RV25.043 Bijlage 1 - Gemeentelijke visie sociaal domein Zeist

Samen bouwen aan een sterke sam Gemeentelijke visie sociaal domein Zeist Samen bouwen aan een sterke samenleving

1

Gemeentelijke visie sociaal domein Zeist Dit document beschrijft hoe we onze visie op een sterke en veerkrachtige samenleving vormgeven. Het bevat bouwstenen en randvoorwaarden die nodig zijn om deze visie samen met inwoners, vrijwilligers en professionals waar te maken.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

2

Inhoudsopgave Inleiding: waarom is deze visie nu nodig?...........................5 Zeist en het sociaal domein...................................................7 Wat is er al in Zeist?.............................................................................................................7 Het sociaal domein...............................................................................................................8

Welke maatschappelijke ontwikkelingen zien we?............11 Richtinggevende trends.....................................................................................................11 Een recordaantal mensen heeft straks zorg nodig..........................................................11 Relatief veel armoede in Zeist............................................................................................12 Toename gebruik WMO voorzieningen.............................................................................12 Jeugdzorg staat onder druk...............................................................................................12 Uitdagingen in het onderwijs.............................................................................................13 Noodzaak heroriëntatie sociaal domein...........................................................................13

Onze visie..............................................................................14 Samen zorgen we voor elkaar............................................................................................14 Gezond en veerkrachtig leven...........................................................................................14 Plekken waar de kracht van de samenleving groeit........................................................14 In Zeist heeft iedereen gelijke kansen om mee te doen..................................................14 Ondersteuning als het nodig is.........................................................................................14

De beweging naar de voorkant en de kracht van de samenleving..........................................................................15 De samenleving is het fundament.....................................................................................15 Versterken sociale basis en basisondersteuning............................................................15 Van zorg naar preventie.....................................................................................................17 Samen leren en bouwen.....................................................................................................18

Samen bouwen aan een sterke samenleving

3

De bouwstenen......................................................................19 1. Ruimte voor ontmoeten en verbinden..........................................................................19 2. De leefomgeving is ondersteunend aan de samenleving...........................................20 3. Een brede en positieve blik op gezondheid.................................................................20 4. Samen sterk in de wijk....................................................................................................22 ..............................................................................................................................................23 5. Gericht investeren voor gelijke kansen........................................................................23

Randvoorwaarden.................................................................25 1. Blijvend investeren in een toegankelijke sociale basis...............................................25 2. Sterke sociale teams.......................................................................................................25 3. De rol van de gemeente: leiderschap en partnerschap...............................................26 4. Data-gedreven werken....................................................................................................26 5. Financieel gezonde gemeente.......................................................................................26

Bijlagen..................................................................................27 Bijlage 1: Overzicht Sociaal domein, op basis van begroting gemeente Zeist 2025......................................................................................................................................27 1. Volwaardig meedoen aan de samenleving........................................................................................................27 2. Wonen op maat................................................................................................................................................. 29 3. Positieve gezondheid........................................................................................................................................ 29

Bijlage 2: Huidige brede sociale visie 2019......................................................................32

Samen bouwen aan een sterke samenleving

4

Inleiding: waarom is deze visie nu nodig? Achtergrond visie In 2019 stelde de raad de huidige brede sociale visie Zeist opnieuw vast (zie bijlage 2). Inmiddels is deze visie toe aan vernieuwing, omdat we voor omvangrijke en urgentie maatschappelijke opgaven staan. De nieuwe visie bouwt voort op de vorige, maar draagt bewust de titel ‘gemeentelijke visie’. Daarmee benadrukken we dat dit een tussenstap is op weg naar een vernieuwde brede sociale visie. Deze visie schetst het langeretermijnperspectief en dient als een inspirerend en richtinggevend kader voor het gemeentelijk beleid en de daarop gebaseerde uitvoeringsprogramma’s. Een visie beschrijft niet wat we precies doen of hoe we dat doen. Die uitwerking vond en vindt plaats in de bestaande en toekomstige beleidskaders en uitvoeringsplannen. Visie als basis voor ontwikkeling en samenwerking In het hart van Nederland ligt onze gemeente Zeist. De gemeente bestaat uit vijf kernen: Zeist, Austerlitz, Bosch en Duin, Den Dolder en Huis ter Heide. Samen vormen ruim 66.000 inwoners een diverse en betrokken samenleving. De gemeente Zeist draagt (mede) verantwoordelijkheid voor het sociaal domein: het waarborgen van leefbaarheid en veiligheid in buurten, én het bieden van zorg en ondersteuning aan inwoners die dat nodig hebben. Dit gebeurt in samenwerking met inwoners, vrijwilligers en professionals.

Door deze verantwoordelijkheid te benaderen vanuit een duidelijke visie, ontstaat een stevige basis voor gezamenlijke ontwikkeling en effectieve samenwerking. Deze gemeentelijke visie vormt daarvoor een eerste aanzet. We staan voor urgente maatschappelijke vraagstukken. De zorgvraag groeit, terwijl de vergrijzing stijgt en er structureel tekorten zijn aan mensen en middelen. Deze situatie vraagt om een nieuwe aanpak en een andere kijk op bestaande vraagstukken waarbij we niet zonder de inzet van inwoners en partners kunnen. Tegelijkertijd moeten we als gemeente duidelijke en doordachte keuzes maken. We zien dat inwoners heel vaak betrokken en ervaringsdeskundig zijn en andere inwoners helpen. Dit levert op allerlei manieren oplossingen voor bovengenoemde vraagstukken op. Daar willen we in de komende jaren meer op investeren. Beweging naar de voorkant De gemeente heeft beperkte invloed op maatschappelijke ontwikkelingen zoals de vergrijzing. Wél kunnen wij, door actief sturing te geven aan het sociaal domein en de leefomgeving, bijdragen aan een beweging die ons helpt voorbereid te zijn op de toekomst. De gemeente Zeist wil een beweging op gang brengen die kan zorgen voor structurele veranderingen in de manier waarop het sociaal domein werkt. Tot nu toe leunt het sociaal domein sterk op zorg en ondersteuning door professionals.

Door oplopende tekorten aan mensen en middelen is dit in de toekomst niet houdbaar. Inwoners zullen meer met en voor elkaar moeten gaan zorgen. We zetten daarom in op een beweging ‘naar de voorkant’. Hiermee bedoelen we dat we meer willen investeren in preventieve en collectieve voorzieningen. En meer willen organiseren voor en met inwoners in de buurt, het dorp of de wijk. De gemeente Zeist wil graag dat inwoners kunnen leven en werken vanuit hun eigen leefwereld en samen bouwen aan de kracht en veerkracht van de samenleving. Met de kracht van de samenleving bedoelen we de verbinding tussen en de energie van inwoners die een buurt tot een gemeenschap maakt. Het gaat uit van de (veer)kracht van mensen en geeft hun de ruimte om van betekenis te zijn en bij te dragen. Bewonersinitiatieven blijken enorm voortvarend, innovatief en creatief. We hebben daarbij de ambitie dat in 2030 25% van het huidige budget voor aanvullende zorg is verschoven naar preventieve en collectieve voorzieningen. Dit doen we vooral om de kwaliteit van leven van onze inwoners te verbeteren en niet alleen om

Samen bouwen aan een sterke samenleving

5

kosten te beheersen. Om deze beweging samen vorm te geven, benoemen we verderop in dit document verschillende bouwstenen. Deze vormen het kader voor toekomstig beleid en uitvoering. Samen werken aan de visie Deze beweging vraagt om een bredere maatschappelijke verandering: inwoners die meer met en voor elkaar willen zorgen. Professionals spelen hierin een ondersteunende rol. Zij stimuleren en faciliteren, zodat inwoners en de buurt zoveel mogelijk zelf in actie kunnen komen. Dit vraagt om inzet van iedereen en om maatwerk per buurt. De balans tussen draagkracht en draaglast moet daarbij centraal staan. Zodat mensen zowel hun eigen fysieke, emotionele en sociale uitdagingen aankunnen, als iets kunnen betekenen voor anderen. Deze visie is een uitnodiging aan inwoners, vrijwilligers en professionals om mee te denken en mee te doen. En in samenspraak te bepalen hoe het sociaal domein er in de praktijk uitziet. Wat willen we behouden? Wat moet anders? Wat willen we vernieuwen? Hoe bouwen we samen aan een leefbare, veilige en gezonde samenleving, waarin iedereen mee kan blijven doen? Daarbij is het uitgangspunt steeds wat haalbaar en betaalbaar is.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

6

Zeist en het sociaal domein Wat is er al in Zeist? We kijken nadrukkelijk naar wat we al opbouwden in Zeist. Het verhaal van Zeist begint namelijk niet bij zorgen of tekorten, maar bij de inzet en betrokkenheid die er nú al is. Elke dag zetten professionals, vrijwilligers en inwoners zich in voor een sterkere samenleving en dat met zichtbaar resultaat. Zo zijn er in elke wijk een wijkcentra, Wegwijscafés, waar vrijwilligers inwoners ondersteunen bij het o.a. aanvragen van toeslagen en minimaregelingen. Daarnaast bieden verschillende organisaties taalactiviteiten aan voor inwoners. Dat varieert van formele taallessen tot informele ontmoetingen zoals taalcafés, praatgroepen en buddyprojecten. De Biga voert een pilotproject uit, waarbij vluchtelingen uit het AZC via werkervaring en taalontwikkeling sneller kunnen integreren. Verder kent Zeist een ruimhartige minimaregeling, waarbij mensen met een laag inkomen in aanmerking kunnen komen voor financiële ondersteuning. Sport en cultuur maken we toegankelijk voor iedereen via het Jeugd- en Volwassenenfonds Sport & Cultuur. Initiatieven als Vollenhove Vooruit laten zien hoe we in buurten, samen met inwoners en partners, werken aan prettig wonen en leven. En in Austerlitz organiseren inwoners voor en door elkaar de zorg en welzijn, onder de noemer Austerlitz Zorgt.

Deze voorbeelden laten zien dat er al een stevig sociaal domein in Zeist bestaat en de beweging al in gang is gezet. Verderop in dit visiedocument komen meer inspirerende voorbeelden aan bod.

Automaatje Sinds september 2024 kunnen inwoners van Zeist, naast de Belbus, gebruikmaken van AutoMaatje. Bij dit initiatief rijden vrijwilligers met hun eigen auto inwoners naar hun gewenste bestemming binnen én buiten de gemeente. Denk aan een bezoek aan het ziekenhuis, de huisarts, de kapper, een vriend of de bioscoop. Vrijwilligers rijden met elkaar gemiddeld 230 ritten per maand. AutoMaatje is een landelijk initiatief van ANWB en is voor mensen die minder mobiel zijn en geen passend alternatief voor vervoer hebben. Maar AutoMaatje is méér dan alleen vervoershulp. De vrijwilligers zijn maatjes: ze bieden gezelschap en ondersteuning. Bijvoorbeeld door mee te lopen naar een afspraak of te helpen de weg te vinden. Vaak ontstaat er een vertrouwde band, omdat dezelfde vrijwilliger meerdere keren met een inwoner op pad gaat. Met de inzet van vrijwilligersvervoer bevorderen we onderlinge betrokkenheid, stimuleren we omzien naar elkaar én besparen we op de kosten van het Wmo-vervoer.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

7

Het sociaal domein Het sociaal domein omvat alle inspanningen van de gemeente en haar partners om zorg en ondersteuning voor inwoners te organiseren. Het is er ten dienste van de samenleving en richt zich op thema’s zoals wonen, zorg, jeugd & jeugdhulp, volwassenen, Ouderen & WMO, welzijn, werk, inkomen & participatie, onderwijs, opvang vluchtelingen, sport, bewegen en volksgezondheid en bestaanszekerheid. Alle activiteiten binnen het sociaal domein dragen bij aan het bevorderen van gezondheid, welzijn en de leefbaarheid en veerkracht van buurten en wijken. De gemeente richt zich daarbij met name op beleidsontwikkeling en de samenwerking met partners op deze thema’s in buurt en wijk. Daarnaast heeft de gemeente Zeist binnen de eigen organisatie consulenten van het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG), Sociaal Team (ST), Algemeen Maatschappelijk Werk (AMW), Wonen, Rollen en Vervoer (WRV), Leerplicht en Doorstroompunt. Zij staan dagelijks klaar staan voor de inwoners van Zeist met een hulpvraag of zorgvraag. Om hen heen staat team kwaliteit en Implementatie (K&I), de verbindende schakel tussen de uitvoering en het beleid.

Wegwijscafé Het Wegwijscafé is er om mensen te helpen met praktische vragen. Korte vragen worden binnen het wegwijscafé opgelost, voor uitgebreidere vragen worden de mensen doorverwezen naar de juiste hulpverlener. Het wegwijscafé heeft een zeer goede kennis van de sociale kaart van Zeist. Het Wegwijscafé biedt dus hulp bij administratie, financiën, digitale vaardigheden, taalvaardigheden en aanvragen. Zie ook www.wegwijscafe.nl.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

8

Wonen

Volksgezondheid

Zorg

Opvang vluchtelingen

Jeugdhulp

Thema’s sociaal domein Zeist

Onderwijs

Welzijn

Participatie

Werk

Inkomen

Figuur 1. Thema’s van het sociaal domein Het sociaal domein neemt ongeveer 38% van de totale uitgaven van de gemeente Zeist voor zijn rekening. Figuur 2 laat zien hoe we deze middelen inzetten. In de begroting van Zeist zijn de uitgaven binnen het sociaal domein ondergebracht in drie programma’s: ‘Volwaardig meedoen aan de samenleving’, ‘Positieve Gezondheid’ en ‘Wonen op maat’. Hoewel ‘Wonen op maat’ in de figuur een klein onderdeel is, is het wel degelijk een belangrijke opgave. De beperkte weergave komt doordat de bijbehorende geldstromen vaak buiten de gemeentelijke begroting om lopen.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

9

Figuur 2: Overzicht sociaal domein, op basis van de begroting van de gemeente Zeist 2025. In de bijlage is een overzicht Sociaal domein, op basis van begroting 2025 van de gemeente Zeist opgenomen in tabelvorm (zie bijlage 1). Het grootste deel gaat naar inkomensregelingen (28%), gevolgd door maatwerkdienstverlening vanuit de Jeugdwet (21%) en de Wmo inclusief de maatwerkvoorziening (16%) zoals huishoudelijke ondersteuning, ambulante begeleiding, dagbesteding, kortdurend verblijf, rolstoelen, hulpmiddelen (zoals scootmobielen, driewielfietsen) en woningaanpassingen (denk aan trapliften). Daarnaast zijn er belangrijke ambities en opgaven waarin we samenwerken met maatschappelijke partners, maar waar de gemeente zelf weinig tot geen financiële middelen voor beschikbaar heeft. Toch vervullen we hierin wel een sturende rol, bijvoorbeeld door het maken van afspraken over de besteding van middelen van andere partijen. Dit geldt onder andere voor thema’s als (passend) onderwijs en wonen. Zo oefenen we als gemeente invloed uit op wonen en huisvesting via regelgeving en prestatieafspraken met de woningbouwcorporaties.

Ook werken we met onze collega regiogemeenten Bunnik, De Bilt, Utrechtse Heuvelrug, Wijk bij Duurstede samen in de (boven)regio Zuid Oost Utrecht (ZOU) om goede zorg voor onze inwoners te organiseren door samen beleid te maken, projecten te coördineren, zorg in te kopen, te monitoren en samen met partners te innoveren (zie ook https://zorginzou.nl).

Samen bouwen aan een sterke samenleving

10

Welke maatschappelijke ontwikkelingen zien we? Samenvatting ■ De bevolking van Zeist (en van Nederland als geheel) groeit in de komende tien jaar met meer dan 5%. ■ Het aantal 75-plussers groeit echter veel sterker. Deze groeiende groep zal een groot beroep doen op de zorg. ■ De arbeidsmarkt krimpt, we krijgen daardoor een toenemend tekort aan o.a. zorgpersoneel. ■ Door de bevolkingsgroei én de toename van eenpersoonshuishoudens neemt de druk op de woningmarkt verder toe. ■ Zeist scoort binnen de provincie relatief hoog op de armoede(risico)profielen: er zijn relatief veel huishoudens met een laag inkomen. Energiearmoede speelt hierin een rol. ■ De woonquote in Zeist is relatief hoog. ■ De vraag naar WMO-voorzieningen neemt naar verwachting toe in de komende vijf jaar. ■ Het percentage jongeren dat jeugdzorg ontvangt, stijgt eveneens in de komende jaren. Dit cijfer ligt in Zeist boven het landelijke gemiddelde. ■ De opvang van vluchtelingen en integratie van nieuwkomers is een grote (structurele) maatschappelijke opgave geworden. ■ Uitdagingen in het onderwijs o.a. vanwege lerarentekort en minder middelen vanuit de Rijksoverheid.

Richtinggevende trends De toekomst laat zich niet precies voorspellen. Voor de totstandkoming van dit visiedocument deden we geen uitputtend onderzoek. We baseren ons op bekende, brede trends die zijn beschreven in betrouwbare en erkende bronnen. Op basis daarvan schetsen we een beeld van ontwikkelingen die nu al zichtbaar zijn of naar verwachting grote invloed zullen hebben op ons dagelijks leven en de samenleving. In dit hoofdstuk lichten we de belangrijkste demografische en sociale trends toe. Deze geven richting, maar zijn uiteraard algemeen van aard en bieden geen volledig toekomstbeeld. De demografische ontwikkeling van Nederland in de komende tien jaar is samen te vatten in drie D’s: drukker, diverser en (dubbel)grijs (bron: Nederland in 2040: een toekomstbeeld). Daarnaast zijn er tal van ontwikkelingen te benoemen die ons kunnen helpen in de toekomst. Denk aan de digitalisering die processen efficiënter maken en ons leven kunnen vergemakkelijken. Bijvoorbeeld door de opkomst van Artificieel intelligentie (IA) ontstaat er een scala aan mogelijkheden voor effectievere en innovatieve vormen van ondersteuning, ruimte voor het aangaan van relaties én effectievere beleidsontwikkeling. Of denk aan verbeteringen op het gebied van dataverzameling om beter te kunnen monitoren op effect om zo effectiever te kunnen worden met onze inzet.

Een recordaantal mensen heeft straks zorg nodig Volgens prognoses van het CBS groeit de bevolking van Zeist van 66.740 inwoners in 2024 naar 70.600 in 2040. Dit is een toename van 5,7%, vergelijkbaar met de landelijke groei. Deze bevolkingsgroei komt door arbeidsmigratie, gezinsmigratie, asielmigratie en studiemigratie. De opvang van vluchtelingen en integratie van nieuwkomers is een grote (structurele) maatschappelijke opgave geworden. Er zijn verschillende goede bronnen

Samen bouwen aan een sterke samenleving

11

te vinden met o.a. demografische gegevens waar o.a. de trends van de ontwikkelingen voor Zeist in terug te vinden zijn. Zie bijvoorbeeld de Staat van Utrecht: https://staatvanutrecht.databank.nl/jive? workspace_guid=9c729c8d-ce49-4782-95b5-fbc50fddb086 of het CBS: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/regionaal/groei-en-krimp of https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85171NED/table?searchKeywords=inkomen%20zeist Het aantal 75-plussersgroeit in Nederland veel sneller dan de totale bevolking: het stijgt naar verwachting tot 2,6 miljoen in 2040. Dit is een toename van 85% ten opzichte van enkele jaren geleden. Een recordaantal mensen heeft straks zorg nodig, terwijl de beroepsbevolking blijft krimpen. Door de vergrijzing, de demografische ontwikkelingen en maatschappelijke veranderingen, groeit het aantal mensen met chronische aandoeningen zoals dementie en artrose, evenals het aantal kwetsbare groepen. De zorgkosten stijgen sneller dan de economie, waardoor de houdbaarheid van de zorg en onze welvaart onder druk komen te staan. Daarnaast neemt de druk op de woningmarkt verder toe, als gevolg van de trend van zoveel mogelijk en zo lang mogelijk zelfstandig blijven wonen van ouderen. Voor meer informatie zie ook de woon-zorg visie van gemeente Zeist: https://zeist.raadsinformatie.nl/vergadering/1360028.

Relatief veel armoede in Zeist Uit het in april 2025 verschenen rapport ‘De Staat van Utrecht over armoede’ blijkt dat Zeist binnen de provincie relatief hoog scoort op armoede(risico)profielen (bron: De Staat van Utrecht over armoede). Opvallend is dat Zeist de enige gemeente in de provincie Utrecht is die op zowel woonquote 1 als energiearmoede ongunstiger scoort dan het landelijke gemiddelde. Een hoge woonquote en energiearmoede betekenen dat een relatief groot deel van de huishoudens moeite heeft om woon- en energiekosten te dragen. Uit nadere analyse van gegevens uit ‘Waar staat je gemeente’ blijkt dat in Zeist vooral de particuliere huursector eruit springt, waar een combinatie van hoge huren (geen huurtoeslag) en hoge energielasten (lage energielabels) kan leiden tot hogere woonquotes, hogere betalingsrisico’s van woonlasten en meer energiearmoede.

Toename gebruik WMO voorzieningen De vraag naar Wmo-voorzieningen blijft de komende jaren stijgen. Volgens het Wmo-voorspelmodel groeit het aantal unieke gebruikers ten opzichte van 2023 landelijk met 9% in 2028, en in Zeist zelfs met 11% (bron: wmovoorspelmodel.vng.nl/?gemeentecode=GM0355). De beschikbaarheid van hulp en ondersteuning voor inwoners die dit het hardst nodig hebben, staat onder druk. Mede door een groeiend personeelstekort in de zorg.

Jeugdzorg staat onder druk De jeugdzorg in Nederland staat onder toenemende druk door een stijgende vraag en oplopende kosten (bron: VNG). Naar verwachting blijft de vraag toenemen tot 2040, met een verschuiving richting meer ambulante en preventieve zorg (bron: Ministerie van Financiën). Het percentage jongeren tot 18 jaar met jeugdzorg is landelijk gestegen van 10,4% in 2015 naar 14% in 2023. In de groep 18- tot 23-jarigen steeg dit van 0,6% naar 1,5% (bron: CBS). In Zeist is de afgelopen twee jaar een lichte daling zichtbaar in het aantal aanvragen voor geïndiceerde jeugdhulp (bron: lokale factsheet Zeist maart 2025). Deze afname komt doordat consulenten meer verwijzen naar de sociale basis2 , de toegang anders is ingericht en we nadrukkelijker sturen op consequente evaluatie en afschaling van de hulp. De verwachting is dat deze daling zich de komende jaren voortzet, afhankelijk van het bredere transformatieproces dat we in Zeist inzetten. Er zal ook goede jeugdhulp nodig blijven, want we kunnen niet alles voorkomen. We zullen moeten accepteren dat in onze samenleving risico’s zijn die kunnen leiden tot problemen bij jeugd en gezin. In dat geval is er hulp 1 De woonquote geeft het percentage van het huishoudinkomen weer dat wordt besteed aan woonlasten (exclusief huurtoeslag, koopsubsidie en

hypotheekaftrek). 2

In Zeist wordt met "sociale basis" het geheel van informele en formele voorzieningen en relaties bedoeld die bijdragen aan een goed leven en welzijn van de inwoners

Samen bouwen aan een sterke samenleving

12

nodig. We willen bouwen aan vormen die zo goed mogelijk passen bij kinderen en gezinnen. Een goed voorbeeld is de ontwikkeling van gezinshuizen als alternatief voor gesloten jeugdzorg:

Gezinshuis Onderzoek laat zien dat gesloten jeugdzorg vaak schadelijke effecten heeft op de sociale en emotionele ontwikkeling van jongeren. Wanneer thuis wonen niet mogelijk is en pleegzorg geen passend alternatief biedt, kan een kleinschalig gezinshuis uitkomst bieden. De kleinschaligheid en huiselijke setting van een gezinshuis heeft duidelijke voordelen. Het zorgt voor: ■ Een veilige en stabiele woonsituatie, waardoor problemen afnemen; ■ Betere mogelijkheden voor contact met biologische familie en het bestaande netwerkt; ■ Een stevige basis voor een latere stap naar zelfstandig wonen. In de ontwikkeling van gezinshuizen wordt de samenwerking met andere domeinen, zoals onderwijs, wonen en Wmo, als positief ervaren.

Uitdagingen in het onderwijs Met betrekking tot het Onderwijs zien we een complex en dynamisch onderwijslandschap, waarbij er meerdere belangrijke thema’s zijn die de toekomst van het onderwijs zullen bepalen. Het gaat dan o.a. om inhoudelijke vraagstukken rondom basisvaardigheden van kinderen, burgerschap, digitalisering en duurzaamheid. Maar ook organisatorische vraagstukken zoals het lerarentekorten en persoonlijke aandacht voor kinderen. Met betrekking tot het tegengaan van Onderwijsachterstanden komen hiervoor minder financiële middelen vanuit de Rijksoverheid beschikbaar.

Noodzaak heroriëntatie sociaal domein Al deze maatschappelijke ontwikkelingen weerspiegelen de uitdagingen van nu en onze toekomst: een groeiende zorgvraag en een toenemende complexiteit (groeiende vraag naar maatwerk). En tegelijkertijd een afname van menskracht (krapte op de arbeidsmarkt) en druk op de beschikbare middelen. Dit vraagt om een fundamentele heroriëntatie van het sociaal domein en de gemeentelijke rol daarin. In deze visie kiest de gemeente Zeist bewust voor een beweging naar de voorkant: we investeren in preventie en zetten in op samen bouwen aan de kracht van de samenleving en de veerkracht van onze inwoner. Niet pas ingrijpen als het misgaat, maar tijdig ondersteunen en problemen helpen voorkomen. En daarbij duurzame oplossingen creëren in Buurt en wijk. Een voorbeeld is Austerlitz Zorgt:

Austerlitz Zorgt Austerlitz Zorgt is dé organisatie voor zorg en welzijn in het dorp Austerlitz. De zorgcoöperatie is een initiatief van inwoners zelf: alle zorg- en welzijnstaken die normaal gesproken bij de gemeente liggen, worden hier georganiseerd dóór, vóór en mét dorpsbewoners. Iedere inwoner van Austerlitz – jong of oud, met of zonder zorgvraag – kan lid worden van Austerlitz Zorgt. Het dorpsteam bestaat uit drie betaalde krachten en is laagdrempelig bereikbaar voor vragen over zorg en welzijn. Daarnaast zetten vele vrijwilligers zich in om op allerlei manieren ondersteuning te bieden en in te spelen op actuele behoeften in het dorp. Het bestuur, dat bestaat uit vrijwilligers, draagt de eindverantwoordelijkheid voor het beleid van de coöperatie.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

13

Onze visie Zeist is een verbonden en krachtige samenleving, waar mensen met en voor elkaar zorgen. Inwoners krijgen de ruimte en ondersteuning om zich te ontwikkelen, mee te doen en bij te dragen. Samen verbeteren we gezondheid, welzijn en de leefbaarheid en veerkracht van buurten en wijken.

Samen zorgen we voor elkaar Zeist is een gemeente met een grote verscheidenheid aan inwoners, buurten, dorpskernen en landschappen. Iedereen hoort erbij: jong en oud, mensen met een lichamelijke of mentale beperking, nieuwkomers en vluchtelingen. We vormen met elkaar de samenleving van Zeist. Inwoners ontmoeten, helpen en inspireren elkaar. Ieder op zijn of haar eigen manier. We waarderen diversiteit en verscheidenheid, het maakt de samenleving sterk en veerkrachtig. In Zeist zorgen we voor elkaar, proberen we problemen te voorkomen en bieden we tijdig ondersteuning als dat nodig is.

Gezond en veerkrachtig leven Inwoners werken actief aan hun gezondheid, door te bewegen, gezond te eten en sociale contacten te onderhouden. De fysieke leefomgeving ondersteunt dit, met ruimte om te ontmoeten, te bewegen en te ontspannen. Inwoners ervaren steun uit hun omgeving, zoals familie, vrienden en buurtgenoten. Die sociale verbondenheid helpt hen om beter om te gaan met de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven. Ze ervaren eigen regie, tonen zorgzaamheid en veerkracht, en weten waar ze terechtkunnen als het even tegenzit. Want ook tegenslag hoort bij het leven.

Plekken waar de kracht van de samenleving groeit Voor alle inwoners zijn er toegankelijke, passende ontmoetingsplekken zoals sportclubs, wijkcentra en verenigingen. Deze plekken ondersteunen ontmoeting, ontwikkeling en verbinding. Hier werken inwoners, vrijwilligers en professionals samen aan persoonlijke en gemeenschappelijke vraagstukken. Ze leren bijvoorbeeld met elkaar de taal, of leren samen over gezondheid, samenleven, ouderschap, opvoeden of vitaal ouder worden. Kinderen leren en ontwikkelen zich samen op school, in de buurt en op de (sport)club. Zo bouwen we gezamenlijk aan een verbonden, zorgzame en veerkrachtige samenleving. Iedereen vindt ruimte om zich te ontwikkelen, mee te doen en bij te dragen. In gezamenlijkheid bouwen we hiermee aan gezondheid, welzijn van inwoners en de leefbaarheid en veerkracht van buurten en wijken.

In Zeist heeft iedereen gelijke kansen om mee te doen Inwoners van Zeist groeien kansrijk op, mensen wonen prettig en is er financiële bestaanszekerheid. In de arbeidsmarkt is plaats voor iedereen en doet iedereen op zijn of haar manier mee. Werk (betaald of onbetaald), voldoende inkomen, beheersing van de Nederlandse taal en kennis van de gebruiken, normen en waarden binnen onze samenleving zijn daarbij belangrijke randvoorwaarden. We hebben oog voor wat er speelt bij inwoners, en in buurten en wijken. Met onze buurtgerichte aanpak sluiten we aan op de kracht, behoeften en uitdagingen van inwoners in elke wijk. Daarbij hebben wij oog voor de samenhang van de leefomstandigheden, gezondheid en veiligheid van inwoners. Daarin speelt ook de voor- en vroegschoolse educatie en de samenwerking tussen kinderopvang en onderwijs een belangrijke rol.

Ondersteuning als het nodig is Soms is er meer nodig. Niet alles kan worden opgelost op eigen kracht of met hulp uit de omgeving. Soms ontstaan situaties die de veiligheid of het welzijn van inwoners in gevaar brengen. In zulke gevallen is er tijdig passende en tijdelijke ondersteuning beschikbaar, zo dicht mogelijk bij huis. Met behoud van zoveel mogelijk eigen regie voor de inwoner. De gemeente doet wat nodig is, faciliteert, houdt overzicht en kijkt ver vooruit. Vertrouwen, nabijheid en kracht vormen de basis. We werken efficiënt en effectief, zodat er meer tijd is voor persoonlijk contact.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

14

De beweging naar de voorkant en de kracht van de samenleving Elke dag werken inwoners, vrijwilligers en professionals samen aan gezondheid, welzijn en leefbaarheid in Zeist. Maar de grenzen van wat haalbaar en betaalbaar is binnen het sociaal domein zijn bereikt. Er is verandering nodig in hoe we dit domein organiseren en waarop we investeren. Om de visie te kunnen realiseren zullen we een beweging moeten maken en moeten kiezen waar we mensen en middelen op in zetten. Door meer naar de toekomst te kijken willen we meer stuurbaar worden zodat we geen speelbal zijn van alle ontwikkelingen zoals we die we als de maatschappelijke ontwikkelingen hebben beschreven.

De samenleving is het fundament Het anders kijken naar de rol van professionele zorg begint bij het centraal stellen van de inwoners en zijn omgeving. En de erkenning dat er kracht en veerkracht in de samenleving aanwezig is die het fundament vormt van welzijn. Deze kracht is de positieve energie die ontstaat wanneer mensen elkaar helpen hun doelen te bereiken door hun tijd, kennis, netwerk, ruimte en faciliteiten met elkaar te delen. En de capaciteit om mee te bewegen met veranderingen, tegenslag op te vangen en elkaar te ondersteunen (zie: www.dialooggemeenschapskracht.nl/). Deze kracht is vaak al aanwezig in wijken en buurten, en wordt sterker wanneer mensen hun krachten verder bundelen. Ook over buurtgrenzen heen. Door in te zetten op de kracht en de veerkracht van de samenleving, versterken we het welzijn en de onderlinge zorg van onze inwoners op een meer toekomstbestendige en efficiënte manier. De rol van de gemeente en haar partners verschuift hierbij van organiseren en overnemen, naar stimuleren en faciliteren. De samenleving wordt ‘eigenaar’ van het organiseren van activiteiten en ondersteuning. De gemeente treedt op als faciliterende partner, die ruimte biedt voor experiment en ontwikkeling. De samenleving en de sociale basis bieden passende alternatieven voor (specialistische) zorg en ondersteuning.

Het aandeel van de samenleving in de ondersteuning van inwoners groeit op deze manier en de inzet van specialistische zorg kan hierdoor gerichter en korter plaatsvinden. De wijze waarop de kracht van de samenleving en de sociale basis benut kunnen worden vraagt om nieuwe werkwijzen en kennis binnen het sociaal domein en in het bijzonder voor professionals. Zij moeten deze kennis vertalen naar nieuwe vaardigheden en dit integreren in hun dagelijks werk.

Versterken sociale basis en basisondersteuning Met het programma Sociaal in Balans heeft de gemeente Zeist deze beweging al ingezet door meer stuurbaar en robuuster te worden. We streven naar balans tussen: ■ Begrote en werkelijke inkomsten en uitgaven. ■ Wat inwoners zelf kunnen doen en waar de gemeente ondersteuning biedt. ■ Zorg met en zonder indicatie (professionele zorg versus sociale basis). Hierbij hebben we een verschuiving voor ogen die zal leiden tot een sterkere sociale basis en bouwen we samen aan de kracht van de samenleving.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

15

Figuur 3. Transformatie sociaal domein (bron: programma Sociaal in Balans). De factsheet Jeugd, Wmo en de sociale basis dient als thermometer van de beweging naar de voorkant: het meet de stand van zaken en laat (in)direct de effecten van de ingezette transformatie zien. Zo houden de gemeenteraad zicht op de beoogde verschuiving van middelen richting de sociale basis en basisondersteuning en kan waar nodig bijgestuurd worden.

Figuur 4. Gewenst effect van de beweging naar de voorkant.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

16

Van zorg naar preventie De gemeente Zeist wil een beweging op gang brengen die kan zorgen voor structurele veranderingen in de manier waarop het sociaal domein werkt. Tot nu toe leunt het sociaal domein sterk op zorg en ondersteuning door professionals. Door oplopende tekorten aan mensen en middelen is dit in de toekomst niet houdbaar. Inwoners zullen meer met en voor elkaar moeten gaan zorgen. Door in te zetten op vroeg-signalering, preventie en zelf- en samenredzaamheid wordt zoveel mogelijk voorkomen dat er zware en dure zorg nodig is. Deze beweging naar de voorkant heeft als doel om: ■ Zwaardere problematiek te voorkomen; ■ De sociale basis en de kracht van de samenleving te versterken; ■ Zorgmiddelen efficiënter in te zetten voor diegene die het het hardst/echt nodig hebben en zo betere kostenbeheersing te realiseren. Het streven is dat in 2030 25% van het huidige budget voor aanvullende zorg is verschoven naar preventieve en collectieve voorzieningen (voor meer informatie zie de Inkoopkoers Jeugd en Wmo 2025, https://zorginzou.nl/nieuwe-inkoopkoers-jeugd-en-wmo/). Deze omslag vraagt om een cultuurverandering, zowel binnen de gemeentelijke organisatie, professionals als bij inwoners. We streven naar een samenleving waarin mensen zich betrokken voelen, meedoen en naar vermogen bijdragen. Het is nodig dat het aanbod mee beweegt.

Er zullen nieuwe vormen van ondersteuning nodig zijn. Het uitgangspunt daarbij is betere en lichtere zorg dichter bij huis, minder overhead en meer collectief, wat leidt tot betere zorg en lagere kosten. Een voorbeeld van zorgvernieuwing is de inzet van e-hulp:

E-hulp Vanaf medio 2025 gaan we e-hulp inzetten om inwoners te ondersteunen in hulpvragen en uitdagingen waar ze voor staan. E-hulp past naadloos in de beweging die we in Zeist aan het maken zijn. Dankzij de inzet van e-hulp benutten we de kracht van ‘eigen regie’ en het netwerk van inwoners. Tegelijkertijd bespaart het kostbare tijd van de consulenten. E-hulp sluit aan bij het gedachtegoed van Positieve Gezondheid dat zich niet alleen richt op het behandelen van klachten, maar vooral op het bevorderen van welbevinden. In een blended -begeleiding combineert de consulent in de wijk face-to-face contact met onlinehulp. Blended care betekent letterlijk ‘gemengde zorg’. Door offlinegesprekken te combineren met online onderdelen wordt een ondersteuningstraject van inwoner met een consulent verrijkt en versneld.

Het vraagt om nieuwe vormen van samenwerking en innovatieve oplossingen. Een goed voorbeeld hoe dit in de praktijk vorm krijgt, is de nauwe samenwerking tussen onderwijs en jeugdzorg bij twee scholen in Zeist en omgeving. Hierdoor worden kinderen sneller en beter geholpen.

Jeugdzorg en onderwijs De integratie van zorg en onderwijs is cruciaal voor het verbeteren van de jeugdzorg. Door deze werelden nauwer met elkaar te verbinden, kunnen kinderen met extra ondersteuningsbehoeften beter worden begeleid in hun ontwikkeling. Wanneer zorgprofessionals en onderwijzers samenwerken, ontstaat een aanpak die de continuïteit van zorg garandeert. Dit is essentieel voor het welzijn van kinderen. Op het speciaal onderwijs Rafael in Utrecht en het Voortgezet Speciaal Onderwijs Heuvelrug College in Zeist startten pilots. Deze pilots houden in dat jeugdhulp op deze scholen beschikkingsvrij wordt ingezet

Samen bouwen aan een sterke samenleving

17

en collectief wordt gefinancierd. Sinds de start van de pilots zien we positieve resultaten: leerlingen ontvangen sneller passende ondersteuning, tegen lagere kosten. De jeugdhulp kan eenvoudig worden opgeschaald of afgebouwd, wat leidt tot efficiëntere inzet van middelen. Daarnaast hebben onderwijs- en jeugdhulpprofessionals meer tijd voor hun kerntaken, en wordt de samenwerking structureler en toekomstbestendig vormgegeven. Deze nieuwe samenwerkingsvorm laat zien dat betere zorg én efficiënter werken hand in hand kunnen gaan.

Samen leren en bouwen De beweging naar de voorkant doet Zeist niet alleen, maar tegelijkertijd met alle gemeenten in Nederland. Er is veel te leren van de ervaringen van andere gemeenten. We bezoeken regelmatig collega-gemeenten om inspirerende praktijkvoorbeelden op te halen. En We zijn actief in samenwerkingsverbanden zoals onze regio Zuid oost Utrecht of de M50: een netwerk van middelgrote gemeenten waarin we samen bouwen aan kennisdeling over vitale wijken. Tegelijkertijd is Zeist zélf ook een voorbeeld. Denk aan de buurtgerichte aanpak Vollenhove Vooruit en het burgerinitiatief Austerlitz Zorgt, beide krachtige voorbeelden van de kracht van de samenleving in de praktijk. Onze partners en de vele vrijwilligers in Zeist leveren een cruciale bijdrage aan de beweging van het bouwen aan de samenlevingskracht. Zij deden hier al veel ervaring in op. In de komende periode blijven we samen leren en ontwikkelen, onder andere via netwerken en platforms zoals het NIOZ (netwerk informele ondersteuning Zeist) en het Netwerk Minima. De rijksoverheid ondersteunt deze beweging onder andere via het Integraal Zorgakkoord (IZA) en de Hervormingsagenda Jeugd. De beweging zelf kent verschillende benamingen, afhankelijk van het beleidsterrein, zoals normaliseren3, Positieve Gezondheid (zie hoofdstuk: De bouwstenen) en de-medicaliseren 4. De kern blijft 3

Normaliseren is het tegenovergestelde van problematiseren. Het benadrukt dat afwijken van de norm niet altijd een probleem hoeft te zijn Medicaliseren is het proces waarbij verschijnselen als ziekte gedefinieerd of als medisch probleem behandeld worden. De-Medicaliseren is hier het tegenovergestelde van. 4

Samen bouwen aan een sterke samenleving

18

hetzelfde: minder afhankelijkheid van professionele zorg, en meer inzet op preventie en het probleemoplossend vermogen in de samenleving; samen bouwen aan de kracht van de samenleving.

De bouwstenen Om de beweging naar de voorkant verder te maken en samen te bouwen aan de kracht van de samenleving, werken we met een aantal bouwstenen. Deze vormen het fundament onder ons beleid en de uitvoering ervan.

1. Ruimte voor ontmoeten en verbinden ■ We werken aan het vergroten van het probleemoplossend vermogen en de draagkracht van inwoners en buurten. De samenleving draagt bij aan een leefbare en veilige omgeving, waarin inwoners mentaal en fysiek gezond kunnen leven. ■ Inwoners ontmoeten elkaar, leren van elkaar en helpen elkaar. Ieder op zijn of haar eigen manier. ■ Onze aanpak is gericht op het verminderen van individualisering, en versterkt inclusie en sociale cohesie. We stellen de kracht van de samenleving centraal in ons beleid en investeren structureel in het versterken ervan. Concreet betekent dit: • We stimuleren en faciliteren ontmoetingen tussen inwoners, zodat verbindingen ontstaan en versterkt worden. • We creëren ruimte voor formele en informele netwerken, verenigingen en gemeenschappen om te verbinden, samen te leren, elkaar te ondersteunen en zich te ontwikkelen. • Inwoners worden goed geïnformeerd en ondersteund om zelf de regie te nemen en elkaar te helpen bij het organiseren van activiteiten en initiatieven. ■ We stimuleren ontmoetingen tussen inwoners, vluchtelingen en nieuwe inwoners van Zeist met een migratieachtergrond. Ontmoeting is een belangrijke stap in het opbouwen van begrip en vertrouwen.

Initiatieven zoals taalmaatjes, buddyprojecten en gezamenlijke buurtactiviteiten helpen om verbinding te leggen, vooroordelen te doorbreken en nieuwkomers een plek te geven in de samenleving. Zo bouwen we aan een inclusieve samenleving waarin iedereen mee kan doen. Er zijn al veel beproefde voorbeelden van deze aanpak, ook wel bekend als ‘communitybuilding’. Voorbeelden zijn te vinden op: www.wijzijnhier.nl. Een inspirerend voorbeeld uit Zeist is het project Aan Zet:

Project Aan Zet Mensen met (een vermoeden van) dementie willen zo lang mogelijk mee blijven doen in de samenleving, en hun rol en verbindingen behouden. Helaas is dat vaak niet vanzelfsprekend. Door de achteruitgang van cognitieve functies verwateren sociale contacten en stopt deelname aan activiteiten. De uitdaging is: hoe kan de samenleving structureel en ondersteunend aanwezig blijven in het leven van mensen met dementie, zodat zij verbonden en betrokken blijven? Project Aan Zet heeft als doel om juist die verbinding te behouden en te versterken. Mensen blijven zelf ‘aan zet’. Het project biedt een impuls om actief betrokken te blijven. Mensen en organisaties worden begeleid in het voortzetten van bestaande vrijwilligers-, sport- of andere activiteiten, of toegeleid naar passende, laagdrempelige alternatieven. Deze aanpak bevordert het welbevinden van mensen met dementie én draagt bij aan een dementievriendelijkere samenleving. Bovendien wordt verwacht dat hierdoor de inzet van betaalde dagbesteding of begeleiding (Wmo of Wlz) kan worden uitgesteld, of in minder intensieve vorm nodig

Samen bouwen aan een sterke samenleving

19

zal zijn. Het project is een samenwerking tussen de gemeenten De Bilt en Zeist , zorgkantoor Zilveren Kruis en de partners van het Netwerk Dementie Zeist, waaronder huisartsen, welzijnsorganisaties en thuiszorg.

2. De leefomgeving is ondersteunend aan de samenleving ■ De fysieke leefomgeving draagt bij aan de gezondheid van inwoners én aan de leefbaarheid en veiligheid van buurten. Dit gebeurt zowel door de fysieke inrichting van de omgeving als de sociale voorzieningen die gezondheid en veiligheid ondersteunen. ■ De gemeente pakt een leidende rol en zorgt voor een structurele samenhang en samenwerking tussen het sociale en fysieke domein. ■ We hebben oog voor de draagkracht en draaglast van buurten en wijken. Bij de inrichting van de ruimte kijken we bijvoorbeeld naar wenselijke voorzieningen. Bij de huisvesting van specifieke doelgroepen kijken we naar een evenwichtige spreiding. ■ We werken vanuit een buurtgerichte aanpak, waarbij we samen met inwoners werken aan de vitaliteit van hun buurt. Zoals met Vollenhove Vooruit in Zeist, waar we gezamenlijk bouwen aan een sterke, leefbare buurt. Een ander mooi voorbeeld in Zeist is Stichting Stadslandbouw Zeist:

Stichting Stadslandbouw Zeist Stichting Stadslandbouw Zeist ondersteunt en versterkt groene bewonersinitiatieven in de gemeente. De stichting zet zich actief in voor de promotie van stadslandbouw. Dat doet zij door middel van communicatie, lobby en het aanvragen van subsidies. Zo draagt zij bij aan een groener, socialer en duurzamer Zeist. Er lopen diverse initiatieven, zoals ‘Samen De Buurt Vergroenen’ en ‘Sociaal Tuinieren’. Bij deze initiatieven gaat vergroening hand in hand met ontmoeting, participatie en het versterken van de samenleving.

3. Een brede en positieve blik op gezondheid ■ Inwoners dragen actief bij aan hun eigen gezondheid door te bewegen, gezond te eten en sociale contacten te onderhouden. We leren kinderen en jongeren om actief te zijn en te bewegen. De fysieke leefomgeving ondersteunt dit optimaal. ■ Inwoners ervaren steun van hun omgeving: familie, vrienden en buurtgenoten vormen een sociaal vangnet. Inwoners met beperkte gezondheidsvaardigheden helpen we met het vinden van passende ondersteuning. ■ Inwoners ervaren eigen regie, tonen zorgzaamheid en veerkracht, en weten waar ze terechtkunnen als het tegenzit. Tegenslag hoort bij het leven. Maar omdat ze steun ervaren, kunnen inwoners beter omgaan met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen en behouden ze meer eigen regie. ■ De gemeente verwacht dat inwoners meedoen naar vermogen, en ziet dat twee randvoorwaarden daarvoor cruciaal zijn: een passende woning en financiële zekerheid. ■ We werken vanuit het gedachtegoed van Positieve Gezondheid. In deze visie betekent gezondheid niet alleen dat je geen ziekte hebt, maar dat je in staat bent met tegenslagen om te gaan en voldoening uit het leven te halen. Gezondheid omvat dus het fysieke, emotionele én mentale welzijn. Dit sluit aan bij de beweging die we maken: • Leefstijladviezen nemen steeds vaker de plaats in van therapie en medicatie.

We geven daarbij advies over gezonder eten of meer bewegen, en we kijken naar eventuele oorzaken die een gezonde levensstijl in de weg staan (zoals financiële stress of een ongezonde leefomgeving). • Van zorg naar preventie (zie vorige hoofdstuk)

Samen bouwen aan een sterke samenleving

20

•

•

Het overnemen van thuiszorg en geïnstitutionaliseerde zorg door een breed sociaal netwerk en waar mogelijk nemen mantelzorgers een deel van de zorg over die voorheen door zorgprofessionals werd gegeven. Samen met partners zoeken we naar andere vormen van ondersteuning als alternatief voor dure en soms weinig effectieve (jeugd)zorg.

Figuur 5. Het model van Positieve Gezondheid met de zes dimensies. Voor meer informatie zie: www.iph.nl/positieve-gezondheid/wat-is-het/ Een voorbeeld van een brede blik op gezondheid is het Steunpunt Zelfregie en Herstel in Zeist:

Steunpunt Zelfregie en Herstel In Zeist werken we al geruime tijd aan de beweging van zorg naar (mentale) gezondheid. We doen dit samen met partners zoals het Steunpunt Zelfregie en Herstel. Hier kunnen inwoners terecht met vragen over hun mentale welzijn. Het steunpunt omschrijft herstel als volgt: “Herstel gaat voor ons niet alleen over psychische klachten of stoornissen. Je weer verbonden voelen met de mensen om je heen is minstens zo belangrijk. Voorop staat dat je er mag zijn en dat wij jou graag helpen een nieuw toekomstbeeld te ontwikkelen.” Met voorlichting, begeleiding en steungroepen bieden onze maatschappelijke partners laagdrempelige ondersteuning aan inwoners. Ook ontwikkelen ze vernieuwende methoden, zoals het Zelfregie- en Herstelplan:

Samen bouwen aan een sterke samenleving

21

“In een uitgebreid en persoonlijk gesprek met een ervaringsdeskundige duiken we samen in de vele facetten van jouw dagelijks leven. We gebruiken hierbij de bouwstenen van Positieve Gezondheid: lichamelijk en mentaal welzijn, meedoen in de maatschappij, zingeving, kwaliteit van leven en dagelijks functioneren. Van daaruit bedenken we samen herstelscenario’s: van buitenactiviteiten tot gesprekken over suïcidale gedachten, van creatieve schrijfoefeningen tot beweging zoals dans of yoga. Jij bepaalt wat het beste bij jou past.”

4. Samen sterk in de wijk ■ Inwoners, professionals en de gemeente werken samen in buurten en wijken aan leefbaarheid en veiligheid. ■ We luisteren naar wat inwoners nodig hebben én wat zij zelf kunnen bijdragen. Daarbij werken we domeinoverstijgend en nemen we voor zover dat kan de onnodige schotten tussen voorzieningen en geldstromen weg. ■ Bekendheid en zichtbaarheid in buurten en wijken achten we essentieel om maatschappelijke voorzieningen effectief en doelgericht in te zetten, zodat de kracht van de samenleving wordt versterkt. ■ We sluiten aan bij initiatieven en de kracht van de samenleving. Een open, faciliterende houding van de gemeente is hierbij cruciaal. ■ We zien Vollenhove Vooruit als een krachtig voorbeeld van hoe Zeist samen met inwoners werkt aan een vitale en veerkrachtige wijk:

Vollenhove Vooruit Vollenhove Vooruit is ontstaan naar aanleiding van gezondheidsachterstanden en signalen over zorgvragen en onveiligheid. Samen met inwoners en partners werken we aan een wijk waarin het prettig wonen en leven is. De gezamenlijke doelen stelden we in samenspraak vast. Binnen deze buurtaanpak zijn diverse preventieve initiatieven ontstaan, zoals de aanpak Voor L-Kaar, de herinrichting van het park, en activiteiten gericht op ontmoeting, sport en beweging, en gezondheid. Vanuit verschillende invalshoeken en partners zetten we actief in op preventie. Daarmee vormt Vollenhove Vooruit een sterk voorbeeld van een lokale preventie-infrastructuur. Naast de samenwerking met partners, betrekken we inwoners nadrukkelijk. Inwoners dachten mee over de inrichting van de wijk via de gebiedsvisie (Vollenhove Advies Team). In het voorjaar van 2025 wierven we een nieuwe groep van circa 50 inwoners onder de naam Vollenhove denkt Vooruit!. Zij denken periodiek mee met de gemeente en partners over thema’s als veiligheid, eenzaamheid, gezondheid, en sport en bewegen. Wat gebeurt er al in de wijk? Is het aanbod bekend en toereikend? Waar liggen nog behoeften? Dat zijn vragen die centraal staan. Op deze manier zetten we de kracht van de samenleving in voor een vitale en toekomstbestendige wijk.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

22

Foto: Daniel Nielsen

5. Gericht investeren voor gelijke kansen ■ We investeren doelgericht om gelijke kansen te bevorderen, zodat iedereen naar vermogen kan meedoen in de samenleving. Dit betekent dat we ongelijk investeren om gelijke kansen te realiseren. ■ In beleid én uitvoering kijken we naar de achterliggende oorzaken van problemen bij inwoners en in buurten. Een voorbeeld hiervan is de brede blik waarmee we kijken naar gezondheid en gezondheidsverschillen. ■ We weten dat de kansen om gezond te kunnen leven en op te groeien niet in elke buurt in Zeist gelijk zijn. Dat betekent dat de keuzes die we maken over onze inzet kunnen verschillen tussen wijken en buurten. Bijvoorbeeld door andere keuzes te maken over inzet in de sociale basis (bijvoorbeeld buurtsportcoaches of jongerenwerkers) of door een integrale buurtaanpak. De mate van faciliteren en organiseren vanuit de gemeente en voorzieningen kan daarom per buurt verschillen. ■ Werk (betaald of onbetaald), voldoende inkomen is een belangrijke randvoorwaarde. Het is dan ook onze ambitie dat: • Inwoners een zinvolle (on)betaalde daginvulling hebben die aansluit bij hun mogelijkheden en waarbinnen zij zich verder kunnen ontwikkelen; • Inwoners over voldoende middelen beschikken om de minimale lasten te kunnen betalen; ■ Met deze aanpak zetten we onze beperkte middelen gericht in voor inwoners die dit het hardst nodig hebben.

Denk bijvoorbeeld aan: • Een buurtgerichte aanpak met extra inzet waar dat het hardst nodig is (zie ook de vorige bouwsteen). • Een programma voor het kansrijk opgroeien van kinderen (Kansrijke Start). • Taalvaardigheid en toegang tot werk zijn belangrijke voorwaarden om volwaardig mee te kunnen doen en bij te dragen aan de maatschappij. Daarom zetten we in op een samenhangend aanbod van taal, participatie en begeleiding, in samenwerking met maatschappelijke partners. • Vanuit het Onderwijsachterstandenbeleid werken we aan het voorkomen en bestrijden van onderwijsachterstanden (in de Nederlandse taal), het voorkomen van segregatie en bevorderen van integratie. Een voorbeeld van het gericht investeren voor gelijke kansen is Kansrijke Start in Zeist:

Samen bouwen aan een sterke samenleving

23

Kansrijke Start In Zeist bundelen verschillende organisaties hun krachten onder de naam Kansrijke Start om (aanstaande) gezinnen in een kwetsbare situatie te ondersteunen. Denk aan jonge moeders, alleenstaande ouders, mensen met een klein netwerk of gezinnen met negatieve ervaringen uit het verleden. De ondersteuning start al tijdens de zwangerschap en loopt door tot het kind twee jaar is. Deze cruciale eerste 1.000 dagen zijn bepalend voor de gezondheid en ontwikkeling van een kind. De lokale coalitie Kansrijke Start Zeist is onderdeel van het landelijke actieprogramma Kansrijke Start, waarin gemeenten en het Rijk samenwerken om een stevige basis te leggen voor elk kind. De coalitie Kansrijke Start Zeist bestaat uit: ■ Verloskundigenpraktijk Zeist ■ GGD-regio Utrecht ■ Stichting Samen Oplopen ■ MeanderOmnium ■ Centrum voor Jeugd en Gezin Zeist (CJG) ■ Gemeente Zeist De resultaten van het programma zijn positief. Het leidt tot: ■ Meer bewustwording bij gezinnen over het belang van vroegtijdige ondersteuning. ■ Het verbeteren van de opvoeding van jonge kinderen en het voorkomen van problemen die kunnen ontstaan in de eerste jaren. ■ Een positief effect op het welzijn van gezinnen en de ontwikkeling van kinderen. Ouders krijgen actief informatie over mogelijkheden voor ondersteuning, zoals kinderdagverblijven, pedagogische begeleiding en ouder-kindgroepen.

Dankzij deze vroegtijdige ondersteuning en stimulerende activiteiten krijgen kinderen in Zeist een gezonde start én meer kansen op een goede toekomst.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

24

Randvoorwaarden Onze visie kan alleen werkelijkheid worden als de randvoorwaarden op orde zijn. Deze randvoorwaarden zijn geen doel op zich, maar zijn wel cruciaal om de bouwstenen van onze visie te laten werken.

1. Blijvend investeren in een toegankelijke sociale basis We behouden en versterken een laagdrempelige, toegankelijke en innovatieve sociale basis. Zo zorgen we dat een groeiend aantal inwoners passende hulp en steun kan geven én ontvangen. ■ De sociale basis faciliteert de kracht van de samenleving. Ze ondersteunt inwoners of buurten als dat nodig is, altijd in afstemming met hen. ■ Er is hulp als het tegenzit. De sociale basis biedt ondersteuning om grip te houden op het dagelijks leven, zodat mensen kunnen blijven meedoen in de samenleving. ■ Iedereen telt mee. We zijn een hartelijke gemeente waar ook nieuwkomers zich welkom voelen en (tijdelijk) extra ondersteuning kunnen krijgen, taal leren, werk vinden en participeren. ■ Samenwerken is de sleutel. We versterken de samenwerking binnen de sociale basis door integraal te werken met onze partners aan passende hulp en ondersteuning. ■ Bij de uitvoering zetten we, waar mogelijk, samen met onze partners in op: • Collectieve voorzieningen, omdat we verwachten dat deze effectiever én betaalbaarder zijn. • Slimme inzet van technologie, zodat er meer tijd overblijft voor persoonlijk contact. Meer informatie over de sociale basis is ook te vinden in het Beleidskader De sociale basis: www.zeist.nl/gemeente-bestuur-en-organisatie/wet-en-regelgeving/visiedocumenten#c18093

2. Sterke sociale teams ■ We beschikken over sterke sociale teams van consulenten die inwoners ondersteunen wanneer dat nodig is. Dit geldt voor jeugd en gezin (via het Centrum voor Jeugd en Gezin) als voor volwassenen (via het sociaal team). ■ Onze consulenten werken samen met de inwoners aan het achterhalen van de oorzaken van problemen. Zij helpen bij het vinden van passende hulp of ondersteuning binnen de sociale basis en de samenleving. Waar nodig bieden zij aanvullende ondersteuning, zo kort als mogelijk, zo dichtbij mogelijk en zo lang als nodig. ■ De lokale teams hebben een sterke verbinding met andere professionals. Deze samenwerking versterken we in de doorontwikkeling van de aanpak buurtgericht werken. ■ De consulenten vervullen een sleutelrol in de beweging richting de voorkant en een krachtige samenleving. Ze ondersteunen inwoners bij het versterken van hun netwerk en het vinden van hulp en steun in de samenleving en/of in de sociale basis. Hierdoor is er minder behoefte aan individuele ambulante ondersteuning, WMO of jeugdhulp. ■ Bij de uitvoering zetten we in op het volgende: • We werken vanuit het gedachtengoed van Positieve Gezondheid. Dit betekent dat we breed kijken naar wat iemand nodig heeft om mee te doen en zich goed te voelen. • We hanteren een integrale toegang. Met meerdere specialismen tegelijk kijken we naar de hulpvraag van een inwoner.

Hierdoor kunnen we sneller én beter passende ondersteuning bieden. We voorkomen hiermee onnodige doorverwijzingen. • We doen breed onderzoek bij jeugdigen en volwassenen. Dit onderzoek geeft informatie over de ontwikkeling, persoonlijkheid en de leefomgeving. Het wordt uitgevoerd in samenspraak met de omgeving zoals jeugdige, ouders en, indien van toepassing, school. Dit helpt om samen gerichte vragen te beantwoorden.

Samen bouwen aan een sterke samenleving

25

•

We maken gebruik van blended care. In een gemengd begeleidingstraject (blended CJG/ST-begeleiding) combineren consulenten persoonlijke gesprekken met onlinehulp. Dit verrijkt en versnelt het ondersteuningstraject.

3. De rol van de gemeente: leiderschap en partnerschap ■ De gemeente neemt verantwoordelijkheid en toont leiderschap in de beweging richting de voorkant en het samen bouwen aan de kracht van de samenleving. Dat doen we op verschillende manieren: • Door uitvoering van wettelijke taken, zodat er altijd een vangnet is voor inwoners die (tijdelijk) hulp nodig hebben. • Door te stimuleren, te faciliteren en te organiseren vanuit het algemeen belang op het gebied van gezondheid, leefbaarheid en veiligheid. Door op tijd in te grijpen, kunnen we problemen bij inwoners en in buurten voorkomen (preventie). ■ In elke situatie maakt de gemeente een bewuste afweging: welke verantwoordelijkheid en welke rol past het best? Er is vrije ruimte beschikbaar om te kunnen doen wat écht helpt. Deze vrije ruimte is zowel in de fysieke omgeving nodig als in de financiële kaders. ■ De beweging vraagt om goed samenspel tussen inwoners, partners, gemeente en (boven)regionale samenwerking. Heldere samenwerkingsafspraken zijn nodig om gezamenlijk doelen te bereiken. ■ Dit vraagt van de gemeente om een positie van leiderschap in te nemen. Leiderschap innemen betekent niet overnemen. Het betekent: aansluiten, stimuleren, initiëren en faciliteren wat inwoners en buurten helpt. En het weghalen wat inwoners of buurten belemmert.

■ We willen als gemeente een robuuste partner zijn, die samenwerkt vanuit de kernwaarden: vertrouwen, nabijheid en kracht. ■ De gemeente neemt verantwoordelijkheid bij het voeren van het maatschappelijk debat over maatschappelijke ontwikkelingen. ■ De gemeente is ambitieus, maar ook reëel en eerlijk over onze invloed en mogelijkheden om de toekomst te vormen.

4. Data-gedreven werken ■ We werken data-gedreven aan de uitdagingen van inwoners. Door goede analyses brengen we dieperliggende oorzaken in beeld, waardoor we gerichter kunnen handelen en positieve effecten bereiken op leefbaarheid en veiligheid. ■ Door data te verzamelen, te monitoren en te analyseren, kunnen we beter leren, evalueren en ontwikkelen. ■ Inwoners werken samen met professionals en de gemeente aan passende oplossingen voor hun eigen situatie en voor hun buurt. Een goede buurtanalyse en afstemming van voorzieningen vormen daarvoor de basis.