PR22.157 Stukken ALV VNG 02-12-2022

31

4 Lokale democratie en veiligheid 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Vitale lokale democratie De veilige gemeente Gemeenterecht Financiële dienstverlening Werkgeversfunctie

32

‘Deze tijd vraagt om het maken van moeilijke keuzes’ Andries Kok, directeur Lokaal bestuur en informatiesamenleving

heel ingewikkelde setting om in te opereren. Tegelijkertijd staan gemeenten in de frontlinie en moeten zij in de praktijk inspringen bij alle crises en lastige knopen doorhakken. Dat vraagt ontzettend veel van burgemeesters, wethouders, raadsleden en ambtenaren. Als VNG denken wij mee over een weerbaar en krachtig lokaal bestuur, over hoe de inwoners tegemoet te treden in die onrust, hoe hen deelgenoot te maken van die dilemma’s.

D

e wereld is enorm aan het schuiven; oorlog, inflatie, stikstofcrisis, asielcrisis, woningnood … Dat raakt mensen direct en zorgt voor maatschappelijke onrust. Wat opvalt bij veel van de opgaven waar we voor staan, is dat het gaat om inpassingsvraagstukken en het verdelen van schaarste. Waar komen die windmolens te staan? Hebben we voldoende woningen om alle doelgroepen in onze gemeente een huis en een thuis te bieden? Van de overheid vraagt deze tijd soms dat er moeilijke keuzes gemaakt worden. Ondertussen heeft het vertrouwen in de overheid en de rechtstaat de afgelopen jaren een flinke deuk opgelopen, omdat ze niet altijd leveren en vaak zelfs als medeveroorzaker van crises worden gezien. Denk aan de toeslagenaffaire en hoe is omgegaan met de Groningers. Maar ook de uitvoering lijkt de overheid niet op orde te hebben: de Belastingdienst, Schiphol, het COA, we kennen de voorbeelden. Voor gemeenten is dit een

33

Als VNG zetten wij ons in om ervoor te zorgen dat de condities waaronder gemeenten hun werk goed kunnen doen op orde zijn. Door te zorgen dat nieuwe regelgeving wordt doorvertaald in alle modelverordeningen. Door te werken aan goed werkgeverschap en te zorgen voor goede arbeidsvoorwaarden, want zonder de juiste mensen kunnen ambities niet worden verwezenlijkt. Maar ook door te knokken voor een stabiele en toereikende financiering van gemeenten. Inclusief geld dat vrij te besteden is, zodat gemeenteraden zelf keuzes kunnen maken en hun autonome taken kunnen waarmaken. Daar hoort ook een goede interbestuurlijke samenwerking bij, met heldere spelregels die ook worden nageleefd. Ook, of vooral, als het moeilijk wordt. Juist dan moeten overheden samen die onrust kanaliseren en zorgen voor een veilige gemeente. Want ook op het vlak van veiligheid staat de gemeente in de frontlinie. Het bestrijden van ondermijning is bijvoorbeeld een prioriteit. Vanuit de GGU ondersteunen we dat met de Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK). Maar denk ook aan de Quickscan lokale democratie. Met deze scan kunnen we een ‘foto’ maken van hoe het met de lokale democratie gesteld is. Een mooi vertrekpunt voor actie en voor het bouwen aan vertrouwen.

4.1 Vitale lokale democratie Invloed hebben op de leefomgeving, daar draagt een vitale lokale democratie aan bij. Hoe gemeenten dat doen is maatwerk. In elke gemeente passen weer andere vormen en instrumenten om ideeën en meningen vanuit de samenleving een plaats te geven. VNG ontwikkelt daarom steeds nieuwe manieren om de dialoog met inwoners te kunnen voeren.

Ondersteuning representatieve democratie Beleidsinzet

> In 2023 ondersteunen we gemeenteraadsleden en wethouders, en analyseren we alle collegeakkoorden zodat ons ondersteuningsaanbod blijft aansluiten op de gemeentelijke behoeften. Daarnaast bieden we gemeenten een nieuw instrumentarium aan om lokale toekomstvisies te maken, gericht op de ontwikkeling van lokale democratische functies.

Herstel van vertrouwen in de lokale politiek Beleidsinzet

De lage opkomsten bij de laatste (raads)verkiezingen zijn naast alle geluiden over gebrekkige uitvoering overheidsbreed, één van de signalen dat burgers een probleem hebben met vertrouwen in de overheid. De samenleving kan niet goed functioneren als er onvoldoende vertrouwen is in de overheid. Wat vertrouwen kan versterken is betrokkenheid van inwoners bij het beleid van hun gemeente. De lokale overheid kan dit stimuleren met transparante communicatie over de totstandkoming en gevolgen van haar beleid. Het VNG-programma Focus op uitvoering zet in op inspraak en communicatie tussen inwoners en lokale overheid. > In 2023 onderzoeken we (volgend uit het Actieprogramma Lokaal Bestuur van BZK) de factoren die op lokaal niveau het vertrouwen van inwoners in de lokale overheid beïnvloeden. We stellen de vraag of de verschillende controlesystemen bijdragen aan herstel van vertrouwen, zoals de werking van de Algemene Rekenkamer, de Nationale ombudsman, de griffie en raadsondersteuning, lokale media, de burgemeester als hoeder van de lokale democratie en samenleving. Op basis van dit onderzoek schrijven we een advies over

34

4 – Democratisch besturen

mogelijke versterkingen en verbeteringen van de werking van het lokaal democratisch systeem (de gemeenteraad in samenspel van de meervoudige lokale democratie); lokale controlesystemen (vertrouwenwekkende beleidsvorming op lokaal niveau); de dagelijkse uitvoering van lokaal beleid en mogelijkheden tot inspraak en medewerking hierin. Dit doen we in samenwerking met het programma Focus op uitvoering. > In 2023 ondersteunen we lokale politieke partijen door te blijven samenwerken met het Kennispunt lokale politieke partijen. We behartigen de belangen van gemeenten voor gelijke financiering voor alle lokaal opererende partijen.

Regionale samenwerking Beleidsinzet

> In 2023 bundelen we kennis in een kennisbank regionale samenwerking, zetten we een intern VNG-netwerk en een extern netwerk regionaal samenwerken op. Voor gemeenten zetten we een adviseur regionale samenwerking in voor praktische hulp bij vragen. > In 2023 ontwikkelen we een methode waarmee gemeenten zelf meer overeenstemming kunnen creëren met andere gemeenten. Deze methode helpt gemeenten om samenwerkingsverbanden met andere gemeenten een regio te vormen rondom maatschappelijke (beleids)opgaven. > In 2023 onderzoeken we manieren om te meten hoe de regionale samenwerking lokaal functioneert en vindt bestuurlijke besluitvorming plaats over de financiering van regio’s.

Bevorderen van participatiemogelijkheden Beleidsinzet

Participatie op lokaal niveau is om meerdere redenen belangrijk. Lokale kennis wordt beter benut en doorgaans ontstaat via participatie een groter draagvlak voor beleid. Verder leiden goede ervaringen zowel bij lokale overheid als inwoners tot een groter vertrouwen in elkaar. >

In 2023 hebben alle gemeenten een participatieverordening, die bij voorkeur samen met inwoners is opgesteld. We stimuleren opnieuw jongerenparticipatie. Dit doen we onder andere door een nieuwe editie van het festival #MijnStemTelt, waar een groeiende groep gemeenten zich bij aansluit.

> In 2023 ontwikkelen we een visie op participatie. Hierin staat ook de manier waarop de VNG gemeenten ondersteunt en welke ontwikkelingen zij met de leden verder wil onderzoeken en tot mogelijke nieuwe wijzen van participatie wil komen. De visie bevat ook een ondersteuningsaanbod (of de plannen tot ontwikkeling daarvan).

Verbetering interbestuurlijke verhoudingen Beleidsinzet

> In 2023 onderhouden we de code interbestuurlijke verhoudingen, zodat decentrale overheden een heldere en sterke positie hebben in gesprekken met het Rijk.

35

4 – Democratisch besturen

Ondersteuning maatschappelijke en participatieve democratie Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 anticiperen we net als in 2022 op mogelijkheden voor nieuwe door het rijk gefinancierde programma’s en/of projecten die bijdragen aan de vernieuwing van de lokale democratie en aan een verbetering van de participatiemogelijkheden voor inwoners. > In 2023 intensiveren we het gebruik van het instrument Quickscan lokale democratie. We voeren de Quickscan uit bij vijftig gemeenten bij wie dat niet eerder is gedaan. Ook herhalen we de scan bij minimaal tien gemeenten. Met deze Quickscan meten gemeenten de werking van hun lokale democratie en kunnen zij verbeteracties formuleren en uitvoeren. We bieden daarbij ook ondersteuning in scenariodenken.

36

4.2 De veilige gemeente Ondermijning is een complex thema waarin VNG haar leden ondersteunt met informatie en aanpakmethodieken. Groeiende zorg is de toename van maatschappelijke onrust, dat een speelt op nationaal, provinciaal en regionaal niveau. VNG werkt aan een kennisfaciliteit waar alle beschikbare informatie over dit thema wordt samengebracht. In 2023 voeren we de BOA-agenda uit en behartigen we de belangen van onze leden ook op het gebied van digitale veiligheid, de aanpak van mensenhandel en de Wet regulering sekswerk.

Aanpak ondermijning Beleidsinzet

> In 2023 werken we verder aan een gebiedsgerichte en persoonsgerichte aanpak. We besteden hierbij bijzondere aandacht aan de kleinere gemeenten: succesvolle aanpak in de ene plaats leidt nogal eens tot een verschuiving naar de volgende. Daarbij hebben criminelen een neus voor rustige plaatsen en gebouwen, die veelal in kleine gemeenten liggen. Naast de wijkgerichte, persoonsgerichte en gebiedsgerichte aanpak, zoekt VNG ook naar innovatieve wegen om leden te ondersteunen in de aanpak van dit vraagstuk. > In 2023 werken wij mee aan de uitvoering van het Pact voor de Rechtstaat. Ook streven we naar een verdubbeling van het aantal gemeenten dat meedoet aan de wijkaanpak Preventie met gezag van de ministeries BZK en JenV, van 15 naar 30 deelnemers. Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 breiden we de Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK) geografisch uit met een aanpak bedrijventerreinen en een aanpak autobranche. We onderzoeken ook de mogelijkheden naar uitbreiding voor andere branches. Er wordt voortgebouwd op de pilot AI en DOOK, gebaseerd op de succesvolle opgedane ervaringen uit 2022. DOOK draagt bij aan het verbeteren van de informatiepositie van gemeenten. Het systeem registreert onregelmatigheden die zouden kunnen wijzen op ondermijning en criminaliteit.

37

4 – Democratisch besturen

Aanpak maatschappelijke onrust Beleidsinzet

Onrust en protest in de Nederlandse maatschappij komt en gaat en zijn tot op zekere hoogte zelfs wenselijk. Het recht op demonstratie is immers een grondrecht en onderdeel van het controlesysteem in de Nederlandse rechtstaat. Anderzijds zijn er perioden waarin de wijze van protestvoeren grimmiger wordt: neem bijvoorbeeld de avondklokrellen, uit de hand gelopen coronaprotesten, de grimmige boerenprotesten, etc. Het rijk heeft naar aanleiding hiervan een aanpak ontwikkeld in samenwerking met de medeoverheden. Wij constateren dat maatschappelijke onrust als thema eerder groter wordt dan kleiner en belangrijk om op meerdere niveaus te monitoren. > In 2023 verbeteren we de informatiepositie van (lokale) bestuurders. We zetten een kennisfaciliteit op waar alle informatie die er is op dit thema wordt samengebracht en beter verbonden. > In 2023 werken we aan een betere verbinding met andere domeinen zoals onderwijs, zorg, wonen en veiligheid. Dit doen we op rijksniveau, provinciaal en lokaal. Om de behoeften te peilen en tot één doel, één plan te komen voor gemeenten op het gebied van maatschappelijke onrust, voerden wij een behoeftepeiling uit. Op basis van de resultaten kunnen beleid en lobby worden gevormd. > In 2023 formuleren we beleid op het gebied van maatschappelijke onrust.

We nemen een methodiek op waarmee VNG structureel met leden in gesprek kan blijven over dit thema en ondersteuning kan bieden.

Toezicht en handhaving Beleidsinzet

De samenleving heeft behoefte aan handhaving van regels, onder meer in relatie tot overlast, verloedering, onveiligheid en aanpak van criminaliteit in het algemeen. Drie van de vijf gemeenten hebben nu een organisatie van buitengewoon opsporingsambtenaren (BOA’s). De professionalisering van het BOA-beroep heeft met name de laatste tien jaar een vlucht genomen. De BOA heeft een volwaardige plaats in het toezicht- en handhavingsstelsel verworven. Daardoor is behoefte aan wijziging van de landelijke wet- en regelgeving, verdere versterking van de professionaliteit, en een nog betere samenwerking van BOA’s en politie (rolverdeling) bij het uitoefenen van toezicht en het handhaven van wetten en regels. Het efficiënter inrichten van platforms en netwerken kan daaraan bijdragen: om beter collectief te organiseren, van elkaar te leren en een gezamenlijke lobbystrategie ontwikkelen. De VNG stelde in 2022 een BOA-agenda op. Het ministerie van JenV stelde middelen beschikbaar voor de uitvoering ervan. > In 2023 voeren we de BOA-agenda uit, die gemeenten helpt in hun toezichthoudende taak. > In 2023 voeren we pilots uit in verkeershandhaving om de bevoegdheden tussen BOA en politie scherper in beeld te krijgen en beter te regelen. > In 2023 starten we een lobby voor structureel extra budget vanuit het rijk voor gemeenten voor toezicht en handhaving in het openbare domein.

Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 moderniseren we de werkkleding van BOA’s om te passen bij de toegenomen professionalisering van het beroep. Het zogenaamde modeluniform vergroot de zichtbaarheid van BOA’s in de openbare ruimte en ondersteunt zo de toezichthoudende taak van gemeenten.

38

4 – Democratisch besturen

Zorg en veiligheid Beleidsinzet

> In 2023 herijken we het programma Samen tegen mensenhandel, dat in 2023 afloopt. Via een lobby zetten we in op het verkrijgen van voldoende structurele middelen voor uitvoering van beleid. Ook borgen we een verbinding met de domeinen zorg en veiligheid, zowel bestuurlijk, ambtelijk als regionaal. Preventie krijgt een duidelijke plek, in samenwerking met scholen. > In 2023 starten we met de implementatie van een visie op zorg en veiligheid. Dit doen we in verbinding en in samenwerking met de relevante partners.

Wet regulering sekswerk Beleidsinzet

De Wet regulering sekswerk is opgenomen in het coalitieakkoord als een van de prestaties van het nieuwe kabinet. > In 2023 maken we de ledeninzet duidelijk over de inhoud en de werking van de wet, waarna we hun belangen behartigen.

Digitale veiligheid Beleidsinzet

> In 2023 helpen wij mee meer aandacht te creëren voor de onderdelen openbare orde en veiligheid in de Agenda Digitale Veiligheid. We organiseren bestuurlijke gespreksrondes om de bewustwording van raadsleden, collegeleden, gemeentesecretarissen en griffiers over digitale veiligheid te verhogen. We hebben hiervoor een lesprogramma gemaakt en stellen webinars beschikbaar. > In 2023 willen wij digitale veiligheid in twee keer zoveel integrale veiligheidsplannen op laten nemen door gemeenten dan in 2022. We organiseren hiervoor webinars en halen regionaal best-practices op die we ook bij andere regio’s kunnen uitrollen.

39

4.3 Gemeenterecht Een goede juridische huishouding is een belangrijk fundament voor daadkrachtig functionerende gemeenten. Dit vraagt om specialistische kennis en expertise waarmee de snel veranderende regels en voorwaarden actief worden vertaald naar de praktijk. Wij blijven daarbij de gemeenten de noodzakelijke ondersteuning bieden door het versterken van de kwaliteit van (de uitvoering van) wet- en regelgeving en de juridische functie. Daarbij zorgen we ervoor dat nieuwe wetgeving tijdig verwerkt wordt in de modelverordeningen. Ook promoten we de gemeente als aantrekkelijke werkgever voor juristen, om zodoende bij te dragen aan het behoud van een sterke juridische functie binnen gemeenten.

Juridische dienstverlening Beleidsinzet

> In 2023 leveren we excellente juridische dienstverlening aan de gemeenten op het brede terrein van het staats- en bestuursrecht en het overheidsprivaatrecht. Het doel voor 2023 is het beantwoorden van circa 2.000 vragen van gemeenten op vele rechtsgebieden, het schrijven en actualiseren van circa vijf publicaties over actuele onderwerpen in het gemeenterecht, het bieden van juridische ondersteuning aan andere beleidsteams en VNG-R en het organiseren en inhoudelijk begeleiden van de jaarlijkse VNG Juridische Tweedaagse. > In 2023 leveren we een bijdrage aan het verder richting geven aan het beleidskader decentrale overheden, zodat we een optimale juridische positie van gemeenten ten opzichte van het rijk bewerkstelligen. Het doel is om eind 2023 een betere juridische positie voor gemeenten ten opzichte van rijk en provincies te hebben afgedwongen.

40

4 – Democratisch besturen

> In 2023 leveren we een juridische bijdrage aan belangenbehartiging, implementatie en uitvoering van voor gemeenten cruciale wetgeving en dossiers: de Gemeentewet, de Wet gemeenschappelijke regelingen, de Algemene wet bestuursrecht, de Kieswet, bijzondere wetgeving en wetgeving op het gebied van overheidsprivaatrecht. Het doel voor 2023 is voor gemeenten uitvoerbare wetgeving tot stand te brengen die bovendien bijdraagt aan de bevordering van een wendbaar en krachtig lokaal bestuur en een responsieve rechtsstaat. > In 2023 leveren we ondersteuning bij de privaatrechtelijke dimensies van gemeentelijk handelen door advisering, belangenbehartiging, kennisoverdracht en kennisuitwisseling. In het bijzonder gericht op multidisciplinaire onderwerpen als gemeentelijke samenwerking, gedoogplichten in de Omgevingswet en de privaatrechtelijke component bij klimaatvraagstukken. Het doel voor 2023 is een optimale belangenbehartiging voor en dienstverlening aan gemeenten op het brede terrein van het overheidsprivaatrecht.

Verbeterde kwaliteit VNG-modelverordeningen Gemeentelijke uitvoering | Structurele diensten

> In 2023 bewaken en versterken we de inhoud en kwaliteit van onze modelverordeningen, ook voor het opstellen van nieuwe of het wijzigen van bestaande modelverordeningen. Zoals het model Algemene plaatselijke verordening (APV) en andere modelverordeningen als gevolg van de invoering van de Omgevingswet. In 2023 streven we naar een verordeningenpakket dat actueel is, waardoor gemeenten in juridische procedures overeind blijven.

41

4.4 Financiële dienstverlening VNG adviseert gemeenten op alle beleidsterreinen over de financiële aspecten. Dit raakt ook de bredere onderwerpen, zoals de financieringssystematiek, lokale belastingen en het uitkeringsstelsel. We dragen dit uit in de communicatie naar de leden en reageren op vragen of verzoeken van gemeenten. We behartigen de belangen van onze leden in gesprekken met de rijksoverheid voor alles wat raakt aan de financiën. Op het gebied van belastingen ondersteunen en adviseren we gemeenten, bijvoorbeeld door het opstellen van modelverordeningen en handleidingen.

Financiële dienstverlening Beleidsinzet

> In 2023 zijn we wederom een betrouwbare partner op financieel vlak voor alle beleidsterreinen, zowel binnen als buiten de VNG. > In 2023 hebben we duidelijkheid over de nieuwe financieringssystematiek en de verruiming van het eigen belastinggebied. We bewerkstelligen aanpassingen aan het uitkeringsstelsel, waardoor administratieve lasten van gemeenten afnemen. > In 2023 brengen we het financieel perspectief in kaart op tal van beleidsdossiers en kijken naar de inhoudelijke dossiers die spelen. In 2023 verwachten we in elk geval: financieringssystematiek 2026 of 2027, verruiming lokaal belastinggebied, normering, invoering Omgevingswet en ontwikkelingen WOZ , Artikel 2 onderzoeken: uitvoeringstoetsen decentrale overheden (DUO), hervormingsagenda jeugd, onderzoeksagenda herijking gemeentefonds, uitkeringsstelsel en Wet financiële verhoudingen, uitwerking besteding fondsen voor onder andere klimaat en wonen, financiering opvang Oekraïners en asielzoekers.

42

4 – Democratisch besturen

> In 2023 delen we actief de ontwikkelingen met onze leden door aan te sluiten bij regiobijeenkomsten en een bijdrage te leveren aan congresprogramma’s. Zoals de Belastingenconferentie in het voorjaar en het VNG Congres Gemeentefinanciën in het najaar. Ook informeren we onze leden via verschillende middelen op meerdere informatiemomenten, maar in elk geval na de mei-, september- en decembercirculaire. > In 2023 organiseren we workshops voor startende VNG-beleidsmedewerkers om hen meer inzicht te geven in de rol van financiën in hun dagelijkse werk. Dit bevordert de kwaliteit van hun advies en dienstverlening aan de leden.

WOZ-datacenter Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

Gemeenten kunnen voor de waardebepaling van WOZ-objecten gebruikmaken van het WOZ-datacenter, een kenniscentrum dat marktinformatie verzamelt en eens per jaar vertaalt naar actuele landelijke taxatiewijzers. > In 2023 continueren we de ondersteuning van gemeenten bij de uitvoering van de herwaardering met de taxatiewijzers in TIOX, het centrale rekenmodel voor het toepassen van de landelijke taxatiewijzers.

43

4.5 Werkgeversfunctie De VNG sluit cao’s af voor de gemeentesector met de Werkgeversvereniging Samenwerkende Gemeentelijke Organisaties (WSGO). Ook sluit de VNG de cao Aan de Slag af, en de cao Sociale Werkvoorziening. Dit doen we samen met Cedris, vereniging voor een inclusieve arbeidsmarkt. In 2023 werken we aan het pensioenakkoord en voeren we onderhandelingen over de pensioenregelingen ABP en pensioenfonds werk en (re)integratie (PWRI). Ook leveren we inbreng voor het bestuurlijk overleg met het ministerie van BZK over de rechtspositie van de gemeentelijke politieke ambtsdragers. Beleidsinzet

> In 2023 stelt ons nieuwe College voor Arbeidszaken het meerjarenbeleidsplan vast voor de beleidsperiode 2023 -2026 en voert dat uit. > In 2023 dragen we zorg voor het afsluiten en onderhouden van de cao’s en pensioenafspraken in de gemeentelijke sector (cao Gemeenten, cao Samenwerkende gemeentelijke organisaties), voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt (Sociale Werkvoorziening en Aan de Slag), ABP en pensioenfonds werk en (re)integratie (PWRI). Ook voeren we overleg over de rechtspositie van de politiek ambtsdragers (Algemene Pensioenwet Politieke Ambtsdragers, APPA) met het ministerie van BZK. > In 2023 faciliteren we gemeenten met instrumenten om kwantitatief en kwalitatief voldoende personeel te hebben, onderhouden we de producten van de werkgeversdienstverlening en maken als dat nodig is nieuwe producten.

44

5 Informatiesamenleving 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Digitale informatievoorziening Digitale veiligheid Verantwoord datagedreven werken Ethiek en digitale grondrechten Trends en innovatie

45

‘Dienstverlening ‘Welke rol pak je langs de menselijke in een digitale maat organiseren’ samenleving?’ Nathan Ducastel, directeur VNG Realisatie en directeur VNG Naleving

Andries Kok, directeur Lokaal bestuur en informatiesamenleving

W

L

e staan aan de vooravond van een nieuwe fase in de digitaliseringsopgave. Waar we begonnen met de digitalisering van de afzonderlijke organisaties en daarna die tussen de overheidsorganisaties (de i-overheid), gaat het nu om het digitaliseren van alle processen waarmee inwoners, overheid en bedrijfsleven onderling interacteren. Inmiddels zijn we een informatiesamenleving waarin die processen een groot deel van het maatschappelijk leven bevatten en omvatten. Dat brengt nieuwe vraagstukken met zich mee waar we we het gesprek over moeten voeren. In onze Digitale Agenda Gemeenten 2024 adresseren we dat en ook in het huidige regeerakkoord is aandacht voor de thematiek. Daarnaast is er in 2023 volop aandacht voor de rechtmatige en doelmatige gegevensuitwisseling tussen overheidsorganisaties. Met als doel: een betere dienstverlening. Ook hier spelen ingewikkelde vraagstukken. Wat doe je fysiek, wat digitaal, hoe weeg je dat, welke voorwaarden stel je, hoe maak je processen bruikbaar. Gemeenten zijn altijd ketenpartner in die processen en weten als beste hoe die op elkaar inwerken. De informatiekundige visie die daarbij hoort is Common Ground. In 2023 zullen we vanuit de community van gemeenten verder bouwen aan een flexibel informatielandschap.

46

okale democratie en de informatiesamenleving sluiten nauw op elkaar aan. In 2023 neem ik voor het onderdeel informatiesamenleving het stokje over van Nathan Ducastel. Dan ontstaat een nieuwe directie Lokaal bestuur en informatiesamenleving. Hierdoor creëren we nog meer synergie en kunnen we onze dienstverlening in samenhang doorontwikkelen. Welke rol pak je als overheid in een digitale samenleving? Hoe handhaaf je veiligheid in een wereld die je niet vast kunt pakken? Wat is je handelingskader, hoe weeg je juridische, veiligheids- en democratische componenten? Wat is het recht op demonstratie in een digitale wereld? Allemaal zaken die constant in ontwikkelingen zijn en waar we nieuwe kaders voor moeten bedenken. En dan hebben we het nog niet gehad over de kansen die digitalisering biedt, maatschappelijk en economisch bijvoorbeeld. We faciliteren het gesprek over al deze aspecten van digitalisering met wetgever en rijk; daar zetten we in 2023 nog sterker op in. Daarnaast houden we oog voor de balans tussen wat technologisch mogelijk is en wat ethisch wenselijk is. De digitale overheid moet daar haar verantwoordelijkheid pakken. Door te zorgen voor rechtmatige en doelmatige gegevensuitwisseling, voor informatieveiligheid, voor processen die op orde zijn. Zodat gemeenten optimale dienstverlening kunnen leveren aan inwoners én garant staan voor hun digitale grondrechten.

5.1 Digitale informatievoorziening De digitalisering van de samenleving leidt tot de opgave om op een maatschappelijk verantwoorde manier om te gaan met de inzet van digitale technologie. Het belang hiervan wordt in Nederland onderstreept door de benoeming van een staatssecretaris voor digitalisering en een paragraaf over digitalisering in het coalitieakkoord. Nationale en Europese informatiewetten streven naar het in goede banen leiden van deze veelomvattende ontwikkeling. Wil de gemeentelijke informatievoorziening kunnen meebewegen, dan moet ze modern en flexibel zijn. Dit vraagt om een informatiearchitectuur die is opgebouwd uit herbruikbare componenten, waarvoor standaarden nodig zijn op het gebied van architectuur, data-uitwisseling en koppelvlakken. Maar ook om afspraken met leveranciers en ketenpartners. VNG wil bijdragen aan de digitale transitie door gemeenten te helpen om op een verantwoorde manier de potentie van data en digitalisering te benutten en tegelijkertijd (digitale) grondrechten van inwoners te waarborgen.

Voldoen aan wettelijke verplichtingen (Europees en Nationaal) De opgave om digitalisering in goede banen te leiden is groot en belangrijk. Voor het eerst bevatte het coalitieakkoord een paragraaf over digitalisering en is een staatssecretaris voor digitalisering benoemd. De kamerbrief ‘Hoofdlijnen beleid voor digitalisering’ beschrijft belangrijke uitdagingen, waarin ook gemeenten een rol hebben. > In 2023 zorgen we samen met het rijk voor een interbestuurlijke werkagenda met daarin gezamenlijke doelstellingen en activiteiten. > In 2023 dragen wij bij aan het realiseren van een moderne, compacte Generieke Digitale Infrastructuur (GDI), vanuit de invalshoek afspraken voor standaarden voor voorzieningen.

47

5 – Informatiesamenleving

> In 2023 dragen we bij aan het Meerjarenprogramma Infrastructuur Digitale Overheid (MIDO). Het MIDO beschrijft afspraken en uitgangspunten voor de governance en financiering van een transparant proces van prioritering en besluitvorming rond de GDI. > In 2023 behartigen wij de belangen van gemeenten in gesprekken over het generieke actieplan informatiehuishouding Rijksoverheid ‘Open op Orde’. Onderdeel van dit meerjarenplan zijn actieplannen van departementen en andere organisaties binnen het rijk, die ook impact hebben op de gemeentelijke informatievoorziening. > In 2023 vergroten we de invloed van de gemeentelijke uitvoering op beveiligings- en uitwisselstandaarden, zoals Forum Standaardisatie die behandelt. We organiseren bijvoorbeeld toetsing van standaarden binnen gemeentelijke expertisegebieden. Ook leggen we gemeentelijke initiatieven voor nieuwe standaarden en criteria voor aan Forum Standaardisatie, voor landelijke vaststelling.

Nationale informatiewetten Beleidsinzet

Op basis van de ‘Analyse naar de samenhang tussen generieke informatiewetten’ zijn 34 generieke wetten en regels in kaart gebracht met een relatie tot de informatiehuishouding van gemeenten. Deze wetten hebben betrekking op: a. Dienstverlening en communicatie (12 wetten) b. Openbaarheid en transparantie (12 wetten) c. Privacy en intellectueel eigendom (6 wetten) d. Toegankelijkheid en inclusie (6 wetten) e. Informatiebeveiliging (6 wetten) f. Duurzame toegankelijkheid en informatiehuishouding op orde (10 wetten). > In 2023 zoeken wij, in gesprekken met departementen waar wetten worden ontworpen, naar een goede balans tussen noodzakelijke verplichtingen en te ver gaande regelzucht in de totstandkoming of aanpassing van informatiewetten en bijbehorende regelgeving. Met uitvoeringstoetsen en impactanalyses toetsen wij concept wet- en regelgeving op de gevolgen voor gemeenten. Waar nodig gaan we in gesprek met het kabinet over artikel 2 van de Financiëleverhoudingswet. > In 2023 vragen wij het rijk om een betere samenhang tussen de informatiewetten via een algemene informatiewet, in samenwerking met de regeringscommissaris informatiehuishouding. Wij maken een wettenkaart om gemeenten te ondersteunen bij de implementatie van die wet.

Europese informatiewetten Beleidsinzet

Gemeenten moeten ook rekening houden met nieuwe Europese ontwikkelingen, zoals beleidskaders, wetgeving, nieuwe standaarden en financieringskansen op het gebied van digitale veiligheid. In de meerjarige aanpak Digitalisering & Europa geven wij de kaders aan waaraan gemeenten in de volgende jaren moeten voldoen en/of op moeten anticiperen. Wij gaan de Europese wetten interpreteren en vertalen naar de praktijk van Nederlandse gemeenten. Op basis van het document ‘The Digital Decade in the EU’ versie 24 februari 2022, zijn 27 Europese wetten en regels in kaart gebracht met een relatie tot de informatiehuishouding van gemeenten. Deze wetten gaan over de volgende onderwerpen: a. Privacy en Databeveiliging (3 wetten) b. Cybersecurity (5 wetten)

48

5 – Informatiesamenleving

c. Data- en informatie-uitwisseling (6 wetten) d. Kunstmatige intelligentie (3 wetten) e. Elektronische identificatie (2 wetten) f. Betaaldiensten en anti-witwassen (2 wetten) g. Stedelijke luchtmobiliteit (2 wetten) h. Consumentenveiligheid en platformregulatie (4 wetten). > In 2023 leveren wij input vanuit gemeentelijke perspectief in ons gesprek met de Europese Commissie over de totstandkoming van effectieve Europese wetgeving. In tweede instantie reageren wij op de ontwerpregelingen via de departementen. Waar nodig gaan we in gesprek met de Eurocommissarissen en maken we voor gemeenten inzichtelijk wat er vanuit Europa op hen af komt.

Implementeren Wet digitale overheid (Wdo) Gezamenlijke uitvoering I Structurele diensten

We informeren gemeenten continu over de gevolgen van de inwerkingtreding van de Wet digitale overheid (Wdo). We ondersteunen doorontwikkeling van digitale dienstverlening met behulp van nieuwe mogelijkheden op het gebied van eID, identificatie en authenticatie, een federatief berichtenstelsel (FBS) en Vertegenwoordigen/Machtigen. We organiseren bijeenkomsten en geven (juridische) adviezen over de toepassing van wetten over informatiebeleid en digitale overheid. > In 2023 brengen we de volgende initiatieven samen in het kader van de implementatie van de Wet digitale overheid (Wdo): 1. eID identificatie en authenticatie 2. Federatief Berichten Stelsel (FBS) 3. Vertegenwoordigen/Machtigen.

eID identificatie en authenticatie Gezamenlijke uitvoering I Structurele diensten

De Wdo staat meerdere (private) inlogmiddelen toe voor burgers voor toegang tot online gemeentelijke dienstverlening. Gemeenten moeten deze middelen verplicht accepteren. Voor het juiste betrouwbaarheidsniveau van digitale identificatie en authenticatie moeten gemeenten de toegang tot hun digitale dienstverlening aanpassen. > In 2023 behartigen we de gemeentelijke belangen in rijksprojecten zoals eHerkenning, eIDAS en DigiD. In deze rol bewaken we de uitvoerbaarheid, inzet en kosten van initiatieven en door het rijk voorgestelde operationele oplossingen. Wij doen dit onder andere door het consulteren van de gemeentelijke achterban. Ook ondersteunen we gemeenten bij het verhogen van de betrouwbaarheidsniveaus van hun online dienstverlening en aansluiting op het eIDAS-knooppunt. Dit doen we door een transitiestrategie (samen met ketenpartners) door te vertalen (samen met gemeenten) naar een voor gemeenten uitvoerbare aanpak met draaiboeken, webinars, voorlichting en ondersteunend materiaal.

Mijnoverheid, Federatief Berichten Stelsel en Berichtenbox voor Burgers en Ondernemers Gezamenlijke uitvoering I Structurele diensten

Het Federatief Berichten Stelsel (FBS) maakt het versturen van berichten aan burgers en ondernemers eenvoudiger en efficiënter. FBS gebruikt een aantal generieke services. Aangesloten organisaties krijgen een eigen berichtenmagazijn en één centrale voorziening,

49

5 – Informatiesamenleving

de Berichtenbox voor Burgers en Ondernemers (BBO). Dit is een nieuw gedeeld centraal berichtenmagazijn van Logius. In de toekomst staan berichten in het berichtenmagazijn van de aangesloten organisatie of in BBO. Zo is geen sprake meer van dubbele opslag van berichten. Met FBS geven burgers en ondernemers zelf aan hoe de overheid hen mag benaderen. Aangesloten organisaties verzenden via FBS niet langer berichten via de MijnOverheid/ Berichtenbox, maar maken hun eigen archief toegankelijk voor burgers. Zij attenderen burgers op een nieuw bericht door het aan te melden in FBS. Het bericht wordt dan opgenomen in de berichtenlijst en burgers (of ondernemers) krijgen via de notificatieservice een melding op het door henzelf gekozen communicatiekanaal. FBS biedt direct toegang tot het bericht in het archief van de dienstaanbieder/aangesloten organisatie. > In 2023 consulteren we de gemeentelijke achterban over de doorontwikkeling van MijnOverheid, zodat inwoners op een goede manier gebruik kunnen blijven maken van de gemeentelijke online dienstverlening. We behartigen de belangen van gemeenten en bewaken in die rol de uitvoerbaarheid, inzet en kosten van initiatieven en operationele oplossingen. Daarnaast neemt Logius/BZK in 2023 het FBS in gebruik.

VNG brengt de gemeentelijke wensen in en ontwikkelt hulpmiddelen, impactbeoordelingen, communicatiemiddelen en een aansluitplan, waarmee gemeenten de migratie van MijnOverheid naar FBS op een door hen gewenste, planmatige wijze kunnen doorvoeren. Vertegenwoordigen De inwerkingtreding van de Wdo vraagt om een hoger betrouwbaarheidsniveau van de aangeboden gemeentelijke online dienstverlening. Voor een deel van de inwoners wordt inloggen daardoor moeilijker. Denk bijvoorbeeld aan mensen die digitaal minder vaardig zijn, maar ook aan wettelijke vertegenwoordigers of familieleden die de DigiD gebruiken van cliënten of familieleden om online zaken voor hen te regelen. Deze werkwijze was nooit juist, maar bestond vanwege het ontbreken van een goede vertegenwoordigings- of machtigingsvoorziening. Het is belangrijk dat de online dienstverlening toegankelijk blijft. Daarnaast verplicht de Wdo het regelen van wettelijke vertegenwoordiging of machtiging. > In 2023 behartigen we de belangen van gemeenten bij de doorontwikkeling van wettelijke vertegenwoordiging en vrijwillig machtigen van personen die gemeentelijke diensten online afnemen. Ook maken we implementatiehulpmiddelen voor gemeenten om aan te sluiten op machtigenvoorzieningen.

Single Digital Gateway (SDG) Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Single Digital Gateway is een Europese verordening waar alle gemeenten aan moeten voldoen. De eerste stap (Annex I) is dat overheden vanaf december 2022 informatie over producten en diensten moeten ontsluiten via YourEurope.eu. Hiervoor wordt (onder regie van de VNG) een centrale oplossing gebouwd voor alle gemeenten: de SDG Invoervoorziening. > In 2023 werken we eraan dat zo veel mogelijk gemeenten gebruik maken van de SDG Invoervoorziening. Ook zoeken we naar een manier om de voorziening in de toekomst beheersbaar te houden. Daarnaast onderzoeken we of en hoe de tweede stap van Single Digital Gateway (Annex II) centraal kan worden ingericht. Annex II is het bieden van toegang aan EU-burgers en bedrijven tot online procedures en het recht om overheden toestemming te geven om onderling digitaal bewijsstukken uit te wisselen.

50

5 – Informatiesamenleving

Toewerken naar een federatief datastelsel Het federatieve datastelsel is een belangrijk onderdeel van de Nederlandse datastrategie. Deze strategie is mede op initiatief van de VNG ontwikkeld en schetst hoe overheidsorganisaties beter kunnen profiteren van de kansen die data bieden bij maatschappelijke opgaven. Alleen door gebruik van data in de praktijk ontstaat waarde. Daar hoort een GDI bij die voortbouwt op basisregistraties. Een basisregistratie is een door de overheid officieel aangewezen registratie met gegevens die door alle overheidsinstellingen verplicht worden gebruikt bij de uitvoering van publiekrechtelijke taken. Daarin blijven data lokaal beheerd, maar is gebruik elders toegankelijk, legitiem en begrijpelijk gemaakt via collectieve afspraken. > In 2023 werken we de specifieke basisregistraties van gemeenten verder uit als onderdeel van de GDI, conform de principes van Common Ground: • Op basis van componenten: We gebruiken ontkoppelde componenten met afgebakende functionaliteit en gestandaardiseerde interfaces. • Open: We werken transparant en controleerbaar met duurzaam toegankelijke gegevens. • Vertrouwd: We zorgen dat informatiebeveiliging en privacy op orde zijn. • Eenmalige vastlegging: We leggen gegevens eenmalig vast en vragen op bij de bron. • Regie op gegevens: We faciliteren regie op gegevens. • Standaarden: We standaardiseren maximaal.

> In 2023 vertalen we de ontwikkeling van de GDI naar de gemeentelijke informatievoorziening, onder meer door de lessen uit Common Ground in de landelijke afspraken en standaarden te vertalen en borgen. > In 2023 verbinden we vanuit gemeentelijk perspectief met het landelijke programma Regie op gegevens. Dit werkt aan een generiek sector-overstijgend kader dat veilige, betrouwbare en gebruiksvriendelijke digitale uitwisseling van gegevens mogelijk maakt tussen overheden, private en maatschappelijke organisaties. > In 2023 richten we een ‘demand organisation’ in. Dit vraaggestuurde kenniscentrum kan op functioneel en technisch niveau gemeenten vertegenwoordigen bij initiatieven in het kader van het federatief datastelsel. Denk bijvoorbeeld aan Haal Centraal, Samenhangende Objectenregistratie (SOR), doorontwikkeling Basisregistratie Personen (BRP), Informatiemodel WOZ (IMWOZ), NLX, notificaties en het API-kennisplatform.

Samenhangende objectenregistratie (SOR) Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkeling in 2023

We ontwikkelen een aantal bestaande geobasisregistraties door, zoals Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG), Basisregistratie Grootschalige Topografie (BGT), Basisregistratie Topgrafie (BRT) en delen van de Wet waardering onroerende zaken (WOZ), tot een samenhangende objectenregistratie (SOR). Hierdoor ontstaan betere kwaliteit en gebruiksmogelijkheden, efficiëntere bijhoudingsprocessen en een flexibele informatievoorziening op basis van Common Ground. Informatie over de fysieke leefomgeving kan dan worden gebruikt voor alle maatschappelijke opgaven in het fysiek domein. We coördineren de uitwerking van inhoud, architectuur, organisatie en werkprocessen van deze geobasisregistraties, zodat gemeenten gericht worden betrokken en tegelijkertijd ontlast. Lopende gesprekken over governance en financiering leiden in 2023 tot besluitvorming over de doorontwikkeling van geo-informatie in brede zin. > In 2023 maken we financieringsafspraken met het rijk om de bekostiging te herzien van het bijhouden en gebruiken van de bestaande geobasisregistraties, om de ontwikkeling naar een SOR mogelijk te maken. Daarnaast zetten we stappen om samen met gemeenten

51

5 – Informatiesamenleving

de huidige bijhoudingsprocessen van door gemeenten beheerde geobasisregistraties efficiënter te maken. Bijvoorbeeld door voorbeelden uit te wisselen en met leveranciers te kijken waar verbeteringen in de processen mogelijk zijn. Ook sturen we op het beperken van de bijhoudingsinspanning die het rijk van gemeenten vraagt, bijvoorbeeld door te praten over eerder gemaakte afspraken en opgelegde kwaliteitseisen.

IMWOZ Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkeling in 2023

> In 2023 starten we met aanpassingen in de Basisregistratie WOZ. Wij baseren ons daarbij op het gewijzigde IMWOZ dat een volledige inhoudelijke beschrijving van de WOZadministratie geeft. IMWOZ geeft daarmee de definitie van de Basisregistratie WOZ, de specificaties van de inhoud van de Landelijke Voorziening WOZ (LV WOZ) en de specificaties van de gegevens die gemeenten en uitvoeringsorganisaties vastleggen om de WOZ goed te kunnen uitvoeren. > In 2023 realiseren we samen met gemeenten, leveranciers en de Waarderingskamer een oplossingsrichting voor het WOZ-proces en het bijbehorende nieuwe IMWOZ, conform de principes van een federatief datastelsel (als onderdeel van de GDI) en de architectuurprincipes van Common Ground. Hierdoor kunnen gemeenten een verdere kwaliteitsverbetering van de WOZ-gegevens en -registratie doorvoeren. Dit legt de basis voor de toekomstige transformatie van de bestaande ICT-architectuur in het WOZ-domein naar een architectuur die flexibeler is, en het doorvoeren van wijzigingen eenvoudig en goedkoper wordt.

Basisregistraties (inclusief geo-informatie) Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

VNG stuurt samen met vertegenwoordigers van gemeenten op de verdere ontwikkeling van het gegevenslandschap in het algemeen en de basisregistraties in het bijzonder. We voeren onder meer impactanalyses uit op voorgestelde wijzigingen, doen onderzoek naar de kosten van de bijhouding, wisselen goede voorbeelden uit voor een efficiëntere inrichting van de bijhouding, en stimuleren dat gemeenten werken aan het verbeteren van de gegevenskwaliteit, als onderdeel van kwaliteitszorg. Deze taken komen voort uit het Toekomstbeeld Stelsel van Basisregistraties (2021). > In 2023 werken we aan het herzien van de financiering van geobasisregistraties. We dragen bij aan de doorontwikkeling van het stelsel van basisregistraties. Belangrijk punt daarbij is het ontwikkelen van landelijke functies voor interoperabiliteit gericht op authenticatie, autorisatie en loggen van gebruik van gegevens. De lessen die inmiddels geleerd zijn vanuit gemeentelijke initiatieven (NLX, Haal Centraal, Notificaties, Loggen bewerkingen persoonsgegevens) zijn daarbij belangrijke input. > In 2023 ondersteunen we het Gemeentelijk Geoberaad (GGB), een netwerk van ruim 1.500 geoprofessionals die informatie over relevante gemeentelijke ontwikkelingen en ervaringen delen waardoor de zelfredzaamheid toeneemt op basis van samenwerking.

We voeren het secretariaat van dit netwerk, faciliteren een coördinatorenoverleg, beheren de kennisbank en organiseren bijeenkomsten.

52

5 – Informatiesamenleving

Modernisering BRP Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

De Basisregistratie Personen (BRP) is onderdeel van het stelsel van basisregistraties van de Nederlandse overheid waarin persoonsgegevens worden geregistreerd. De BRP bevat de gegevens van de gemeentelijke administraties en de registratie niet-Ingezetenen. Alle overheidsinstellingen en bestuursorganen (zoals de Belastingdienst) zijn verplicht voor hun taken gebruik te maken van die gegevens. Het gaat daarbij onder andere om naam, geboortedatum, geboorteplaats, verblijfplaats en familierelaties. Met deze gegevens worden bijvoorbeeld een paspoort en identiteitskaart verstrekt en de hoogte van een studietoelage berekend. > In 2023 ondersteunen we de projectgroep stelseldoelarchitectuur BRP. Het doel van de projectgroep is een architectuur opstellen, die richting geeft aan een langere-termijnbeeld op de ontwikkeling van het BRP-stelsel. Dit gaat over een flexibele, toekomstbestendige en kwalitatief goede registratie van persoonsgegevens en over het stelsel van (her)gebruik van die gegevens.

Herpositioneren Common Ground Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

De informatiekundige visie Common Ground bestaat al enkele jaren en steeds meer gemeenten hebben de intentie om gezamenlijk te werken aan het informatielandschap. Onder de noemer Common Ground vinden veel activiteiten plaats, worden uitgaven gedaan en inhoudelijke besluiten genomen. Meerdere gemeenten hebben de fundamentele keuze gemaakt om hun informatievoorziening in te gaan richten op basis van deze visie, maar daar staat tegenover dat er geen kader lijkt te zijn dat richting geeft aan dit alles. Kijkend naar de huidige, feitelijke bestuurlijke werkelijkheid van Common Ground, heeft adviesbureau PBLQ vastgesteld dat de beoogde baten en verwachte neveneffecten niet duidelijk zijn gedefinieerd. > In 2023 zetten we stappen naar een duidelijk programma met doelen behorende bij de visie Common Ground, met daaraan gekoppeld activiteiten en de mogelijkheid tot sturing van die activiteiten. Deze stappen worden nadrukkelijk gezet door gemeenten en diverse partners in de digitale overheid. Hieronder volgt een aantal van de doelen en acties. > In 2023 werken we de kaders, standaarden en uitgangspunten van Common Ground uit, in samenwerking met gemeenten, partners en leveranciers.

We betrekken hen vroegtijdig bij het uitdenken van relevante ICT-ontwikkelingen op strategisch niveau en bieden ruimte voor het ontwikkelen en zichtbaar maken van kansrijke initiatieven, vanuit de uitvoering en in de praktijk. > In 2023 brengen we de componentencatalogus in verbinding met de softwarecatalogus. Binnen Common Ground werken gemeenten en de VNG samen aan gemeentelijke informatievoorziening en maatschappelijke opgaven. Toepasbare oplossingen die vanuit een Common Ground-perspectief worden gerealiseerd, maken we zichtbaar nu zichtbaar in de componentencatalogus zodat andere partijen deze kunnen overnemen. Het aanbod van marktpartijen maken we op dit moment zichtbaar in de softwarecatalogus. Voor gemeenten is het van belang dat alle beschikbare oplossingen beter vindbaar worden en beide catalogi dus in verbinding worden gebracht. > In 2023 bieden we ondersteuning op Haven als standaard voor moderne infrastructuur voor gemeenten. Daarmee faciliteren we de herbruikbaarheid van Common Ground-applicaties en laagdrempelig hergebruik van applicaties. We zetten stappen naar landelijke standaardisatie wat de adoptie van Common Ground zal bevorderen, aangezien dit marktpartijen en partners stimuleert om op basis van de Common Ground-principes toepassingen aan te bieden.

53

5 – Informatiesamenleving

> In 2023 beproeven we op landelijk niveau de afspraken en standaarden zoals we die beogen met het NLX-stelsel. Daarmee toetsen we het werken met moderne standaarden en afspraken over data-uitwisseling binnen een overheidsbreed API-landschap in de praktijk. Door de werking hiervan in verschillende scenario’s te valideren en in standaarden vast te leggen, wordt duidelijk of en hoe deze functionaliteit gaat werken en met welke partijen dit verder kan worden vormgegeven en bestendigd. Aangezien het ‘data bij de bron’-principe niet alleen een belangrijke pijler is van Common Ground, maar ook van het overheidsbreed federatieve datastelsel, komt hiermee een landelijk gedeelde informatiekundige visie een stap dichterbij. > In 2023 werken we ook samen met gemeenten aan een community van partijen die deze vorm van integratie, gebaseerd op de opensource referentie-implementatie van NLX, in productie willen nemen. Gezamenlijk zetten zij met hulp van marktpartijen de stap om deze herbruikbare Common Ground-bouwstenen in te zetten, te beheren en verder te ontwikkelen. Bovenstaande acties zijn duidelijke stappen in het ondersteunen en faciliteren van de fundamentele keuze van veel gemeenten om hun informatievoorziening in te richten conform de visie Common Ground. Het inrichten van het ecosysteem van betrokken partijen en de bijbehorende rolverdeling heeft in 2023 prioriteit.

VNG neemt de regie rond standaardisatie en borging van afspraken, standaarden en gemeentelijke wensen bij landelijke partners en marktpartijen. Gemeenten nemen de regie om de eigen informatievoorziening te transformeren.

Werken op basis van informatiearchitectuur Architectuur is een middel om beleidsmatig geformuleerde doelstellingen van een organisatie te verwezenlijken. Werken onder architectuur gaat dan over het vertalen van doelstellingen bij maatschappelijke vraagstukken naar de inrichtingskeuzes van een organisatie, haar processen en informatievoorziening. Werken onder architectuur beschrijft de belangrijkste keuzes die een organisatie moet maken om te sturen op een werkende informatievoorziening die past binnen een overzichtelijk, beheersbaar en toekomstbestendig informatielandschap.

Werken onder architectuur Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

> In 2023 gaan we binnen de VNG zelf als organisatie werken onder architectuur, zodat bij projecten en programma’s wordt gewerkt aan informatievoorziening die past bij de gekozen richting. Het nut voor een bestuurder, manager en of medewerker zit niet direct in die architectuur zelf, maar in het resultaat dat mede door het werken onder architectuur wordt bereikt: meer samenhang en werkbare oplossingen. In dit kader werken we aan een aantal onderdelen die werken onder architectuur mogelijk maken: a) Architectuurfunctie > In 2023 richten we een architectuurfunctie in dat de architectuurvisie, uitgangspunten en werkprocessen van de organisatie ontwikkelt, onderhoudt en bewaakt door voorgenomen veranderingen aan die visie te toetsen. Deze functie biedt zo hulp aan programma’s en projecten bij het geven van richting aan de te ontwikkelen informatievoorziening, en aan het management bij de besluitvorming rond programma’s en projecten. b) Architectuurproces > In 2023 richten we de processen in waarmee we de werking van de architectuurfunctie in relatie tot de besluitvorming VNG-breed en het proces Weten-Proberen-Maken-Beheren borgen. Samen met het in te richten portfolioproces bieden we een basis voor de twee belangrijke keuzes: doen we de goede dingen en doen we die goed.

54

5 – Informatiesamenleving

c) Architectuurmethoden en -technieken (Enterprise-)architectuur is inmiddels een zelfstandig vakgebied met eigen methoden en technieken voor werken onder architectuur en werken aan architectuur. Denk hierbij aan TOGAF en ArchiMate, twee veelgebruikte open methoden binnen de Nederlandse overheid. d) Architectuurinhoud De gemeentelijke model-architectuur (GEMMA) wordt bij gemeenten ingezet als een middel om de informatievoorziening in te richten. Onderdelen daarvan kunnen ook gehanteerd worden om op strategisch, tactisch en operationeel niveau keuzes te maken bij projecten of programma’s van de VNG. In de praktijk vervult de GEMMA die rol nu vaak nog niet voldoende. De GEMMA bevat ook nog geen beschrijving op strategisch niveau van wat er moet gebeuren en waarom dat van belang is, met als scope de gehele collectieve gemeentelijke informatievoorziening. > In 2023 vullen we de GEMMA verder aan met de uitgangspunten van de visie Common Ground. We vertalen deze ook naar richtinggevende principes die als kader dienen voor het handelen van de VNG bij projecten en programma’s of belangenbehartiging rond de ontwikkeling van de GDI of keteninformatiesering.

API-standaarden Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

API’s (application programming interfaces) zijn eenvoudig te implementeren en zorgen voor een betere gegevensuitwisseling tussen systemen. Bij gemeenten vormen ze een belangrijk onderdeel van de basis voor de realisatie van de informatiekundige visie Common Ground. De huidige vorm van data-uitwisseling en familie van standaarden (standaard uitwisselingformaat StUF en het veelvuldig maken van kopieën van basisgegevens) worden vervangen door moderne API-standaarden en het principe van data bij de bron. Aangezien gemeenten gebruikmaken van zowel oude StUF-koppelvlakken als nieuwe API-standaarden, is het van belang om de overgang te faciliteren van oude naar nieuwe standaarden. > In 2023 stellen we op basis van de afgelopen jaren opgedane ervaring richtlijnen en voorwaarden op die bepalen hoe we API-standaarden ontwerpen, ontwikkelen, financieren en beheren. Belangrijk daarbij is de vraag van welke (gemeentelijke) API-standaarden de VNG is. Daarnaast kijken we of, en zo ja hoe, de VNG de implementatie van API-standaarden door gemeenten moet bevorderen of zelfs afdwingen. API-standaarden die de VNG op dit moment ontwikkelt of beheert, worden aan deze richtlijnen en voorwaarden getoetst. Via werkgroepen van de NL API-strategie dragen we ten slotte bij aan de ontwikkeling van landelijke kaders voor API-standaarden.

> In 2023 geven we nadere invulling aan de architectuur van de samenwerking, waarbij gemeenten via gremia zoals het CIO-Beraad structureel meepraten over de koers van ICTgerelateerde onderwerpen binnen de GGU. > In 2023 richten we een community in met gemeenten, leveranciers en betrokken partijen om de creatie van API-standaarden te stimuleren. > In 2023 maken we inzichtelijk welke standaarden (ook API’s) al beschikbaar zijn en in hoeverre die voldoen aan de principes van Common Ground. Ook maken we een roadmap voor het uitfaseren van de StUF-standaarden die door VNG Realisatie worden beheerd. Deze geeft leveranciers meer duidelijkheid over de periode waarbinnen ondersteuning voor deze standaarden verwacht kan worden, en maakt de duur van de extra beheerlasten inzichtelijk die de overgang van StUF- naar moderne (API-)standaarden met zich meebrengt.

55

5 – Informatiesamenleving

Regie op beheer API’s Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

Gemeenten gebruiken basisgegevens voor de uitvoering van hun taken. Vaak komen die gegevens uit kopieën van (delen van) basisregistraties. Gegevens in kopieën kunnen verouderd zijn. Daardoor kunnen fouten ontstaan, en het aansluiten op deze kopieën is duur en ingewikkeld. De doelstelling van Haal Centraal is basisgegevens rechtstreeks te bevragen bij de (lokale) bron. Dat is beter, sneller en biedt gemeenten de mogelijkheid om kosten te verminderen. In 2022 ontwikkelden we de Haal Centraal-API’s en zorgden dat deze beschikbaar waren zodat alle gemeenten hierop aansluiten. > In 2023 voeren we (vanuit een in te richten ‘demand organisation’) regie op het realiseren van API-standaarden en uitwisseling van gegevens via API’s bij partners in de digitale overheid. Naast het ophalen en vertalen van gemeentelijke functionele vragen naar API-specificaties, gaat het dan ook om het borgen van bestuurlijke randvoorwaarden zoals financiering, wetgeving en governance. De resultaten van het succesvolle innovatieprogramma Haal Centraal brengen we ook onder in eerdergenoemde organisatie.

Common Ground verwerken in de GEMMA Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

De Gemeentelijke model-architectuur (GEMMA) is de landelijke referentiearchitectuur voor gemeenten. GEMMA helpt gemeenten en leveranciers om de gemeentelijke informatievoorziening te standaardiseren, geeft antwoord op de belangrijkste architectuurvraagstukken, en is een middel om qua informatievoorziening overzicht te creëren, opdat bestuur en management alle ontwikkelingen in samenhang kunnen aansturen. GEMMA wordt continu geactualiseerd op basis van nieuwe ontwikkelingen ten aanzien van het gegevenslandschap, en ondersteunt de transitie richting de informatiekundige visie Common Ground. Werken onder architectuur vereist een architectuur die aansluit bij de doelen van de organisatie(s) die zo’n architectuur opstellen. Voor zowel de VNG als gemeenten is een belangrijk doel dat de informatievoorziening aansluit bij de Informatiekundige visie Common Ground. > In 2023 illustreren we in de GEMMA met kaders, patronen en modellen hoe relevante vraagstukken kunnen worden opgelost op een wijze die aansluit bij de uitgangspunten van de visie Common Ground. Hiermee ondersteunen we het werken volgens deze visie door zowel gemeenten als leveranciers. > In 2023 voeren we een waarderingsonderzoek uit over de GEMMA-architectuur. Op basis van de uitkomsten voeren we verbeteringen door. Denk hierbij aan betere communicatie over architectuur en het toegankelijker maken van de GEMMA.

Samenwerking Markt en Overheid Gemeenten zijn voor de uitvoering van hun wettelijke taken volledig afhankelijk van software die eigendom is van private partijen. Een van de kerndoelen van de GGU is om als gemeenten met één stem te spreken met de markt. Beoogd resultaat is dat publieke en private leveranciers hun productportfolio inrichten en investeringskeuzes maken op basis van collectieve gemeentelijke kaders, principes en prioriteiten. Deze worden formeel vastgesteld door de governance van de GGU. > In 2023 continueren we onze inzet op het gebied van collectief strategisch leveranciersmanagement en publiek-privaat relatiemanagement. Het is ons streven om op basis van heldere governance samen te werken met de markt en gemeenten te vertegenwoordigen bij het strategisch leveranciersmanagement van het rijk. Dit is gericht op de contracten met Microsoft, Oracle, Google, en andere grote technologiebedrijven.

56

5 – Informatiesamenleving

Het College van Dienstverleningszaken vervult een centrale regiefunctie om gemeenten te verenigen en de regie op marktpartijen te versterken. Ook voert het periodiek domeinoverleg met gebruikersorganisaties, koepelorganisaties, ketenpartners, de VNG-commissie Bestuur en Veiligheid, de Taskforce Samen Organiseren, CIO’s en marktpartijen. > In 2023 ontwikkelen we GGU sourcingskaders waaruit blijkt hoe we willen samenwerken met de eigenaren van software, voorzieningen en gegevens en welke verandering we daarin willen bewerkstelligen. In een GGU-sourcingstrategie werken we uit hoe we dat gaan toen. Ook maken we een GGU-inkoopagenda voor gemeenten.

Softwarecatalogus (SWC) Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

De Softwarecatalogus (SWC) is het online informatiesysteem waarin gemeenten aangeven welke pakketten, die zij gebruiken, zijn gekoppeld aan de referentiecomponenten uit de GEMMA. Ook staat hierin het softwareaanbod voor gemeenten en gemeentelijke samenwerkingsverbanden en de functies en standaarden die een softwarepakket ondersteunen. > In 2023 continueren we het beheer van de SWC. In samenwerking met een alliantie van medeoverheden werken we aan de technische modernisering en doorontwikkeling van de SWC, zodat deze van toegevoegde waarde blijft voor gemeenten.

Gemeentelijke inkoopvoorwaarden bij IT (GIBIT) Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

GIBIT (Gemeentelijke inkoopvoorwaarden bij IT)-toolbox is een verzameling hulpmiddelen voor standaardisatie van de inkoop van ICT-diensten en -producten. De GIBIT-toolbox bevat onder meer voorwaarden, toelichtingen, kwaliteitsnormen, een overeenkomstengenerator, een stappenplan aansprakelijkheid, en een checklist schadebepaling. Deze hulpmiddelen ondersteunen en professionaliseren de gezamenlijke inkoop van ICT-diensten en producten, waardoor gemeenten een betere prijs-kwaliteitverhouding krijgen. > In 2023 gaan we de GIBIT-toolbox met de bijgestelde voorwaarden ‘pas toe leg uit’ en hulpmiddelen nadrukkelijker implementeren bij gemeenten en hun leveranciers. Dit doen we in relatie tot de opgave ‘beter aanbesteden’ en ter versterking van het opdrachtgeverschap en de regierol van gemeenten op de ICT.

Implementatieondersteuning Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

> In 2023 maken we een doorstart van (interne) Implementatieondersteuning met een inventarisatie en een kennisnetwerk van betrokkenen binnen het kenniscentrum Markt en Overheid. > In 2023 evalueren we deze werkwijze op effectiviteit, rendement/doelmatigheid en toegevoegde waarde voor de verschillende maatschappelijke opgaven, programma’s en projecten.

57

5 – Informatiesamenleving

Groeipact Common Ground Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Om de visie van Common Ground te verwerkelijken trekken gemeenten, ketenpartners en leveranciers samen op. In het Groeipact zijn afspraken over de samenwerking geconcretiseerd zodat markt en overheid de samenwerking kunnen vormgeven. > In 2023 faciliteren we de samenwerking tussen markt en overheid voor partijen die het Groeipact Common Ground hebben ondertekend.