24RV050 Bijlage 1 Beleidskader Gezondheid, Sport en Bewegen 2024-2027
Tekst van het document
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
Inhoudsopgave Samenvatting
3 Visie 4 Speerpunten
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
Bewegen naar een gezonder leven in Zeist Gelijke kansen op een goede gezondheid B E L E I D S K A D E R G E ZO N D H E I D, S P O R T E N B E W E G E N 2 0 2 4 - 2 0 2 7 Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
1
Voorwoord
Met trots leggen we u het nieuwe, integrale beleidskader gezond heid, sport en bewegen voor! Sport en gezondheid zijn hierin onlosmakelijk met elkaar verbonden. De afgelopen jaren hebben we een beweging in gang gezet, waarin we steeds meer met partners gewerkt hebben aan een gezonde leefstijl en een inclusieve omgeving waarin onze inwoners worden gefaciliteerd en uitgedaagd om te bewegen. Dit heeft geleid tot een breed gedragen Sport- en Preventieakkoord (2022), met een gezamenlijke aanpak voor sport, bewegen en gezondheid. Zeist is één van de eerste gemeenten in Nederland met een integraal akkoord. We zetten deze lijn door met een integraal beleidskader gezondheid, sport en bewegen. Iedereen wil graag lang gezond en gelukkig leven. En daarbij is voorkomen beter dan genezen. Daarom zetten we als het om gezondheid gaat steeds meer in op preventie. Een gezonde leefstijl is hierbij de sleutel. We geloven in de kracht van sport en bewegen als
Beleidskader Financiële bestaanszekerheid 2024-2027
verschillen. Daarom leggen we in dit beleidskader een link met het nieuwe bestaanszekerheidsbeleid. Vanuit een brede visie op gezondheid, sport en bewegen willen we zorgen dat iedereen kan meedoen in de samenleving. Hierbij beseffen we dat je goed voelen om meer draait dan alleen de lichamelijke gezondheid. Het welzijn van onze inwoners – in de breedste zin van het woord – staat voorop. Met dit beleidskader kijken we uit naar een versterkte samenwerking met onze professionele partners en alle sportaanbieders en sport verenigingen die onze gemeente rijk is. De sportclubs in onze gemeente zijn stuk voor stuk belangrijke plekken. Zij vormen hechte gemeenschapen waar talloze vrijwilligers van onschatbare waarde zijn. Dankzij hun inzet kunnen nieuwe verbindingen en doelgroepen worden bereikt. Van mensen die in hun vrije tijd de sportclub helpen organiseren,
middel om gezondheid te bevorderen. En we willen elke inwoner de mogelijkheid geven hieraan mee te doen. Helaas kennen we in onze gemeente nog altijd grote gezondheidsverschillen tussen inwoners in de verschillende wijken. De coronacrisis heeft deze verschillen verder blootgelegd, en in sommige gevallen vergroot. We beseffen ons dat niet iedereen in Nederland een gelijke kans heeft op een leven in goede gezondheid. Dit is de reden waarom we in Zeist inzetten op een goede gezondheid voor ál onze inwoners.
tot degenen die jong en oud letterlijk in beweging brengen. We hebben elkaar nodig om onze samenleving sterker en gezonder te maken. Daarom zoeken we de samenwerking op met, én spreken we onze dank uit aan alle organisaties en vrijwilligers die zich inzetten voor de gezondheid van onze inwoners. We zien steeds meer initiatieven opbloeien en willen dit actief aanmoedigen. Zodat straks iedereen in Zeist, van jong tot oud, in beweging komt en blijft en kan werken aan een gezonde leefstijl.
We zijn ervan overtuigd dat sport en bewegen belangrijke middelen zijn is om te werken aan je gezondheid. Het verbindt mensen, en zorgt voor laagdrempelige plekken waar iedereen welkom is. We besteden extra aandacht aan het verkleinen van gezondheids
Namens het college van burgemeester en wethouders,
2
Angèle Welting Wethouder gezondheidszorg, sport en bewegen
Samenvatting
bewustwording, verbinden organisaties en inwoners, en faciliteren het gezondheid- en sportlandschap in Zeist. We doen dit vanuit nabijheid, dicht bij de organisaties en inwoners. Vanwege het integrale karakter van gezondheid, sport en bewegen zullen we een sterke interne positie innemen en actief samenwerken met andere beleidsterreinen.
Een goede gezondheid vormt de basis voor een goed leven. Dit betekent dat je je fysiek en mentaal fit voelt, kunt deelnemen aan sociale activiteiten, dagelijks beweegt en het gevoel hebt van betekenis te zijn. Wij benaderen gezondheid vanuit een breder perspectief dan alleen fysieke gezondheid, waarbij factoren zoals bewustzijn en het vermogen om de eigen leefstijl positief te veranderen, cruciaal zijn. Soms zijn er echter andere factoren die het werken aan gezondheid bemoeilijken. Wij streven ernaar alle inwoners de mogelijkheid te bieden om gezond te leven, te sporten en te bewegen, ongeacht hun achtergrond, afkomst, woonwijk of inkomen.
Om dit te bereiken, zetten we de komende jaren in op de volgende speerpunten: 1 Gezonde leefstijl: Vergroten van het bewustzijn en stimuleren van een gezonde leefstijl voor alle inwoners, ongeacht achtergrond, afkomst, woonwijk of inkomen.
Gezondheid is belangrijker dan ooit. De crises van de afgelopen jaren hebben de gezondheidsverschillen verder blootgelegd en soms vergroot. We zien dat niet iedereen in Nederland gelijke kansen heeft op een leven in
2 Gezonde leefomgeving: Ontwikkelen van een omgeving die
goede gezondheid. Wij streven naar gelijke kansen voor alle inwoners van Zeist, om zo de gezondheidsverschillen te verkleinen. Dit betekent gelijke kansen om gezond op te groeien, te wonen in een gezonde leefomgeving en vitaal ouder te worden. Wij geloven dat sport en bewegen belangrijke middelen zijn om dit te realiseren.
uitnodigt tot sporten, bewegen, spelen, ontmoeten en gezond leven. Stimuleren van gezond gedrag en gelijke kansen op gezondheid via een wijkgerichte aanpak. 3 K ansrijk opgroeien: Gelijke kansen voor kinderen en jongeren om gezond op te groeien, te sporten en te bewegen.
Gedragsverandering en werken aan gelijke kansen vraagt om bewustwording van een goede gezondheid en een gezamenlijke aanpak op de lange termijn. We onderzoeken samen met onze partners wat we als gemeente kunnen doen om de gezondheid van inwoners positief te beïnvloeden.
4 Gezond ouder worden: Ouderen voelen zich zo lang mogelijk vitaal en mentaal fit. 5 V erkleinen van sociaaleconomische gezondheidsverschillen: Creëren van gelijke kansen door het verkleinen van financiële drempels om te sporten, bewegen en gezond te leven. Ongelijke investeringen voor gelijke kansen op een goede gezondheid is hierbij het uitgangspunt.
Investeringen in preventie worden pas na jaren zichtbaar. Daarom adresseren we gezondheid, sport en bewegen integraal en binnen dit beleidskader. Dit vraagt ook iets van onze rol als gemeente. Wij geven richting, werken aan Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
3
6 Toekomstbestendige sportinfrastructuur: Werken aan een sterke fysieke en sociale sportinfrastructuur.
Proces Om tot dit beleidskader te komen hebben we het onderstaande proces doorlopen. In de volgende fase, na de vaststelling van dit beleidskader, gaan we met onze maatschappelijke partners aan de slag met het uitvoeringsprogramma.
7 Sportstimulering en clubondersteuning: Erkennen en vergroten van de maatschappelijke waarde door gerichtere ondersteuning aan onze sportclubs.
Evaluatie oude beleid Door middel van de evaluatie hebben we bekeken hoe goed het vorige plan heeft gewerkt en of er dingen beter kunnen. Hiervoor hebben we op verschillende manieren data verzameld en deze geanalyseerd. Centraal bij de evaluatie stonden de vragen:
Beleidskader Dit beleidskader is als een route beschrijving voor het maken en uitvoeren van regels en plannen en welke keuzes we maken.
Het uitvoeringsplan wordt een gedetailleerd document. Het geeft aan hoe het beleid uitgevoerd gaat worden.
Het vertelt ons waarom we iets doen, wat we willen bereiken en wat we daarvoor nodig hebben.
Het bevat concrete acties, wie gaat wat oppakken en wanneer. Kortom; een uitvoeringsplan helpt ons om een plan in actie om te zetten en zo doelen te bereiken.
ʜ Hoe ziet de uitvoering van het huidige beleid en wat willen behouden? ʜ Wat willen we verbeteren en wat willen we anders doen?
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
Uitvoeringsplan
4
Evaluatie Om onze toekomstplannen vorm te geven, hebben we het vorige beleid op het gebied van gezondheid, sport en bewegen geëvalueerd. Deze evaluatie bestond uit documentanalyse, onderzoek onder inwoners en partners, en analyse van (landelijke) ontwikkelingen en cijfers. We hebben input verzameld via vragenlijsten en interviews met inwoners en samenwerkingspartners. Daarnaast zijn maatschappelijke partners, de Raad en de Adviesraad Sociaal Domein gevraagd om input te geven. Dit heeft geleid tot een aantal beleidskeuzes die in dit beleidskader terugkomen. Onderstaand schema geeft aan waar we mee doorgaan, wat de verbeterpunten zijn en wat de nieuwe onderdelen in dit kader zijn. Met dit beleid zetten we in op een beweging naar een gezonde en actieve toekomst voor alle inwoners van Zeist.
Wat gaat er goed en zetten we voort J uiste thema’s: We werken aan de juiste thema’s met veel aandacht voor preventie en aansluiting op landelijke ontwikkelingen zoals het Gezond en Actief Leven Akkoord, Sportakkoord II en de thema’s uit de brede SPUK-regeling (specifieke uitkering). Divers aanbod: Er is een breed en divers aanbod op het gebied van gezondheid, sport en bewegen. Dit blijven we faciliteren en willen we verder versterken, onder andere door verbindingen te leggen tussen initiatieven en samenwerking verder te stimuleren. S amenwerking: Het Sport- en Preventieakkoord en de JOGG-aanpak zorgen voor goede onderlinge samenwerking tussen partners binnen gezondheid, preventie, sport en bewegen. Tevreden inwoners: Inwoners zijn tevreden over de aangeboden activiteiten en interventies. O ndersteuning sportclubs: Het ondersteunen van sportclubs op maat en op specifieke maatschappelijk relevante thema’s, zoals gezonde sportkantines en rookvrije accommodaties. A ctiveren doelgroepen: Het activeren van specifieke doelgroepen voor sport en bewegen ten behoeve van een gezonde(re) leefstijl, waaronder initiatieven zoals het Jeugdfonds Sport en Cultuur, gezondheidsmarkten en watertappunten.
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
5
Verbeterpunten B ereik van interventies verhogen: Inzetten op het betrekken en bereiken van specifieke doelgroepen, zoals ouderen, (eenzame) jongeren en jongvolwassenen. S amenwerking verbeteren: Samenwerking vraagt om een sterke netwerkstructuur die helpt om de vele verschillende initiatieven, activiteiten en organisaties aan elkaar te verbinden. Hier dient de gemeente nadrukkelijker een rol te pakken. O ntwikkeling openbare ruimte: Meer aandacht voor de ontwikkeling van sport-, beweeg- en speelruimte in de openbare ruimte. G emeentelijke organisatie verbeteren: Betere gemeentelijke organisatie van sport- en beweegbeleid met eenduidige sturing op samenwerking tussen verschillende afdelingen. S portplatform ontwikkeling: Het faciliteren van de ontwikkeling van een sport platform voor en door de sport, met duidelijke formele afspraken over de inzet. O ptimalisatie samenwerking sportfaciliteiten: Nauwere samenwerking tussen Sportief Zeist, exploitanten van sportaccommodaties en sportverenigingen, zodat gebruikers en buurtsportcoaches meer gebruik kunnen maken van de beschikbare sportfaciliteiten.
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
6
Nieuwe onderdelen in dit kader zijn Integrale werkwijze: Sterkere focus op een integrale werkwijze, zowel op beleidsniveau als op uitvoeringsniveau. Hierbij agenderen we sport en gezondheid integraal bij beleidsontwikkelingen, van sport en gezondheid integraal bij beleidsontwikkelingen, van bestaanszekerheid tot jeugd, van zorg tot onderwijs, van ruimtelijke ordening tot veiligheid en van cultuur tot recreatie. V ersterkte regierol gemeente: De regierol van de gemeente wordt versterkt. We versterken bestaande lokale en regionale netwerkstructuren en samenwerkingen op het gebied van gezondheid en sport, onder andere door de inzet van een coördinator. W ijkgerichte aanpakken: Verdere inzet op wijkgerichte aanpakken om gezondheidsverschillen te verkleinen. We starten een verkenning naar een wijkaanpak voor Zeist West. Nieuwe thema’s: Inzetten op nieuwe thema’s zoals valpreventie onder ouderen, een aanpak voor kinderen met overgewicht, een gezamenlijke aanpak vanuit de Zuid Oost Utrecht gemeenten omtrent alcohol- en middelengebruik, en verdere samenwerking met het ruimtelijk domein.
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
D oelgroepgerichte aanpak: Een wijkgerichte en doelgroep gerichte aanpak van sport- en beweegstimulering. C entraal punt clubondersteuning: Het ontwikkelen van een centraal georganiseerd punt voor clubondersteuning. A fwegingskader sportinfrastructuur: We gaan een afwegings kader voor ruimtelijke opgaven en investeringen in de lokale sportinfrastructuur maken. F unctiemenging en open sportparken: We streven naar functie menging en open sportparken en onderzoeken de voorwaarden waaronder we gaan werken. N ormeren en handhaven accommodaties: Het normeren en handhaven van de kwaliteit van accommodaties en het actualiseren van beleidsregels voor de binnensport accommodaties. V erduurzamen verenigingen: Het ondersteunen van sport- en scoutingverenigingen bij het verduurzamen.
7
Inhoud
Leeswijzer
9
4. Speerpunten
27
1. Aanleiding en beleidscontext
10
4.1 Gezonde leefstijl
28
1.1 Afbakening
11
4.2 Gezonde leefomgeving
32
1.2 Relatie met andere beleidsthema’s
12
4.3 Gezond opgroeien
36
1.3 Proces
14
4.4 Gezond ouder worden
38
15
4.5 Verkleinen sociaaleconomische
2.1 Gezondheid
16
gezondheidsverschillen
2.2 Sport en bewegen
18
4.6 Toekomstbestendige sportinfrastructuur 42
2. Cijfers en ontwikkelingen
3. Visie
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
22
40
4.7 Sportstimulering en clubondersteuning 46
3.1 Positieve gezondheid
24
5. Wat hebben we hiervoor nodig?
49
3.2 Sport en bewegen in dagelijks leven
24
6. Financiën
51
3.3 Ongelijk investeren
25
7. Monitoring en evaluatie
58
3.4 Samen werken aan sport en gezondheid
26
Bijlage 1
61
Overige bijlagen (PDF bestanden)
69
8
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
Leeswijzer Er wordt allereerst een omschrijving gegeven van de relatie met andere beleidsthema’s, landelijke ontwikkelingen en het uitgevoerde proces. Vervolgens volgt een toelichting op de cijfers en ontwikkelingen met betrekking tot gezondheid, sport en bewegen voor Zeist. We lichten onze ambitie en visie voor de komende jaren toe, waarna de concrete speer punten voor de komende periode volgen. De speerpunten worden verder uitgewerkt in een uitvoeringsplan, welke in 2024 volgt. Dit uitvoeringsplan wordt samen met uitvoeringspartners opgesteld. Verder staan we stil bij de benodigde organisatiestructuur, monitoring en evaluatie en financiën. In de bijlagen kunt u meer vinden over de Wet publieke gezondheid en de wettelijke taken van de GGD, financiën, de indicatoren en de uitgevoerde evaluaties, inclusief een overzicht van cijfers.
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
9
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
Inhoudsopgave Samenvatting
1
3 Visie 4 Speerpunten
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
Intro
Aanleiding en beleidscontext
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
1.1 Afbakening 1.2 Relatie met andere beleidsthema’s 1.3 Proces
10
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
1. Aanleiding en beleidscontext Een goede gezondheid biedt de basis voor een goed leven, waarbij inwoners mee kunnen doen in onze samenleving. Door de coronacrisis realiseren we ons nog meer hoe belangrijk gezondheid is, en dat je bij een goede gezondheid weerbaarder bent om om te gaan met tegenslagen en crisissen. Als gemeente hebben wij een belangrijke rol in het beschermen en bevorderen van de gezondheid van onze inwoners. Dit is vastgelegd in de Wet publieke gezondheid. Een groot gedeelte van de taken uit de Wet publieke gezondheid voert de GGD regio Utrecht (GGDrU) uit. In de bijlage vindt u hiervan een overzicht. In deze wet is ook vastgelegd dat eenmaal in de vier jaar een gemeentelijk gezondheidsbeleid wordt opgesteld. Dat doen we middels dit beleidskader, waarin de ambitie, visie en de speerpunten voor de periode 2024 – 2027 benoemd zijn.
1.1 Afbakening Voor het eerst in Zeist is dit een integraal beleidskader sport, bewegen en gezondheid. In Zeist wordt er al nauw samengewerkt op het gebied van sport en gezondheid. Sporten en bewegen dragen bij aan een gezonde leefstijl, zowel fysiek als mentaal. In 2022 hebben we samen met meer dan 40 partners het Sport- en Preventieakkoord Zeist opgesteld, waarin gezamenlijke doelstellingen op het gebied van sport en gezondheid benoemd zijn. Gedragsverandering en werken aan gezonde en sportieve kansen voor iedereen vraagt namelijk om een aanpak voor langere tijd, die verder ligt dan 2027. Temeer omdat investeringen in preventie pas na jaren
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
van gezamenlijke inspanningen zichtbaar kunnen zijn. Daarnaast betekent het dat we sport en gezondheid integraal (en waar mogelijk in dit beleidskader geïntegreerd) adresseren. Dit brengt met zich mee dat sportbeleid in dit beleidskader nadrukkelijk betrekking heeft op het inzetten van sport als middel voor het verzilveren van haar maatschappelijke waarde.
11
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
1.2 Relatie met andere beleidsthema’s
Denk daarbij aan de gezondheidswaarde van sport, de pedagogische en sociale waarden. Die sluiten goed aan bij het Sport- en Preventieakkoord Zeist, maar ook bij de landelijke beleidsontwikkelingen op het gebied van sport, gezondheid en het sociaal domein.
Dit integrale beleidskader sport, bewegen en gezondheid hangt nauw samen met andere beleidskaders en ontwikkelingen. Zo is er een sterke verbinding met het nieuwe beleidskader bestaanszekerheid. In het proces om te komen tot zowel dit kader als het bestaanszekerheidsbeleid is samen opgetrokken en er zijn veel verwijzingen in dit beleidskader naar het nieuwe bestaanszekerheidsbeleid en vice versa, gezien de raakvlakken en verbanden tussen de thema’s. Er zijn gezamenlijk speerpunten omtrent het verkleinen van gezondheidsverschillen opgesteld. Deze speerpunten komen in beide beleidskaders naar voren.
Wij realiseren ons dat het sporten zelf ook een doel op zich is. Sport beoefen je allereerst “voor het spelletje”, “omdat het gewoon leuk is” of “om te presteren”. Sport als doel, met een goede basisinfrastructuur kun je ook niet helemaal los zien van sport als middel. Onze focus ligt in dit kader bovenal op sport als middel. Voor sport als doel is aanvullend beleid nodig, dat we voorlopig voor het grootste deel op dit beleidskader willen laten volgen. Waar nodig stippen wij de basisinfrastructuur voor sport wel aan. We realiseren ons dat we onze partners nodig hebben om te werken aan onze ambitie. We kunnen dit niet alleen. De speerpunten die in dit beleids-
Zoals in de inleiding al genoemd, bouwt dit plan daarnaast verder voort op de ambities uit het Sport- en Preventieakkoord Zeist. Het akkoord is van ‘buiten naar binnen’ ontstaan, samen met partners en kan gezien worden
kader gekozen zijn, zijn daarom mede gebaseerd op input van partners om zo te komen tot een breed gedragen kader. Daarnaast zijn de speerpunten gebaseerd op een evaluatie van de vorige plannen (Gezondheidsbeleid en Sportvisie) en thema’s vanuit ons Sport- en Preventieakkoord Zeist, de landelijke nota gezondheid, het landelijke preventieakkoord, het landelijk Sportakkoord II en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Met dit beleidskader leggen we de basis om de komende jaren te werken aan positieve gezondheid.
als een uitvoeringsagenda. Dit nieuwe beleid legt het fundament voor de komende jaren, waarin wij als gemeente onze visie voor de komende jaren vastleggen en de lijn uit het akkoord vasthouden. In het kader van het landelijk Sportakkoord II en de brede SPUK-regeling (zie verder: GALA, Sportakkoord II) hebben wij in het voorjaar van 2023 het gemeentelijke sport- en preventieakkoord herijkt. De resultaten hiervan hebben wij geïntegreerd in dit beleid, waarmee wij laten zien dat wij op lokaal niveau al deze zaken in hun actuele onderlinge samenhang behandelen.
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
12
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
Het speerpunt gezonde leefomgeving uit dit beleidskader gaat ook over de fysieke leefomgeving. We sluiten aan bij de Eerste Zeister Omgevingsvisie 2022 – 2025 en bij het nieuwe speelbeleidskader, waarin spelen en bewegen in de openbare ruimte een belangrijk onderdeel zijn. Verder gaat dit beleidskader in op de opgaven in het coalitieakkoord Samen bouwen aan een mooi en duurzaam Zeist 2022 – 2026, en sluit het aan op het masterplan buitensport en de routekaart binnensport. Landelijk zijn er ook ontwikkelingen op het gebied van sport en gezondheid. Zoals genoemd zijn er landelijke sport- en preventieakkoorden. Daarnaast zetten gemeenten, GGD’en, zorgverzekeraars en het ministerie van VWS gezamenlijk in op een gezond en actief leven met een stevige sociale basis middels het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Integraal Zorg Akkoord (IZA). De uitwerking van het GALA, de Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC, oftewel de buurtsportcoachregeling) en de herijking van het Sportakkoord II vinden plaats in de brede SPUK regeling sport, gezondheid, cultuur en sociale basis. Dit is een subsidieregeling van het Ministerie van VWS waarin vijftien voorheen afzonderlijke regelingen gecoördineerd met bestuurlijke afspraken samenkomen. In september 2023 is het lokale plan van aanpak van de Gemeente Zeist ‘Samen Gezonder in Zeist’ behorende bij deze SPUK-regeling vastgesteld.
In dit beleids kader worden de resultaten en acties, die in het plan van aanpak van de brede SPUK benoemd zijn, geborgd.
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
13
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
1.3 Proces Om goed te kunnen evalueren en de juiste input op te halen, is een breed participatieproces doorlopen. Dit draagt tevens bij aan draagvlak voor de nieuwe kaders. Allereerst is er een evaluatie van de huidige plannen uitgevoerd middels beschrijvende documentanalyses. Daarnaast heeft GGD regio Utrecht (GGDrU) interviews afgenomen met stakeholders die actief zijn op het gebied van gezondheid. Verder zijn er interviews afgenomen met stakeholders op het gebied van sport. De interviews bestonden uit een terugblik op de afgelopen periode en daarnaast is input opgehaald voor de komende periode. Om niet alleen stakeholders te bevragen, maar ook inwoners, heeft GGDrU een panelonderzoek uitgevoerd. 799 inwoners uit Zeist hebben deelgenomen aan het onderzoek. Om zicht te krijgen op signalen en behoeften van inwoners met een beperkt budget omtrent gezondheid, sporten en bewegen heeft adviesbureau K2 een onderzoek onder inwoners uitgevoerd. Dit onderzoek bestond uit straatinterviews en interviews met inwoners. Al deze input heeft geleid tot contouren voor het nieuwe beleid, welke in het najaar van 2023 verder uitgewerkt zijn met de betrokken stakeholders. Daarnaast hebben de Gemeenteraad en de Adviesraad Sociaal Domein meegedacht en geadviseerd.
En in november 2023 heeft een bijeenkomst plaatsgevonden met zo’n twintig externe partners, waarin zij de mogelijkheid kregen om voorstellen te doen aan de gemeente Zeist. Voor een uitgebreide omschrijving van de evaluatie en de resultaten verwijzen we naar de evaluatierapportage in de bijlage.
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
14
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
Inhoudsopgave Samenvatting
2
3 Visie 4 Speerpunten
Cijfers en ontwikkelingen
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
15
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
2.1 Gezondheid 2.2 Sport en bewegen
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
2. Cijfers en ontwikkelingen
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
psychosociale problemen had, is in de periode 2019 - 2021 toegenomen, zowel in de gemeente Zeist (van 21% in 2019 naar 28% in 2021) als in de regio Utrecht. Verklaringen hiervoor zijn onder andere de impact van de coronacrisis en de toename van prestatiedruk onder jongeren. Ook onder volwassenen en senioren is de mentale gezondheid verslechterd. Het aantal volwassenen dat (heel) veel stress ervaren heeft, is toegenomen van 19% in 2020 naar 22% in 2022. We zien dat het onderwerp mentale gezondheid structurele aandacht vraagt, onder andere door thema’s als prestatiedruk, vergrijzing en crisissen in de wereld die invloed hebben op de mentale gezondheid. Afgelopen jaren hebben we vanuit verschillende projecten al kunnen investeren in de mentale weerbaarheid van inwoners en het voorkomen van eenzaamheid. Zoals met activiteiten vanuit de coalitie één tegen eenzaamheid, huisbezoeken aan ouderen, online jongerenwerk en extra aandacht voor mentaal welbevinden op scholen vanuit de NPO aanpak (Nationaal Programma Onderwijs). Ook de komende jaren vraagt dit aandacht.
2.1 Gezondheid De afgelopen jaren hebben inwoners te maken gehad met verschillende uitdagingen. In onderstaande alinea’s schetsen we een aantal ontwikkelingen. Voor een uitgebreide terugblik en stand van zaken m.b.t. de cijfers verwijzen we naar de evaluatierapportage, welke als bijlage is toegevoegd. De onderstaande cijfers zijn terug te vinden in deze evaluatierapportage, tenzij anders gemeld. Corona heeft veel impact gehad, zowel fysiek als mentaal. Ook met name onder inwoners in een kwetsbare situatie, zoals jongeren en ouderen. Uit het onderzoek van de GGDrU blijkt dat de ervaren gezondheid onder alle inwoners in Zeist is afgenomen. Zo is onder jongeren het percentage afgenomen van 87% in 2019 naar 84% in 2021. Onder volwassenen is dit afgenomen van 79% in 2020 naar 75% in 2022. Deze afname is niet alleen in Zeist te zien, maar in de hele regio Utrecht.
De afgelopen beleidsperiode is er ook aandacht besteed aan de preventie en handhaving van alcohol- en middelengebruik. Concrete acties zijn hiertoe afgesproken in het Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2015 – 2018 van de Gemeente Zeist. Deze is afgelopen periode door het Trimbos Instituut geëvalueerd. Hieruit bleek dat het aantal scholieren van 13-17 jaar in Zeist dat in 2021 in de laatste vier weken (voorafgaand aan het onderzoek van GGDrU) heeft gedronken op 30% ligt (in de regio 24,6% en landelijk 27,8%). Dit percentage is na een periode van daling, vanaf 2019 weer licht gestegen. Daarnaast blijkt dat 41% van de ouders in Zeist het drinken van hun kind niet afkeurt (2021). Dit is lager dan het regionaal gemiddelde van 45%.
In de vorige nota omschreven we al dat gezondheid meer is dan de afwezigheid van ziekte en veel meer gaat over het mee kunnen doen in de samen leving. Dat zien we nog steeds. Mentale weerbaarheid en het vermogen om om te gaan met uitdagingen in het leven zijn steeds belangrijker geworden. En tegelijkertijd heeft de mentale weerbaarheid onder druk gestaan door de coronacrisis. Het percentage 13-17 jarigen dat een matig tot hoog risico op
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
16
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
Ook de streefcijfers omtrent naleving van de leeftijdsgrens zijn niet gehaald. Ook hier heeft de coronaperiode veel invloed gehad. Vóór de coronaperiode was er een lichte daling van alcoholgebruik onder jongeren, dit is daarna weer gestegen. Daarnaast heeft de focus van onder andere horeca en sportverenigingen ook op andere zaken gelegen i.v.m. corona.
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
Een andere uitdaging is de kansenongelijkheid bij gezondheid voor onze inwoners. Er is een verband tussen sociaaleconomische status van bewoners en de leefbaarheid van een buurt. Zo hebben bewoners van armere buurten een minder leefbare woonomgeving dan bewoners van rijkere buurten. Uit een recent rapport blijkt dat Zeist op plek 3 van Nederlandse gemeenten staat met de grootste leefbaarheidsverschillen tussen buurten in de gemeente. Verder staan de G4 gemeenten in de top vijf. Ook in de cijfers zien we terug dat er duidelijke gezondheidsverschillen tussen buurten in Zeist zijn. Zo zien we in de wijken Zeist-Noord en Zeist-West hogere scores op gezondheidsproblemen zoals ernstige eenzaamheid, roken, overgewicht, perinatale mortaliteit (dood geborenen) en vroeggeboorte van baby’s.1 Daarnaast overlijden inwoners in Zeist-Noord en Zeist-West gemiddeld 10 jaar eerder dan inwoners uit de andere drie wijken in Zeist (Centrum, Oost en Huis ter Heide, Bosch en Duin).
We zien verder dat het aantal volwassenen met overgewicht (incl. ernstig overgewicht) de afgelopen jaren licht gedaald is (44% in 2020 naar 42% in 2022). Dit is ook lager dan het regionale gemiddelde. Dat neemt niet weg dat gezond gewicht bijdraagt aan een goed ervaren gezondheid en we graag meer inwoners met gezond gewicht in Zeist zouden willen. Onder senioren zien we dat het aantal senioren dat voldoet aan de beweegrichtlijn is toegenomen in 2022 ten opzichte van 2016. Voor ouderen is gezonde voeding daarnaast een belangrijke motor om vitaal te blijven. Onder voeding speelt, naast overgewicht, een belangrijke rol in een afnemende zelfstandigheid. Bij 7-12% van de ouderen in Nederland die zelfstandig thuis wonen is er sprake van ondervoeding, bij ouderen die gebruik maken van thuiszorg loopt dit percentage op tot 30-40 procent. Vaak wordt dit niet tijdig gesignaleerd.
Bij de totstandkoming van het vorige beleidsplan gezondheid signaleerden we ook al de gezondheidsverschillen tussen inwoners. Uiteindelijk is mede daaruit de buurtaanpak Vollenhove Vooruit ontstaan. Vollenhove Vooruit is een buurtaanpak waarin bewoners, de gemeente en andere organisaties die actief zijn in de buurt, samenwerken. Partijen jagen gezamenlijke ambities na en realiseren kansen die de buurt versterken. Iedereen kan en mag meedoen. Vollenhove Vooruit is in 2020 gestart en heeft een looptijd van 15 jaar. Het bevorderen van gezondheid heeft een integrale aanpak nodig en dat is wat de buurtaanpak biedt. Alle activiteiten zijn online te vinden (www.vollenhovevooruit.nl).
In Nederland belanden daarnaast iedere dag ruim 280 ouderen (65 jaar en ouder) door een val op de Spoedeisende Hulp (SEH). De gevolgen hiervan zijn groot, zowel in persoonlijk leed als maatschappelijke (zorg)kosten. 39% van de ouderen (65+) in Zeist geeft aan afgelopen jaar (2022) gevallen te zijn, ten opzichte van 36% in regio Utrecht. 8,5% is bang om te vallen, ten opzichte van 7,9% in regio Utrecht.
1
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
17
‘Gezondheidsmonitor volwassenen 18 – 64 jaar wijken’, intern document
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
Uit de cijfers van GGDrU blijkt dat volwassenen die moeite hebben met rondkomen minder vaak een gezond gewicht hebben, minder regie over het leven ervaren, minder vaak een goed ervaren gezondheid hebben, zich minder vaak psychisch gezond voelen, zich minder sociaal vitaal voelen en ook minder vaak tevreden zijn over hun woning. Dit geldt voor zowel volwassenen als jongeren (regio Utrecht). Ook blijkt uit de cijfers van GGDrU dat 10-11 jarigen die opgroeien in een gezin waar ouders moeite hebben met rondkomen vaker geen zwemdiploma hebben of lid zijn van een sportclub.
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
corona. Met name het samen sporten – specifiek in verenigingsverband – is in waardering toegenomen van een 8,4 in 2019 naar een 8,6 in 2022. Dat corona zijn weerslag heeft gehad op het sport- en beweeggedrag van mensen, is ook terug te zien in het aantal Nederlanders dat aan de beweegrichtlijnen voldoet. In 2021 voldeed 47% van de Nederlanders aan de beweegrichtlijnen. Dit percentage is lager dan in 2019 en 2020, maar vergelijkbaar met 2017 en 2018.
2.2 Sport en bewegen Landelijke ontwikkelingen De coronacrisis heeft zijn weerslag gehad op het sport- en beweeggedrag van mensen. Onderzoek van NOC*NSF naar sportdeelname in Nederland (Zo Sport Nederland 2022, NOC*NSF) laat zien dat 700.000 sporters na corona niet meer zijn teruggekeerd naar de sport. Het gaat met name om mensen met een lagere of middelbare opleiding en jongeren tussen de 13 en 18 jaar. Het aantal mensen dat wekelijks sport is ten opzichte 2019 (de meting voor corona) met 7% gedaald onder lager opgeleiden en 8% onder middelbaar opgeleiden. De daling is het sterkst onder de leeftijdsgroep 13-18-jarigen, met 9%. Hoger opgeleiden, kinderen in de basisschoolleeftijd en 65-plussers weten de weg naar de sport echter makkelijker terug te vinden. In deze groepen is een duidelijk zichtbaar herstelvermogen. Het onderzoek van NOC*NSF laat daarnaast een positieve ontwikkeling zien in de waardering van sport en sportief bewegen. Dit ligt hoger dan voor
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
Lokale ontwikkelingen en sportclubs Zeist kent een bruisend verenigingsleven. Relatief veel inwoners van Zeist sporten als lid van een sportvereniging. Dit komt vooral door de relatief
18
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
grote achterban in Zeist voor hockey, tennis en golf, traditioneel de takken van sport die vooral door de hogere SES-groepen worden beoefend. Maar ook voetbal heeft een grote en sterke clubtraditie in Zeist met een omvangrijke achterban. In 2022 was 29,2% van de inwoners in Zeist lid van een sport vereniging. Dit percentage ligt hoger dan gemiddeld in de provincie Utrecht (27,1%) en in Nederland (24,2%). Ook zien we een groei in aantal leden ten opzichte van 2018 van 0,3%. Dit hogere percentage zien we door alle leeftijdsgroepen heen, behalve bij de leeftijdsgroep 25-29 en 30-34 jaar. Hier ligt het percentage 3-4% lager dan gemiddeld in de provincie Utrecht en 1-3% lager dan het Nederlands gemiddelde. Landelijk onderzoek naar sportgedrag (Sportgedrag in Nederland, NOC*NSF 2023) laat zien dat zogenoemde ‘life-changing events’ invloed hebben op de sportdeelname. Denk bijvoorbeeld aan het wisselen van een baan, samenwonen, trouwen of kinderen krijgen. Het betekent overigens niet dat deze groep niet meer sport. Vaak kiest men dan voor een ander type sport, zoals hardlopen,
Leeftijdscategorie
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
% inwoners met een lidmaatschap bij één of meer sportbonden
% inwoners met een lidmaatschap bij één of meer sportbonden
% inwoners met een lidmaatschap bij één of meer sportbonden
Gemeente
Provincie
Nederland
0 t/m 4 jaar
3,8%
2,4%
2,9%
5 t/m 9 jaar
46,1%
40,6%
37,6%
10 t/m 14 jaar
67,5%
64,7%
60,4%
15 t/m 19 jaar
50,4%
45,4%
41,9%
20 t/m 24 jaar
30,2%
29,6%
28,5%
De sportverenigingsdeelname van kinderen en jongeren is ten opzichte van
fitness of bootcamp, waarbij meer flexibiliteit mogelijk is.
de provincie Utrecht en Nederland hoog. De meest beoefende sporten voor de doelgroep 5-12 jaar zijn hockey (19.9%), voetbal (16,9%) en tennis (8,6%). Met name voetbal en tennis kenmerken zich door een structurele stijging van leden in deze leeftijdsgroep. De meest beoefende sporten voor de doelgroep 13-18 jaar zijn voetbal (19.9%), hockey (17,8%) en tennis (9,8%). Opvallend is dat alleen tennis zich kenmerkt door een structurele groei. Hockey en voetbal laten een daling van aantal leden zien.
De sportverenigingen zijn een belangrijke plek in Zeist voor de jeugd. De onderstaande tabel uit het rapport van NOC*NSF over de ontwikkeling van leden in Zeist (KISS-rapport gemeente Zeist, NOC*NSF 2022) laat het percentage leden per leeftijdsgroep in 2022 zien ten opzichte van de provincie Utrecht en Nederland. Dit richt zich alleen op leden die woonachtig zijn in de gemeente Zeist. Deelname aan anders georganiseerde sport is hier niet meegenomen.
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
19
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
Inhoudsopgave Samenvatting
3 Visie 4 Speerpunten
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
Ondanks het hoge percentage ledencijfers ten opzichte van de provincie Utrecht en Nederland zien we ten opzichte van 2018 een daling van het aantal lidmaatschappen bij de jeugd en jongeren (5-19 jaar). De jong volwassen (20-34 jaar) laten echter wel een groei zien. De onderstaande tabel laat de ontwikkeling van het percentage leden van de afgelopen jaren en het verschil zien.
tabel laat de ontwikkeling van het percentage leden van de afgelopen jaren zien in relatie tot de SES-WOA score.2 Wijk
2022
2021
2020
SESWOA
Gemiddeld in Nederland o.b.v. SES-WOA (1)
Leeftijdscategorie
2022
2020
2018
2022-2018
Zeist Centrum
33.8%
34.5%
33.9%
0.18
27.9%
0 t/m 4 jaar
3,80%
3,10%
4,20%
-0,40%
Zeist-Oost
32.2%
32.9%
31.8%
0.19
27.9%
5 t/m 9 jaar
46,10%
44,90%
49,90%
-3,80%
Den Dolder e.o.
31.4%
32.0%
30.8%
0.28
31.4%
10 t/m 14 jaar
67,50%
69,60%
70,20%
-2,70%
Zeist-West
25.5%
26.2%
25.6%
0.04
23.4%
15 t/m 19 jaar
50,40%
52,20%
51,10%
-0,70%
Zeist-Noord
25.2%
24.8%
24.6%
-0.15
18.3%
20 t/m 24 jaar
30,20%
28,40%
26,20%
4,10%
25 t/m 29 jaar
22,00%
20,90%
19,40%
2,60%
30 t/m 34 jaar
20,00%
18,50%
18,10%
1,90%
De sportverenigingsdeelname van inwoners van Zeist Centrum is het hoogst over de jaren 2020, 2021 en 2022, die van de inwoners van Zeist-Noord het laagst. We zien in wijken met een lagere sociaal economische status dat het percentage bewoners dat lid is van een sportclub lager is.
We zien dat er grote verschillen zijn tussen de verschillende wijken van Zeist wanneer we kijken naar het lidmaatschap bij sportclubs. De onderstaande
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
2
20
Seswoa: Sociaaleconomische statusscores huishoudens. Bevat de sociaaleconomische statusscores van alle particuliere huishoudens in Nederland. De sociaaleconomische statusscores (SES-WOA-scores ) zijn gebaseerd op financiele welvaart, het opleidingsniveau en het recente arbeidsverleden van huishoudens (WOA).
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
Als we de deelnamecijfers van de inwoners van Zeist vergelijken met die van het gemiddelde in Nederland, en verschillen in sociaaleconomische achtergrond corrigeren (zie tabel), dan scoort elke wijk in 2022 tenminste gelijk maar vooral hoger dan het Nederlandse gemiddelde. Zo scoren de inwoners van Zeist-West en Zeist-Noord qua lidmaatschap van sportclubs beter dan vergelijkbare groepen bewoners in andere gemeenten (25,5% ten opzichte van 23,4% in West en 25,2% ten opzichte van 18,3% voor Noord). De negatieve effecten van corona op ledencijfers zijn vooral zichtbaar bij gymnastiek, zwemmen en andere indoorsporten. Maar clubs zijn weerbaar. Een - midden in coronatijd uitgevoerd - onderzoek toont aan dat 71% van de sportclubs in Zeist voldoende organisatiekracht heeft. Een kwart van de clubs laat de afgelopen jaren groei zien. De trouw van leden aan hun clubs is dus groot. Financiën baren bij sommige clubs zorgen, evenals de beschikbaarheid van voldoende vrijwilligers die de organisatie draaiende kunnen houden (Mulier, Verenigingsmonitor Zeist 2021, intern document). Recent uitgevoerde landelijke onderzoeken van Mulier Instituut (Behoefte van sportverenigingen aan ondersteuning. Door onder andere de buurtsportcoach, Mulier Instituut 2023) en de RVVB-BAV (Toekomst bestendige sportverenigingen, RVVB-BAV 2023) laten dezelfde uit dagingen zien.
Zij geven aan dat de uitdagingen bij sportverenigingen zich met name richten op overbelasting van verenigingsbestuurders, zorgen over vrijwilligers en betrokkenheid van leden, gekwalificeerd kader, stijgende kosten, belastende wet- en regelgeving, bureaucratische processen en niet passende ondersteuning. Hiervoor is extra aandacht nodig om de sportverenigingen vitaal en toekomstbestendig te houden.
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
21
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
Inhoudsopgave Samenvatting
3
3 Visie 4 Speerpunten
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
Intro 3.1 Positieve gezondheid
Visie
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
3.2 Sport en bewegen in dagelijks leven 3.3 Ongelijk investeren 3.4 Samen werken aan sport en gezondheid
22
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
3. Visie We zien dus dat we het over het algemeen goed doen in Zeist op het gebied van sport en bewegen in vergelijking met de regio Utrecht, maar dat er verschillen zijn tussen inwoners uit verschillende wijken en dat de gezondheid en sport- en beweegdeelname door corona is achteruitgegaan. Dat vraagt om wijkgerichte aanpakken gericht op het terugdringen van gezondheidsverschillen, en daarnaast een brede inzet op sport- en gezondheid voor alle inwoners. In het plan van aanpak ‘Samen Gezonder in Zeist’ richten we ons exact op deze onderdelen en hebben we hierbij al resultaten opgesteld. Het plan van aanpak Samen Gezonder in Zeist vormt daarom de basis voor de komende jaren, de onderdelen komen terug in dit beleidskader.
We realiseren ons dat dit een visie met een langetermijnperspectief is. Het gaat om een doorlopende ambitie, die je niet na vier jaar kan afvinken, maar die centraal staat voor een langere periode. De visie bouwt voort op het vorige gezondheidsbeleid en de eerdere sportvisie. Onze visie gaat expliciet over het verkleinen van de gezondheidsverschillen en daarmee hebben we dus extra aandacht voor ongelijke kansen op gezondheid. Dit vraagt een brede benadering en nauwe samenwerking met andere beleidsterreinen. De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving benadrukt dat er een brede insteek nodig is, die verder gaat dan het gezondheidsdomein. Zo zijn een goede leefomgeving, bestaanszekerheid en toegankelijk onderwijs belangrijk om gezondheidsverschillen te verkleinen. We leggen daarom vanuit het gezondheidsbeleid de verbinding met onder andere deze domeinen.
We werken de komende jaren aan de volgende visie: In Zeist hebben alle inwoners de mogelijkheid om gezond te leven, te sporten en bewegen, ongeacht achtergrond, afkomst, woonwijk of inkomen. Wij investeren met een integrale aanpak vanuit verschillende vakgebieden zodanig, dat de gezondheidsverschillen tussen mensen afnemen. Daarbij gaan wij uit van positieve gezondheid, waarbij sociaal contact, mentale en fysieke gezondheid, zingeving en een gezonde leefomgeving centraal staan. Sport en bewegen zetten wij daarbij – naast de maatschappelijke waarde die het al heeft - ook in als middel. Om dat mogelijk te maken staat er een stevige sportinfrastructuur.
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
Onze visie is gebaseerd op de volgende inzichten: ʜ Wij kiezen voor een brede benadering vanuit positieve gezondheid ʜ Wij zien sport en bewegen als vast onderdeel van het dagelijks leven en onderdeel van positieve gezondheid ʜ Wij investeren ongelijk voor gelijkwaardige kansen op gezondheid ʜ Wij werken samen aan sport en gezondheid
23
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
3.1 Positieve gezondheid
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
we zijn voorzien van allerlei gemaksapparatuur waardoor we te weinig uit onze stoel komen, en de verdergaande digitalisering draagt eraan bij dat we lang niet zo vaak ons huis hoeven te verlaten voor dagelijkse beslommeringen of vermaak. Gebleken is dat veel mensen niet uit zichzelf meer gaan bewegen. Daar moeten landelijke campagnes en akkoorden, én gemeentelijk beleid verandering in brengen. Het Sport- en Preventieakkoord Zeist, maar ook apps als ‘Ommetje’ zijn hier voorbeelden van.
We werken vanuit de brede benadering van positieve gezondheid. Gezondheid wordt daarbij gezien als het geheel van lichamelijke gezondheid, mentale gezondheid, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren. Gezondheid is dus veel meer dan alleen de aan- of afwezigheid van lichamelijke klachten. We zien gezondheid als het vermogen om om te gaan met de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen in het leven. Er zijn veel factoren van invloed op de ervaren gezondheid. We kijken daarom met een integrale blik naar mogelijkheden die inwoners hebben en we sluiten aan bij wat inwoners zelf belangrijk vinden bij gezondheid. Daarnaast werken we integraal aan gezondheid, o.a. via sporten en bewegen, kunst en cultuur, de ruimtelijke- en sociale omgeving, bestaanszekerheid, laaggeletterdheid en de sociale basis. We sluiten daarmee aan bij het coalitieakkoord van de Gemeente Zeist, waarin positieve gezondheid een belangrijk onderdeel is en dient als kapstok voor het sociaal domein.
Ook corona heeft ons laten zien dat minder of niet sporten en bewegen voor velen een negatief effect had. Je voelde je daardoor minder fit, de weerbaarheid nam af en gevoelens van eenzaamheid namen toe. Tegelijkertijd liet dit ook zien hoeveel sport en bewegen kunnen betekenen voor mensen: samen sporten en bewegen schept een band, de sportclub is de plek waar je elkaar ontmoet, activiteiten organiseert en van elkaar leert. Sport en bewegen is niet alleen gezond blijven, maar verhoogt de kwaliteit van leven. Ook in de wereld van sport en bewegen zien we grote verschillen in participatie van bevolkingsgroepen. Lage SES-groepen (gemiddeld vaker een praktische opleiding en een lager inkomen) scoren aanzienlijk lager op de beweegrichtlijnen en zijn minder vaak lid van sportclubs.
3.2 Sport en bewegen in dagelijks leven Willen we de zorginfrastructuur op niveau en voor iedereen betaalbaar houden, dan zal de instroom van zorgbehoevenden omlaag moeten. Een belangrijk middel daartoe is het streven naar een gezonde, actieve leefstijl bij zoveel mogelijk mensen. Voldoende bewegen is daar onlos makelijk aan verbonden. In Nederland, en dus ook in Zeist, is daar nog veel aan te verbeteren. Niet voor niets spreken we al jaren over een toe nemende beweegarmoede. Gewezen wordt op de hardnekkigheid hiervan. De afgelopen decennia kregen steeds meer mensen een zittend beroep,
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
24
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
Inhoudsopgave Samenvatting
3 Visie 4 Speerpunten
3.3 Ongelijk investeren
GOEDE, BETAALBARE EN BEGRIJPELIJKE ZORG
19% SOCIAAL NETWERK, KENNIS EN VAARDIGHEDEN
35%
Als inwoners te maken hebben met problemen op het gebied van bestaans zekerheid, ervaren zij soms ook geen ruimte (zowel financieel als mentaal) om te werken aan gezondheid.
BESTAANSZEKERHEID
Achterliggende oorzaken van verschillen in ervaren gezondheid
Om gelijkwaardige kansen op gezondheid voor onze inwoners te creëren, is het dus belangrijk dat we ongelijk investeren en maatwerk toepassen. We erkennen dat niet elke inwoner/buurt hetzelfde nodig heeft en dat we meer moeten investeren in buurten waar grotere gezondheidsachterstanden zijn. Daarnaast is een brede benadering van gezondheid nodig, door te investeren op thema’s zoals ruimtelijke omgeving, onderwijs, laaggeletterdheid en bestaanszekerheid. Wij realiseren ons dat dit geen ‘quick fix’ is. Om gezondheidsverschillen structureel aan te pakken is tijd nodig. Tijd die
29% LEEFOMSTANDIGHEDEN
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
Bijlagen
Het betekent ook dat het soms meer loont om aan onderliggende problemen te werken, zoals de ruimtelijke omgeving, laaggeletterdheid en bestaanszekerheid, voordat gezondheidsinterventies worden ingezet.
WERKSITUATIE
10%
7 Monitoring en evaluatie
Ook geldt hoe hoger het inkomen, hoe hoger de gezonde levensverwachting. Het hebben van bijvoorbeeld een bijstandsuitkering of schulden hangt samen met slechtere gezondheid. Veel van de factoren die maken of je gezond bent, hangen samen met de sociaaleconomische status van mensen en liggen niet altijd in het gezondheidsdomein. Zoals ongunstige woonen werkomstandigheden, laaggeletterdheid en armoede en schulden. Dit maakt het belangrijk om in buurten waar grotere gezondheidsachterstanden zijn, ook te kijken naar de ruimtelijke component en maatwerk per buurt toe te passen. Zoals in het programma Vollenhove Vooruit en de bijbehorende gebiedsvisie al gedaan wordt. Daarnaast is de verbinding met het nieuwe bestaanszekerheidsbeleid belangrijk.
Een belangrijke uitdaging is het terugdringen van de gezondheids verschillen tussen inwoners in Zeist. Het maakt uit in welke buurt in Zeist je geboren wordt en welke kansen je hebt op een goede gezondheid en levensverwachting. Dit worden ook wel sociaaleconomische gezondheidsverschillen genoemd. In Nederland leven mensen met basisonderwijs of vmbo gemiddeld 4 jaar korter dan mensen met een hbo- of universitaire opleiding. Daarnaast leeft de eerste groep zelfs 15 jaar in minder goed ervaren gezondheid.
7%
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
25
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
besteed moet worden aan een meer beweegvriendelijke omgeving, oplossen van schuldenproblematiek, scholing en toeleiding naar werk, en het versterken van netwerken tussen mensen die er voor elkaar zijn. Dit vraagt om een transitie van allerlei acties vanuit verschillende sectoren naar een samenhangende, meer wijkgerichte, duurzame aanpak.
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
onderwijs slaan de handen ineen bij de uitvoering van dit gezamenlijke akkoord. Tevens zijn we samen sterker en kunnen partijen krachten bundelen, om zo efficiënt en effectief mogelijk te werken. Bij het Sport- en Preventieakkoord is gebleken dat er veel partners in Zeist zijn, die de doelstellingen uit dit akkoord steunen. Zo is het akkoord in eerste instantie door ongeveer 40 partners getekend. Na het kennisfestival in februari 2023 kwamen daar nog 10 partners bij. Onze partners zijn zeer betrokken en dat wordt gewaardeerd. Uit de evaluatie door GGDrU blijkt dat er nog kansen zijn om de samenwerking te verbeteren. De komende jaren willen we daarom ook samen blijven werken aan sport en gezondheid en verbindingen en samenwerkingen versterken. Daartoe betrekken we de partners bij de verdere concretisering en uitvoering van dit kader.
3.4 Samen werken aan sport en gezondheid Er zijn in onze gemeente veel partners actief op het gebied van sport, bewegen en gezondheid. We hebben onze partners nodig om onze ambitie te behalen, dit kunnen we niet alleen. Dat is tegelijkertijd ook het uitgangspunt van ons Sport- en Preventieakkoord Zeist. De gemeente Zeist regisseert en faciliteert, en onze partners in sport, welzijn, zorg, kunst en cultuur en
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
26
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
Inhoudsopgave Samenvatting
4
3 Visie 4 Speerpunten
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
Intro 4.1 Gezonde leefstijl 4.2 Gezonde leefomgeving
Speerpunten
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
4.3 Gezond opgroeien 4.4 Gezond ouder worden 4.5 Verkleinen sociaaleconomische gezondheidsverschillen 4.6 Toekomstbestendige sportinfrastructuur 4.7 Sportstimulering en clubondersteuning
27
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
4. Speerpunten
4.1 Gezonde leefstijl
In dit hoofdstuk worden de speerpunten beschreven die centraal staan in dit kader. Dit zijn de thema’s waar we de komende jaren actief aan werken. De gezondheidsthema’s van het GALA (terugdringen gezondheids achterstanden, kansrijke start, mentale gezondheid, aanpak overgewicht en obesitas, valpreventie, gezonde leefomgeving en vroegsignalering alcohol problematiek) vormen een belangrijke basis. Deze thema’s komen daarom terug in de speerpunten. Per speerpunt beschrijven we waarom we hierop inzetten en hoe we dat gaan doen. De concrete uitwerking volgt in een uitvoeringsplan voor de periode van 4 jaar, welke samen met partners wordt opgesteld na vaststelling van het beleid.
Een gezonde leefstijl hangt samen met een ervaren goede gezondheid. Gezonde leefstijl is één van de ambities uit ons Sport- en preventieakkoord Zeist en het plan van aanpak ‘Samen Gezonder in Zeist’, deze ambitie zetten we voort in dit beleidskader. We sluiten daarom ook aan bij de thema’s die eerder in het Sport- en preventieakkoord genoemd zijn onder de ambitie gezonde leefstijl: van jongs af aan vaardig in bewegen, meer bewegen, gezond gewicht en alcohol- en middelengebruik. Bewegen is goed voor iedereen. Het bevordert concentratie en fitheid, zelfvertrouwen en vitaliteit. Op jonge leeftijd al bewegen, zorgt voor een betere motorische ontwikkeling en vergroot de kans op structurele sportdeelname.
De speerpunten zijn:
m bewegen op jonge leeftijd al te stimuleren, willen we dat kinderen O op de kinderopvang en basisschool al gestimuleerd worden om te
1. Gezonde leefstijl 2. Gezonde leefomgeving 3. Gezond opgroeien 4. Gezond ouder worden 5. Verkleinen sociaaleconomische gezondheidsverschillen 6. Toekomstbestendige sportinfrastructuur 7. Sportstimulering en clubondersteuning
bewegen. Daarnaast zetten we in op laagdrempelig en toegankelijk beweegaanbod in de wijken. Voor het gezond op laten groeien van kinderen en jongeren, zetten we specifiek in op het gezonder maken van de leefomgevingen van kinderen en jongeren. We willen daarnaast dat inwoners met overgewicht op een passende manier ondersteuning krijgen. Dit geldt voor zowel kinderen en jongeren als voor volwassenen.
Omtrent alcoholgebruik zetten we actief in op de preventie en handhaving van alcoholgebruik onder de 18 jaar. De doelstellingen en activiteiten omtrent alcoholgebruik zijn uitgewerkt in het Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2024 - 2028. Daarnaast zetten we verder in op de preventie
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
28
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
van middelengebruik. Ook hierin werken we samen met veiligheid voor een gezamenlijke aanpak. Preventie en handhaving gaan immers hand in hand. Mentaal welbevinden wordt onder de speerpunten gezond opgroeien en gezond ouder toegelicht.
5 Wat hebben we hiervoor nodig? 6 Financiën
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
de sportomgeving en de buurt. Er zijn in 2023 al mooie resultaten behaald. Zo is water drinken onder kinderen gestimuleerd door een waterquiz tijdens de koningsspelen en een “drink water”-campagne, zijn er leefstijllessen op VO-scholen georganiseerd, is de training gezonde kinderopvang aangeboden aan kinderopvangorganisaties en zijn we in contact met de Jumbo en Albert Heijn over samenwerking. De komende jaren zetten we verder in op gezonde voeding, meer bewegen en water drinken. Voor wat betreft gezonde voeding en gezonde leefstijl besteden we ook aandacht aan ondervoeding, bijvoorbeeld bij de leefstijllessen op VO-scholen.
Wat gaan we doen? ʜ In alle wijken zijn buurtsportcoaches actief, die laagdrempelig sport- en beweegaanbod organiseren. Hierbij is extra aandacht voor kinderen, jongeren en ouderen, om bewegen onder deze groepen zo veel mogelijk te stimuleren. Dat draagt bij aan gezond opgroeien en aan gezond ouder worden. Daarnaast zetten we sport en bewegen in voor de integratie van nieuwkomers.
ʜ Om kinderen tegen tabaksrook te beschermen, worden openbare sport- en speelplekken in Zeist rookvrij. Dit is opgenomen in het beleidskader spelen.
D e buurtsportcoaches bieden aanbod gericht op kinderopvang en scholen aan, om zo bewegen en een gezonde leefstijl onder deze groep te stimuleren. Scholen kunnen ook ondersteund worden door de buurtsportcoaches.
ʜ Via het Preventie- en Handhavingsplan Alcohol Zeist 2024-2027 (PHP Alcohol) zetten we in op de preventie en handhaving van alcohol. Hierbij hebben we specifieke aandacht voor jongeren, we zetten in op het terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren en bewustwording onder ouders omtrent de risico’s en gevaren van het drinken van alcohol onder jongeren. De specifieke doelstellingen en acties zijn uitgewerkt in het nieuwe Preventie- en Handhavingsplan Alcohol Zeist, dit plan is onder begeleiding van het Trimbos Instituut opgesteld.
ʜ We zetten de JOGG (Gezonde Jeugd, Gezonde Toekomst, voorheen Jongeren op Gezond Gewicht)-aanpak voort. De specifieke doelstellingen voor de periode 2023 – 2026 zijn beschreven in het plan van aanpak JOGG Zeist . In de JOGG aanpak hebben we specifiek aandacht voor het gezonder maken van de schoolomgeving (o.a. door de gezonde schoolaanpak door middel van inzet Gezonde School adviseurs),
Beleidskader gezondheid, sport en bewegen 2024-2027
ʜ Bij het traject om te komen tot een nieuw PHP Alcohol, is in beperkte mate ook drugsgebruik onderzocht. In 2024 en 2025 verkennen we met
29
Inhoudsopgave Samenvatting
1 Aanleiding en beleidscontext 2 Cijfers en ontwikkelingen
3 Visie 4 Speerpunten
partners welke specifieke acties hierop nodig zijn. Daarnaast willen we in lijn met het PHP specifiek inzetten op de doelgroep jongeren en acties inzetten gericht op de ouders en de schoolomgeving. Bijvoorbeeld ouder avonden en interventies op VO scholen, zoals het programma Helder op School en de Gezonde School-aanpak, waarin ook aandacht is voor middelengebruik. Om de interventies op scholen zo effectief mogelijk te laten zijn, maken we gebruik van de ‘Richtlijnen verslavingspreventie in het onderwijs’ van het Trimbos Instituut en Verslavingskunde Nederland. We gaan kijken of de huidige inzet op VO scholen, zowel op het gebied van alcohol als drugs, voldoet aan deze richtlijnen en passen indien nodig het aanbod aan. Dat komt overeen met de inzet op alcohol vanuit het PHP en kunnen we gezamenlijk vormgeven. Hierbij betrekken we in ieder geval Jellinek als expert op het gebied van middelengebruik en verslaving en de GGDrU. Waar nodig vragen we Trimbos om advies. Daarnaast werken we samen met de jeugdagent in Zeist, gezien de
7 Monitoring en evaluatie Bijlagen
voor financiële middelen vanuit het Integraal Zorg Akkoord (IZA) ingediend voor het jaar 2024, deze is goedgekeurd. Ook voor de jaren 2025 en 2026 zal een aanvraag worden ingediend. Op moment van opstellen van dit beleidskader is het nog niet bekend of deze aanvragen voor 2025 en 2026 zullen worden goedgekeurd. Er zijn alleen IZAmiddelen beschikbaar t/m 2026. Voor 2024 verlenen we vanuit de ZOU-gemeenten een opdracht aan de Jellinek en GGDrU, gericht op de preventie van alcohol- en middelengebruik onder jongeren. Wanneer de middelen voor 2025 en 2026 ook worden goedgekeurd, loopt deze opdracht door. Wanneer dat niet het geval is, wordt er verkend of er nog andere mogelijkheden zijn en wordt dit indien nodig meegenomen richting de Raad. Daarnaast worden de SPUK-middelen, onderdeel alcohol, ingezet voor het PHP, onderdeel preventie. ʜ Samen met de teamfitcoach van JOGG en de verenigingsondersteuner
gezamenlijke contacten op dit onderwerp met jongeren en scholen, en inzet vanuit preventie én veiligheid.
(buurtsportcoach) blijven we sportverenigingen en accommodaties faciliteren bij het gezonder maken van de sportomgeving. We hebben daarbij specifiek aandacht voor een rookvrij sportterrein, een gezonde kantine en een alcoholvrije sport. De doelstellingen en acties omtrent alcohol en sportverenigingen zijn verder omschreven in het PHP Alcohol.