PR22.157 Stukken ALV VNG 02-12-2022

58

5.2 Digitale veiligheid Gemeentelijke bestuurders zijn niet alleen verantwoordelijk voor de veiligheid en continuïteit van de gemeentelijke processen en de ketenprocessen die de gemeente uitvoert, maar ook voor de eventuele maatschappelijke ontwrichtende consequenties van digitale onveiligheid. Ze zijn samen met (sociale) partners betrokken bij diverse maatschappelijk relevante processen, waarvan de uitval kan leiden tot maatschappelijke ontwrichting. Gemeenten hebben er belang bij dat deze processen ongestoord voortgang vinden, maar ze zijn niet voor alle aspecten verantwoordelijk. Dan is het relevant dat de gemeente weet hoe ze samen met de organisatie of het bedrijf, en soms samen met andere gemeenten en/of de veiligheidsregio, kan handelen om een cyberincident en/ of -crisis beheersbaar te maken en af te wikkelen. Continue digitale weerbaarheid vergt nog wel het een en ander van bestuur, ambtelijke organisatie, IT-voorzieningen, samenwerking tussen gemeentelijke partners, en de diverse bestaande digitale en reguliere veiligheidsstructuren. Omdat digitalisering en criminaliteit grensoverschrijdend zijn en omdat de verantwoordelijkheidsverdeling hierbij complex is, is het van belang dat gemeenten hun inzicht vergroten en de sturing hierop goed organiseren.

We zien ook dat er op dit moment meerdere Europese wetten en regels worden opgesteld met relatie tot de inzet van technologie en/of de cyberveiligheid van gemeenten. Deze bevatten allemaal regels om de digitale weerbaarheid en de borging van privacy te versterken, bijvoorbeeld bij het uitwisselen van data.

59

5 – Informatiesamenleving

Beleidsinzet

> In 2023 bieden we met de Agenda Digitale Veiligheid gemeenten een handelingsperspectief voor de bestuurlijke praktijk. We ondersteunen gemeenten bij de versterking van de digitale weerbaarheid en geven zo in vulling aan de resolutie uit 2021.

Digitale weerbaarheid Vanuit de minister voor Justitie en Veiligheid (J&V), de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) is een NL Cybersecurity Strategie (NLCS) opgesteld. Voor de operationele uitwerking van de NLCS zijn al verschillende trajecten gestart om te komen tot uitvoeringsplannen, zoals het Landelijk Dekkend Stelsel (LDS) en het Landelijk Crisisplan Digitaal (LCPDigitaal). De nieuwe Europese cybersecurity regelgeving (waaronder de NIB-2 richtlijn) die de komende jaren nationaal moet worden ingevoerd, heeft mogelijk consequenties voor gemeenten en voor veel organisaties die binnen de gemeente zijn gevestigd. De NLCS is uitgewerkt in vier actieprogramma’s die door verschillende vakministers wordt uitgevoerd. Gemeenten zien daarbij een aantal fundamentele uitdagingen ten aanzien van het veiligheidssysteem, zoals dat nu is ingericht: de vertaling van het fysieke veiligheidsstelsel naar digitale veiligheid, inclusief afspraken over verantwoordelijkheden, rollen, taken en bevoegdheden is noodzakelijk. Gemeenten hebben behoefte aan een sterkere informatiepositie om een situationeel beeld voor de digitale veiligheid van gemeenten te houden van hun eigen organisatie én van maatschappelijk relevante organisaties in de gemeente.

Structurele financiering is noodzakelijk, zowel voor uitvoering van de NLCS op lokaal niveau, alsook voor de andere uitdagingen om de digitale veiligheid van de gemeenten te vergroten.

Beleidsinzet

> In 2023 dringen we aan, voor de doorvertaling van plannen van de rijksoverheid en Europese wet- en regelgeving, op het meewegen van het belang van gemeenten. Dit doen we op grond van een bestuurlijk convenant met de verantwoordelijke ministers met afspraken over governance en financiering. > In 2023 werken we de gevolgen uit van de nieuwe Europese cybersecurity regelgeving (waaronder de NIB-2 richtlijn) voor beveiligingsvereisten, meldplicht en toezicht voor het gemeentelijk domein, in relatie tot de vereisten uit de BIO, de rol van de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) en ENSIA.

Gezamenlijke Uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

We ondersteunen gemeenten bij het inrichten van bestuurlijke verantwoordelijkheden, en bieden een systematiek aan om beter grip te krijgen op een mogelijke digitale ontwrichting. We voeren de regie op het beleidsonderzoek, en communiceren met de verschillende relevante gemeentefunctionarissen over de mogelijke toepassingen van de uitkomsten. Met het ondersteuningsprogramma Digitale Veiligheid creëren we voor gemeenten overzicht van de verschillende initiatieven, pilots en overlegtafels bij de diverse beleidsdepartementen, die ieder vanuit hun eigen perspectief werken aan digitale veiligheid. Daarmee versterken we de communicatie over de thematische samenhang van de brede Agenda Digitale Veiligheid. > In 2023 verhogen we het aantal bestuurlijke gesprekken voor de Gespreksronde Digitale Veiligheid naar meer dan honderd. Tijdens deze gesprekken inventariseren we de bestuurlijke dilemma’s en faciliteren we een intervisie-aanpak. Deze aanpak helpt delegaties om de voortgang van onderlinge afspraken te volgen, kennis te delen en over opgedane ervaringen te reflecteren.

60

5 – Informatiesamenleving

> In 2023 versterken we gemeenten in de preparatie op digitale incidenten en -crises. Dit doen we door een kennispeiling en een toets in welke mate digitale veiligheid in de integrale veiligheidsplannen wordt geprioriteerd en hoe de integrale veiligheidsplannen worden geoperationaliseerd. > In 2023 ondersteunen we gemeenten met de toepassing van een methodiek voor het duiden van lokaal en regionaal maatschappelijk relevante processen, waarvoor de overheid niet primair verantwoordelijk is, maar die bij digitale incidenten kunnen leiden tot ontwrichting (in relatie tot de methodiek van de Integrale Veiligheidsplannen).

Informatiebeveiligingsdienst (IBD) Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We ondersteunen gemeenten bij het op orde krijgen en houden van de beveiliging van de gemeentelijke informatiehuishouding. De noodzaak hiervoor blijkt uit het dreigingsbeeld IBD 2021, het Cybersecuritybeeld Nederland 2021, en uit de diverse recente ransomwareaanvallen bij gemeenten en gemeenschappelijke regelingen. Op basis van het IBDprogramma verhogen we de digitale weerbaarheid van gemeenten, en geven we invulling aan de resolutie digitale veiligheid. We laten de IBD-dienstverlening meegroeien met de toenemende vraag naar ondersteuning bij preventie, detectie, incidentcoördinatie en woordvoering. Dit betreft diensten zoals Rapid Response Triage (RTT) en de omgang met kwetsbaarheidsinformatie, waarvoor specifieke capaciteit en expertise nodig is. Vanuit IBD is een kenniscentrum Privacy opgestart, dat gemeenten zicht biedt op de juridische en morele kaders van (domein specifieke) privacy-vragen. Concrete producten bieden gemeenten handvatten om privacyvragen organisatiebreed een plek te geven en welke organisatorische randvoorwaarden noodzakelijk zijn om privacyvraagstukken aan te gaan. > In 2023 laten we de IBD-dienstverlening meegroeien met de toenemende vraag naar ondersteuning bij preventie, detectie, incidentcoördinatie en woordvoering. > In 2023 richt de IBD zich op een hoger kennisniveau en een hogere vaardigheid risicomanagement (ambtelijk en topambtelijk).

Ook ondersteunen we gemeenten bij het versterken van hun opdrachtgeverschap, leveranciersmanagement en control op leveranciers conform eisen informatiebeveiliging & privacy, in lijn met een VNGR-brede leveranciersaanpak. > In 2023 intensiveren we op het gebied van preventie, door in een collectieve aanpak dreigingsinformatie te delen. Ook ondersteunen en adviseren we gemeenten bij het inrichten van Monitoring & Response en vindt een verkenning plaats voor een collectieve aanpak en verdergaande standaardisering. > In 2023 versterken we de positionering van privacy-officers en functionarissen gegevensbescherming. Dit doen we door het ontwikkelen van een basisopleiding privacyprofessionals, specifiek voor gemeenten. Ook bieden we verdere ontwikkeling, standaardisatie- en implementatie-ondersteuning en een borgingsdocument AVG (privacy-volwassenheidsniveaus). We sluiten aan op de ontwikkelingen van een Kennisplatform Privacy VNG/VNGRbreed.

ENSIA Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

ENSIA (Eenduidige Normatiek Single Information Audit) is opgezet als een methodiek om de diverse soorten verantwoording rond digitale veiligheid en datakwaliteit in één verwerkingsgang te ondersteunen. Dit levert verantwoordingsinformatie op over onder meer DigiD, wet SUWI, Basisregistratie Personen (BRP)/Paspoortuitvoeringsregeling (PUN), de geobasisregistraties, de WOZ, Waar staat je gemeente en basismaatregelen Verhogen Digitale Weerdbaarheid Module1.

61

5 – Informatiesamenleving

> In 2023 voegen we voor de doorontwikkeling van ENSIA stelsels toe op het domein informatiebeveiliging, alsook ten aanzien van datakwaliteit.

Cybercriminaliteit Gezamenlijke Uitvoering | Ontwikkelingen 2023

Verschillende vormen van criminaliteit vinden online plaats, zoals bankfraude of kindermisbruik. In de bestrijding van deze digitale en gedigitaliseerde criminaliteit is het van belang dat de verantwoordelijkheden en rolverdeling tussen gemeente, politie en Openbaar Ministerie helder zijn vastgesteld. Een eerste aanzet daartoe is gegeven voor de zogeheten ‘cyberdriehoek’. > In 2023 houden we een peiling onder inwoners en ondernemers naar de behoefte aan ondersteuning op het gebied van weerbaarheid tegen digitale en gedigitaliseerde criminaliteit. Naar aanleiding van de resultaten werken we aan concrete oplossingen voor ondersteuning, bijvoorbeeld met samenwerkingsverband City Deals. > In 2023 leveren we op basis van een stakeholderanalyse een aanpak online fraude. In samenwerking met stakeholders stemmen we af wie welke barrières kan opwerpen om online fraude terug te dringen.

Online aangejaagde ordeverstoringen Gezamenlijke Uitvoering | Ontwikkelingen 2023

Een nieuwe ontwikkeling is de aandacht voor online aangejaagde ordeverstoringen, waarbij via de sociale media oproepen worden gedaan, en mensen zich snel kunnen organiseren om de openbare orde te verstoren. Voor gemeenten is het relevant om te weten of na een oproep de openbare orde daadwerkelijk in het geding komt, en welk handelingsperspectief beschikbaar is om in te grijpen. > In 2023 zetten wij in op het verduidelijken van het handelingsperspectief van gemeenten bij online aangejaagde ordeverstoring. Dat doen wij door aan de hand van de handreiking online monitoring (BZK), een meldpunt online content (J&V) en een bestuurlijke interventiekaart. Ook bieden wij voorbeelden van jurisprudentie.

62

5.3 Verantwoord datagedreven werken Gemeenten hebben behoefte aan bruikbare informatie om maatschappelijke vraagstukken in kaart te brengen en op te oplossen. Een datagedreven aanpak kan hierbij helpen, als deze mensgericht, inclusief, transparant, flexibel, snel en veilig is. Op het platform Waarstaatjegemeente.nl kunnen gemeenten antwoord vinden op actuele maatschappelijke vraagstukken. Om de bruikbaarheid van dit platform op peil te houden, sluiten we datadeals met de belangrijke landelijke dataleveranciers, zoals grote uitvoeringsorganisaties en nutsbedrijven. Via een ecosysteem-aanpak werken we met gemeenten (en netwerkpartners) aan data- en AI-oplossingen. We nemen deel aan de Nederlandse AI Coalitie en delen kennis en kunde in het kennisnetwerk Data & Samenleving.

Interbestuurlijke datastrategie Beleidsinzet

Datagedreven werken zal een steeds prominentere plaats krijgen bij gemeenten. Het is daarom van belang dat gemeenten actief vertegenwoordigd worden in verschillende klankbordgroepen en gerelateerde rollen in interbestuurlijke omgevingen. We nemen deel aan de interbestuurlijke datastrategie (IBDS), die bestaat uit drie pijlers: (1) Betere afwegingen over datagebruik en -deling (zoals de adviesfunctie en het datamanifest); (2) Systeemfuncties (zoals het federatief datastelsel en talentontwikkeling); (3) Waarde in de domeinen (usecases op maatschappelijke opgaven). Daarnaast vertalen we de interbestuurlijke datastrategie naar een VNG-datastrategie, waarin het versterken van gemeentelijke en de collectieve informatiepositie een centrale rol hebben. Ook maken we handreikingen voor gemeenten voor verantwoord datagebruik. Dit doen we vanuit drie invalshoeken: willen (ethiek), kunnen (techniek) en mogen (juridisch). Dit vullen we in met drie perspectieven:

63

5 – Informatiesamenleving

(1) het ondersteunen van gemeenten; (2) de interbestuurlijke samenwerking (o.a. via de IBDS); (3) de interne organisatie van VNG. > In 2023 werken we mee in de IBDS, door het inbrengen van usecases, mede-ontwikkelen van het federatieve datastelsel (zoals beschreven bij 5.1), en vertalen van uitkomsten van onder andere de adviesfunctie voor de gemeentelijke praktijk. > In 2023 finaliseren we de VNG-datastrategie, en verankeren we de aanpak bestuurlijk via de commissies en als onderdeel van de Verenigingstrategie 2030.

Datatoepassingen en datadeals Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

De harde kant van het versterken van de informatiepositie gaat om het ontsluiten van de benodigde data. Het dataplatform Waarstaatjegemeente bundelt, bewerkt en presenteert data van en over alle Nederlandse gemeenten en over alle belangrijke beleidsterreinen. Daarnaast biedt de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (GMSD) gemeenten specifiek inzicht in hun prestaties in het sociaal domein ten opzichte van andere gemeenten. Met de Vensters voor Bedrijfsvoering krijgen gemeenten inzicht en verbeteroptie aangeboden voor de bedrijfsvoering op basis van de cijfers van ruim 120 publieke organisaties. Om op een datagedreven manier maatschappelijke vraagstukken op te lossen, zijn verschillende datatoepassingen voorhanden, die op basis van datadeals geactualiseerd en aangevuld worden met bruikbare informatie. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de Landelijke Monitor Wonen, de Monitor Doelgerichte Digitalisering, het Wmo-voorspelmodel, de Zorgpaden en de Zorgspiegel, de Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO), Ondergrond & Wonen en Klimaatadaptatie en de Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK). > In 2023 versterken we de informatiepositie op maatschappelijke opgaven door het sluiten van datadeals, doorontwikkelen van monitoring, en het (door)ontwikkelen van datatoepassingen.

Data & Samenleving Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

De zachte kant van het versterken van de informatiepositie gaat om het kunnen werken met data. Het kennisnetwerk Data & Samenleving bestaat uit meer dan 2.500 leden en biedt gemeenten de mogelijkheid om kennis over data en de informatiesamenleving te verzamelen, te combineren en onderling te delen. Daardoor kan de datavolwassenheid van gemeenten toenemen. Dat gebeurt via het online platform en via maandelijkse meetups en werkgroepen met koplopers datagedreven werken. We ondersteunen het kennisnetwerk Data & Samenleving bij het landelijk toepasbaar maken van dataprojecten en werken ze uit binnen het gemeentelijke handelingsperspectief. > In 2023 ondersteunen we gemeenten in het datagedreven werken door het delen van een aanpak, kennis, voorbeelden en modellen, het geven trainingen en het onderhouden van contacten met leveranciers.

64

5 – Informatiesamenleving

Grip op informatie Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

De Wet open overheid (Woo), de Wet hergebruik van overheidsinformatie (Who) en de gemoderniseerde Archiefwet stellen eisen aan gemeenten op het gebied van (actieve en passieve) openbaarheid en dragen hen op de informatiehuishouding op orde te brengen. We ontwikkelen werkwijzen voor implementatie van de Woo, de aansluiting op het landelijke Platform Openbare Overheidsinformatie (PLOOI) en het bevorderen van kennisdeling tussen gemeenten. Daarnaast bieden we juridische adviezen bij de toepassing van deze wetten en ondersteunen we gemeentejuristen om de gevolgen en impact van techniek en digitalisering op het lokaal bestuur juridisch beter te borgen. We ondersteunen gemeenten bij de voorbereiding op de aangepaste Who met handreikingen en standaarden. > In 2023 ondersteunen wij de uitvoering van het meerjarenplan implementatie van de Woo en herziene Who. Dat doen we door het inzetten van ambassadeurs, monitoring en leveranciersmanagement. Gemeenten kunnen gebruik maken van het kenniscentrum Grip op Informatie, leveranciersmanagement en monitoring. > In 2023 faciliteren wij actief delen van kennis met het organiseren van verschillende webinars, en de Week van de Grip op Informatie. > In 2023 zetten wij in op begeleiden en coördineren van werkgroepen om gemeenten actief te ondersteunen in het beantwoorden van vraagstukken.

> In 2023 stimuleren we in samenwerking met partijen als VNG Connect, A&O fonds en RADIO dat relevante, praktijkgerichte opleidingen en trainingen worden aangeboden, waar gemeenten naar behoefte gebruik van kunnen maken. > In 2023 dragen wij bij aan het beschikbaar stellen van data aan het Platform Openbare Overheidsinformatie (PLOOI) onder andere door gebruik van opendata-standaarden zoals open raadsinformatie (ORI).

Opendata-standaarden Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Overheidsdata vormen een bron van economische groei en bieden gemeenten mogelijkheden om meer en gerichter resultaten te boeken. Het rendement van data kan worden geoptimaliseerd door deze in gestandaardiseerde vorm te delen met elkaar, maatschappelijke partners en andere overheden. Daarbij biedt het gestructureerd aanleveren van data een transparantere overheid. Opendata-standaarden bieden hier de mogelijkheid toe. > In 2023 ontwikkelen en actualiseren we opendata-standaarden op basis van de behoefte van gemeenten, zodat zij geholpen worden bij de uitvoering van taken en om bij te dragen aan een transparante overheid. > In 2023 uniformeren we het publicatieproces voor verkiezingsuitslagen, en bieden we opendata-specificaties voor het aanleveren van stembureaugegevens.

65

5 – Informatiesamenleving

Adviescommissie Archieven en selectielijsten Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 bieden wij vakinhoudelijk ondersteuning aan gemeenten op het gebied van archiveren. Dat doen we samen met de Adviescommissie Archieven door onder andere het ontwerpen van selectielijsten met overzichten van bewaartermijnen van documenten. > In 2023 zetten wij een meerjarentraject in om de selectielijst gemeenten en intergemeentelijke organen 2020 te actualiseren. Wij starten met een evaluatie van de huidige selectielijst en onderzoeken de ervaringen van gemeenten en de aansluiting op het zaakgericht werken. > In 2023 dienen wij de ontwerpselectielijst e-mailbewaring ter goedkeuring in bij de algemene rijksarchivaris namens de aangesloten gemeenten.

66

5.4 Ethiek en digitale grondrechten In de Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek 2022-2026 leggen we gezamenlijk ambities vast over het beschermen van grondrechten en het borgen van publieke waarden in de informatiesamenleving. Daarbij onderscheiden we drie doelen: 1) Het versterken van kennis en kunde in de gemeentelijke organisatie op het gebied van ethische reflecties en afwegingen bij het gebruik van digitale technologieën. 2) Het stimuleren en regisseren van de inspanningen die worden verricht om (digitale) grondrechten en publieke waarden te borgen bij de inzet van digitale technologieën. 3) Het ontwikkelen van een hernieuwde, brede interpretatie van privacyvraagstukken. Daarbij richten we ons op een verschuiving van privacy als te borgen grondrecht bij het gebruik van digitale technologieën, naar privacy als een van de te borgen grondrechten. Beleidsinzet

Met de Uitvoeringsagenda Digitale Grondrechten en Ethiek 2023-2026 concretiseren we deze doelstellingen. Enkele beoogde hoofdresultaten in 2026 staan daarin centraal: • Belangenbehartiging en onderzoek naar een kaderwet informatie: Uit onderzoek van VNG Realisatie blijkt dat de huidige informatiewetten te versnipperd zijn en meer samenhang behoeven. We zetten daarom op de lange termijn in op één kaderwet voor informatie, waarin wet- en regelgeving wordt geharmoniseerd en de onderlinge samenhang geborgd; • Ontwikkeling digitale raadsacademie: Het doel van de raadsacademie is om het kennisniveau van gemeenteraadsleden op een hoger niveau te krijgen en hen zo beter in positie te brengen hun controlerende taak bij digitale zaken uit te voeren; • Ontwikkeling VNG tech-ethische commissie: De inzet van digitale technologieën is voor gemeenten zeer complex. Het is lastig om aan de voorkant de brede maatschappelijke impact van zulke technologieën scherp te krijgen. Deze tech-ethische commissie kan geraadpleegd worden aan de voorkant van digitaliseringprojecten, zodat later in het proces grote zorgen en negatieve onvoorziene effecten worden voorkomen;

67

5 – Informatiesamenleving

• Ontwikkeling kaders en inkoopvoorwaarden (o.a. camerabeleid): We investeren in de doorvertaling van ethische ideeën naar concretere principes (zoals de Principes voor de Digitale Samenleving) en vervolgens in simpel toepasbare juridische producten zoals inkoop- en subsidievoorwaarden; • Opbouw community: binnen de community kunnen gemeenteambtenaren van elkaar leren en kennis met elkaar uitwisselen via een vaste PLEIO-omgeving. De VNG kan zo bovendien gerichter ondersteuning bieden op basis van de opgehaalde behoefte; • Belangenbehartiging en implementatieondersteuning rondom EU-wetgeving: Het klassieke VNG-werk bevindt zich vaak in de belangenbehartiging en implementatieondersteuning bij nieuwe wet- en regelgeving. Bij de digitale transformatie wordt er door landelijke overheden, vaak meer dan bij andere vakgebieden, sterk naar Brussel gekeken om de regie te nemen. Dit maakt dat het voor de afdeling Informatiesamenleving belangrijker wordt om proactief te zijn op het gebied van Europese ontwikkelingen. > In 2023 werken we aan een stevig fundament voor een community van verschillende doelgroepen binnen gemeenten. De community houdt op reguliere basis uitwisseling met elkaar. De verschillende doelgroepen binnen de community zijn benaderbaar en ontvangen toegespitste dienstverlening.

> In 2023 organiseren we samen met partners als de provinciale VNG-afdelingen, de beroepsverenigingen en medeoverheden, bijeenkomsten om kennis en kunde te delen, en het bestuurlijke gesprek te voeren over de ethiek en digitalisering. Een aanjaagteam Digitale Grondrechten en Ethiek heeft een basis gelegd en verschillende gemeenten gesproken.

Praktijkinstrumenten ethiek Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We bieden verschillende gereedschappen aan waarmee gemeenten ethische reflectie en borging van (digitale) grondrechten een plek kunnen geven bij de inzet van technologie. Denk daarbij aan instrumenten zoals Impact Assessment voor Mensenrechten bij de inzet van Algoritmes (IAMA), De Ethische Data Assistent (DEDA) en de handreiking Non-discriminatie by design. Ook onderzoeken we de inbedding van ethische besluitvorming in gemeentelijke organisaties en hoe deze op een duurzame manier onderdeel kunnen worden van standaardwerkprocessen. Aan de hand van de aanpak begeleidingsethiek identificeren wij de algemene knelpunten en vraagstukken bij de inzet van digitale technologie. Wij verbinden de aanpak en andere hand- vatten aan lopende projecten zoals de Digital Twins en Dutch Societal Innovation Hubs (DSIH). Ook onderzoeken wij de mogelijkheid tot het opstellen van ethische bijsluiters. Dergelijke ethische bijsluiters brengen in kaart welke ethische kwesties moeten worden besproken bij de inzet van bepaalde technologie. > In 2023 levert de VNG ‘Digitale Ethiek as a Service’ vanuit de verbinding met interne projecten en bestaande netwerken. Het aantal gemeenten met een ethische commissie is uitgebreid en er ligt een basis voor de standaardisering van hun werkprocessen.

> In 2023 is er een uitbreiding van het aantal kennisproducten en instrumentarium rondom de inbedding van ethiek in de organisatie. Ook weten gemeenten dit aanbod beter te vinden door aanwezigheid op congressen, inspiratieproducten (e.g. podcasts) en samenwerking met bestaande platforms (e.g. RADIO).

68

5 – Informatiesamenleving

Algoritme- en sensorenregister Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

Op het gebied van de registratie van sensoren en algoritmen is al veel activiteit, zowel landelijk als bij een groep gemeenten. Wij dragen bij aan een consortium van BZK en enkele gemeenten, gericht op de planning en activiteiten rondom het algoritmeregister. Ook maken we beleid. Bijvoorbeeld door het schrijven van een position paper over registratie, waarin centraal staat dat een register geen doel op zichzelf is, maar ten dienste staat van het borgen van publieke waarden in de informatiesamenleving. Wij blijven het interbestuurlijke gesprek hierover voeren en ontwikkelen handreikingen die invulling geven aan deze standpunten en de implementatie daarvan vergemakkelijken. > In 2023 zijn er onder regie van BZK plannen ontwikkeld voor de interbestuurlijke ontwikkeling en implementatie van algoritme en sensorenregisters en zijn deze ingebracht bij de relevante Commissies en het College voor prioritisering en verbinding met o.a. Common Ground werkzaamheden. > In 2023 zijn interbestuurlijk ontwikkelde standaarden voor de registratie van algoritmen en sensoren ingebracht bij het College van Dienstverleningszaken.

Inkoopvoorwaarden Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We geven publieke waarden een plek binnen de inkoopvoorwaarden, zodat gemeenten meer grip krijgen op de effecten van de inzet van technologie. We werken hiervoor aan een uitbreiding van de Gemeentelijke inkoopvoorwaarden bij IT (GIBIT). Om de machtsverhouding tussen gemeenten en marktpartijen te herstellen, ontwikkelen wij handvatten voor gemeenten om het gesprek met leveranciers aan te gaan. > In 2023 ontwikkelen we nieuwe inkoopvoorwaarden voor de borging van publieke waarden in de gemeentelijke inkoop. Ze worden toegepast bij de collectieve inkoop van de VNG.

Opleidingen en trainingen Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

De inzet van technologie creëert spanning binnen de democratische rechtsstaat door het ontbreken van de benodigde checks & balances, zowel binnen als tussen overheidsorganisaties. Wij ondersteunen en geven vorm aan (interbestuurlijke) samenwerking bij digitaliseringsprocessen. Dat doen we op een manier waar publieke waarden zoals transparantie en verantwoording, centraal staan. Wij versterken de kennis over deze thematiek met opleidingen en trainingen voor gemeenteraden en colleges. Met de Handreiking Digitale Ethiek helpen we gemeenten ethiek bespreekbaar te maken in de organisatie, zodat interne verantwoording en reflectie tot stand komen. Tot slot doen we ook onderzoek naar de mogelijke rol van reken-kamers bij het borgen van publieke waarden bij de inzet van technologie. > In 2023 zien we duidelijke interbestuurlijke samenwerking op het gebied van de digitale (ethische) geletterdheid van overheidsorganisaties, met een breed aanbod voor verschillende doelgroepen (in eerste instantie volksvertegenwoordigers). > In 2023 heeft de VNG een duidelijk fundament voor een opleidingsaanbod voor functionarissen gegevensbescherming en privacy-officers, ontwikkeld vanuit de gemeentelijke praktijk. > In 2023 is een nieuwe versie van handreiking digitale ethiek beschikbaar in een toegankelijk format.

69

5 – Informatiesamenleving

Publieke regie op de digitale ruimte versterken Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

Grote delen van de digitale ruimte waarin mensen zich begeven zijn vormgegeven door commerciële partijen. Deze partijen bepalen daarmee de manier waarop interactie tussen mensen tot stand komt. Wij zetten ons in voor versterking van de publieke regie op de digitale ruimte. We behartigen de belangen van gemeenten bij de EU rondom de wetgeving op technologie. We ontwikkelen standpunten over wet- en regelgeving zoals de AI Act, Digital Services Act en de Digital Markets Act. Daarnaast houden we nauw contact met rijksoverheden over de implementatie van dergelijke wetgeving. > In 2023 beschermen we actief de belangen van lokale overheden bij het aanstaande pakket van Europese informatiewetten, onder andere door het uitvoeren van uitvoeringstoetsen.

70

5.5 Trends en Innovatie Om te blijven aansluiten op de snel veranderende verwachtingen in de samenleving, zetten we in op ‘missiegestuurde innovatie’ zoals ook de Europese Commissie nastreeft, en waarvoor zij onder de vlag van Digital Decade de doelstellingen voor digitalisering van Europa per 2030 heeft vastgesteld. Om deze missies te realiseren werken we aan icoonprojecten, gericht op schaalbare digitale oplossingen om meerdere maatschappelijke vraagstukken met diverse technologieën aan te pakken. Door als gemeenten binnen een nationale innovatiehub samen te werken met het rijk, de private partijen en de kennisinstellingen, sluiten we aan bij een netwerk van Europese digitale innovatiehubs, waarmee de Europese Commissie brede regionale ondersteuning opzet voor het versnellen van de digitalisering. We richten ons daarbij op maatschappelijke vraagstukken aangaande publieke waarden, dataspelregels en standaarden, en versterken hiermee de kennispositie van gemeenten op het gebied van technologische trends en scenario’s.

Communitymanagement en incubatorfunctie Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

Gemeenten, ketenpartners, marktpartijen en de VNG werken als community samen in het verwezenlijken van de Common Ground-visie. In de online community zijn algemene informatie, praktische informatie en handige aanwijzingen gericht op implementatie voorhanden. > In 2023 gaan we door met de ondersteuning van de Common Ground-community. Gemeentelijke initiatieven maken we zichtbaar. Ook ondersteunen en faciliteren we deze initiatieven waar dat nodig is. De community maakt deelbare toepassingen zichtbaar en draagt bij aan het verduidelijken van de verwachtingen, omdat we duidelijk maken wie welke rol invult en welke resultaten we nastreven.

71

5 – Informatiesamenleving

> In 2023 zorgen we voor een versimpeling en bundeling van gerelateerde communities. Dit doen we om het voor de leden makkelijker te maken om deel te nemen en leden breed te informeren.

Trendrapportage en scenarioplanning Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Gemeenten hebben behoefte aan betrouwbare trendmatige inzichten over het maatschappelijke nut van technologie, zodat ze op basis hiervan passende beslissingen kunnen nemen, en (bestuurlijke) scenario’s schetsen om hierop te sturen. Bijvoorbeeld om zo kosten te besparen door innovatief te digitaliseren. > In 2023 hebben gemeenten inzicht in trends, maatschappelijk nut van technologie en houvast bij het maken van beslissingen voor hun eigen situatie en (bestuurlijke) scenario’s om ontwikkelingen bij te kunnen sturen. > In 2023 hebben gemeenten kostenbesparing bij inzet innovatieve digitalisering door ‘houvast op hypes’ en wegnemen ‘fear of missing out’. > In 2023 zijn trendanalyses meer geïntegreerd in de meervoudige innovatiestrategie en vormen zij de basis voor nieuwe activiteiten van team Innovatie.

Dutch Societal Innovation Hub (DSIH) Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Om kennisuitwisseling op regionale, landelijke en Europese schaal te stimuleren richten we innovatieve ecosystemen in om programma’s op elkaar af te stemmen, waarvoor we in 2022 Europese subsidiegelden hebben kunnen aantrekken. > In 2023 monitoren we de digitale volwassenheid van gemeenten en blijven dit meerdere jaren volgen. We doen een nulmeting en rapporteren op de voortgang. > In 2023 voeren we het programmamanagement van het DSIH-consortium uit, inclusief de verantwoording naar de EU. We faciliteren kennisuitwisseling tussen de ecosysteempartners en delen de succesvolle methodes, trainingen die benut kunnen worden door alle gemeenten. We vergroten kennisuitwisseling voor ambtenaren op de EU-missies Greendeal en Digital Decade. Hiernaast scouten en valideren we nieuwe missieprogramma’s die aansluiten bij de behoefte van gemeenten en laten deze landen in het DSIH-programma (bijvoorbeeld de New European Bauhaus-missie met sociale innovaties voor dienstverlening). > In 2023 is via de Innovation Uptake Readiness Chart in kaart gebracht welke methodes, producten of trainingen verspreid vanuit de DSIH naar de gemeenten (en provincies). Ook monitoren we in hoeverre deze componenten worden benut.

Ondersteuning icoonproject Digital Twin Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Gemeenten innoveren samen, en leren van elkaar door in coalities icoonprojecten te doen. Op basis hiervan geven gemeenten zelf richting aan digitalisering, en ontstaat meer grip op de inkoop van privacy-veilige oplossingen waardoor onbekende boeterisico’s worden vermeden. In 2022 heeft de VNG de Digital Twin community opgezet met een mailinglijst van 400 personen uit gemeenten, provincies, waterschappen, markt, onderwijs en onderzoek.

72

5 – Informatiesamenleving

> In 2023 organiseert de Digital Twin community zichzelf en heeft VNG een rol als elke andere (overheids)deelnemer. We ondersteunen samenwerking, gemeenschappelijkheid, opensource en platformonafhankelijkheid van datamodellen om de innovatie te versnellen. De focus ligt op de inhoud (dataservices) waarvoor we verschillende opensource-opties verkennen. Met de juiste ondersteuning is het mogelijk om voor elke gemeente een laagdrempelig en toegankelijk platform aan te bieden, bijvoorbeeld op basis van de opensourcecode ontwikkeld door Amsterdam, Utrecht en Rotterdam.

73

6 Uitvoering 6.1 6.2 6.3

Inclusieve dienstverlening Uitvoerbaarheid en uitvoeringskracht Gezamenlijke inkoopkracht: beleid, uitvoering en beheer

74

‘Dienstverlening langs de menselijke maat organiseren’ Nathan Ducastel, directeur VNG Realisatie en directeur VNG Naleving

Mijn droom is dat we politieke opgaven en besluitvorming met groepen uitwerken waarin alle disciplines bij elkaar zitten: beleid, financiën, uitvoering, juristen, markt, enzovoort; the whole system in the room. Waarna je de besluitvorming naar de politiek brengt voor de uiteindelijke besluitvoering. Dan zit iedereen in z’n kracht. Beleid voor het wat, uitvoering voor het hoe en politiek voor het waarom. Zo werken we aan uitvoerbaar en effectief beleid, waarbij we oog houden voor de menselijke maat in onze dienstverlening.

I

n recente crises, zoals rond corona, en de Oekraïne hebben we gezien dat gemeenten en rijk in staat zijn elkaar snel te vinden. Samen aan inhoudelijke oplossingen te werken en de randvoorwaarden te creëren. In 2023 willen we de lessen die daaruit te leren zijn ook op niet-acute dossiers inzetten. Door als gemeenten gezamenlijke standpunten te formuleren en samen op te trekken. Welke collectiviteit kunnen we inbrengen en met welk gezag en onder welke randvoorwaarden? Die vraag moeten we met elkaar beantwoorden.

75

We werken als gemeenten ook aan collectieve uitvoeringskracht. Op gebied van gemeentelijke bedrijfsvoering hebben we de afgelopen jaren laten zien dat gemeenten veel baat hebben bij krachtenbundeling. Zo hebben we succesvolle aanbestedingen gedaan rond gemeentelijke telecommunicatie en beheren we bijvoorbeeld met het GGInetwerk een beveiligd landelijk datanetwerk voor gemeenten en gemeentelijke samenwerkingsverbanden. Door samen op te trekken bij inkoopen aanbestedingen van commodity’s, bundelen gemeenten schaarse kennis en behalen we schaalvoordelen. Zo bewijst de GGU zich als een instrument om samen sterker en efficiënt te zijn.

6.1 Inclusieve dienstverlening In onze samenleving moet iedereen kunnen blijven meedoen. Daarvoor is het nodig om te investeren in toegankelijke en begrijpelijke communicatie en in het verbeteren van digitale vaardigheden. Onze dienstverlening maken we persoonlijker. We werken als één overheid samen om burgers en ondernemers de beste dienstverlening te bieden: zo gebruiksvriendelijk, veilig en betrouwbaar mogelijk. We zetten ons in voor de uitvoering van de interbestuurlijke agenda NL DIGIbeter en het coronamanifest en we borgen het beleid van het nieuwe kabinet.

Digitale inclusie Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Gemeenten bevorderen digitale inclusie op basis van een interbestuurlijke aanpak en initiatieven. Daarbij wordt er gebruikgemaakt van inzichten en actuele voorbeelden uit het bedrijfsleven, en werken we samen met de Alliantie Digitaal Samenleven. > In 2023 ontwikkelen we modellen en instrumenten om de inclusieve dienstverlening te versterken. In aansluiting op de impact-analyse van het Tijdelijk besluit digitale toegankelijkheid overheid (BDTO), gaan we op zoek naar mogelijkheden om de kosten die hiermee samenhangen te laten compenseren door het rijk. Daarnaast nemen we deel aan interbestuurlijke stuurgroepen en adviesgroepen en organiseren we community-bijeenkomsten.

GemeenteDelers Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

GemeenteDelers is de jaarlijkse competitie waarin succesvolle gemeentelijke initiatieven die de maatschappelijke en politieke opgaven versterken, worden opgehaald, gedeeld, beoordeeld, genomineerd en benoemd tot best practice voor alle gemeenten. Het doel hiervan is het verbeteren van de effectiviteit, toegankelijkheid en inclusiviteit van de (digitale)

76