RIB22.117 Concept reactienota en aangepaste 1e Zeister Omg. visie

Denk bijvoorbeeld aan: ■ De inrichting van parken kinderen en volwassenen kunnen stimuleren om te bewegen. Meer groen zorgt ook dat de leefbaarheid, gesteldheid van inwoners en de gezondheid verbetert. Ook dragen bijvoorbeeld groene schoolpleinen bij aan een betere ontwikkeling en meer beweging bij kinderen en dus ook aan hun algemene gezondheid. ■ Of dat ontmoetingsplaatsen in wijken en buurten inwoners de gelegenheid bieden elkaar te ontmoeten. ■ Dat er voldoende speelplezier is voor jonge kinderen en dat deze (groene) speelplekken ook voor pubers en ouderen te gebruiken zijn. ■ Of hoe de blootstelling aan luchtvervuiling en geluid (zoals een drukke verkeersroute) op bepaalde plekken verminderd kan worden om gezondheidsschade te beperken. ■ Of denk aan hoe belangrijk het is dat er geen giftige stoffen in de grond en in het water terechtkomen, zodat ons drinkwater schoon blijft. ■ Dat we zorgen voor een juiste aanleg en onderhoud van riolering om te kunnen bijdragen aan onze gezondheid. ■ Of dat we met elkaar schone lucht blijven inademen en daarom zorgen dat eerder genoemde speel- en ontmoetingsplekken en parken een ‘gezonde uitstraling’ hebben. Zoals dat ze ‘rookvrij’ zijn. ■ Gemeente Zeist heeft vorig jaar het Schone Luchtakkoord (SLA) onder­ tekend.

In artikel 1 van dat akkoord staat onder andere dat partijen streven naar een permanente verbetering van de luchtkwaliteit voor iedereen, waarbij wordt toegewerkt naar de WHO-advieswaarden voor stikstofdioxide en fijnstof in 2030. Zie voor het volledige artikel en de betekenis het SLA zelf via: https://www.schoneluchtakkoord.nl. Gezondheid gaat ver en draait niet alleen om het niet-ziek zijn!

6. Erfgoed, cultuur en recreatie Opgaven. Wat zien we gebeuren? Cultuurhistorie is een kernwaarde van Zeist. De kracht van cultureel erfgoed is dat het een rol speelt in het dagelijks leven: je woont, werkt en speelt erin en erop. Je hoeft niet naar een museum toe om te genieten van het moois dat vorige generaties ons hebben nagelaten. Je hoeft alleen maar te kijken en je Zeist, Thorbeckepark Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

50

maakt al onderdeel uit van de cultuurhistorie. Cultureel erfgoed is veerkrachtig, maar ook kwetsbaar, want het is uniek en onvervangbaar. Het vraagt daarom om een zorgvuldige instandhouding en goed rentmeesterschap. De opgave is om het culturele erfgoed zo te beheren dat we er nu én in de toekomst van kunnen blijven genieten. We vinden het belangrijk dat er voor iedereen dicht­bij en toegankelijk aantrekkelijke plekken zijn om te bewegen, ontspannen en ontmoeten. We hebben vele trotse buitenhuizen, statige parken, prachtige lanen, verras­ sende doorkijkjes en antieke waterpartijen. Niet voor niets gelden de waarden ‘groen’ en cultuurhistorie voor Zeist. Voldoende recreatieaanbod maakt onderdeel uit van een aantrekkelijke gemeente en dit combineren we in Zeist veelvuldig met de hoeveelheid groen, erfgoed en de culturele activiteiten die daaraan worden verbonden. In de komende periode zien we, mede door de regionale stedelijke groei, de behoefte aan recreatie toenemen. Op provinciaal niveau gezien is er een tekort van 550 hectare van recreatief groen. Ook zien we verschillende historische plekken van functie veranderen, zoals de Willem Arntsz Hoeve. De toenemende recreatie moeten we in goede banen leiden om ervoor te zorgen dat mensen er ook echt van kunnen genieten.

Maar ook om ervoor te zorgen dat de natuur en cultuurhistorie hier niet onder lijden en de biodiversiteit niet in het gedrang komt. Daarbij gaat het zowel om de bebouwde als de groene kwaliteiten.

Ambitie De gemeente Zeist wil de waarde cultuur historie breed benutten. Het gaat naast behoud en beheer daarom ook om het ‘zichtbaar en beleefbaar’ maken. Zeist heeft een rijke geschiedenis heeft op dit gebied die verder gaat dan Slot Zeist en de Stichtse Lustwarande. Denk ook aan overblijfselen van industrie, defensie, zorg en religie. Het motto is dat Zeist Bruist. Daarom geven we in Zeist een impuls aan ‘recreatie en toerisme’, uiteraard zoals dat bij Zeist past als groene, duurzame en cultuurhistorische gemeente. Hier hoort in de eerste plaats een aan­ trekkelijk centrum bij als echte ‘ontmoetingsplaats’, met bescherming en koestering van de historisch karakteristieke waarden. Op het gebied van evenementen bekijken we hoe deze kunnen bijdragen aan onze groene en (cultuur)historische waarden en denk ook aan een bijdrage op het gebied van duurzaamheid en een gezond leven. De balans tussen toerisme en natuur is soms wankel. Hierdoor is Zeist op een aantal plekken niet geschikt voor intensieve vormen van recreatie en toerisme. Oude structuren in het landschap blijven behouden, zowel in bossen al elders in het buitengebied. We willen bovendien een aantrekkelijke woongemeente zijn, en daar hoort massatoerisme niet bij. Bovenaan staat altijd dat er aandacht is voor onze natuur. Kwaliteit gaat immers boven kwantiteit.

Niet alleen vol­wassenen kijken hier op deze manier tegen aan, ook de jongerenraad vindt het belangrijk dat er een balans is tussen de mate van recreatie die we aanbieden in Zeist op natuurlijk grondgebied. Dus het sporten, het ontmoeten, het tot leven brengen van historie mag niet ten koste gaan van onze meest belang­ rijke waarde: natuur! Dat is ook de wijze waarop de Provincie Utrecht omgaat met de ontwikkeling van recreatie, specifiek ‘recreatief groen’. Zij kiest ervoor om dit vooral mee te ontwikkelen met de verstedelijking. Enkele andere ambities van onze gemeente op het gebied van recreatie zijn als volgt. Voor iedere ambitie geldt dat er rekening wordt gehouden met de draagkracht van natuur, landschap en cultuurhistorie.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

51

Zeist, Staatsliedenkwartier, Dr. Bosplein

Dit geldt dus ook voor evenementen en sportontwikkelingen in de gemeente Zeist. ■ De kernwaarde cultuurhistorie wordt breed benut. ■ Alle aspecten van cultuurhistorie krijgen aandacht. Vijf B’s bepalen onze omgang met cultureel erfgoed: beschermen, behouden, beheren, benutten en beleven. Alle vijf zijn nodig om ervoor te zorgen dat onze rijke en gevarieerde culturele erfenis betekenis blijft hebben, zowel in het heden als in de toekomst. ■ Het verkennen van wat daadwerkelijk onze groei kan zijn op dit gebied. ■ Culinair en evenementen: Zeist heeft zowel vanuit horeca als andere ondernemingen veel te bieden op culinair gebied. Ook is het ‘food’-aspect van evenementen een (te ontwikkelen) kracht. ■ Sportief en gezond: in zo’n groene gemeente als Zeist, met wandel-, fietsen MTB-routes, is het heerlijk bewegen! ■ Evenementen die de waarden van Zeist uitdragen en versterken. Niet groots en meeslepend, maar passend bij maat en schaal van Zeist en gericht op kwaliteit.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Ontwikkelingen ■ We onderzoeken op welke wijze de toeristische functie van de kernen Austerlitz en Den Dolder versterkt kunnen worden tot recreatiepoorten. Deze toeristische functie kunnen we een duidelijke en aantrekkelijke identiteit geven door aan te sluiten op de waarden en historie van deze kernen. In Austerlitz kan de band met het legerkamp van Generaal Marmont van het leger van Napoleon tot uiting komen en in Den Dolder de relatie met de Willem Arntsz Hoeve. Tegelijkertijd kunnen we de stroom aan recreanten ook beter reguleren door recreatie een duidelijk bezoekadres te geven. Hierdoor worden belangrijke rustgebieden beter ontzien. Ook (de huidige toeristische overstappunten) Slot Zeist, het Jagershuys , het Beauforthuis en het station Driebergen-Zeist dienen als ontvangstpunt voor bezoekers. ■ Ook in het bosgebied van de Heuvelrug onderzoeken we de mogelijkheden van versterking van de natuurwaarden. Thema van de recreatie is ‘geopark’, waarbij het verhaal van de ondergrond van het landschap wordt verteld en de archeologische historische waarden die zich hierin bevinden (oude erven, grafheuvels, historische infrastructuur). ■ We stimuleren dat het verleden zichtbaar wordt gemaakt en erfgoed toegankelijker. Zowel in bebouwd gebied als in het buitengebied (landschap en landgoederen).

Denk aan Slot Zeist, de Slotlaan en landgoederen van de Stichtse Lustwarande, maar ook aan oude landschappelijke overblijfselen en het jongere industriële, militaire en religieuze erfgoed.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

52

Uitgangspunten ■ Zorgvuldig omgaan met gebouwd en groen erfgoed, met archeologie en cultuurhistorische landschappen. ■ Erfgoed is niet alleen van ons, maar ook van toekomstige generaties. ■ Cultuurhistorie als vertrekpunt nemen voor ruimtelijke ontwikkelingen. ■ Een keuze maken voor doelgroepen, passend en aansluitend bij de kernkwaliteiten: drie leefstijlen (stijlzoekers, rustzoekers en inzichtzoekers) en promotie die hierop aansluit. ■ Zichtbaar maken wat Zeist te bieden heeft door het verbeteren van de (online) promotie. ■ Partijen binnen de sector verbinden en samenwerking stimuleren. ■ Aanbod op maat aanbieden (toegesneden op doelgroep, kant-en-klare arrangementen, thematisch aanbod). ■ Er komen locatieprofielen van evenemententerreinen in Zeist. ■ Ontwikkelen routes en informatieborden voor overblijfselen van industrie, defensie, zorg en religie. ■ In kaart brengen welke aspecten de komende 10 tot 20 jaar recreatie en toerisme gaan beïnvloeden en hoe Zeist zich daartoe wil verhouden.

7. Mobiliteit Opgaven. Wat zien we gebeuren? Zeist is goed bereikbaar met de fiets, het openbaar vervoer en de auto. Dit willen we in de toekomst zo houden en waar mogelijk verbeteren. Op termijn zijn slimme en innovatieve oplossingen nodig om Zeist bereikbaar te houden. Niet alleen in Zeist zelf, maar ook de regio Utrecht wordt steeds drukker door het toenemende aantal woningen en arbeidsplaatsen. Verder draagt de wijze waarop wij omgaan in Zeist met mobiliteit ook bij aan het realiseren van de klimaatdoelen. Zo kan het elektrisch vervoer een belangrijke bijdrage leveren aan de normen voor luchtkwaliteit. Het kabinetsbeleid is erop gericht dat alle nieuw verkochte auto’s in 2030 uitstootvrij zijn. Dit is waarom we als gemeente de afgelopen jaren hebben geïnvesteerd in elektrisch vervoer en de uitrol van laadinfrastructuur. De verwachting is, dat er in 2030 in Nederland bijna 2 miljoen elektrische

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Zeist, winkelcentrum De Clomp

voertuigen zijn. Om aan de laadvraag van al deze voertuigen te voldoen, zijn naar verwachting 1,7 miljoen private en (semi)publieke laadpunten nodig. Daarom doet Zeist met zo’n tachtig andere gemeenten mee met de gezamenlijke laadpaalaanbestedingen van ‘MRA-Elektrisch’. Zo zorgen we er als samenwerkende overheden voor dat de benodigde openbare laadpalen er komen. Ambities Om onze goede bereikbaarheid te behouden, zoeken wij als gemeente de komende jaren naar oplossingen in duurzaam vervoer, zoals deelauto’s, deelfietsen, verbeterde fietsinfrastructuur en Hoogwaardig Openbaar Vervoer­ verbindingen (HOV) en overstappunten. Autoverplaatsingen zijn vaak nog steeds noodzakelijk om van A naar B te komen, maar er kunnen duidelijker keuzes worden gemaakt in autoroutes en routes voor langzaam verkeer en het openbaar vervoer. En denk ook aan ‘gezonde mobiliteit’ stimuleren in de keuzes die we maken: fietsen, lopen en elektrisch (openbaar) vervoer. Inwoners uit Zeist geven aan dat ze de fiets (ook de e-bike) als hét vervoer­ middel zien voor de toekomst. Zeist fietsvriendelijker, dat is het idee. Daarnaast moet er altijd een keuze zijn uit andere typen (duurzame) vervoermiddelen. We ontmoedigen het gebruik van ‘vervuilend vervoer’ voor het milieu, de natuur en de gezondheid van mensen. Mensen met een beperking moeten zich veilig kunnen bewegen in Zeist.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

53

3. Duurzame mobiliteit. Bijbehorende ambitie: Zeist wil de transitie maken naar duurzame en groene mobiliteit. Hierbij hanteren we de ‘Trias Mobilica’: (1) het verminderen van de verplaatsings­ behoefte, (2) het veranderen van de voertuigkeuze, en (3) het verbeteren van de energie-efficiëntie. Deze combinatie van vermindering, verandering en verbetering steunen we met zowel fysieke ingrepen als beleids­ verandering. 4. Balans in bereikbaarheid. Bijbehorende ambitie: Zeist wil het verbeteren van de bereikbaarheid hand in hand laten gaan met de doelen op het gebied van duurzaamheid en verkeersveiligheid. We zetten in op het verbeteren van de bereikbaarheid voor voetgangers, fietsers en openbaar vervoer. Voetganger en fietser zullen zowel tussen de wijken als naar de belangrijke knooppunten/stations op betere verbindingen kunnen rekenen.

Zeist, Parmentiersland

Vanuit de Zeister mobiliteitsvisie, zijn er vijf ambities om rekening mee te houden: 1. Veilig, leefbaar en gezond. Bijbehorende ambitie: Zeist streeft naar nul vermijdbare verkeersslachtoffers. Reizigers moeten zich zonder zorgen over hun veiligheid en gezondheid kunnen verplaatsen. Zo draagt het gebruik van de fiets, de benenwagen of het openbaar vervoer direct bij de gezondheid van Zeistenaren. Denk aan minder uitstoot van verkeer en minder geluidshinder. Kortom: het draagt bij aan de kwaliteit van leven. 2. Slim omgaan met ruimte. Bijbehorende ambitie: Zeist wil slim omgaan met de beschikbare ruimte. Hiertoe wordt ingezet op het efficiënt en zuinig omgaan met de beschikbare ruimte voor mobiliteit en het meervoudig benutten van deze ruimte. Hieronder valt ook het stimuleren van slim reisgedrag.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

5. Inclusieve mobiliteit. Bijbehorende ambitie: Iedereen in Zeist moet zich prettig en veilig kunnen (blijven) verplaatsen in, van en naar Zeist. Dit betekent dat de verschillende doelgroepen, van jong tot oud, met en zonder een mobiliteitsbeperking, in beeld zijn en dat hun mobiliteitsbehoefte, nu en in de toekomst, duidelijk wordt. Denk aan rolstoel/rollator- en kinderwagenvriendelijke stoepen, veilige oversteek­ plaatsen en voldoende bankjes tussendoor. De mobiliteitsvisie is uitgewerkt in een mobiliteitsplan, waarin concrete maatregelen zijn vastgesteld door de gemeenteraad. Denk aan het inrichten van straten als 30km/u-gebieden. Of het verlagen van de maximum snelheid op de N224/Woudenbergseweg naar 60 km/u. Of extra fietsparkeerplekken bij drukkere bushaltes. Het nieuwe mobiliteitsplan vervangt het huidige mobiliteitsbeleid. Ontwikkelingen ■ In regionaal verband onderzoeken we samen met de U16 de mogelijkheid van een nieuwe HOV-verbinding tussen Utrecht Science Park en Zeist en Amersfoort.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

54

We dragen bij aan (door)fietsroutes die onze gemeente verbinden met andere gemeenten in de regio Utrecht, waaronder een directe en veilige fiets­verbinding richting Utrecht Science Park. ■ We stimuleren lopen en fietsen. Dit doen we op de volgende manieren: – Aantrekkelijke doorfietsroutes die Zeist verbinden met de regio. – Goede fietsverbindingen tussen de OV-knooppunten en de recreatieve poorten. – Zeist kiest voor minder parkeerplekken op plekken waar voetganger en fietser meer ruimte nodig hebben. – Alle doorgaande fietsverbindingen zijn veilig vormgegeven met vol­ doende ruimte voor zowel recreatieve als snelle fietsers. – Bij de aanleg van nieuwe fietsverbindingen wordt ook gekeken naar natuurwaarden en historische waarden, kwaliteit en ruimtelijke inpassing. ■ De A28 geeft veel lawaai en uitstoot van milieubelastende stoffen, ondanks de verdiepte ligging. We onderzoeken hoe het verblijfsklimaat rondom de A28 verbeterd kan worden. ■ In de kern Den Dolder realiseren we nieuwe verbindingen om zowel het centrum verkeersluw te maken en bereikbaar te houden, als de woning­ bouwontwikkeling bij de Willem Arntsz Hoeve en de komst van de politieacademie goed te ontsluiten. ■

Zeist, centrum, Slotlaan

Meer aandacht voor ‘recreatieroutes’. Dat zijn verkeersroutes die mensen stimuleren om fysiek in beweging te komen. ■ Schonere en veiligere bevoorrading van het centrum en de buurtwinkel­ centra, bijvoorbeeld door het inzetten van kleinschaligere en elektrische distributie vanuit een vervoerhub in de nabijheid het centrum van Zeist. ■

8. Vitale economie Uitgangspunten ■ Er is altijd keuzevrijheid tussen duurzame vervoersmiddelen. ■ Iedereen moet veilig aan het verkeer kunnen deelnemen (inclusie). ■ Om de fiets hét vervoermiddel te laten zijn, hoort daarbij dat de infra­ structuur veiliger en aantrekkelijk wordt. ■ We werken volgens het principe van ‘Mobility as a service’; niet het vervoermiddel staat centraal, maar de keuzemogelijkheid voor de meest efficiënte verplaatsing van A naar B. Dit vergroot doorgaans de reismogelijkheden. ■ Een duidelijkere scheiding maken tussen wegen met een verkeersfunctie en wegen met een verblijfsfunctie. Wegen met een verblijfsfunctie worden als zodanig ingericht, dat de leefbaarheid en de verkeersveiligheid verbeterd worden. Niet alleen snelwegen hebben namelijk een groot effect op de gezondheid, ook drukke verkeerswegen, al dan niet binnen de bebouwde kom.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Opgaven. Wat zien we gebeuren? Gemeente Zeist biedt ruimt 35.000 arbeidsplaatsen. Van oudsher bekende en nieuwe organisaties binnen onze gemeente zijn KNVB, Achmea, PGGM, Figi, Remia, vele zorginstellingen, het Wereld Natuur Fonds, Vogelbescherming Nederland en Zorgverzekeraars Nederland. Door de centrale ligging van Zeist, de vele voorzieningen en de volop groene omgeving is onze gemeente een aantrekkelijke plaats om te werken en als bedrijf je hier te vestigen. Zeist is naast een woon- ook een werkgemeente. Een vitale economie betekent dat er werk is voor mensen, dat de welvaart toeneemt en er ruimte is om te investeren in maatschappelijke voorzieningen voor onze veiligheid en duur­ zaamheid en op sociaal gebied. Maar ook financiële ondersteuning van het verenigingsleven.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

55

Bij een vitale economie hoort een mix van functies en winkels met een uniek aanbod, gesitueerd in het kernwinkelgebied, ons centrum van Zeist. Juist zelfstandige ondernemers geven profiel aan het centrum. En daarmee aan de kwaliteit van onze economie. We zien een verschuiving in de behoefte van inwoners. Minder winkelen en meer recreatief gebruik van het centrum. Elkaar ontmoeten. Samen met een verschuiving naar winkelen via internet, leidt dit ook tot leegstand van met name winkelpanden. De daghoreca groeit, wat in lijn is met de benoemde trend. Ontmoeten doe je met een kop koffie of lunch buitenshuis. Jongeren hebben behoefte aan meer reuring in Zeist: ontmoetingsplaatsen en activiteiten. Ambities Dankzij haar centrale ligging en vele arbeidsplaatsen, is Zeist ‘een belangrijk economisch centrum’ in de regio Utrecht. De economie van Zeist houden we graag sterk en vooral ‘vitaal’. Daarbij spelen we in op ontwikkelingen als digitalisering, verduurzaming en de transitie naar een circulaire economie. Het motto is groen, gezond, slim en gastvrij. En dat past ook bij de regio met als motto, een gezond stedelijk leven. Zeist wil haar vitale economie behouden en versterken. Ook wil Zeist haar centrumkwaliteit garanderen.

Dit vraagt om aantrekkelijke ontmoetings-plekken, vernieuwing van gebouwen, veel groen, een goede bereikbaarheid van voorzieningen en ondernemers die uitblinken in vakmanschap en gastvrijheid.

kijken we of op diezelfde locaties mogelijk meer bedrijvigheid kan plaatsvinden met nieuwe arbeidsplaatsen. We zetten in op nieuwe vormen van (het huisvesten van) bedrijvigheid al dan niet in combinatie met andere voorzieningen en/of wonen. ■ Meer focus op de twee vleugels van de Zeister economie: bedrijvigheid (accent op gezondheidszorg, duurzaamheid en ICT) en groen (prettig wonen en recreëren). Een specifiek onderdeel van deze focus is de aansluiting met het Utrecht Science Park. Vooral de Utrechtseweg-Noord, maar wellicht ook andere werklocaties in Zeist kunnen een bijdrage leveren aan het ecosysteem rond ‘Health & Life Sciences’ dat zijn kern heeft op het Utrecht Science Park. De nabijheid van Utrecht Science Park zorgt voor nieuwe stimulansen voor de Zeister economie. De Life Sciences & Health sector blijft sterk groeien en heeft voortdurend nieuwe ruimte nodig. Op de TNO-locatie aan de Utrechtseweg is de gewenste laboratoriumruimte beschikbaar. Dit zorgt voor vernieuwing en investeringen op deze locatie.

We vinden het belangrijk dat bedrijven in Zeist kunnen groeien. Daarom stimuleren we nieuwe initiatieven van bedrijven om uit te breiden, passend in de (toekomstige) tijdsgeest. Denk aan creatieve hotspots, plekken voor makers en bedrijven die vernieuwing brengen en verbinding leggen met maatschappelijke opgaven. ■ Helaas is de ruimte om te groeien schaars. Dat betekent dat we goed nadenken en terughoudend zijn, bij mogelijke functieveranderingen van kantoorpanden. Bijvoorbeeld naar een andere functie dan ‘werken’, zodat bestaande werklocaties beschikbaar blijven voor bedrijven. Waar het kan ■

Den Dolder, Remia Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

56

Deze ontwikkeling heeft een positieve uitstraling op de directe omgeving en biedt nieuwe kansen voor andere locaties langs de Utrechtseweg. Ook brengt het nieuwe werkgelegenheid naar Zeist. Zeist heeft veel innovatieve bedrijven, bijvoorbeeld in de gezondheidszorgeconomie, ICT en duurzaamheid. Dit zijn kansrijke sectoren. Dat vraagt dat we moeten blijven investeren in de kwaliteit en bereikbaarheid van onze werklocaties. Dat is van belang voor een vitale economie in Zeist. Ontwikkelingen ■ We investeren in een aantrekkelijk, compact centrum. Deze transformatie van het centrum kent een compactere kern met vooral winkels met horeca, de Slotlaan, ‘the place to buy’. Hieromheen ligt een zone, het transformatie­ gebied, met een menging van wonen, werken en maatschappelijke voorzieningen met mogelijk een enkele ambachtelijke nichewinkel of atelier en beperkte horecamogelijkheid, ‘the place to be’. De zone daaromheen legt de verbindingen met de omgeving, het aanloopgebied met lanen, water en groen van hoge kwaliteit, de groene aders. ■ ‘Knooppunten’ in Zeist, plekken waar verschillende verkeersstromen bij elkaar komen, kunnen potentie in zich hebben om daar nieuwe bedrijvig­ heid te starten. Denk aan bijvoorbeeld station Driebergen-Zeist en Den Dolder. Dit wordt onderzocht.

Deze locatie(s) kenmerken zich door een goede bereikbaarheid van (H)OV en fiets en bieden mogelijkheden om werken te combineren met functies als wonen, recreatie en sporten. Specifiek voor de locatie station Driebergen-Zeist zijn we in gesprek met de gemeente Utrechtse Heuvelrug om samen een toekomstperspectief/gebiedsvisie hiervoor op te stellen. ■ We investeren in de overgang naar een circulaire economie. Denk aan het stimuleren van bedrijven om circulair te werken en het onderzoeken van mogelijkheden om bedrijventerreinen (meer) circulair te maken.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Zeist, winkelcentrum De Clomp

Uitgangspunten ■ Bij het anders inrichten van bestaande werklocaties wordt erop gelet dat het ‘toekomstbestendig’ is (duurzaam, natuurinclusief en circulair). ■ (Nieuwe) werkgelegenheid die past bij het groene DNA van Zeist krijgt voorrang. ■ Op onze bedrijventerreinen staan we geen ‘retail’bestemming toe. ■ We behouden kleinschalige werkfuncties in wijken van Zeist, dus de ‘bedrijf-aan-huis’-vorm.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

57

B. Dilemma’s en toekomstkeuzes Zoals aangegeven is de ruimte in de gemeente Zeist schaars om alle opgaven met bijbehorende ambities, ontwikkelingen en uitgangspunten te realiseren. Geen enkel thema en/of opgave staat op zichzelf. Er is sprake van overlap, soms tegenstrijdigheden en ook veel overeenkomsten. Daarom is het belangrijk om op de hoogte te zijn van de opgaven die er spelen om zo te kunnen samenwerken op de verschillende thema’s. Daarin voorziet en stimuleert deze omgevingsvisie toe. Wat blijkt uit dit hoofdstuk is dat er keuzes gemaakt moeten worden. Keuzes die niet alleen van nu zijn en ook in de toekomst blijven terugkomen. Denk aan: gaan we voor groen, of voor wonen? De opgaven en ambities laten zien dat we samen met inwoners, ondernemers en partners veel te doen hebben en ambitieus zijn. Het laat ook zien dat er dilemma’s zijn; de ambities zijn lang niet altijd verenigbaar. Deze omgevingsvisie stimuleert en helpt bij het maken van keuzes om dit in gezamenlijkheid te doen, dus bekeken vanuit meerdere thema’s dan één of twee. En om in de toekomst nog scherper te zijn op het bepalen van ambities die meer op elkaar aansluiten. Met deze paragraaf doen we een voorzet in waar dilemma’s ontstaan. Deze dilemma’s vragen soms om een nadere uitwerking, dan wel om agendering en een keuze van de gemeenteraad samen met haar inwoners en ondernemers. ■

Opgave wonen en zorg in beeld In zowel de Propositie van Zeist als de Woonvisie is aangegeven dat kwaliteit voor kwantiteit gaat. Inclusiviteit is een belangrijk thema, ook als het gaat om wonen: iedereen moet in Zeist kunnen wonen. Eén van de speerpunten uit de woonvisie is ‘wonen, zorg en welzijn verbonden in de inclusieve wijk’: gemengde buurten en complexen waar mensen zo lang mogelijk zelf­ standig kunnen wonen. Tegelijkertijd schetst de woonvisie ook dat de opgave op het gebied van wonen en zorg (zowel qua omvang als kwalitatief ) nog onvoldoende in beeld is, net als wat dit betekent voor afzonderlijke wijken. Het nader onderzoeken van deze opgave (benoemd in de woonvisie) is nu onder wonen opgenomen als één van de aandachtspunten voor de komende periode.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Zeist, Brugakker

■

Behoud ruimte voor werklocaties De gemeente Zeist heeft hoge ambities als het gaat om werken: stimuleren van bedrijven om uit te breiden en te innoveren, het aantrekken van bedrijven in ‘health en life sciences’ gerelateerd aan het Utrecht Science Park en voorrang voor bedrijven die passen bij het groene DNA van Zeist. Zonder goede werklocaties kunnen we niet de gewenste werkgelegenheid faciliteren. Bedrijventerreinen zijn hierin van groot belang. Circa 30% van alle werkgelegenheid bevindt zich op bedrijventerreinen. De gemeente geeft aan dat men goed nadenkt en terughoudend is bij mogelijke functieveranderingen van kantoorpanden. Bovendien zijn er momenteel nauwelijks (goede) werklocaties beschikbaar voor nieuwe bedrijven of uitbreidingen van bestaande bedrijven.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

58

Tegelijkertijd zien we dat er op dit moment veel transformaties plaatsvinden van kantoren/werklocaties naar wonen, met name aan de Utrechtseweg. Dat is dus een dilemma; waar gaan we nou voor als gemeente? Daarnaast ontbreekt het op dit moment nog aan actueel beleid ten aanzien van de bestaande bedrijven­terreinen in Zeist, terwijl op verschillende locaties zich al vraagstukken opdringen. Dit vraagt dus om richting geven en daarin keuzes maken door de gemeenteraad. ■

In de praktijk brengen van ambities ten aanzien van groen De gemeente Zeist is ambitieus als het gaat om behoud en ontwikkeling van groen. Hoe deze ambities gerealiseerd gaan worden is nog onduidelijk. Daar komt bij dat het groen in Zeist tot op zekere hoogte onder druk staat door ambities op het gebied van bijvoorbeeld recreatie en het voorzien in passend woningaanbod.

■

Uitwerking Propositie van Zeist 2020 De Propositie laat de kansen zien voor de toekomst van Zeist. Deze kansen zijn vertaald in negen onderzoeksrichtingen. Deze onderzoeksrichtingen worden de komende jaren nader uitgewerkt en onderzocht. Samen met inwoners, ondernemers en partnerorganisaties. Er wordt daarbij rekening gehouden met waarden en ambities uit deze omgevingsvisie. Het kan betekenen dat onderzoeksrichtingen op een andere wijze dan nu in de Propositie en deze omgevingsvisie staan beschreven, uiteindelijk worden gerealiseerd of helemaal niet. De resultaten van deze uitwerkingen worden meegenomen in de update van deze omgevingsvisie naar een 2.0-versie.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

59

5. Waarden per gebied

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

60

Woonplaats (kernen) Buurten Zeist

Den Dolder

Den Dolder

Beukbergen

Bosch en Duin Huis ter Heide Bosch en Duin

Sterrenberg Huis ter Heide

Vollenhove Dijnselburg

Staatsliedenkwartier Componistenbuurt Valckenbosch

Mooi zeist

Patijnpark

Zeist

Zeister bos

Lyceumkwartier

Dichtersbuurt Crosestein

Utrechtseweg Centrumschil noord

Vogelwijk

Carré Nijenheim

Centrumschil zuid Brugakker

Austerlitz

De Clomp Griffensteijn/Kersbergen

Austerlitz

Weidegebied

Couwenhoven

Hoge Dennen / Kerckebosch

Het Slot e.o.

Driebergseweg

Blikkenburg e.o.

Station NS

Esri Nederland, Community Map Contributors

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

61

De zes waarden voor de hele gemeente Zeist zijn aan bod gekomen in hoofdstuk 3. Waar gaan we voor? Ze beschrijven de kwaliteit waar we als Zeist voor staan, wat we willen behouden en versterken. Zo kunnen er zorgvuldige besluiten worden genomen, met oog voor kwaliteit. Met deze zes waarden zijn we er nog niet. In dit hoofdstuk wordt toegelicht wat óók belangrijk is: de kwaliteit van natuurgebieden, onze vijf kernen en tal van buurten.

A. Natuurgebieden Zeistenaren hechten aan hun groene leefomgeving; het weidegebied van de Kromme Rijn, de Stichtse Lustwarande en de bossen van de Heuvelrug. Het groen is ons goud immers. Daarom bevat deze ontwerpvisie een apart hoofdstuk met meer informatie over onze belangrijkste waarde: natuur en landschap. Het landschap is altijd al – en nog steeds – een belangrijke motor geweest voor de ontwikkeling van Zeist. Denk bijvoorbeeld aan de aanleg van ‘het Slot’(complex). De gemeente Zeist ligt zowel op de Heuvelrug als in het rivierengebied van de Kromme Rijn, met daartussen het overgangsgebied van de Stichtse Lustwarande. Het landschap wordt daardoor bepaald. Een belangrijke kwaliteit is de overgang van een besloten, hoger gelegen bosrijk gebied via een halfopen zone naar een open rivierengebied met uitzicht en landelijke wegen. Maar ook zogenaamde ‘aardkundige’ waarden zijn belangrijk, bijvoorbeeld de stuifduinen op de Heuvelrug of de ‘meanders’ (een lus water) van de Kromme Rijn. Wat de geschiedenis, ver voor het ontstaan van Zeist zelf, heeft voortgebracht aan groene en landschappelijke kwaliteiten geeft Zeist haar uitstraling, identiteit en prettige vestigings- en verblijfsklimaat. Zeistenaren zijn daar terecht trots op!

Den Dolder, Pleinesbos Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

62

geleden. Na de laatste ijstijd, zo’n 10.000 jaar geleden, is het gebied ontwikkeld van toendra, naar bos, naar bos én bouwland en tot slot een combinatie van landgoederen en bosbouw. De bebouwing in het gebied bestaat uit buiten­ plaatsen, gezondheidsinstellingen en (vroegere) militaire complexen. In de loop der tijd zijn er ook meer woningen, campings en meerdere instellingen bijgekomen. De bebouwing op de Heuvelrug is grotendeels verspreid en op zichzelf staand (solitair), behalve in de dorpen Bosch en Duin, Den Dolder, Huis ter Heide en Austerlitz. Een bijzonder cultuurhistorisch fenomeen is ook de ‘Wegh der Weegen’, die vanaf 1647 is ontstaan, op basis van een karakteristieke ‘roedenverkaveling’ (zie ook ‘Visie Wegh der Weegen’). De kwaliteit van de Utrechtse Heuvelrug is het aaneengesloten en robuuste bos- en natuurgebied met reliëf en ecologische waarden. Er wordt vrij intensief gerecreëerd; onder andere fietsen, wandelen, paardrijden.

Zeist, Utrechtseweg

Voor de toekomst zijn de volgende ontwikkelingen risicovolle uitdagingen voor onze natuurgebieden. Deze ontwikkelingen vergen een weloverwogen keuze van de mogelijkheden en beperkingen. ■ Verstedelijking, want niet alles is (altijd en overal) te combineren; ■ Klimaatverandering met uitdagingen voor klimaatbestendig groen; ■ Verdroging met effecten op de natuur, landbouw en drinkwatervoorziening.

Het gebied kent hoge aardkundige waarden en ook ecologische waarden, onder andere door haar robuustheid. De waarde wordt verhoogd omdat het een kerngebied van Natuurnetwerk Nederland (NNN) is. De Heuvelrug kent ook een grote diversiteit aan aardkundige, ecologische, landschapskundige en cultuurhistorische waarden. Het gaat bijvoorbeeld om bijzonder reliëf, wegenpatronen, raatakkers en grafheuvels die soms verscholen in de bossen liggen.

Gekoppeld aan onze groene leefomgeving zijn ook de visie en ambities op het gebied van biodiversiteit. De gemeente Zeist wil zich de komende jaren meer inzetten voor biodiversiteit. Zo ligt er een ambitie voor verbindingen van de Utrechtse Heuvelrug naar het Kromme-Rijngebied, met oversteekvoorzieningen bij drukke wegen.

Ambitie in dit gebied is onder andere de ecologische structuur te verkrijgen en behouden met voldoende flora en fauna. Aanpassingen worden gedaan met inachtneming van de cultuurhistorische, ecologische, landschappelijke waarden. Zo wordt tegenwicht geboden aan het intensieve (recreatieve) gebruik van het gebied. Alle bouwwerken dienen te passen in de karakteristiek van het gebied. Het beleid voor nieuwe bebouwing is terughoudend.

Utrechtse Heuvelrug Ook wel genoemd: ‘beboste Heuvelrug’ of het ‘Belvedèregebied’, bestaande uit een afwisseling van bossen, heiden, schraalgrasland en duingebieden. Het ontworpen landschap met de boscomplexen van grote buitenplaatsen uit de 17e en 18e eeuw, is het meest in het oog springende kenmerk. De Heuvelrug is ontstaan tijdens de een na laatste ijstijd, zo’n 150.000 jaar

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Drie belangrijkste samenwerkingsverbanden voor dit gebied zijn: NNN, ‘Geopark Heuvelrug’2) en ‘Nationaal park Utrechtse Heuvelrug’3). 2) https://www.geopark-heuvelrug.nl/ 3) https://www.np-utrechtseheuvelrug.nl/

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

63

Stichtse Lustwarande De Stichtse Lustwarande is één van de visitekaartjes van Zeist. Het is voor velen de entree en eerste kennismaking met de gemeente. Zowel bij binnen­komst vanuit Utrecht, vanuit Driebergen, als vanuit Bunnik met bijvoorbeeld Wulper­ horst en het Slotcomplex als beschermd Stads- en Dorpsgezicht, De cultuur­ historie van de Stichtse Lustwarande is beeldbepalend voor de alom geroemde kwaliteit van Zeist. Het is één van de groene ruggengraten van de gemeente. Het gebied bestaat uit het Slot Zeist, de (voormalige) landgoederen en instellingen langs de Utrechtse‑weg en de Driebergseweg. Het hoofdkenmerk is het verloop van ‘hoog naar laag’ en van ‘droog naar nat’. De Stichtse Lustwarande is een snoer van landgoederen, dat zich uitstrekt van Utrecht tot Rhenen, dus langs de oude Heerweg. Vanwege de aanleg op verschillende momenten en door verschillende eigenaren en architecten hebben de meeste landgoederen een eigen sfeer en uitstraling. Daarbij kende elke periode een bepaalde landschapsstijl. Tegen het einde van de 18e eeuw werd Zeist populair bij rijke stedelingen die buitenplaatsen met grote parken wilden aanleggen. Het overgangsgebied tussen de Heuvelrug en het Kromme-Rijngebied, met de Utrechtse- en Driebergseweg als centrale route, was de ideale plaats hiervoor.

Zodoende ontstond in de loop van de 19e eeuw een groot aantal buitenplaatsen in verschillende stijlen aan weerszijden van de Utrechtse- en Driebergseweg. Vele buitenplaatsen werden aangelegd in de romantische/informele of Engelse landschapsstijl, met meanderende vijvers, gebogen lanen en zichtlijnen en gekoppeld aan open ruimten. Veel huizen van de oude buitenverblijven bleven tot na de Tweede Wereldoorlog bewoond. Toen trad er een grote functieverandering op die tot op de dag van vandaag voortduurt. Door wegverbreding en herverkaveling van de parken en jachtbossen ten behoeve van woningbouw en werkgelegenheid, werden de landgoederen steeds verder ingeperkt en veranderden de landhuizen van bestemming. Er kwamen instellingen, kantoren en scholen in. Door grootschalige (aan)bouw van kantoren werden de overgebleven percelen verder verkleind en werd de oorspronkelijke eenheid van huis en park aangetast.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Zeist, Driebergseweg

Voorbeelden van behoud door restauratie en uitbreiding in stijl zijn echter ook aanwezig. Zo bleef het landgoed De Brink als Rijksmonument betrekkelijk gaaf behouden met een kantoorfunctie in de villa en een kinderboerderij in de boerderij. De Driebergseweg heeft, ondanks functieveranderingen en nieuw­ bouw, het 19e-eeuwse buitenplaatskarakter tot nu toe weten te behouden. De Utrechtse- en Driebergseweg worden op verschillende punten haaks doorkruist door belangrijke routes van Zeist. De aanwezige beplantingen en groene ruimten van de Stichtse Lustwarande zijn van grote betekenis voor de stedenbouwkundige structuur en identiteit. De aanwezigheid van historische buitenplaatsen met tussenliggend groen en open ruimte, de grote panden van instellingen, villa’s en landhuizen bepalen samen het waardevolle beeld. De directe omgeving van Slot Zeist is aangewezen als rijksbeschermd dorpsgezicht. Merendeels hebben de groene gebieden ook de status van beschermd gemeentelijk of rijksmonument. De buitenplaatsen hebben ook hoge natuurwaarden.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

64

Zeisterbos, manenschapen

Belangrijk in de Stichtse Lustwarande zijn dus de natuurwaarden en ook de aanwezige biodiversiteit. Voor grotere zoogdieren is er voldoende dekking en rust in de verbindingszones nodig. Bijzondere soorten zijn onder andere ree. Maar bijvoorbeeld ook het grasklokje dat op verschillende plekken bloeit. Feit is dat de Stichtse Lustwarande door haar centrale ligging in Nederland en de provincie Utrecht een hoge dynamiek kent: grote verkeersdruk, woon- en werkbestemmingen en ook recreatie in het landschap zelf (wandelaars, sport). De belangrijkste opgave voor de Lustwarande is het zoeken naar een balans tussen enerzijds het behoud van het landschappelijk groen en de cultuur­ historie en anderzijds het ‘rood’ in de vorm van woningen, kantoren en verkeer. Daarom staat voor de welstands- en monumentencommissie bij beoordeling van veranderingen in het gebied altijd op nummer één: het handhaven, herstellen en versterken van de aanwezige kwaliteiten in het gebied.

Ambities voor het gebied zijn onder andere: ■ Onderzoeksrichting 7 van de Propositie van Zeist 2020 zet zich in op ‘nieuwe betekenisgeving’ voor de Stichtse Lustwarande’. Het behoud van de kwaliteiten van dit gebied is een belangrijke opgave. Er is sprake van (beperkte) leegstand, noodzaak tot verduurzaming en versterking van de beleefbaarheid. Zo geeft de propositie een voorzet om bijvoorbeeld de beleving van dit cultuurhistorisch beeldbepalende lint te vergroten door in overleg met de eigenaren een recreatieve wandelroute te onderzoeken over de landgoederen. ■ Verdere verstedelijking tegengaan. ■ Hanteren van inrichtingsprincipes (o.a. korrelstructuur, voldoende open ruimtes, zichtlijnen). ■ De vitaliteit en de samenhangende identiteit van de Lustwarande herstellen en de achteruitgang actief tegengaan. ■ Het recreatief wandel- en fietsgebruik van de Lustwarande bevorderen. ■ Bestaande gebouwen en de groene omgeving zijn referentiepunten voor ieder (vergunningplichtig) bouwwerk. Dat wil zeggen dat een bouwkundige toevoeging of verandering dient te passen binnen de bestaande steden­ bouwkundige structuur, de typologie van gebouwen en de detaillering, kleur- en materiaalgebruik. Landgoederen Stichtse Lustwarande4) De Stichtse Lustwarande kent in en om Zeist verschillende, toonaangevende landgoederen. Ter beeldvorming staan er hieronder vier genoemd.

Landgoed Wulperhorst Dit landgoed behoort tot de ‘Groene Driehoek’ van Zeist. Eigenaren zijn Staatsbosbeheer en Het Utrechts Landschap. Wulperhorst wordt doorsneden door de spoorlijn Utrecht-Arnhem. Over de spoorlijn liggen twee vaste oversteekpunten van reeën. Doordat jaren geleden hekken zijn weggehaald en er nieuwe aanplant is geweest, is de oude trekroute van reeën tussen Wulperhorst en Blikkenburg hersteld. Er is een wandelroute tussen de Tiendweg en de Kromme Rijn. 4) Deelgebieden in Vogelvlucht; Werkgroep Faunapassages Zeist Zuid-West. Netwerk voor Natuur, Milieu, Landschap.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

65

Landgoed Blikkenburg Het park van de buitenplaats Blikkenburg heeft vele oude bomen. Het natuurgebied Blikkenburg bestaat uit moeras, poelen, oude hakhout­ bosjes, een populierenbos en een nat schraalgrasland. Het ligt ten zuidoosten van Slot Zeist aan de Blikkenburgerlaan. In dit kwelgebied zijn onder andere de waterviolier en kamsalamander te vinden. De natuurkern en de buiten­plaats zijn niet toegankelijk, wel zijn er twee lanen tussen Blikkenburg en Wulperhorst. Midden19e eeuw waren Blikkenburg, Wulperhost en het Slot in handen van één familie, die de landgoederen met elkaar verbonden met wandelingen en uitzichten. Landgoed Schoonoord met Bunsingweide Landgoed Schoonoord bestaat uit een landgoedpark en de lager gelegen landerijen ‘De Bunzing’ (1820). De scholengemeenschap Schoonoord ligt binnen de vijvers van het parkdeel. Met de komst van het kantoor van het Wereld Natuur Fonds is in 2008 de restauratie van het landgoedpark uitgevoerd. Het parkgedeelte is vrij toegankelijk. De lager gelegen landerijen ‘De Bunzing’ zijn in 2009 ingericht voor de natuur. Het is een belangrijk kwelgebied. Het Utrechts Landschap beheert park en landerijen. Met Wulperhorst en de natuurgebieden van Blikkenburg vormt Schoonoord een belangrijke ‘stepping stone’ tussen Heuvelrug en Kromme Rijn.

Kromme-Rijngebied Dit ‘buitengebied’ ligt ten zuidwesten van de bebouwde kom van Zeist tot aan de gemeentegrens met de Bilt, Utrecht, Bunnik en Utrechtse Heuvelrug. Het gebied is ontstaan door de (Kromme) Rijn met zijn vele oude meanders. Daardoor is een rivierenlandschap ontstaan met stroomruggen, oeverwallen, restgeulen en lager gelegen ‘kommen’. Het gebied heeft zich in de loop van de tijd ontwikkeld tot een hoogwaardig natuur- en cultuurlandschap, waarbij elk gebied afhankelijk van de nietbiotische omstandigheden een specifieke karakteristiek kent. Denk aan veel weilanden afgewisseld door boomgaarden, lanen en brede stroken met bomen en struiken (ook wel: houtsingels). De aanwezige bossen horen bij de landgoederen in dit gebied.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Zeist, Brugakker

Behalve de grote verschillen in hoogte, grondslag en waterhuishouding op korte afstand is er verschil in voedingsrijk rivierwater enerzijds en voedselarm kwelwater vanuit de heuvelrug anderzijds. Dat alles zorgt voor een groot verschil in natuurlijke vegetatie en in mogelijkheden voor landbouw. Toen de (Kromme) Rijn na het ontstaan van de Lek steeds verder verzandde, werd de rivier in 1122 bij de buurgemeente Wijk bij Duurstede afgedamd. De belangrijkste kwaliteit is de overgang van een zeer besloten bosrijk gebied naar een open karakter met uitzicht en landelijke wegen. Er is een hoge biodiversiteit met grotere zoogdieren als ree, haas en das. Deze is echter in de loop der tijd door intensivering van de landbouw achteruitgegaan. In het kader van verschillende natuurprojecten wordt wel aan natuurherstel gewerkt, zoals op Blikkenburg en de Bunzing. Er is een grote diversiteit aan flora en fauna en er is relatief weinig bebouwing.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

66

Deze bebouwing wordt vooral gedomineerd door agrarische bebouwing, gevestigd vanaf eind 18e eeuw. De agrarische activiteiten bestaan uit akkerbouw, veeteelt en fruitteelt. De eerste bouwwerken die in dit gebied werden opgericht waren de ‘ridderhofsteden’ (versterkt huis van iemand van adel). De historie hiervan gaat terug tot de 13e eeuw. In plaats van de voormalige ridderhofsteden, vind je nu de verschillende landgoederen: Wulperhorst, Blikkenburg en Rhijnwijck. De wijk Zeist-West is grotendeels gebouwd in het Kromme-Rijngebied. In de wijk zelf zijn delen van het oorspronkelijk aanwezige landschap opgenomen. In het bijzonder bijvoorbeeld de overgebleven vijverpartijen van buiten­ plaatsen langs de Utrechtseweg en de Zeister en Biltse Grift (inclusief het oude sluisje bij De Clomp) en aangrenzende groenzones. Deze waterloop heeft ook een belangrijke ecologische betekenis, onder andere voor de zeldzame watervleermuis en als ecologische verbinding met veel groen. Daarnaast liggen er landschapsstroken die het Kromme-Rijngebied verbinden met de Heuvelrug. Het meest kenmerkende voorbeeld daarvan is de zone langs de Griftlaan/‘Kouwenhovenselaan’. Dit is een groenstrook waar aanvankelijk de geplande randweg van Zeist zou aansluiten op Zeist.

Aangezien deze randweg er nooit is gekomen, is deze strook nu een belan­ grijke ecologische en landschappelijke verbinding geworden met de Niënhof

en de Grift. Hierdoor beleef je het rivierenlandschap in de wijk door de kenmer­ kende beplanting met wilgen, populieren en essen en het Kouwenhovense­ veld, onderdeel van deze zone, vervult ook een belangrijke recreatieve functie. De doelstelling voor dit gebied is het zoveel mogelijk behouden van het oorspronkelijke karakter en de natuurwaarden van het rivierenlandschap. Stedelijke druk door ontwikkelingen op het gebied van wonen en werken mogen het landschapsbeeld niet aantasten. Eventuele nieuwe bouwwerken en landschappelijke ontwikkelingen in de toekomst dienen uiteraard te passen in de karakteristiek van het gebied. Ook belangrijk zijn de ecologische verbindingen, door het gebied tussen de wildviaducten in de A12 bij Odijk en in de A28 bij op het landgoed Vollenhoven en tussen het Kromme-Rijngebied en de Heuvelrug Bijzondere natuurwaarden, onder andere: ■ Langs de lanen groeien veel paddenstoelen van kleibossen. Dat geldt in het bijzonder voor de Blikkenburgerlaan. ■ Op de natuurakkers bij huis Blikkenburg komen veel bijzondere akker­ planten voor. Hier is zaad (of maaisel?) van andere akkeronkruidreservaten van het Utrechts Landschap uitgestrooid. ■ Op landgoed Rijnwijck staat de grootste populatie bosanemoon van Zeist. ■ In de sloten in het deelgebied komt hier en daar de grote modderkruiper (een vis) voor en op meer plaatsen de kleine modderkruiper en bittervoorn.

■ Bijzondere amfibieën: de kamsalamander en de poelkikker. ■ Grootste populatie van de ringslang in Zeist. De ambitie voor dit landschap is onder andere het zoveel mogelijk behouden van het oorspronkelijke karakter. Zie ook onderzoeksrichting 1 uit de Propositie van Zeist 2020. We kunnen het Kromme-Rijngebied als natuurgebied versterken door een aaneengesloten, robuuste natuurcorridor te creëren van Groenekan tot tenminste Odijk. Hiermee kunnen robuuste natuurwaarden worden gecreëerd, waardoor de leefruimte voor flora en fauna kan worden versterkt. Denk daarnaast ook aan een ambitie als het ecologisch beheer van de aanwezige bermen, het herstel van kweldruk en de transitie van de landbouw naar een circulaire, natuurinclusieve, klimaatneutrale en bij voorkeur streekgebonden landbouw.

Zeist, Dichtersbuurt, Jacob van Lennepplein Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

67

Het groen in Zeist ook binnen bebouwd gebied In voorgaande paragrafen is ingegaan op allerlei groen dat buiten de bebouwde kom, ook wel buiten de ‘rode contour’ genoemd, ligt. Maar binnen de bebouwde kom van Zeist is er ook een zogenaamde ‘ecologische structuur’ aanwezig. ‘Ecologie’ staat voor de relatie tussen planten, dieren en de omgeving waarin zij leven die al dan niet beïnvloed wordt door de mens. ‘Structuur’ staat in dit geval voor de samenhang tussen de leefgebieden (‘habitats’) waarin dieren en planten zich bevinden. We vinden het belangrijk in Zeist om oog te hebben voor deze ecologische structuur en die ook te beschermen dan wel te versterken. Met andere woorden: waardevol groen in Zeist binnen en buiten de bebouwde kom moet met elkaar worden verbonden voor nog meer kwaliteit.

Zeist, Staatsliedenkwartier, Thorbeckeplantsoen

De Werkgroep Biodiversiteit Zeist en omstreken heeft voor het KrommeRijngebied en ook voor de Stichtse Lustwarande een aantal waarden gedefinieerd die zij hiervoor – nu en in de toekomst – van belang vinden. ■ Hoogwaardig cultuurhistorisch landschap (coulissenlandschap in overgangszone van stuwwal naar Kromme Rijn met talrijke landgoederen). ■ Natuurcorridor tussen Langbroeker wetering en Noorderpark, met belangrijke flora en fauna en onderdelen Natuurnetwerk Nederland. ■ Cultuurhistorisch, aardkundig en hydrologisch belangrijk landschap (landgoederen, oude armen Kromme Rijn, kwelgebied). ■ Hoogwaardige groene long voor extensieve recreatie. ■ Natuur- en landschapswaarden stuwwal. ■ Cultuurhistorische waarden Stichtse Lustwarande en spengen. ■ Natuurwaarden kwelzone. ■ Natuur- en landschapswaarden coulissenlandschap Kromme-Rijngebied. ■ Natuur- en landschapswaarden rivierbegeleidende broekbossen langs Kromme Rijn. ■ Natuur- en landschapswaarden Kromme Rijn.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Wat zijn de kenmerken van deze structuur in de bebouwde kom van Zeist? Denk aan onder andere: ■ (Restanten van) reliëfrijk, droge heideschrale en voedselarme bosgebieden in noordelijke delen van Zeist, zoals in de buurt Kerckebosch of het Lyceumkwartier. ■ Natte bosgebieden met veel water in het zuidwestelijke deel van Zeist, zoals rondom de Zeister Grift. ■ Parkachtige gebieden, zoals het Sanatoriumbos en ook de Brink.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

68

nog veel meer. Voor hen waren openheid en gelijkwaardigheid belangrijke waarden. Deze waarden zijn dankzij hen nog steeds stevig verankerd in de Zeister samenleving. Ook hebben de Hernhutters in belangrijke mate bijgedragen aan de economische bloei van Zeist. Zij werkten hard in verschillende takken van nijverheid. Dit trok kopers en handelaren aan. En zo ontwikkelde zich ook de Stichtse Lustwarande, met meer dan honderd buitenplaatsen en landgoederen. Hierdoor was Zeist eind 18e eeuw/19e eeuw aantrekkelijk voor de rijken van Amsterdam om hier een buitenplaats te vestigen. En in de tegenwoordige tijd is Zeist nog steeds aantrekkelijk voor velen vanuit de Randstad, zoals Utrecht en Amsterdam. Ook in de afgelopen eeuw heeft Zeist haar aantrekkingskracht behouden. Zeist is aanzienlijk gegroeid en huisvest meerdere grote organisaties zoals de KNVB, Achmea, het Wereld Natuur Fonds en de Vogel­bescherming. Ook is de Antroposofische Vereniging in Nederland hier sterk geworteld. En ook nu nog maakt deze mix van elementen, stedelijke voorzieningen in een fraai landschap met dorpse waarden, van Zeist een fijne gemeente om in te wonen. Zeker met de voorzieningen van Utrecht en Amersfoort binnen handbereik.

Den Dolder, Willem Arntsz Hoeve

B. De kernen van Zeist Elke stad en elk dorp wordt in belangrijke mate gevormd door zijn ligging, de geografische locatie, de omgeving en door zijn (cultuur)historie. Zo ook de vijf kernen van Zeist. Te weten Zeist, Den Dolder, Austerlitz, Bosch en Duin en Huis ter Heide. Iedere kern heeft een eigen identiteit en karakteristieken. En iedere kern bestaat uit tal van buurten. Zo kan het zijn dat inwoners zich eerder identificeren met een buurt, dan met de kern waar ze feitelijk onderdeel van uitmaken. In dit hoofdstuk wordt er per kern een korte toelichting gegeven. In het volgende hoofdstuk worden de vele buurten van Zeist toegelicht. Zeist In het jaar 838 werd voor het eerst melding gemaakt van ‘Seist’. Door de bouw van het prestigieuze ‘Slot Zeist’ werd de ontwikkeling van Zeist ingrijpend beïnvloed (1677-1686). Het Slot gaf met zijn monumentale tuinen en zichtassen een heel andere betekenis aan de kleine boerengemeenschap die Zeist toen was. In 1746 werd Slot Zeist aangekocht door de Hernhutters om vanaf dan te dienen als hun hoofdkwartier. Zij vormden hun eigen religieuze Broedergemeente. Met de komst van de Hernhutters in 1746 veranderde er

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

69

Bijzondere natuurwaarden in onder andere Zeist-Zuidwest, onder andere: (Dit gebied bestaat uit de buurten Nijenheim, Couwenhoven, Brugakker, De Clomp, Crosestein, Kersbergen-Griffestein, Fazantenbuurt en Vogelwijk. Ook Slot Zeist hoort hierbij.) ■ Gevlekte witsnuitlibel in Park de Brink en in de Couwenhovense poel. ■ Vroedmeesterpad nabij Kroostweg-Noord (geen natuurlijke populatie). ■ Ringslang af en toe tot in bebouwde kom, o.a. Couwenhovense poel en park de Brink. ■ Stadsvogels en vleermuizen in gebouwen, veel huismussen. ■ Oude bomen met holtes: holenbroeders en boombewonende vleermuizen. ■ Eekhoorn. ■ In dit deelgebied ligt de tuin die het meest intensief op wilde bijen is onderzocht (ruim 60 soorten). Dit geeft aan welke potenties bijenvriendelijk ingericht groen in Zeist heeft. ■ Doorlopende groenstructuren, onder meer langs de Griftlaan, die het park de Brink met het buitengebied verbinden. Met inwoners woonachtig in de kern Zeist is tijdens het participatieproces gesproken over wat zij belangrijk vinden in deze kern om fijn te leven, wonen en werken. De waarden wat hen betreft voor de kern Zeist zijn de volgende: ■ Natuur. Met de nabijheid van het Kromme-Rijngebied, de Utrechtse Heuvelrug en de Stichtse Lustwarande is natuur in Zeist een belangrijke waarde om te koesteren. ■ Gezondheid en Biodiversiteit.

De diversiteit aan verschillende landschaps­ typen in de omgeving en de groene straten en parken om de hoek vormen de basis voor een gezonde en biodiverse leefomgeving. ■ Recreatie. Deze natuur als drager biedt enerzijds rust en ruimte, zoals in buurten als het Lyceumkwartier, Hoge Dennen, Mooi Zeist of Kerckebosch te zien is, maar het brengt ook uiteenlopende recreatieve mogelijkheden, zoals in het Zeisterbos of het Weidegebied. ■ Ecologie. Daarnaast herbergt de natuur belangrijke, ecologische waarden voor de aanwezige flora en fauna in Zeist. ■ Cultuurhistorie. Het omliggende landschap met haar geologische karakte­ ristieken en de monumentale bebouwing illustreren de rijke cultuurhistorie die Zeist eigen is. Deze cultuurhistorie zit diep in het DNA van Zeist. Dit geeft Zeist allure en maakt de kern uniek, het verbindt Zeistenaren.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Dorps karakter. De grote maatschappelijke betrokkenheid en het bloeiende verenigingsleven onderstrepen het dorpse karakter. Dit dorpse karakter zit zowel in de omgang tussen mensen als in de uitstraling van gebouwen en fysieke leefomgeving. Het is wenselijk om dit dorpse karakter te behouden en de identiteit van verschillende buurten te koesteren. Het verwelkomen van en plaatsmaken voor nieuwe inwoners horen erbij, maar met de menselijke maat voorop en zonder de bedoeling om een stad te worden. De bijkomende ‘lasten’ door het bijbouwen van woningen, zoals het verliezen van groen en het verkleinen van percelen, is een opgave om te verspreiden over alle kernen en buurten van Zeist. ■ De goede bereikbaarheid, de centrale ligging en de groene omgeving zijn voor bedrijven belangrijke redenen om zich in Zeist te vestigen. ■

EENS (473)

ONEENS (51)

90%

EENS (523)

10%

Zeist is een groot dorp: klein genoeg om elkaar te kennen , groot genoeg voor de nodige voorzieningen.

ONEENS (10)

98%

2%

In Zeist wil ik kunnen sporten en wandelen in de bossen.

9

15

Eens: 473 stemmen, Oneens: 51 stemmen

Eens: 523 stemmen, Oneens: 10 stemmen

Aantal inhoudelijke reacties: 9

Aantal inhoudelijke reacties: 15

EENS (453)

ONEENS (25)

95%

5%

Zeist heeft veel monumentale gebouwen die we moeten koesteren. 8 Eens: 453 stemmen, Oneens: 25 stemmen Aantal inhoudelijke reacties: 8

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

70

Den Dolder De basis voor Den Dolder is gelegd door de ligging langs het spoor enerzijds en door de helende werking van de bossen anderzijds. Tot ver in de 19e eeuw was de omgeving van de huidige wijk (en kern) Den Dolder heidegebied. Dit veranderde na de bouw van een station langs de spoorlijn UtrechtAmersfoort en de vestiging van zeepfabriek ‘De Duif’ in 1902. Rondom de fabriek vormde zich een nederzetting, die later door de gemeenteraad van Zeist de naam Den Dolder kreeg. In de bossen – een heilzame omgeving voor ‘lijders’ – ontstonden begin 20e eeuw psychiatrische instellingen en instellingen voor mensen met een verstandelijke beperking (Dennendal en Willem Arntsz Hoeve). In de jaren daarop vestigden zich in Den Dolder uitsluitend mensen die door hun werk verbonden waren aan de zeepfabriek of aan de Willem Arntsz Stichting. Na de Tweede Wereldoorlog is Den Dolder uitgebreid met arbeiderswoningen, landhuizen en villawoningen. De aanwezigheid van de fabrieken en bijbehorende arbeidersbuurten aan de ene kant en de villawijk Bosch en Duin aan de andere kant, hebben voor een scherpe tweedeling gezorgd in Den Dolder.

Natuur en groen. Het Willem Arntszbos en het Pleinesbos zijn van grote waarde voor inwoners uit Den Dolder, ook vanwege de recreatieve waarde. Het behoud van het groen, vervanging van bomen en zo min mogelijk beton is een groot goed in Den Dolder. ■ Ecologische waarde. Den Dolder vormt een belangrijke schakel in ecologische noord/zuid- en oost/westcorridors die onderdeel zijn van het Natuur­ netwerk Nederland (NNN). ■ Cultuurhistorie. Denk aan de diverse landgoederen, de Willem Arntsz Hoeve en de historische dorpskern. ■ Ondernemerschap. Den Dolder biedt veel ruimte voor ondernemerschap, groot en klein. Zo kent het centrum van Den Dolder een gevarieerd en kwalitatief goed aanbod van winkels. Ook zijn er kenmerkende werklocaties die ruimte bieden aan verschillende soorten bedrijvigheid en mede het karakter van de kern bepalen. Denk aan bedrijventerrein Fornhese, maar ook aan de bedrijvigheid nabij het station Den Dolder (staat onder andere bekend als het ‘Sauzenhart’ door de Remia-vestiging). ■

Bijzondere natuurwaarden, onder andere: ■ Levendbarende hagedis tot in bebouwde kom (bermen van wegen). ■ Alpenwatersalamander in de bebouwde kom (geen natuurlijke populatie). ■ Stadsvogels en vleermuizen van gebouwen (o.a. huismus). ■ Eekhoorn. De waarden die inwoners voor de kern Den Dolder belangrijk vinden om te koesteren en te versterken, zijn als volgt: ■ (Verkeers)veiligheid en rust. Rust, stilte en je veilig voelen zijn belangrijke waarden van Den Dolder die de basis leggen voor een goede leefkwaliteit. Rust wil volgens een inwoner echter niet zeggen dat het niet mag bruisen. Een goede afstemming met de diverse zorginstellingen is nodig. Inwoners benadrukken ook dat de verkeersveiligheid in het dorp blijvende aandacht nodig heeft. Zoals de steeds drukker wordende N238 waar ook heel hard gereden wordt.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022-2025

71

Kindvriendelijk. Kinderen kunnen fijn wonen en leven in Den Dolder. Er zijn mooie speelgelegenheden, zo is de Torteltuin een geliefde speelplaats waar jonge kinderen kunnen klimmen en bouwen. Er mag meer oog zijn voor de minder jonge kinderen, de ‘jongeren’ die opgroeien in Den Dolder en nu geen ‘eigen’ plek hebben om samen naartoe te gaan. ■ Sociale verbinding. Dit uit zich in het verenigingsleven en op ontmoetings­ plekken. Dit draagt bij aan de dorpse sfeer die de bewoners graag met elkaar overeind houden. ■