl (UA) www.uu.nl/universiteitsbibliotheek (UU; Universiteit Utrecht) www.watwaswaar.nl (historisch topografisch kaartmateriaal) www.wikipedia.org

58

Veldheim te Zeist

BIJLAGE 1. MONUMENTENOMSCHRIJVING

59

60

Veldheim te Zeist

61

62

Veldheim te Zeist

BIJLAGE 2. GEMEENTELIJKE MONUMENTALE STRUCTUUR De Gemeente Zeist heeft het terrein bij Raadsbesluit in 1987 aangewezen als gemeentelijke monumentale structuur (Raadsbesluit d.d. 7-12-1987 nr. 14.412).37 Dit betreft niet bebouwde ruimten waarvan het oorspronkelijke karakter nog aanwezig of kenbaar is. In het gemeentelijke Groenstructuurplan Zeist 2011-2020 is het restant van de buiten plaats aangeduid als behorend tot het ‘groene cultuurhistorische raamwerk’ (categorie S2) met als beleidsdoel: ‘het koesteren zichtbaar houden en versterken van de groene samenhang binnen het cultuurhistorisch raamwerk als geheel, incl. laanpatronen en lopen van oude waterwegen’.38

Afb. I.1: Uitsnede van de kaart Overzicht_ beschermde_gebieden, bedoeld ter verduidelijking van de kaart 'Gebieden behorende bij de lijst van Beschermde Monumenten, vastgesteld bij Raadsbesluit d.d. 7-12-1987 nr. 14.412.’ Volgens opschrift heeft deze kaart geen rechtskracht. Het terrein van Veldheim (rood omkaderd) is grotendeels met groen ingekleurd, wat aangeeft dat dit valt binnen de aanwijzing als ‘rijksmonument’. De percelen waarop het Loudonhuis en vroeger het Van Bemmelenhuis stonden zijn met geel gemarkeerd zijnde ‘monumentale structuur’. (Bron: www.zeist.nl; bewerking SB4.)

Afb. I.2: Uitsnede van de kaart Groenstructuur van de gemeente Zeist. Het terrein van Veldheim (rood omkaderd) is in zijn geheel aangemerkt als ‘(restant ) buitenplaats (S2)’. (Bron: www.zeist.nl, Groenstructuurplan, 2011; bewerking SB4.)

37

Bron: www.zeist.nl, Gemeentelijke monumentale structuren in de gemeente Zeist. Bron: www.zeist.nl, Groen (voor) Zeist, definitief mei 2011, Groenstructuurplan voor binnenstedelijk groen: Zeist, Austerlitz, Den Dolder, Bosch en Duin, Huis ter Heide. 38

63

64

Specialisten in Groen Erfgoed

Costerweg 1-P

6702 AA Wageningen

0317 424 167

www.sb4.nl

info@sb4.nl