24RV045 BP HtH toelichting Bijlage 1.12 Onderzoek niet gesprongen explosieven
Tekst van het document
AVG Explosieven Opsporing NL
Huis ter Heide West Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode
OPDRACHTGEVER ONS PROJECTNR. UW PROJECTNR. VERSIE DATUM
: mRO b.v. : 143000017 : 06.163 : 02 : 11-11-2022
AVG Bouwstoffen
AVG Explosieven Opsporing Nederland Veerweg 10, 5171 PW Kaatsheuvel Postbus 160, 6590 AD Gennep T +31 416 700220
AVG Explosieven Opsporing
eo@avg.eu www.avg.eu KvK 12029421
AVG Infra
AVG Transport
BTW-id: NL801449455B01 Betaalrekening: NL24RABO0353306797 G-rekening: NL46RABO0991487540
Distributielijst ◼ ◼
mRO b.v. AVG Explosieven Opsporing Nederland
Dit document is bestemd voor de opdrachtgever. Opdrachtgever
mRO b.v.
Rapport
143000017-VO-02
Naam
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Huis ter Heide West
Versie
VO-02, definitief, opgesteld conform het CS-VROO d.d. februari 2021
Datum
11-11-2022
Vrijgegeven door:
Menno Abee (manager)
Paraaf:
Vrijgegeven door:
Jeffry van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO)
Paraaf:
Opgesteld door:
Gijs den Braven MA (historicus)
Paraaf:
Afbeelding voorblad. Een luchtfoto van het onderzoeksgebied te Huis ter Heide d.d. 15 maart 1945. Bron: Kadaster te Zwolle, sortie 106G-4832, luchtfoto 3052. Rechten voorbehouden. De in deze rapportage aanwezige informatie, waaronder de tekst en het kaartmateriaal, is eigendom van AVG. Het is de opdrachtgever toegestaan deze rapportage als één geheel aan derden kenbaar te maken, met het doel waarvoor het is vervaardigd. De verstrekking van afbeeldingen uit de rapportage, of de separaat meegestuurde digitale bijlagen die hiertoe behoren, is zonder toestemming van de auteur niet toegestaan in verband met mogelijke (beeld)rechten.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
2
INHOUD 1
INLEIDING ............................................................................................... 6 1.1
Aanleiding ................................................................................................ 6
1.2
Probleemstelling ........................................................................................ 6
1.3
Doelstelling .............................................................................................. 6
1.4
Onderzoeksgebied ..................................................................................... 6
1.5
Onderzoeksmethode .................................................................................. 7
1.5.1
Algemeen .............................................................................................. 7
1.5.2
Inventarisatie bronnenmateriaal ..............................................................10
1.5.3
Beoordeling bronnenmateriaal ................................................................12
1.5.4
Verantwoording ....................................................................................12
1.5.5
Personele deskundigheid ........................................................................12
1.5.6
Leeswijzer ............................................................................................13
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ......................................................14 2.1
Eerder uitgevoerde onderzoeken ................................................................14
2.1.1
Rapportages AVG ..................................................................................14
2.1.2
Derden ................................................................................................14
2.2
Literatuur ................................................................................................15
2.2.1
Meidagen 1940 .....................................................................................15
2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader .........................................................15 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 .......................................15 2.2.2
Luchtoorlog 1940-1945 ..........................................................................16
2.2.3
Bevrijdingsperiode .................................................................................18
2.2.3.1 Het onderzoeksgebied in mei 1945 ..........................................................18 2.2.4
Munitieruimingen ..................................................................................18
2.3
Collectie kaarten Topografische Dienst Kadaster ...........................................18
2.3.1
Geallieerde stafkaarten ..........................................................................18
2.3.2
Defence Overprints ................................................................................19
2.3.3
Historische kaarten ................................................................................19
2.3.4
Duitse stafkaart ....................................................................................19
2.4
Gemeentearchief Zeist ..............................................................................21
2.5
Nieuwsberichten .......................................................................................23
2.5.1
AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek ..............................23
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
3
2.6
Explosieven Opruimingsdienst Defensie .......................................................23
2.6.1
Collectie ruimrapporten ..........................................................................23
2.6.2
Collectie mijnenkaarten ..........................................................................24
2.7
Nederlands Instituut voor Militaire Historie ..................................................26
2.7.1
Collectie Duitse verdedigingswerken ........................................................26
2.7.2
Beeldbank NIMH ...................................................................................27
2.8
Provinciaal archief / Militair Gezag ..............................................................27
2.8.1
Militair Gezag ........................................................................................27
2.8.1.1 Militair Gezag Utrecht ............................................................................27 2.9
Nationaal archief ......................................................................................28
2.9.1
Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen ..............................28
2.9.2
Korps Hulpverleningsdienst ....................................................................28
2.9.3
Bunkerarchief .......................................................................................28
2.10 Semi-Statisch Informatiebeheer .................................................................29 2.10.1 Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst ..............................................29 2.11 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie ...........................................29 2.11.1 Collectie Departement van Justitie ...........................................................30 2.11.2 Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen ............................30 2.11.3 Beeldbank Tweede Wereldoorlog .............................................................31 2.12 The National Archives Londen ....................................................................31 2.12.1 Daily Logs ............................................................................................32 2.13 The National Archives and Records Administration ........................................33 2.13.1 Kriegstagebücher ..................................................................................33 2.14 Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg ............................................................33 2.15 Imperial War Museums .............................................................................33 2.16 Library and Archives Canada......................................................................34 2.16.1 Collectie Defence Overprints en Overlays
.................................................34 2.17 Luchtfoto’s ..............................................................................................34 2.17.1 Geraadpleegde luchtfoto’s ......................................................................34 2.17.2 Veranderingen na-conflictperiode ............................................................40 3
CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN ............................................42 3.1
4
Gebeurtenissentabel en gebeurtenissenkaart ...............................................42 BEOORDELING BRONNENMATERIAAL ..........................................................45
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
4
4.1
Indicaties voor explosieven in het onderzoeksgebied ....................................45
4.2
Leemten in kennis bronnenmateriaal ..........................................................45
4.3
Soort, verschijningsvorm en aantallen ........................................................46
4.4
Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied .....................................46
4.5
Bodembelastingkaart ................................................................................46
5
CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ...............................................................48 5.1
Conclusie ................................................................................................48
5.2
Advies vervolgtraject ................................................................................48
6
BIJLAGEN ................................................................................................49 6.1
Bronnenlijst .............................................................................................49
6.1.1
Archieven en overige instanties ...............................................................49
6.1.2
Literatuur .............................................................................................49
6.1.3
Websites ..............................................................................................50
6.1.4
Overig .................................................................................................50
6.2
Certificaat vooronderzoek en risicoanalyse ..................................................51
6.3
Motivatie luchtfotobestelling ......................................................................52
6.4
Afkortingenlijst ........................................................................................54
6.5
Wijze benadering archiefbronnen ...............................................................55
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
5
1
INLEIDING
1.1
Aanleiding
AVG Explosieven Opsporing Nederland (hierna: AVG) heeft in opdracht van mRO b.v. een vooronderzoek naar de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten uitgevoerd ter plaatse van de projectlocatie Huis ter Heide West (zie de kaarten op pagina 8 met de situatie tijdens de Tweede Wereldoorlog en op pagina 9 met de huidige situatie). Hier worden in de toekomst diverse civieltechnische bodemingrepen uitgevoerd. Ter plaatse van het onderzoeksgebied wordt het bestemmingsplan Huis ter Heide West uitgevoerd. Hier is woningbouw voorzien op gronden die voorheen bestemd waren voor sport. Ter plaatse van het terrein worden de volgende elementen gerealiseerd: bos, groen, sport, tuin, verkeer en woongebied.
1.2
Probleemstelling
Er kunnen ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven door gevechtshandelingen of dumpingen. Er ontstaat bij het spontaan aantreffen en beroeren van ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog mogelijk een verhoogd veiligheidsrisico. Onbedoelde detonaties kunnen bij de uitvoering van werkzaamheden in het ergste geval leiden tot dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving. Spontane vondsten van ontplofbare oorlogsresten kunnen resulteren in meerwerkkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden.
1.3
Doelstelling
Het doel van het vooronderzoek is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten soort(en) ontplofbare oorlogsresten, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid. Het onderzoek resulteert in een horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied door middel van GIS kaartmateriaal en het advies om de werkzaamheden onder reguliere omstandigheden uit te voeren, of om vervolgstappen te zetten in de vorm van bijvoorbeeld een (projectgebonden) risicoanalyse of direct een detectieonderzoek.
1.4
Onderzoeksgebied
Het onderzoeksgebied bevindt zich te Huis ter Heide in de gemeente Zeist en ligt grofweg tussen de A28 en de N237. Aan de oostzijde van het onderzoeksgebied bevinden zich de Willem Versteeghstraat en de Korte Bergweg. In deze rapportage worden feiten omschreven van oorlogshandelingen die in en nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
6
Er wordt bij het bepalen van de relevantie onderscheid gemaakt in de volgende opties: ◼ ◼
Het feit wordt niet in de rapportage opgenomen wanneer de locatie van de gevechtshandeling verder dan ca. 200 meter van het onderzoeksgebied af ligt. Binnen deze rapportages worden alle noemenswaardige feiten binnen een straal van ca. 200 meter rondom het onderzoeksgebied opgenomen, waarbij één van de volgende relevanties wordt benoemd: ◼ Het feit krijgt de relevantie “nee” wanneer deze buiten het onderzoeksgebied ligt en op voorhand al kan worden bepaald dat deze geen invloed heeft op het onderzoeksgebied. Het feit wordt niet opgenomen in de gebeurtenissentabel in deze rapportage en krijgt geen nummer op de gebeurtenissenkaart in de bijlage. ◼ Het feit krijgt de relevantie “mogelijk” wanneer het een melding betreft die buiten het onderzoeksgebied ligt en mogelijk van invloed is op het onderzoeksgebied, of wanneer de melding een groter gebied betreft dan binnen het onderzoeksgebied ligt. Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, wordt wel of niet afgebakend, en krijgt een nummer op de gebeurtenissenkaart, mits het feit binnen de contouren van de kaart valt. ◼ Het feit krijgt de relevantie “ja” wanneer met zekerheid kan worden bepaald dat deze binnen het onderzoeksgebied ligt en een afbakening invloed heeft op het onderzoeksgebied.
Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, de afbakening wordt gemotiveerd en het feit wordt van een nummer op de gebeurtenissenkaart voorzien.
Het onderzoeksgebied ligt in de volgende gemeente: Huidige gemeente
Gemeente tijdens de Tweede Wereldoorlog
Zeist
Zeist
1.5 1.5.1
Onderzoeksmethode Algemeen
Bij het vooronderzoek worden literatuur en historische bronnen verzameld en gestructureerd geordend. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende bodembelastingkaart. Het vooronderzoek dient conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse te worden uitgevoerd. Het vooronderzoek heeft tot doel om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, en indien deze concrete aanwijzingen er zijn, om het verdachte gebied af te bakenen. Dit komt samen in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3. Het vooronderzoek bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van bronnenmateriaal. Eindresultaat is een rapportage en een bijbehorende bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten. Dit vooronderzoek heeft betrekking op de periode 1940-1945 (conflictperiode).
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
7
SITUATIE W.O.II
Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)
LEGENDA Onderzoeksgebied
0
75
150
300
450 Meter
±
ACTUELE SITUATIE
Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl
LEGENDA Onderzoeksgebied
0
75
150
300
450 Meter
±
1.5.2
Inventarisatie bronnenmateriaal
Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: ◼ ◼
Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten (indicaties) Gebeurtenissen die hebben geleid tot de verwijdering van ontplofbare oorlogsresten (contra-indicaties)
Medewerkers van AVG hebben (in het verleden) ten bate van dit vooronderzoek diverse archieven bezocht. Er was in alle gevallen sprake van fysiek archiefbezoek, tenzij het archief reeds gedigitaliseerd was, zoals ingeval de toegang 575 van het NIMH en de via de website van Delpher te raadplegen krantencollectie van het Nationaal Archief. Wij hebben de volgende archieven en collecties wel/niet geraadpleegd: Verplichte bronnen Bron
Korte omschrijving
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Literatuur
O.a. De luchtverdediging in de meidagen 1940 en de groene serie
Ja
2.2
Gemeentearchief Zeist
Vermeldingen oorlogshandelingen
Ja
2.4
Provinciaal archief / Utrechts Archief
Vermeldingen oorlogshandelingen
Ja
2.8
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam)
Toegangen 216k en 077
Ja
2.11
Nationaal Archief (’s-Gravenhage)
Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toegang 2.04.53.15), Korps Hulpverleningsdienst (toegang 2.04.110), Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie: zgn. “Bunkerarchief”(toegang 2.13.167)
Ja
2.9
Semi-Statisch Informatiebeheer (Rijswijk)
Mijn- en Munitie Opruimingsdienst
Ja
2.10
Explosieven Opruimings Dienst Defensie
Geruimde explosieven (mora’s/wo’s), mijnenkaarten
Ja
2.6
Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.17
Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Kadaster)
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.17
Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh)
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.17
Koninklijke Bibliotheek / Delpher
Oude krantenberichten betreffende ontplofbare oorlogsresten
Ja
2.5
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)
Toegang 575
Ja
2.7
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
10
Bron
Korte omschrijving
Geraadpleegd
Hoofdstuk
The National Archives (Londen)
Gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force
Ja
2.12
Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg)
Gegevens Luftwaffenführungsstab
Ja
2.14
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Aanvullende bronnen Bron
Korte omschrijving
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)
Toegang 4091
Nee
--
The National Archives (Londen)
Gegevens aangaande artilleriebeschietingen2
Nee
--
The National Archives and Records Administration (Washington)
Kriegstagebuch Admiral in den Niederlanden. 1-31 december 1944, Kriegstagebuch Marinebefehlshaber Niederlande. 19401941
Ja
2.13
Getuigenverklaringen
Getuigenverslagen uit de eerste hand3
Nee
--
Kadaster Zwolle
Collectie Stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle / naoorlogs kaartmateriaal
Ja
2.3
Niet in het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse benoemde bronnen Bron
Korte omschrijving
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Bedrijfsarchief AVG
Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven
Ja
2.1, 2.5
Bedrijfsdatabase AVG
O.a. oude webartikelen
Ja
2.1, 2.5
In het verleden uitgevoerde (voor)onderzoeken
(Voor)onderzoeken
Ja
2.1
Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Nee
--
Imperial War Museums
Beeldmateriaal Tweede Wereldoorlog
Ja
2.15
Er zijn in de geraadpleegde verplichte bronnen geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat er gevechtshandelingen in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden in de meidagen van 1940. Derhalve is toegang 409 van het NIMH niet geraadpleegd. 2 Er zijn in de geraadpleegde verplichte bronnen geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat er geallieerde beschietingen met geschutmunitie en/of grondgevechten in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Derhalve zijn er geen gegevens aangaande grondgevechten en/of artilleriebeschietingen bij The National Archives in Londen geraadpleegd. 3 AVG beschikt niet over adresgegevens van relevante getuigen. 1
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
11
Bron
Korte omschrijving
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Library and Archives Canada
Defence Overprints
Ja
2.16
Centre Historique des Archives à Vincennes
Franse gevechtsverslagen
Nee
--
The Polish Institute and Sikorski Museum
Poolse gevechtsverslagen
Nee
--
Heemkundekringen / historische kringen
Plaatselijke archieven
Nee
--
Locatiedeskundige
Expert op het gebied van lokale historie
Nee
--
1.5.3
Beoordeling bronnenmateriaal
In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis van deze gegevens wordt gemotiveerd vastgesteld of er sprake is van een op ontplofbare oorlogsresten verdacht gebied. Indien er sprake is van een verdacht gebied, dan wordt tevens bepaald: de (sub)soort, de mogelijke aantallen en de verschijningsvorm van de vermoedelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten, alsmede de horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied (indien mogelijk). Bij de beoordeling van het bronnenmateriaal is gebruikgemaakt van het geografisch informatie systeem (GIS). De indicaties en contra-indicaties zijn vertaald naar een locatie in het RD-coördinatenstelsel en verwerkt in GIS. De GIS dataset wordt mede gebruikt om te beoordelen of het onderzoeksgebied, of delen daarvan, verdacht is op de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.
1.5.4
Verantwoording
Het vooronderzoek is tot stand gekomen dankzij de volgende personen: ◼ ◼ ◼ ◼ ◼
Dhr. G. den Braven MA (historicus): opstellen van het vooronderzoek, luchtfotoanalyse/verificatie luchtfotoanalyse en het GIS-kaartmateriaal Dhr. P. Gieben (GIS-coördinator): GIS kaartmateriaal en luchtfotoanalyse/verificatie luchtfotoanalyse Dhr. M.A. Abee (manager): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage Dhr. Dr. W. van den Brandhof (historicus/afdelingshoofd vooronderzoeken): interne beoordeling inhoud rapportage Dhr. J. van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO): interne beoordeling inhoud rapportage
1.5.5
Personele deskundigheid
Het opstellen van het vooronderzoek vereist een multidisciplinaire aanpak. Hierbij is personeel (of zijn derden) betrokken die deskundige zijn op het gebied van meerdere expertises. Bij het vooronderzoek dienen meerdere deskundigen betrokken te zijn, die tenminste beschikken over de volgende expertises: deskundigheid op het gebied van het opstellen van een historisch vooronderzoek, deskundigheid op het gebied van ontplofbare
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
12
oorlogsresten, deskundigheid op het gebied van de civiele techniek, deskundigheid op het gebied van luchtfoto-interpretatie en deskundigheid op het gebied van geografische informatiesystemen (GIS). In de hierop volgende tabel staat weergegeven wie er bij dit vooronderzoek betrokken zijn en op welk gebied zij deskundige zijn. Historisch onderzoek
Naam
Deskundigheid ontplofbare oorlogsresten
Civiele techniek
Luchtfoto-interpretatie
Geografische Informatiesystemen
Wouter van den Brandhof
X
X
X
Gijs den Braven
X
X
X
Paul Gieben
X
X
X
X
X
X
X
Menno Abee
X
Jeffry van den Bout
1.5.6
X
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van het literatuur- en archiefonderzoek. In hoofdstuk 3 zijn de relevante indicaties en contra-indicaties chronologisch in een lijst van gebeurtenissen geordend en middels een kaart weergegeven. In dit hoofdstuk is tevens bepaald of de lijst met gebeurtenissen voldoende indicaties bevat voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ter plaatse van de onderzoeklocatie. Hoofdstuk 4 is het resultaat van de beoordeling van bronnenmateriaal. Hierin is tevens de bijbehorende bodembelastingkaart opgenomen. Conclusies en aanbevelingen komen aan de orde in hoofdstuk 5.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
13
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL
2.1
Eerder uitgevoerde onderzoeken
2.1.1
Rapportages AVG
Medewerkers van AVG hebben in het verleden (voor)onderzoeken op het grondgebied van de gemeente Zeist uitgevoerd. Voor dit vooronderzoek zijn de resultaten van de volgende rapportages relevant: ◼ ◼
AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek vliegbasis Soesterberg d.d. 9 maart 2016. Kenmerk 1562090-VO-03 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek CE Walaardt Sacré kamp Huis ter Heide d.d. 29 april 2021. Kenmerk 1962241-VO-03
De aangetroffen relevante informatie is in deze rapportage verwerkt (zie o.a. paragraaf 2.2).
2.1.2
Derden
Er zijn in het AVG bedrijfsarchief door civiele explosieven opruimingsbedrijven in de gemeente Zeist uitgevoerde (voor)onderzoeken aanwezig. Voor dit vooronderzoek zijn de resultaten van de volgende rapportages mogelijk van belang: ◼ ◼
BeoBOM, Vooronderzoek (titel onbekend) d.d. 22-10-2020. Projectnummer BB19099 BeoBOM, Vooronderzoek (titel onbekend) d.d. 17-11-2017. Projectnummer BB17195
Deze vooronderzoeken zijn geanalyseerd. Er zijn in deze rapportages geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen. Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd: ◼ ◼ ◼
De VEO bommenkaart De provincie Utrecht De gemeente Zeist
Er was geen noodzaak om ProRail, Rijkswaterstaat en het waterschap te raadplegen, omdat er geen infrastructuur van deze instanties in het onderzoeksgebied aanwezig is. Een zoekslag naar vooronderzoeken op het internet heeft geen relevante informatie opgeleverd.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
14
2.2 2.2.1
Literatuur Meidagen 1940
2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader Het Zesde en het Achttiende Duitse leger vielen op 10 mei 1940 Nederland binnen in kader van het door Hitler bevolen Fall Gelb. Het Zesde Leger trok door het zuidelijk deel van Nederland richting het Albertkanaal. De hoofdaanval van het Achttiende Leger was gericht op de Moerdijkbruggen die door Duitse parachutisten waren veroverd. De Moerdijkbruggen waren de toegangspoort naar Vesting Holland waar het Nederlandse opperbevel, koningin Wilhelmina en de regering zetelden. Nederland was van groot belang voor de Luftwaffe (de Duitse luchtmacht). De vliegvelden zouden worden gebruikt voor de strijd tegen Groot-Brittannië en tegelijkertijd kon het Ruhrgebied alleen afdoende worden beschermd tegen vijandelijke luchtaanvallen wanneer er Nederlands grondgebied aan het Derde Rijk was toegevoegd. 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 In de hierop volgende tabellen staan de onderzoeksresultaten m.b.t. de meidagen van 1940. Datum
Gebeurtenis (bron: H. Amersfoort / P.H. Kamphuis (red.), Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, De operatiën van het veldleger en het Oostfront van de Vesting Holland)
Relevant
10 en 11 mei 1940
1 en 3-5 R.H., 1 en 2-1 R.H. waren in de nacht van 10/11 Mei teruggekomen uit het voorterrein der stellingen en bevonden zich in het bedekte terrein tussen Huis ter Heide en Soesterberg, waar zij volgens bevelen van de C.V. van rijwielen werden voorzien. (p. 145)
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen 1940. Deel 1 en deel 2)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: D. Top, Soesterberg en omgeving in de oorlogstijd)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
Motivatie
--
Motivatie Het onderzoeksgebied bestond hoofdzakelijk uit onbedekt terrein. Bovendien is deze vermelding erg globaal en worden er geen aan OO gerelateerde uitspraken gedaan.
Motivatie --
Motivatie --
15
2.2.2
Luchtoorlog 1940-1945
In de hierop volgende tabellen staan vermeldingen die betrekking hebben op de luchtoorlog in de periode 1940-1945. Datum
Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945)4
Relevant
Motivatie
Nee
De spoorlijn liep langs het onderzoeksgebied. De vermelding is echter dusdanig globaal dat niet kan worden bepaald of het toestel in de buurt van het onderzoeksgebied terecht is gekomen.
Bombardement door Spitfires op Zeist. Getroffen werd de omgeving van de Gerofabriek, Bergweg, Prins Alexanderweg en de Amersfoortseweg.
Mogelijk
De Prins Alexanderweg bevindt zich nabij het onderzoeksgebied.
24 april 1945
Bombardement door Spitfires LG- van het No. 322 Nederlandse squadron op Huis ter Heide. Getroffen werden Waldlager 2, de villa Zandbergen, de tuinmanswoning van Zandbergen en de N.H. kerk.
Nee
De genoemde locaties bevonden zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Datum
Gebeurtenis (bron: P. Grimm, Verloren luchtruim. De geallieerde luchtoperaties boven Nederland in mei 1940)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, de gebroken vleugel van de Duitse adelaar)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil…Deel 1& 2)
Relevant
20 maart 1945
Spitfires deden een aanval op een korpshoofdkwartier ten noordoosten van Utrecht, waarbij drie huizen werden vernield en Typhoons vernielden een hoofdkwartier in Hilversum. (Deel 2, p. 591)
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: M. Middlebrook en C. Everitt, Bomber Command War Diaries)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
14 augustus 1941
Dornier Do 217 verongelukt op de spoorlijn Bilthoven Zeist.
20 maart 1945
Motivatie
--
Motivatie --
Motivatie De genoemde adressen bevonden zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Motivatie --
AVG weet uit ervaring dat niet alle vermeldingen van T. Eversteijn betrouwbaar zijn. Derhalve moet deze bron altijd in combinatie met andere bronnen (ter verificatie van de genoemde gebeurtenissen) worden gebruikt. 4
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
16
Datum
Gebeurtenis (bron: J. Foreman, The Fighter Command War Diaries)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: C. Huurman, Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: SGLO crashregister, webeditie)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: www.vergeltungswaffen.nl)
1944-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: D. Top, Soesterberg en omgeving in de oorlogstijd)
Relevant
Motivatie
3 september 1944
Den Dolder en Bosch en Duin komen er dit keer goed vanaf, maar in Huis ter Heide vallen klappen. Ook daar lijkt het er op dat één vliegtuig verantwoordelijk is voor alle bommen die er vallen. Ze ontploffen aan weerszijden van de Amersfoortscheweg; 4 exemplaren op het terrein van Zandbergen, 2 tegenover de Taveerne, waarvan de ene de villa treft van H.J.M. Simonis op Amersfoortscheweg 51. Op de Pr. Alexanderweg wordt het pand van bakker Vredendaal geraakt. Slachtoffers vallen er in Huis ter Heide gelukkig niet. (p. 201)
Mogelijk
Uit een kaart uit het gemeentearchief is gebleken dat er bommen nabij het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen.
20 maart 1945
Het is mooi weer met veel wind. In Huis ter Heide voeren duikbommenwerpers ’s morgens zware aanvallen uit. Waldlager 2 wordt onder vuur genomen. ‘Hotel Huis ter Heide’ wordt aan de achterzijde flink beschadigd. Er zijn enige doden te betreuren. (p. 236)
Nee
De locaties die onder vuur werden genomen zijn geen locaties in of nabij het onderzoeksgebied.
24 april 1945
Om ca. 18.15 uur krijgt Huis ter Heide een fikse aanval te verduren van 12 Britse Spitfires. Deze is gemunt op ‘Zandbergen’. Achter Heidewijck staat een verzameling mobiel geschut. Zij nemen de jagers hevig onder vuur, maar raken geen enkel toestel. Het witte kerkje in Huis ter Heide loopt flinke schade op door kogels en lichte bommen (foto 132). Er worden grote gaten geslagen bij de tramrails en op het fietspad. (p. 247)
Nee
De genoemde locaties bevinden zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
Relevant
Motivatie --
Motivatie --
Motivatie --
Motivatie --
17
2.2.3
Bevrijdingsperiode
2.2.3.1 Het onderzoeksgebied in mei 1945 Het onderzoeksgebied werd pas na de Duitse capitulatie in mei 1945 bevrijd. Er hebben hier derhalve in het laatste oorlogsjaar geen grondgevechten plaatsgevonden.
2.2.4
Munitieruimingen
De onderzoeksresultaten betreffende literatuur inzake munitieruimingen zijn als volgt: Datum
Gebeurtenis (bron: A. Meijers, Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 1940-1947)
Relevant
1940-1947
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: J. van Woensel, Vrij van explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers 1944-2004)
Relevant
1944-2004
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: S.L. Veenstra, In de schaduw van de glorie: overzicht van vliegtuigbergingen in Nederland)
Relevant
1960-1977
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
2.3
Motivatie
--
Motivatie
--
Motivatie
--
Collectie kaarten Topografische Dienst Kadaster
Bij het Kadaster te Zwolle is gezocht naar relevante geallieerde stafkaarten, alsmede Defence Overprints en historische topografische kaarten.
2.3.1
Geallieerde stafkaarten
Het onderzoeksgebied staat op de stafkaarten Utrecht sheet 376 (First Edition of 1943) en Amersfoort sheet 377 (Second Edition of 1945) die zijn opgemaakt volgens het Nord de Guerre coördinatenstelsel. Deze stafkaarten hebben een schaal van 1:25.000 en geven een goed beeld van het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog. Het onderzoeksgebied ligt binnen de kaartvierkanten E.2992 en E.2993 en ligt op de grens van het kaartvierkant E.3092. Stafkaarten worden tevens gebruikt om de locaties van geallieerde luchtaanvallen te achterhalen (zie hoofdstuk 2.13). Op de hierna volgende kaart zijn de stafkaarten weergegeven met de hierbij behorende nummering van de kaartvierkanten.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
18
2.3.2
Defence Overprints
Het Kadaster te Zwolle beschikt over een collectie zgn. Defence Overprints. Dit zijn geallieerde stafkaarten waarop, op basis van o.a. geanalyseerde luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog, Duitse militaire objecten werden ingetekend. Er is bij Kadaster Zwolle geen relevante Defence Overprint van het onderzoeksgebied gevonden.
2.3.3
Historische kaarten
Historische kaarten zijn bij het Kadaster geraadpleegd via de website van www.topotijdreis.nl.
2.3.4
Duitse stafkaart
Er is in het AVG bedrijfsarchief een relevante Duitse stafkaart aanwezig: ◼
Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 32, West. Amersfoort, 2e uitgave van april 1943.
Deze stafkaart is vergelijkbaar met het exemplaar uit de collectie geallieerde stafkaarten en wordt hier derhalve niet afgebeeld.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
19
GEALLIEERDE STAFKAARTEN MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER
E2893
E2892
E3193
E3093
E2993
E3192
E3092
E2992
US Map Service, Kadaster
LEGENDA Onderzoeksgebied
Stafkaarten: 376 Utrecht 377 Amersfoort
0
150
300
600
900 Meter
±
2.4
Gemeentearchief Zeist
Het onderzoeksgebied lag in de Tweede Wereldoorlog in de gemeente Zeist. Er is in het gemeentearchief gezocht naar de volgende stukken: ◼ ◼ ◼
De luchtbeschermingsdienst Aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten Oorlogsschaderapporten
Naar de volgende informatie is gezocht, indien het vooronderzoek conflictperiode daar aanleiding toe gaf: ◼ ◼ ◼ ◼
Ruimingen van verdedigingswerken Politie- en brand(schade)rapporten Vliegvelden (als in de nabijheid van het onderzoeksgebied een vliegveld aanwezig was) De naoorlogse omnummering van woningen: indien er sprake is van meldingen van oorlogshandelingen bij adressen waarvan de specifieke locatie niet bekend is.
Bij het gemeentearchief te Zeist zijn de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Toegang 1024. Gemeentebestuur Zeist 1906-1945 203 Weekrapporten over de toestand in de gemeente Zeist, verstrekt aan de militaire commissaris voor Utrecht-Oost 332 Stukken betreffende vergoeding van de schade door de brand in Het Slot
Periode Juni-juli 1945 1945
870 Stukken betreffende verslagen, gezonden aan Gedeputeerde Staten, over de staat van de brandblusmiddelen en over de gehouden oefeningen door het personeel over 1906-1916, 1918-1920, 1922, 19261940, 1943 en 1945
1906-1946
881 Voorschriften betreffende melding van branden en inzending van brandrapporten
1940-1943
890 Verslagen over de jaren 1941, 1942, 1943, 1944 en 1945
1941-1945
1528 Stukken betreffende handhaving van de openbare orde tijdens de Duitse bezetting en de bevrijding
1940-1945
1554 Bewapening, aanleg van schietbanen en houden banen en houden van oefeningen
1919-1940
1557 Stukken betreffende het instellen van bewaking tegen sabotage
1941-1945
1588 Stukken betreffende identificatie, begraven en overbrengen van gesneuvelde militairen en onderhoud van oorlogsgraven
1940-1945
1774 Stukken betreffende de oprichting van een afdeling van de Nederlandse Vereniging voor Luchtbescherming, bestuurssamenstelling, subsidiëring en jaarverslagen over 1938, 1939 en 1940
1938-1940
1775 Stukken betreffende gebruik van radiodistributiecentrales bij de luchtbescherming en toetreding van de gemeente tot de gemeenschappelijke regeling betreffende bijzondere radiodiensten
1936-1939
1777 Stukken betreffende vaststelling van gedragsregels voor de bevolking bij luchtaanvallen
1938-1941
1778 Stukken betreffende bescherming van schoolkinderen tegen luchtaanvallen
1939-1944
1779 Stukken betreffende vaststelling van een luchtbeschermingsplan voor het gemeentehuis
1939-1944
1780 Jaarverslagen van de gemeentelijke luchtbeschermingsdienst voor 1939-1943
1939-1943
1781 Begrotingen van de gemeentelijke luchtbeschermingsdienst voor 1940-1944
1939-1944
1782 Stukken betreffende vaststelling van instructies voor het personeel van de gemeentelijke luchtbeschermingsdienst
1939-1943
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
21
Toegang 1024. Gemeentebestuur Zeist 1906-1945
Periode
1783 Stukken betreffende aangaan van een gemeenschappelijke regeling met andere gemeenten inzake het inrichten van centrale noodziekenhuizen en de verpleging daarin van slachtoffers van luchtaanvallen
1940-1942
1784 Stukken betreffende meldingen en processen-verbaal van bominslagen en luchtaanvallen
1940-1945
1994 Stukken betreffende onderzoek naar de toestand van de bruggen
1945
De Luchtbeschermingsdienst was tijdens de Tweede Wereldoorlog onder andere verantwoordelijk voor het geven van luchtalarm bij bombardementen, het controleren van verduisteringsmaatregelen en het opnemen van schade na uitgevoerde bombardementen en vliegtuigbeschietingen. Er zijn in het gemeentearchief documenten van de Luchtbeschermingsdienst aanwezig. In het onderstaande overzicht zijn gegevens met betrekking tot de Luchtbeschermingsdienst, aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten en oorlogsschade opgenomen. De vetgedrukte vermeldingen hebben (mogelijk) betrekking op het onderzoeksgebied. Motivatie
Documentcode
Nee
Deze locatie bevindt zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
GA-0355Zeist-10241784-77
3 september 1944
Er ontstond schade aan onder andere de volgende panden: Korte Bergweg 56 t/m 60 en 72 t/m 78, alsmede aan de panden aan de Prins Alexanderweg 4 t/m 24. (bron: inventarisnummer 1784)
Nee
Deze locaties bevinden zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
GA-0355Zeist-10241784-77
3 september 1944
Op een kaart van het bombardement van 3 september 1944 is te zien dat er twee bominslagen en één blindganger in de buurt van het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen. (bron: inventarisnummer 1784)
Mogelijk
De aangegeven inslaglocaties bevinden zich nabij het onderzoeksgebied.
GA-0355Zeist-10241784-78
Datum
Gebeurtenis (bron: toegang 1024)
Relevant
3 september 1944
Eén blindganger kwam terecht in het perceel van de Prins Alexanderweg 6 te Huis ter Heide. (bron: inventarisnummer 1784)
Afb. 1 – Kaart met bomkraters en een blindganger als gevolg van het bombardement van 3 september 1944. Bron: gemeentearchief van Zeist, toegang 1024, inventarisnummer 1784.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
22
2.5
Nieuwsberichten
2.5.1
AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek
De collectie ontplofbare oorlogsresten gerelateerde nieuwsberichten in het AVG bedrijfsarchief, alsmede het internet en de oude krantencollectie van de Koninklijke Bibliotheek te ’s-Gravenhage, zijn geraadpleegd. Er zijn geen berichten gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied. Het onderzoeksresultaat heeft betrekking op de omgeving van het onderzoeksgebied. Datum
Gebeurtenis (bron: AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek)
17 december 1993
Aan de Korte Bergweg in Huis ter Heide werd door het EOC een zware vliegtuigbom van 500 pond van Engelse makelij onschadelijk gemaakt. Het explosief werd tijdens rioleringswerkzaamheden blootgelegd. (bron: de Telegraaf, d.d. 17-12-1993)
2.6
Relevant
Motivatie
Mogelijk
De Korte Bergweg bevindt zich net buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Explosieven Opruimingsdienst Defensie
2.6.1
Collectie ruimrapporten
De Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) houdt sinds 1970 meldingen van aangetroffen ontplofbare oorlogsresten bij. Deze meldingen zijn tot 1992 als melding opdracht en ruim rapport (MORA) en na 1992 als uitvoeringsopdracht (UO) gearchiveerd. AVG heeft het overzicht van relevante MORA’s en UO’s van de gemeente Zeist opgevraagd. Er zijn in dit overzicht meldingen van (de omgeving van) het onderzoeksgebied geregistreerd. Op basis van de locatiebeschrijvingen zijn de ruimrapporten geselecteerd en opgevraagd. Deze documentatie is bestudeerd. De onderzoeksresultaten zijn in de volgende tabel weergegeven. De vermeldingen zijn niet van belang voor het bepalen van een afbakening en zijn derhalve niet opgenomen in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3. MORA / UO
Locatie
Vondst
19773612
Prins Alexanderweg, Voormalige Gero Fabriek, Huis ter Heide
1 GP bom, 500 lbs met neuspistool no. 44, plus duplexslagpijpje
Nee
De fabriek bevindt zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
19793164
Prins Alexanderweg 6, Huis ter Heide
Geen OO
Nee
Het betreft geen OO.
19932649
Korte Bergweg t.h.v. 48, Huis ter Heide
1 GP bom, 500 lbs met staartpistool no. 30, gewapend
Nee
Dit adres bevindt zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
20010884
Korte Bergweg 8A, Huis ter Heide
71 brisantgranaatpatronen van 2 cm
Nee
De Korte Bergweg 8A bevindt zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
20010889
Korte Bergweg 8A, Huis ter Heide
1 brisantgranaatpatroon van 2 cm
Nee
De Korte Bergweg 8A bevindt zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
Relevant
Motivatie
23
MORA / UO
Locatie
Vondst
Relevant
Motivatie
20011177
Korte Bergweg 8A, Huis ter Heide
Verkennende zoekactie
Nee
De Korte Bergweg 8A bevindt zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
20030764
Amersfoortseweg 10E, tussen bedrijfspand en bejaardentehuis, Huis ter Heide
Schroot
Nee
Het betreft geen OO.
20071103
Korte Bergweg 55 (tuin achter de woning), Huis ter Heide
Schroot
Nee
Het betreft geen OO.
2.6.2
Collectie mijnenkaarten
De collectie mijnenveldkaarten van de EODD is in kader van dit vooronderzoek geraadpleegd. Dit geldt ook voor de collectie mijnenveld leg- en ruimrapporten. Er lagen geen gedocumenteerde mijnenvelden in het onderzoeksgebied. Er waren in het onderzoeksgebied geen op landmijnen verdachte gebieden aanwezig. Op de volgende pagina is een kaart weergegeven met de ruimrapporten van de EODD.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
24
EODD ARCHIEF 20031020 M
19892375 M 19853164 M
19773262 M
20040257 M
20200625 M 19991492 20030764 M 19793164 M
20002234 M
19932649 M
20071103 M 20011177 20010889 M 20010884
19920711 M
19773612 M
20131010 M 20002084 M 19773759 M 19950254 M
Esri Nederland, Community Map Contributors
LEGENDA Onderzoeksgebied
M
Inzet van de EODD
0
100
200
400
600
800
1.000 Meter
2.7
Nederlands Instituut voor Militaire Historie
Het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag beheert collecties over de geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht in binnen- en buitenland vanaf de Tachtigjarige Oorlog tot heden. In dit archief is een groot aantal collecties met betrekking tot de Koninklijke Luchtmacht, Landmacht en Marine ondergebracht. 5
2.7.1
Collectie Duitse verdedigingswerken
De collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’, ook wel bekend als de 575-serie, is opgebouwd uit inlichtingenrapporten, plattegronden en verordeningen van zowel de Duitse bezettingsmacht als van het verzet / Bureau Inlichtingen te Londen. Deze zes meter lange collectie bestaat onder andere uit inlichtingen van de illegaliteit, kaarten van inundaties, gegevens betreffende Duitse mijnenvelden, Britse en Duitse kaarten, telegrammen en Duitse voorschriften. De volgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’. Toegang 575
Inventarisnummer
Datum: 13-01-1941; Omschrijving: Brief van de afdeling Geniezaken 's-Gravenhage aan de Adviescommissie Vorderingen betreffende het opruimen van verdedigingswerken in Zeist.
107
Datum: 17-09-1940 t/m 24-04-1942; Omschrijving: Correspondentie van de afdeling Geniezaken Zeist der Adviescommissie Vorderingen/ afdeling Defensieschade betreffende schadegevallen.
110
157 I en II Vlag, Locatie van de door de Wehrmachtbezette huizen te Zeist en Den Dolder [NB de huizen zijn genummerd, maar er hoort geen beschrijving bij], 02-08-1944.
203
Datum: [februari 1945]; Schaal/code/blz.: E/2127/45; Omschrijving: Rapport betreffende bezetting van Badhoevedorp en Sloten, kledingnood Wehrmachtin Utrecht, opslag raketten bij Zeist, raketwapen in Heino, beveiliging van startbanen te Soesterberg, veld versterkingen bij Schiphol, verdedigingswerken bij Slooterweg, Zaltbommel en Utrecht, munitiedepot in Den Helder, bombardementen op Utrecht, Sperrgebiet Arnhem, vlammenwerpers in Rijksdorp, bunkers te Delft, Russische krijgsgevangenen in de periode januari en februari 1945.
321
Datum: 06-04-1944; Schaal/code/blz.: GB/4639/44; Omschrijving: Berichten betreffende kazernebouw in Arnhem, legering en omvang Duitse troepen in Zeist, Heelsum, Renkum, Bennekom en Wageningen en resultaat bombardement spoorlijn Zevenaar.
362
Datum: geen datum; Schaal/code/blz.: GB/ 110/44; Omschrijving: Plattegrond van de marineadministratie in de omgeving De Bilt, Zeist en Utrecht.
425
Datum: maart 1945; Schaal/code/blz.: E/1771/45; Omschrijving: Berichten betreffende omvang, legering en verplaatsing Duitse troepen in Zeist, Geldermalsen en Utrecht.
464
Datum: 06-03-1944; Schaal/code/blz.: GB/3367/44; Omschrijving: Plattegrond van de weg tussen Zeist-Driebergen.
472
Datum: november 1944; Schaal/code/blz.: GB/8151/44; Omschrijving: Rapport over weg- en spoorverkeer in Utrecht, Amersfoort, Zeist-Bunnik, De Bilt, Soest, Elst, Liendert en Jutphaas in oktober - november 1944.
480
Bij het NIMH is de collectie 492 ondergebracht. Het raadplegen van deze collectie is reeds geborgd, doordat AVG standaard de zgn. Groene Serie inzit. 5
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
26
Collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’. Toegang 575
Inventarisnummer
Datum: 21-02-1945; Schaal/code/blz.: E/1296/45; Omschrijving: Berichten betreffende bombardementen op Doorn, Utrecht, Hoevelaken, Amersfoort, Zeist, vliegveld Loosdrecht en Soesterberg in de periode 29 januari en 14 februari 1945.
509
Er zijn bij het NIMH geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.7.2
Beeldbank NIMH
De beeldbank van het NIMH bevat een groeiende collectie foto’s en andere afbeeldingen uit de collectie van het NIMH, onder andere van de meidagen van 1940. Er is hier gezocht op plaatsnaam. Er zijn geen relevante afbeeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.8
Provinciaal archief / Militair Gezag
2.8.1
Militair Gezag
Het Militair Gezag was verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur van de bevrijde delen van Nederland. In dit archief zijn doorgaans per provincie gegevens over in gemeenten aanwezige ontplofbare oorlogsresten ondergebracht. Er is in het provinciaal archief gezocht naar de volgende stukken: ◼ ◼ ◼
De luchtbeschermingsdienst Aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten Oorlogsschaderapporten
2.8.1.1 Militair Gezag Utrecht Het archief van het Militair Gezag van de provincie Utrecht bevindt zich bij het Utrechts Archief te Utrecht. De volgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Toegang 1136. Militair Gezag in de provincie Utrecht. Utrechts archief Utrecht.
Periode
205 – Ingekomen brieven van de Utrechtse gemeentebesturen waarin opgegeven wordt waar en wanneer militaire vliegtuigen zijn neergestort en wat er met de bemanningen is gebeurd. Merendeels afschriften
1945
207 – Correspondentie over het melden van de ligplaatsen van landmijnen en andere onontplofte projectielen
1945
Toegang 1202. Utrechts archief Utrecht.
Periode
235, 236, 237, 640 – Meldingen van burgemeesters in de provincie van in de gemeente plaatsgevonden luchtaanvallen en andere gebeurtenissen welk direct verband houden met de oorlogshandelingen
1940 - 1943
Er zijn in het archief van het Militair Gezag van de provincie Utrecht geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
27
2.9 2.9.1
Nationaal archief Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen
In het archief van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, periode 1937-1946, zijn meldingen en processen-verbaal van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten opgenomen. Het betreft gegevens betreffende de luchtoorlog. De in dit archief aanwezige bronnen bevatten informatie over onder andere bombardementen, noodafworpen en vliegtuigbeschietingen. Het navolgende inventarisnummer is geraadpleegd: Toegang 2.04.53.15. Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946. Nationaal Archief ’s-Gravenhage. Meldingen en processen-verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde Luchtactiviteiten. Provincie Utrecht
Inventarisnummer 74
Er zijn in het geraadpleegde inventarisnummer van het Nationaal Archief geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.9.2
Korps Hulpverleningsdienst
De Hulpverleningsdienst is de voorganger van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie. In het archief van de Hulpverleningsdienst zijn onder andere krantenknipsels betreffende geruimde ontplofbare oorlogsresten ondergebracht. De navolgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: 2.04.110. Archief van het Korps Hulpverleningsdienst, 1945-1974. Nationaal Archief ’s-Gravenhage.
Inventarisnummer
Registers met krantenknipsels inzake explosieven. 1945-1959
20 t/m 22
Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst. 1947
23
Register met krantenknipsels inzake ongevallen met oorlogstuig. 1965-1970
27
Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst. 1947-1970
28
Er zijn in het archief van de Korps Hulpverleningsdienst geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.9.3
Bunkerarchief
Het archief van de 2e Geniecommandement Bureau Registratie Verdedigingswerken (het zogenaamde Bunkerarchief) bestaat voor het overgrote deel uit kaarten en tekeningen: blok- en overzichtskaarten en registratie-, situatie- en calquetekeningen van de afzonderlijke bunkers, stellingen en Wälzkörpersperre die in gebruik waren voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het archief bevat tevens Duits materiaal uit de periode 1938-1942 betreffende de Atlantikwall, waarvan enkele kaarten voorzien zijn van aantekeningen van verbindingen, alsmede kaarten van de verdedigingslinies vervaardigd door het verzet. Tevens zijn er overzichten bewaard gebleven van strategische objecten als vliegvelden, en een serie topografische kaarten afkomstig van de US Army. Daarnaast bevat het archief organisatorische stukken van het Bureau Registratie van Verdedigingswerken, met onder
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
28
meer de geheime en vertrouwelijke agenda's en ingekomen stukken en correspondentie met het Ministerie van Defensie.6 Binnen dit archief worden blok- en overzichtskaarten geraadpleegd om te onderzoeken of er sprake was van Duitse militaire infrastructuur binnen het onderzoeksgebied. Als hieruit blijkt dat er verdedigingswerken aanwezig waren dan worden de betreffende situatietekeningen bestudeerd. De navolgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Toegang 2.13.167. Archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. 'Bunkerarchief')
Inventarisnummer
Blokkaarten van werken, 1951
272-284
Overzichtskaarten
285-296
Er zijn in het Bunkerarchief geen relevante kaarten van het onderzoeksgebied aanwezig.
2.10 Semi-Statisch Informatiebeheer Het Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) in Rijswijk beheert de archieven van het Ministerie van Defensie voordat deze aan het Nationaal Archief worden overgedragen. In dit archief zijn bronnen met betrekking tot naoorlogse ruimingen van ontplofbare oorlogsresten door de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst en de Mijn Opruimings Dienst ondergebracht. Het betreft documenten uit de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog: een periode waarin er nog grote aantallen ontplofbare oorlogsresten in Nederland aanwezig waren.
2.10.1
Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst
De MMOD en de MOD waren na de Tweede Wereldoorlog in Nederland verantwoordelijk voor het opruimen van mijnen en achtergelaten ontplofbare oorlogsresten. In het voorjaar van 1945 werden twee bataljons mijnenruimers opgericht onder de naam Mijn Opruimings Dienst (MOD). In maart 1946 werd deze dienst gereorganiseerd en werd de naam veranderd in de Mijn- en Munitie Opruimings Dienst (MMOD). Het archief bestaat uit meldingen, kaarten, plattegronden en ruimrapporten betreffende locaties binnen Nederlandse gemeenten waar ontplofbare oorlogsresten aanwezig waren. Er zijn hier geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.11 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie Het Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) houdt zich bezig met de bestudering van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Holocaust en hedendaagse genociden. In het archief te Amsterdam is onder andere een grote collectie met foto’s uit de Tweede Wereldoorlog ondergebracht.
6
Bron: Nationaal Archief.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
29
2.11.1
Collectie Departement van Justitie
Bij het NIOD is de onderstaande collectie geraadpleegd: ◼
Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k)
Het betreft de volgende inventarisnummers: Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), NIOD.
Inventarisnummer
Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 – 28 april 1944
180
Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten
181-185
Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen
186
Telexberichten inzake meldingen van neergestorte geallieerde bommenwerpers, 20 – 24 februari 1944
328
Stukken betreffende het melden van schade door bombardementen en beschietingen uit vliegtuigen, 24 februari 1944 – 31 maart 1945
329
Stukken betreffende het opstellen van processen-verbaal inzake bombardementen en beschietingen in verschillende gemeenten, 28 september 1944 – 31 maart 1945
331
Proces-verbaal van de luchtbeschermingsleider inzake schade door luchtaanvallen door de geallieerden en afweergeschut van de Duitsers, 3 februari 1944
477
Stukken betreffende het instellen van een onderzoek naar de gevolgen van luchtaanvallen, 8 oktober 1944 – 6 februari 1945
493
Stukken betreffende het instellen van een onderzoek inzake het bombardement op 14 oktober, 17 oktober 1944
624
Rapporten van de onderluitenant van de Marechaussee F. Meems inzake het vinden van benzinetanks, die uit een vliegtuig waren geworpen, alsmede de inslag van een granaat, 20 januari – 20 maart 1944
642
Er zijn bij het NIOD in de toegang 216k geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.11.2
Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen
Bij het NIOD is de onderstaande collectie geraadpleegd: ◼
Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077)
Het betreft de volgende inventarisnummers: Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest (toegangsnummer 077), NIOD.
Inventarisnummer
Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941
1328
Berichtgevingen betreffende neergekomen vliegtuigen, 1943
1759
Er zijn bij het NIOD in de toegang 077 geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
30
2.11.3
Beeldbank Tweede Wereldoorlog
Foto’s uit de Tweede Wereldoorlog, afkomstig van Nederlandse oorlogs- en verzetsmusea, herinneringscentra en het NIOD, zijn bijeengebracht in de databank Beeldbank WO2. Er is hier gezocht op plaatsnaam. Er is bij de Beeldbank Tweede Wereldoorlog geen relevant beeldmateriaal van het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.12 The National Archives Londen The National Archives in Kew (Londen) is het officiële nationale archief van het Verenigd Koninkrijk. Er liggen hier gevechtsverslagen van Britse eenheden die op Nederlands grondgebied strijd hebben geleverd. In The National Archives zijn, afgezien van deze War Diaries, ook o.a. de logboeken van geallieerde luchtmachteenheden ondergebracht. Bronnen betreffende de volgende onderdelen van de RAF bevatten mogelijk relevante informatie voor dit vooronderzoek: ◼ ◼ ◼ ◼ ◼
Bomber Command AIR 14 day and night bomb raid sheets (1940-1945) en form E summaries (1940-1942); Coastal Command AIR 15 strike sheets; Fighter Command AIR 24 appendices; Allied Expeditionary Air Force (AEAF) / Second Tactical Air Force AIR 37 daily logs; Voor onderzoek naar ingezette squadrons: Operations Record Books AIR 27 Squadrondagboeken van relevante eenheden, indien raadpleging van de voorgaande toegangen daartoe aanleiding geeft.
In dit geval zijn, gezien de aard van de gevechtshandeling(-en), alleen bronnen betreffende de Second Tactical Air Force relevant voor dit vooronderzoek. Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, het kaliber, het type ontsteker(s) en de inslaglocaties van de vliegtuigbommen en raketten die tijdens de luchtaanval(len) zijn ingezet. Indien beschikbaar zijn tevens de gegevens geanalyseerd die betrekking hebben op de afwerphoogte en vliegsnelheid ten tijde van het afwerpen. Deze gegevens zijn van belang voor het berekenen van de maximale indringingsdiepte van de ontplofbare oorlogsresten.
143000017-VO-02
Vooronderzoek OO Huis ter Heide West
31
2.12.1
Daily Logs
Vliegtuigen van de 2nd Tactical Air Force (2nd TAF) gaven tactische luchtsteun aan geallieerde gevechtseenheden. De geallieerde jachtbommenwerpers vielen o.a. vijandelijke stellingen, tanks, treinen en hoofdkwartieren aan. De volgende Daily Logs van de 2nd Tactical Air Force zijn geraadpleegd: Inventarisnummer
Daily Logs 2nd Tactical Air Force. The National Archives Londen 2nd Tactical Air Force: Daily Log: Sept.-Oct. 1944