02-21RV042 BIJLAGE 2 - Propositie van Zeist 2020

PROPOSITIE VAN ZEIST 2020

2

Gemeente Zeist

Colofon © Gemeente Zeist, oktober 2020. Vastgesteld door de gemeenteraad van Zeist op 6 oktober 2020. In samenwerking met: Bureau BVR Bureau –2NAP gebiedsontwikkeling Stadsdichters Diet Groothuis en Mary Heylema Geheugen van Zeist Diverse afbeeldingen uit het boek ‘De jongen, de mol, de vos en het paard’ van Charlie Mackery zijn met toestemming van de uitgever opgenomen. Vormgeving: effectgroep* | Utrecht

Uit: De jongen, de mol, de vos en het paard van Charlie Mackery

Propositie van Zeist

INHOUD 1. Waarom een propositie?

6

4. De onderzoeksrichtingen

52

De Zeister vraagstukken

7

Onderzoeksrichting 1: Kromme Rijn gebied

De regionale en landelijke vraagstukken

7

natuurrobuust en duurzaam

De rol van de Propositie en het vervolgproces

8

Onderzoeksrichting 2:

Hoe is de Propositie tot stand gekomen?

8

Een nieuwe kern bij Station Driebergen-Zeist 58 Onderzoeksrichting 3:

Het effect van de Coronacrisis op Zeist en de Propositie

2. Wat maakt Zeist uniek? De vijf kernen van Zeist

9

12 13

Waarde 1: Groenmonumentaal, natuurinclusief en parkinclusief

16

Waarde 2: Cultuurhistorie: de allure van Zeist 18 Waarde 3: Verscheidenheid aan woonen leefgebieden

20

Waarde 4: Zorgzaam in een inclusieve samenleving

22

Waarde 5: Dorpse Waarden met stadse allure 24 Waarde 6: Duurzaam

3. De ontwikkelkansen

26

28

Ontwikkelkans 1: Verdere groei inclusieve samenleving

30

Ontwikkelkans 2: Diversiteit in woningaanbod

32

Ontwikkelkans 3: Natuurinclusief bouwen

34

Ontwikkelkans 4: Versterken recreatie

36

Ontwikkelkans 5: Natuurbehoud

38

Ontwikkelkans 6: Klimaatbestendigheid en het verdwenen water terugbrengen

40

Ontwikkelkans 7: Energietransitie

42

Ontwikkelkans 8: Duurzame mobiliteit

44

Ontwikkelkans 9: Hoogwaardige OV-verbinding tussen Utrecht Science Park en Amersfoort

46

Ontwikkelkans 10: (Door)fietsroutes

48

Ontwikkelkans 11: Kansen voor nieuwe bedrijvigheid

56

50

Het kloppend hart van Zeist

60

Onderzoeksrichting 4: Recreatiepoorten naar de Heuvelrug

62

Onderzoeksrichting 5: HOV USP – Amersfoort, bron van transformatie voor Vollenhove en Handelscentrum

64

Onderzoeksrichting 6: Duurzame transformatie N237 (de Wegh der Weegen) en zone A28

66

Onderzoeksrichting 7: Nieuwe betekenisgeving voor de Stichtse Lustwarande

68

Onderzoeksrichting 8: Lopen en fietsen stimuleren

70

Onderzoeksrichting 9: Duurzaam, duurzaam, duurzaam

72

5. Het vervolgproces en de onderzoeksagenda

74

3

4

Gemeente Zeist

Zeist: oud én nieuw; rustig, groen én levendig

Propositie van Zeist 5

Gemeente Zeist

Zeist staat voor grote opgaven naar de toekomst. De Propositie legt hiervoor de eerste basis. Kort samengevat raakt de Propositie drie aspecten aan: beschrijving van de waarden van Zeist, we zijn trots op wat we zijn; beschrijving van de opgaven waar we voor staan naar de toekomst; een insiprerende basis leggen naar deze toekomst. In hoofdstuk 1 worden de hoofdopzet en de doelstellingen van de Propositie toegelicht. Wat is de input voor de Propositie geweest hoe ziet het vervolgproces eruit? Tenslotte wordt kort ingegaan op de mogelijke effecten van de Coronapandemie op deze Propositie.

Oudbouw en nieuwbouw in balans aan Het Rond in Zeist

1 WAAROM EEN PROPOSITIE?

6

Propositie van Zeist

Voor u ligt de Propositie van Zeist, een voorstel voor de toekomst. Of liever gezegd een voorstelling, een verbeelding van de toekomst van de gemeente Zeist. De wereld om ons heen is continu in beweging en Zeist beweegt mee. Zo is het altijd al geweest, en zo zal het altijd wel blijven. De uitdaging hierbij is dan om bewust te kiezen voor dit meebewegen en hierbij te kiezen voor wat voor ons van waarde is, het DNA van Zeist waar we trots op zijn. Dit DNA van Zeist is beschreven in een zestal waarden. Deze vormen de fundering onder de voorstellen voor de toekomst. In de Propositie vindt u vervolgens elf ontwikkelkansen, als inspiratie voor het vinden van de antwoorden op de vraagstukken voor de toekomst. Of het nu gaat om nieuwe ontwikkelingen, zowel uitbreiding als transformatie, of als het gaat om beheeropgaven, deze ontwikkelkansen zullen altijd de koers bepalen. Verder zijn er een negental onderzoeksrichtingen (proposities) voor de komende decennia beschreven, negen gebieden en locaties waar op basis van de waarden en gestuurd vanuit de inspirerende ontwikkelkansen grote opgaven liggen. Deze onderzoeksrichtingen dienen ter inspiratie en zijn nog niet in beton gegoten. De onderzoeksrichtingen geven de richting aan en zullen in vervolgprocessen verder onderzocht en vormgegeven worden. De propositie betreft daarmee een eerste stap in het nadenken over de toekomst van Zeist.

De Zeister vraagstukken Zeist hecht belang aan het goede leven voor haar inwoners. De kernwaarde voor Zeist is een inclusieve samenleving met betekenisvol leven voor iedereen! Dat brengt eigen gemeentelijke opgaven met zich mee op het gebied van wonen, werken, verkeer/ vervoer, recreëren, energietransitie, klimaat/water en groen. Zo geldt op het gebied van wonen een lopende opgave voor de realisatie van extra woningen en vervanging van woningen binnen Zeist. Er zijn téveel mensen die té lang op een passende woning moeten wachten. Op dit moment zitten er nog voor circa 1900 woningen aan plannen ‘in de pijplijn’. Er wordt gewerkt aan de Woonvisie, de Mobiliteitsvisie een beleidskader voor zon- en windenergie en aan beleid op het gebied van klimaatadaptatie. Aan al deze opgaven wordt gewerkt met oog voor het DNA van Zeist. Een goed voorbeeld hiervan is de realisatie van de natuurinclusieve wijk Kerckebosch, een landelijk voorbeeldproject. Een ander goed voorbeeld van investeren in het goede leven in Zeist is het zeer brede en actieve culturele leven van Zeist met circa 70 organisaties, van professioneel tot amateurclubs. Het gemeentelijk cultuurbeleid kent 10 speerpunten waarbij ook maatschappelijke doelstellingen als het betrekken van jongeren, culturele beleving voor iedere portemonnee en de multiculturele samenleving onderdeel uitmaken van de culturele doelstellingen.

De uitdaging is om binnen Zeist een antwoord te geven op de gemeentelijke en regionale vraagstukken op een verantwoorde wijze, zodat de aantrekkelijkheid en de uniciteit van Zeist – ook binnen de regio – behouden blijft. Daarom kiezen we er in deze Propositie voor om de toekomstige ontwikkeling van Zeist te bouwen op de historisch gevormde waarden. Dat wat Zeist al eeuwenlang “groots” maakt, is het stevige fundament voor de toekomst. Zo zorgen we ervoor dat Zeist aantrekkelijk blijft.

De regionale en landelijke vraagstukken Zeist maakt onderdeel uit van de metropoolregio Utrecht. Een regio van 16 gemeenten rondom de stad Utrecht. Een bijzonder aantrekkelijke regio door een unieke combinatie van een centrale ligging, hoogwaardige voorzieningen, diversiteit van woonmilieus en prachtige landschappen. Dat levert een aantrekkelijk vestigingsklimaat op voor bedrijven en veel mensen willen er graag wonen. Elk van de 16 gemeenten is anders en draagt met die eigenheid bij aan de aantrekkelijkheid van de regio. Het gevolg van deze aantrekkelijkheid is dat de regio onder druk staat en dat deze druk steeds groter wordt. Woningen zijn schaars, wegen en openbaar vervoer zitten vol en zelfs fietsfiles zijn binnen de provincie niet onbekend. Er is behoefte aan werklocaties en plekken voor ontmoeting naast thuiswerken en de mensen hebben behoefte aan ruimte om te recreëren. Daarnaast kent niet alleen de regio, maar het hele land de uitdaging om over te schakelen op duurzame energie. Het opwekken hiervan moet ook een plek vinden. Ook het vraagstuk van de klimaatadaptatie is een landelijke opgave. De provincie en de 16 gemeenten rondom de stad Utrecht zijn bezig documenten op te stellen die richting geven aan de beantwoording van deze regionale vraagstukken.

Deze documenten zijn: de Provinciale Omgevingsvisie (POVI), de contour Ruimtelijk Economisch Profiel van de U16 (contour REP), de Regionale Energie Strategie (RES) en de Regionale Adaptatie Strategie (RAS) van de U16.

7

Gemeente Zeist

Een inclusieve samenleving met betekenisvol leven voor iedereen! De rol van de Propositie en het vervolgproces De vorige twee paragrafen vormen de context voor de Propositie. De Propositie is een eerste stap in het nadenken over de toekomst van Zeist. Over onze eigen uniciteit en onze eigen oplossingen en over wat we nodig hebben en kunnen bieden in de regio. Het is dus ook bedoeld als lobbydocument richting de regio in het kader van de contour REP, en richting de provincie ten behoeve van de POVI. De Propositie helpt ons om het goede gesprek te voeren met regio en provincie. Naast de functie als regionaal lobbydocument geeft de Propositie vóóral weer waar wij als Zeist de ontwikkelkansen en onderzoeksrichtingen zien. Kansen, gericht op de gemeentelijke en de regionale vraagstukken. In het vervolgproces verkennen we die graag – samen met de samenleving – verder op draagvlak. Ook onderzoeken we de ontwikkelkansen op haalbaarheid, samen met de samenleving. De Propositie vormt de basis daarvoor. In de aanloop naar deze Propositie hebben we zo zorgvuldig mogelijk via diverse werksessies en een digitale peiling input opgehaald , waarna deze opgehaalde input tegen het licht is gehouden van de regionale opgaven en de gemeentelijke vraagstukken. We hebben helaas onvoldoende tijd en mogelijkheid gehad om de haalbaarheid en wenselijkheid ervan uitgebreid te bespreken met de samenleving.

Dat is onderdeel van de toetsing in het vervolgproces. In dit vervolgproces kunnen als gevolg daarvan onderzoeksrichtingen nog wijzigen. Met het vaststellen van de Propositie door de raad vragen we de raad om het college opdracht te geven om deze onderzoeksrichtingen met de samenleving verder uit te werken: op haalbaarheid, exact programma, maatschappelijk draagvlak etc. Dit start bij opname van de onderzoeksrichtingen in de Gemeentelijke Omgevingsvisie (GOVI). De onderzoeksrichtingen worden vervolgens uitgewerkt in gebiedsvisies, projectvoorstellen of anderszins, met eigenstandige besluitvorming. De inspiratie in de Propositie geeft voeding aan de gesprekken die we daarover zullen

De maaltijd van Zeist

8

voeren, zowel in regionaal verband als lokaal met de samenleving en andere stakeholders. En uiteraard levert de Propositie input voor de REP.

Hoe is de Propositie tot stand gekomen? Als eerste stap hebben we in 2019 zeventien bestaande beleidsstukken in Zeist geanalyseerd. Uit deze stukken hebben we waarden en ambities gehaald die van toepassing kunnen zijn op de opgaven en ontwikkelkansen voor de toekomst. Al deze beleidsstukken zijn indertijd met participatie van inwoners en stakeholders tot stand gekomen. Het overzicht daaruit, de Position Paper, is in juli 2019 door de gemeenteraad vastgesteld als bouwsteen voor deze Propositie. Eind 2019 heeft Zeist een tweede Maaltijd van Zeist georganiseerd. Ruim een week lang is op diverse locaties het gesprek met inwoners van Zeist gevoerd over hun toekomstdromen voor Zeist. Dit heeft geresulteerd in een Toekomstboek. Het geeft een beeld van wat inwoners belangrijk vinden voor de toekomst van Zeist, wat we in deze Propositie verder uitwerken in ontwikkelkansen en onderzoeksrichtingen. In het eerste kwartaal van 2020 hebben we werksessies gehouden met het college van B&W, de gemeenteraad, met maatschappelijke stakeholders en met de jongerenraad. Ook hebben gesprekken plaatsgevonden met de raadsfracties en met de Adviescommissie Milieukwaliteit en Leefomgeving. Zo hebben we input gekregen op de voor Zeist belangrijke waarden en opgaven.

Deze waarden en opgaven hebben we – samen met een aantal stellingen over mogelijke ontwikkelingen – in een internetpeiling voorgelegd aan de inwoners. Hierop hebben 388 inwoners gereageerd, wat een mooi aantal is. Zo zijn, gefundeerd op de waarden van Zeist, gekomen totde elf thematische ontwikkelkansen en een negental onderzoeksrichtingen voor toekomstige ontwikkelingen binnen Zeist. Op basis daarvan geven we richting aan de gemeentelijke en regionale vraagstukken voor de komende decennia.

Propositie van Zeist

De waarden van Zeist

De thematische ontwikkelkansen

De locatiegebonden onderzoeksrichtingen

Het effect van de Coronacrisis op Zeist en de Propositie De start van de Propositie was in 2019. Inmiddels hebben we te maken met een pandemie van de ziekte Covid 19. Daarmee ontstond een crisissituatie met een langdurige nasleep. Daarmee kan een crisis een ‘game changer’ zijn en aanleiding geven tot structurele maatschappelijke veranderingen met kansen voor de toekomst. Wat kan dit alles betekenen voor de Propositie? De waarden van Zeist zullen niet veranderen, deze zijn historisch ingebed en door de tijd heen onveranderlijk gebleken. Ook veel van de vraagstukken blijven actueel. De behoefte aan wonen, aan recreëren en het belang van de energietransitie en natuurwaarden zullen blijven, maar de Coronacrisis kan wel (tijdelijk) effect hebben op behoeften en uitvoerbaarheid.

De Coronacrisis heeft in ieder geval effect op de arbeidsmarkt. Dit zal invloed kunnen hebben op de doorstroming in de huizenmarkt. Ook gebiedsontwikkelingen kunnen mogelijk vertragen. De behoefte aan betaalbare woningen zal blijven, de vraag binnen dit segment is enorm. De 1 ½ meter- samenleving leidt (voorlopig) tot meer thuiswerken. Het is bekend dat zelfs een kleine afname van woon-werkverkeer leidt tot een grote afname van files. Ook lijkt het overblijvende woon/werkverkeer zich meer te spreiden. Dit effect zal nog lang zichtbaar zijn en mogelijk zelfs blijvend blijken te zijn. Vaker thuiswerken en digitaal vergaderen zijn onderdeel van ‘het nieuwe normaal’, De behoefte aan vierkante meters kantoorruimte zal mogelijk gaan afnemen en zal gaan veranderen van werkplekken naar ontmoetingsplekken. Corona heeft inzicht gegeven op de milieubelasting die de economie veroorzaakt op de natuur. Het nieuwe werken biedt kansen door verminderde milieubelasting en door effectiviteitswinst door het ontbreken van files. Omdat men meer thuis werkt en de drukte zal mijden, tekent zich een verschuiving van mobiliteit af. Er zullen waarschijnlijk blijvende effecten ontstaan op mobiliteit. Het OV is met veel mensen in een beperkte ruimte door de Coronacrisis onder druk komen te staan. Persoonlijk vervoer zoals de auto en (elektrische) fiets zijn tijdens de Coronapandemie de alternatieven.

Dit zal stimulerend werken op en de realisatie van doorfietsroutes en op innovatieve ontwikkelingen en versnelde investeringen op het gebied van duurzame mobiliteit. Voor de auto zal de opgave voor deelauto’s, elektrisch rijden en (op langere termijn) de waterstofauto nadrukkelijker naar voren komen. De duurzaamheidsgedachte vermindert namelijk niet.

Versmarkt Vollenhove: lokale versproducten en met werknemers met afstand tot de arbeidsmarkt

Maatschappelijke vraagstukken en lokale en regionale opgaven

9

10

Gemeente Zeist

De economische crisis raakt niet alle sectoren even hard. Sectoren als onderwijs en zorg blijven van belang. Er liggen zelfs kansen voor sectoren die kunnen inspelen op de veranderde samenleving, zoals de ICT. In die zin is het brede, met name dienstverlenende, economisch profiel van Zeist relatief gunstig. Belangrijk is ook dat Zeist niet afhankelijk is van één groot bedrijf op wereldniveau, er is veel risicospreiding in de Zeister economie. Daarnaast is er altijd ruimte binnen de economie in de innovatieve beroepen, met USP naast de deur zijn er kansen voor Zeist. Ook het nieuwe werken zal kansen bieden voor nieuwe bedrijvigheid en samenwerkingsmodellen. Bepaalde branches in de leisure-hoek, zoals de cultuursector, bepaalde winkels, een deel van de horeca, sportscholen en diverse kleine(re) bedrijven en zzp’ers hebben het zwaar tijdens de Coronapandemie. Mogelijk zal dit deels leiden tot definitieve transformatie van deze sectoren. Maar ook hier tekenen zich al innovatieve oplossingen af. Een belangrijk aandachtspunt is de verarming en de groei van kansenongelijkheid van reeds zwakke groepen in de samenleving. De Coronacrisis heeft de kansenongelijkheid vergroot. Hier zal extra inspanning en duurzame ondersteuning aan moeten worden besteed. Ook blijkt Corona effect te hebben op de gezondheid van burgers, niet alleen fysiek , maar ook mentaal.

Dit vergt extra, mogelijk tijdelijke, inzet van de zorgsector. De betaalbaarheid hiervan staat – los van de Corona-effecten – al langer onder druk. Wat de Coronacrisis vooral ook oproept is het belang van de solidariteit. De inclusieve samenleving. De zorg voor mensen. Het vraagstuk, wat al nadrukkelijk als zodanig uit de Flitspeiling naar voren kwam, krijgt hiermee nog meer gewicht.

De inclusieve maatschappij, waarin iedereen naar beste kunnen kan meedoen, wordt belangrijker. Deze kapstok van “het goede leven in Zeist” wint steeds nadrukkelijker aan belang.

De inclusieve maatschappij, waarin iedereen naar beste kunnen kan meedoen, wordt belangrijker. Deze kapstok van “het goede leven in Zeist” wint steeds nadrukkelijker aan belang. Al enige tijd is een trend te zien van ’glokalisering’, een tegenhanger van globalisering. We kijken weer meer naar lokale zelfvoorzienendheid. Deze trend lijkt door de Coronacrisis versterkt te worden en biedt kansen voor lokale en regionale productie. Boerderijwinkels en lokale specialiteitenwinkels hebben hun omzet ruim zien stijgen. Tegelijkertijd zien we de tegengestelde beweging van steeds meer online bestellen en deze verschuiving lijkt blijvend te zijn. De betekenis van winkels in het centrum neemt daardoor verder af, al brengt Corona ook bewustzijn op het belang van ‘Koop Lokaal’ (solidariteit). Behoefte aan leisureshoppen zal ook zeker blijven. Zo is het bezoek aan een boekhandel meer dan alleen het kopen van een boek. Maar al het online shoppen maakt het vraagstuk van het levensvatbare centrum natuurlijk wel groter. De koers van ‘place to buy’ naar ‘place to be’ moet breed en slim ingezet worden. Het centrum van Zeist zal meer ‘huiskamer’ van de gemeenschap worden met betekenis ook buiten de winkelopeningstijden. Door Corona ervaren veel mensen een vakantie in eigen land als onderdeel van het nieuwe normaal.

Met mogelijk een blijvend effect, als tegenhanger van de tendens van het steeds vaker en steeds verder op vakantie gaan: met alle gevolgen van dien voor het klimaat. Zo wordt juist het belang van de lokale recreatie groter en daarmee het ervaarbaar maken van het leven in het Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug. De Coronacrisis zal op de energietransitie mogelijk een vertragend effect hebben doordat de prijzen van energie verlagen, waardoor er tijdelijk minder investeringsruimte ontstaat. Ook het verduurzamen van woningen zal hierdoor vertraging oplopen. Het energietransitievraagstuk blijft echter onverminderd actueel. Op de ontwikkelkansen en de onderzoeksrichtingen in deze Propositie zal dit allemaal zeker effect hebben, in de zin van planning, fasering en financiële haalbaarheid. Er zullen ook blijvende effecten zijn op de vraagstukken uit de Propositie, zoals op de toekomst van het centrum van Zeist en op de ontwikkelingen binnen transport en werken. Al deze effecten bieden echter ook kansen voor de toekomst van Zeist.

Propositie van Zeist

Uit: De jongen, de mol, de vos en het paard van Charlie Mackery

11

Gemeente Zeist

De gemeente Zeist kent vijf kernen met elk hun eigen identiteit. Deze kernen zijn gelegen op het grensvlak van het Kromme Rijngebied of de bosrijke omgeving van het Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug. Zeist is een gemeente met een rijke cultuurhistorie en een historie van grote zorgzaamheid. Deze rijkdom aan historische gegroeide waarden hebben zich gevormd tot het DNA van Zeist. En daar is Zeist trots op! Aan de hand van dit DNA heeft Zeist zich ontwikkeld. We hebben in dit hoofdstuk 2 het DNA vertaald in zes bepalende waarden. Deze vormen in deze Propositie de fundering onder de beantwoording van de vraagstukken voor de toekomst. De toekomstige ontwikkeling van Zeist moet deze waarden in zich dragen. Zo dragen ze in belangrijke mate bij aan “het goede leven” in Zeist, bestaande uit de volgende aspecten: ons groen als grote kwaliteit, samenleven doen we samen, wonen voor alle generaties, omzien naar onze ouderen, bruisend Zeist ook voor jongeren En daarmee dragen deze waarden ook bij aan de aantrekkingskracht van Zeist voor de regio. In dit hoofdstuk wordt eerst de unieke historie van de vijf kernen van Zeist beschreven.

Natuurinclusief bouwen in Kerckebosch

2 WAT MAAKT ZEIST UNIEK?

12

Propositie van Zeist

13

De vijf kernen van Zeist Zeist bestaat uit vijf kernen, gelegen in het schitterende natuurlandschap van de Heuvelrug: Austerlitz, Bosch en Duin, Den Dolder, Huis ter Heide en Zeist, waarbij Zeist de grootste kern is met 85% van het inwonersaantal.

Stedelijke allure met dorpse waarden

Oud en nieuw en dorpse en stedelijke schaal/maat gecombineerd aan de Stichtse Lustwarande

Karakteristiek aan Zeist is de stedelijke allure met dorpse waarden. Die vindt z’n basis in de buitenplaatsen met grote gebouwen in schitterende parken: landelijk qua uitstraling en toch stedelijk qua functies. De grote aantallen buitenplaatsen vormen tezamen De Stichtse Lustwarande. Vanwege Slot Zeist wordt Zeist ook wel Slotstad genoemd.

Gemeente Zeist

Austerlitz Een mooi voorbeeld hiervan is het dorp Austerlitz. De geschiedenis van Austerlitz gaat terug tot 1804, toen Auguste de Marmont, generaal van Napoleon Bonaparte, de helft van zijn troepen – zo’n 18.000 manschappen – hier liet samenkomen, in wat toen het Kamp van Utrecht genoemd werd. Een aantal handelaren streek bij het legerkamp neer om met de soldaten handel te drijven. De Marmont werd later weggeroepen naar oorlogen elders, maar de handelaren bleven, en hun nederzetting was het begin van het dorp Austerlitz. Het relatieve isolement in de bossen heeft op zijn beurt weer bijgedragen aan de grote gemeenschapszin in Austerlitz, die zich o.a. uit in de zorgcoöperatie “Austerlitz zorgt”.

Austerlitz Bosch en Duin Den Dolder Huis ter Heide Zeist

Bosch en Duin & Huis ter Heide Bosch en Duin is een villawijk met grote kavels die zijn basis kent uit de periode rond 1900 toen Bosch en Duin in trek raakte bij rijke kooplieden uit de stad die hier hun vakantiehuis lieten bouwen. Huis ter Heide is aan Bosch en Duin vastgegroeid. Huis ter Heide kent enkele monumentale buitenverblijven en parken. Bosch en Duin en Huis ter Heide zijn gelegen langs de historische verbindingsweg tussen Utrecht en Amersfoort , de ‘Wegh der Weegen’, ontworpen in 1650. Deze weg werd bekostigd uit de uitgifte van kavels aan weerszijden van de geprojecteerde weg. Dit gridpatroon is nog zeer herkenbaar.

De Wegh der Weegen, momenteel de Amersfoortseweg

Dorpsplein Austerlitz

Elke stad en elk dorp wordt in belangrijke mate gevormd door zijn ligging, de geografische locatie, de omgeving en door zijn (cultuur)historie. Zo ook de vijf kernen van Zeist.

Voormalig station Huis ter Heide

14

Station Den Dolder

Propositie van Zeist

De basis voor Den Dolder is gelegd door de ligging langs het spoor enerzijds en door de helende werking van de bossen anderzijds. In 1863 werd de spoorlijn Utrecht – Amersfoort geopend (doorlopend tot Hattemerbroek). Het station – ter plaatse van het huidige Den Dolder – werd geopend in 1895 en heette tot 1 mei 1912 Dolderscheweg. In 1902 werd bij dit station de zeepfabriek “De Duif” gebouwd. Rondom de fabriek vormde zich een nederzetting, die later door de gemeenteraad van Zeist de naam Den Dolder kreeg. In 1951 werd de zeepfabriek de Remiafabriek. In de bossen – een heilzame omgeving voor “lijders” – ontstonden begin 20e eeuw psychiatrische instellingen en instellingen voor mensen met een verstandelijke beperking (Dennendal en Willem Arntsz Hoeve).

Zeist In een oorkonde uit het jaar 838 werd voor het eerst melding gemaakt van ‘Seist’. De ontwikkeling van Zeist werd ingrijpend beïnvloed door de bouw van Slot Zeist (1677-1686). Het Slot gaf met zijn monumentale tuinen en zichtassen een heel andere betekenis aan de kleine boerengemeenschap die Zeist toen was. In 1746 werd Slot Zeist aangekocht door de Hernhutters om vanaf dan te dienen als hun hoofdkwartier. Zij vormden hun eigen religieuze Broedergemeente. Met de komst van de Hernhutters in 1746 veranderde er nog veel meer. Voor hen waren openheid en gelijkwaardigheid belangrijke waarden. Deze waarden zijn dankzij hen nog steeds stevig verankerd in de Zeister samenleving. Ook hebben de Hernhutters in belangrijke mate bijgedragen aan de economische bloei van Zeist. Zij werkten hard in verschillende takken van nijverheid. Dit trok kopers en handelaren aan.

En zo ontwikkelde zich ook de Stichtse Lustwarande, met meer dan honderd buitenplaatsen en landgoederen, die is ontstaan dankzij een combinatie van de centrale ligging, de aanwezigheid van Het Slot, het prachtige landschap en de schone lucht. Hierdoor was het eind 18e eeuw/ 19e eeuw aantrekkelijk voor de rijken van Amsterdam om hier een buitenplaats te vestigen. De nijverheid van de Hernhutters zal zeker hebben bijgedragen aan dit aantrekkelijke vestigingsklimaat. De grote statige buitens van de Stichtse Lustwarande geven Zeist een bepaalde stedelijke, en groene allure. Maar dan wel in een omgeving van dorpen, met ook de dorpse waarden en verbondenheid. Ook in de afgelopen eeuw heeft Zeist haar aantrekkingskracht behouden. Zeist is aanzienlijk gegroeid en huisvest meerdere grote organisaties zoals de KNVB, Triodos, Achmea, het Wereld Natuur Fonds en de Vogelbescherming. Ook is de Antroposofische Vereniging in Nederland hier sterk geworteld. En ook nu nog maakt deze mix van elementen, stedelijke voorzieningen in een fraai landschap met dorpse waarden, Zeist een fijne gemeente om in te wonen. Zeker met de voorzieningen van Utrecht en Amersfoort binnen handbereik. Uit deze geschiedenis komen de waarden voort die de kwaliteit(en) van Zeist definiëren en die ook nog altijd de belangrijkste inspiratiebron zijn naar de toekomst.

Gezicht vanuit het Huis Zeist op het dorp Zeist

Den Dolder

15

16

Gemeente Zeist

WAARDE 1

GROENMONUMENTAAL, NATUURINCLUSIEF EN PARKINCLUSIEF Op zondag is de zee gesloten Nemen we een bruisbad in de zee. Op zondag is de zee gesloten! O, hoezo? Gewoon, de deur op slot, om daarom dat. Dán gaan we fijn naar onze eigen tinteltintenzee. Goed idee! Klimmen we als scheepslui in de takken op onze heuvelrug in aquabosmarijn. We graven holen, hutten, kikkervisjesputten. Worden vrienden met de bijen en de wind. Gaan kopje onder in de mollendrek. Kruipen over wormengrond. En dan tot slot nog wassen! Wassen? Wij? Welnee! We ruiken altijd fris en fleurig naar gezond.

Groothuis en Heylema

Geopark Zeist

Natuurinclusieve ontwikkeling in Kerckebosch

Propositie van Zeist

Wonen in Zeist is leven in het mooiste geopark van Nederland!

Het DNA van Zeist Zeist is een gemeente die rijk is aan monumentaal groen. Zeist ligt op de rand van het beboste glooiende landschap van de het Nationale Landschap Utrechtse Heuvelrug. Maar ook kenmerkt het landschap zich door de sprengen en beken die uitlopen in de Kromme Rijnzone. Dit samenspel van samenhangende waarden van aardkunde, levende natuur en cultuurhistorie wordt ook wel Geopark genoemd.Deze landschappen worden volop benut voor recreatie (wandelen, fietsen en paardrijden), maar kennen ook meer besloten stukken, waar de natuur in al haar diversiteit de ruimte krijgt.

Schitterende lanen in Zeist

De gemeente kent tal van schitterende landgoederen, parken en magistrale lanen. Naast natuurgroen is er dus ook volop cultuurgroen. Zeist is omringd door natuurlandschap en parklandschap. Dit biedt kansen én geeft ons de verantwoordelijkheid voor natuurinclusief en parkinclusief bouwen. Zeist heeft daarin een traditie. Want in die groene omgeving liggen mooie wijken in ruim groen, zoals Lyceumkwartier, Vollenhove, Den Dolder Zuid, en Sterrenberg. Met de nieuwbouw in Kerckebosch is de weg naar natuurinclusief bouwen weer opnieuw ontdekt en als het ware doorgezet. Dit groen wordt breed op waarde geschat in de samenleving. We kennen om die reden ook actieve en deskundige bewonersgroepen, die zich bevlogen inzetten voor behoud van ons groen. Wonen in Zeist is leven op de Utrechtse Heuvelrug in het mooiste geopark van Nederland!

17

18

Gemeente Zeist

WAARDE 2

CULTUURHISTORIE: DE ALLURE VAN ZEIST Het water van de gracht staat roerloos strak, het oppervlak weerkaatst een statig slot dat zich met eeuwenlange rust omhult. Geen doornenhaag, toch lijkt het slot te slapen en met haar ook de muren, meubels, vloer.

Willem Arntsz Hoeve Den Dolder

Dag der Kunsten, Mary Heylema

De’ Weg der Weeghen’ zoals ontworpen in 1650, 60 meter breed met vele laanbomen en met grote kavels voor landgoederen

Lichtfestival op Slot Zeist

Buitenplaats Zandbergen te Huis ter Heide

Propositie van Zeist

Zeist is rijk aan monumentale panden. Slot Zeist is vanzelfsprekend de parel op de kroon, maar de Stichtse Lustwarande en de Wegh der Weegen herbergen ook grote buitens en landgoederen. Deze dragen allen in belangrijke mate bij aan de uitstraling, de allure van Zeist, die door velen wordt geroemd. Maar ook kennen we de schitterende zorgparken rondom Den Dolder, en het dorp Austerlitz met zijn Beauforthuis en een historie tot 1804: het legerkamp van Napoleon. We doen er veel aan om deze historie te behouden en zichtbaar te maken voor onze bewoners en bezoekers.

Willem Arntsz Hoeve in Den Dolder

Daarnaast kent Zeist een rijk cultuuraanbod met evenementen op Slot Zeist, in de kernen, Figi en het Beauforthuis. Zeist bruist volop. Er zijn zo’n 70 organisaties cultureel actief binnen Zeist met een brede doelstelling, gedragen door veel vrijwilligers en gericht op de inclusieve samenleving. Maar Zeist ziet het breder. Al het erfgoed hangt samen met elkaar: zoals ruimtelijk erfgoed (bijv. de kerk) in samenhang met het roerende erfgoed (bijv. het kerkenzilver) en ook in samenhang met het beleven van het erfgoed én met andere beleidsvelden (zoals ruimtelijke ontwikkeling en duurzaamheid).

Eind 2019 is dit vertaald in het “Ambitiedocument Cultureel Erfgoed, Erfgoed schrijf je met een Z” tot stand gebracht. Hiermee heeft Zeist de nieuwe gemeentelijke aanpak voor het behouden en beleven van ons Cultureel Erfgoed vastgesteld. Zeist participeert actief in ‘’Eeuwig Jong’’ : het regionale culturele profiel waarmee provincie en gemeente zich inzetten voor meer ruimte voor makers en creatieve ondernemers: door het (her-)positioneren van de vele buitenplaatsen, samenwerkingen met het Platform Utrechtse Buitenplaatsen; extra investeringen in creatieve hotspots, broedplaatsen en (tijdelijk) gebruik van leegstand (winkels, zorglocaties (WA hoeve), en monumenten.

De Zeister erfgoedwaaier van gebouwde objecten en stedenbouw tot en met roerend, levend en immaterieel erfgoed

Het DNA van Zeist

19

20

Gemeente Zeist

WAARDE 3

VERSCHEIDENHEID AAN WOON- EN LEEFGEBIEDEN Dat je elke dag weer opstaat naar je werk gaat, de supermarkt of school. Dat je elke dag je brood eet, je bloemkool of je kippenpoot. En ’s avonds een vergadering, een boekverslag, de fitness. Elke dag. Je hebt genoeg te doen zo, wat moet je met elkaar? Iedereen een eigen tempo, eigen kleren, eigen smaak of spraak. Maar allemaal een hoofd, twee handen. Allemaal een dromend hart.’

In Zeist, Groothuis en Heylema

Wonen in Vollenhove Wonen in Huis ter Heide

Wonen in Austerlitz Wonen in Den Dolder

Wonen in centrum Zeist

Wonen in Bosch en Duin

Propositie van Zeist

Aantrekkelijk Zeist: er valt wat te kiezen! Het DNA van Zeist Met de vijf verschillende kernen en tal van wijken en buurten kent Zeist een grote verscheidenheid aan woon- en leefgebieden. Dit uit zich niet alleen in woningen, maar ook in diversiteit van bedrijvigheid en in de karakters van die samenlevingen. Veel dorpen en wijken kennen hechte gemeenschappen. Er valt wat te kiezen en dat maakt Zeist een aantrekkelijke gemeente. Of het nu gaat om de hechte gemeenschap van het dorp Austerlitz, verscholen in het bos, de zeer multiculturele samenleving in Vollenhove met hoogbouw in een ruime groene omgeving, het verstilde wonen in de natuur van Bosch en Duin, natuurinclusief wonen in Kerckebosch of wonen temidden van de ruime voorzieningen in het centrum van Zeist; voor iedereen is er een passende leefomgeving.

Wonen in Kerckebosch

En naast (dure) koopwoningen kent Zeist binnen de regio in het kader van “iedereen moet prettig kunnen wonen in Zeist” een hoog aandeel sociale huurwoningen. En wat al deze diversiteit in leefgebieden bindt, is de aanwezigheid van groen, groen, groen.

21

Gemeente Zeist

WAARDE 4

ZORGZAAM IN EEN INCLUSIEVE SAMENLEVING Groet vandaag (eens een rollator) Groet vandaag eens een rollator hij bijt je niet. Beloofd. Doe tomeloos, groet iedereen die er mee loopt. Groet wie zich half verplaatst op wieltjes, vief of weinig aaibaar oogt. Wie onvast beweegt of beeft, draagt levens vol verhalen. Leen je oor, verdwaal, en hoor. En groet. Groet.

Diet Groothuis

Bijzondere Taartenfabriek

22

Uit: De jongen, de mol, de vos en het paard van Charlie Mackery

Het DNA van Zeist Al in de achttiende eeuw is, met het opnemen van de Hernhutters in Zeist, een stevige basis gelegd voor een inclusieve samenleving waar iedereen meetelt. Vanuit hun geloofsovertuiging hebben de Hernhutters verder bijgedragen aan deze inclusieve samenleving. Zeist is ook de basis voor de antroposofie in Nederland. In 1954 heeft antroposoof Bernard Lievegoed (1905 – 1992), die de aanwijzingen van Steiner vertaalde naar het moderne leven, in Zeist het NPI opgericht. Zijn vrouw Nel Lievegoed-Schatborn bestuurde de op antroposofische leest geschoeide Zonnehuizen in Zeist (zorginstelling voor kinderen en jongeren met een verstandelijke beperking of psychiatrische problematiek). De Triodos Bank is opgericht vanuit antroposofische gezichtspunten. Naast het grote aantal vrijescholen is de antroposofische verslavingszorg en het fenomeen van de zorgboerderij door antroposofen in Nederland tot ontwikkeling gebracht. De basis achter de zorgzame samenleving van Zeist kent dus een zekere ‘keurige eigenwijsheid’, afwijkend van de meer reguliere geloofsopvattingen. Zeist biedt ook al vele jaren ruimte aan een veelheid aan formele zorginstellingen, waaronder Altrecht, Reinaerde, Bartimeus en Abrona. Ontstaan vanuit de – groene – geschiedenis: “heilzame omgeving voor lijders”.

Maar ook stimuleert en ondersteunt de gemeente waar nodig informele particuliere verbindende initiatieven waaronder Austerlitz Zorgt, en sociale ondernemingen zoals de Bijzondere Taartenfabriek, De Voedselbank, Versmarkt Vollenhove, ‘Bij Johannes’ (Abrona) en lunchroom Samen in Zeist. Het gaat hierbij om mentale zorg, het tegengaan van vereenzaming en het volwaardig participeren van mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. Kortom, volop mee kunnen doen in samenleving. Een organisatie als de KNVB steunt vele initiatieven om ook mensen met een beperking te laten sporten. Maatschappelijk verantwoord ondernemen is een belangrijke waarde in Zeist. Het idee dat iedereen meetelt en mee moet kunnen doen wordt zowel in de samenleving als in de politiek breed gedragen. Niet voor niets is het motto in Zeist “een goed leven in Zeist”. Zeist heeft dan ook het manifest ‘Iedereen doet mee’ ondertekend. Zeist wil een echte inclusieve gemeente zijn, voor mensen met en zonder handicap, beperking of kwetsbaarheid. Met de ondertekening van het manifest laat Zeist zien dat er wordt gewerkt aan het stap voor stap waarmaken van de doelen van het VN-Verdrag Handicap.

23

Bijzondere Taartenfabriek Bij Johannes, atelier, Zeist winkel en café van Abrona met werkgelegenheid voor mensen met een beperking

Bij Johannes, atelier, winkel en café van Abrona met werkgelegenheid voor mensen met een beperking

Propositie van Zeist

24

Gemeente Zeist

WAARDE 5

DORPSE WAARDEN MET STADSE ALLURE Ooit leerde je hier lopen, kwam je voor je werk hierheen, vluchtte je uit bange streken, of wóón je hier alleen. Deze neergestreken zwerm in dit tot stad verklede dorp. Ieder in zijn korf met kamers, ieder in zijn raat. Allemaal een hoofd, twee handen. Allemaal een dromend hart.

In Zeist, Groothuis en Heylema

Theater Figi Zeist

Groene allure centrum Zeist

Propositie van Zeist

Mensen kennen elkaar en zorgen voor elkaar Het DNA van Zeist Zeist kent een voorzieningenniveau dat niet vanzelfsprekend is voor een gemeente van deze omvang. Denk aan een eigen ziekenhuis, een theater, een cultureel jongerencentrum en een breed winkelaanbod met een aantal regionaal bezochte topwinkels. De omvang van de gebouwen in het centrum van Zeist en de lange Slotlaan, startend vanaf Slot Zeist met aan weerszijden parken; het roept een stedelijk gevoel op.

Dorpse sfeer met horeca centrum Zeist

Samen met de allure van de kilometerslange Stichtse Lustwarande met statige huizen en ook samen met de woonbuurt Vollenhove heeft Zeist ontegenzeglijk een stedelijke uitstraling. En ook stedelijke samenwerking vindt plaats, zoals Slot Zeist dat met het Slottuintheater succesvolle concertreeksen organiseert in samenwerking met Tivoli/Vredenburg. Toch is Zeist geen stad. Inwoners verbinden zich niet met “de stad”, maar met het dorp, de wijk of de buurt waar zij wonen. Die kleinschaligheid en nabijheid bepalen meer nog dan de stedelijke voorzieningen het karakter van Zeist. Dit zijn dorpse waarden. Mensen kennen elkaar en zorgen voor elkaar. Ze willen zich inzetten voor hun omgeving.

25

26

Gemeente Zeist

WAARDE 6

DUURZAAM

Sedumdakendroom De zon bombardeert haar warmte op de stad met zoveel tinten zink en lood en teer van het allerstenigst grijs, waarin het leven zwijgt. Het wordt vanzelf weer donker, ook deze nacht gaan de mensen slapen. Hun dromen schieten stil langs schuttingen omhoog. Ruimtedenkers worden ze, die vanuit hun hoogte neerzien op de kale daken, waarop -ineens- iets kleins gaat groeien. Kijk, het spreidt zich uit in alle wijken. Bijen, vogels, vlinders komen zoemend naar de kussentjes in bloei die water, warmte, zelfs stadsgeluiden slurpen. De mensen zuchten in hun slaap. Hun ogen grazen langs het vlak van aaibaar ademende daken. Groen maakt hoekige gedachten zachter.

Mary Heylema

Samen slim rijden Zeist: samen delen van elektrische auto’s

Propositie van Zeist

Het DNA van Zeist Duurzaamheid zit in de genen van Zeist, in een natuurrijke omgeving die bijdraagt aan gezondheid. Die zowel schone lucht biedt, en natuurbeleving, als ook uitnodigt tot bewegen. Die een plek biedt aan duurzame organisaties als het Wereld Natuur Fonds, de Vogelbescherming Nederland en de Triodos Bank.

Platform Stadslandbouw Zeist

Waarin er een Brede Milieuvisie is ontwikkeld, samen met inwoners opgesteld (2016), en succesvolle bewonersinitiatieven zoals ‘Samen duurzaam Zeist’, ‘Stichting Energie Zeist’ en ‘Platform Stadslandbouw Zeist’ actief zijn. In Zeist is op basis van een burgerinitiatief ook een deelautoconcept voor elektrische auto’s ontwikkeld: ‘Samen slim rijden’. Dit heeft inmiddels landelijk navolging gekregen. En Zeist, waar een Gemeentelijke routekaart (2019) is ontwikkeld op weg naar een energieneutraal Zeist, uiterlijk in 2050. Waar ondersteuning van inwoners en bedrijven in het verduurzamen van hun huis of bedrijf door Mijngroenehuis.nu en Mijngroenebedrijf.nu. heel gewoon is. Zeist, met een zeer duurzaam zwembad (Dijnselburg) en waar sinds 2020 Zeister Bosrust, de meest duurzame begraafplaats en crematorium van Nederland, is gerealiseerd met onder andere elektrisch cremeren. Met een prachtig station, van waaruit heel Nederland binnen handbereik is en waardoor Zeist binnen handbereik is van heel Nederland en van waaruit je zo de natuur inwandelt.

27

Gemeente Zeist

Zeist kent een aantal hedendaagse vraagstukken, waar we een antwoord op moeten vinden (klimaatverandering, woningnood, energietransitie, verschraling biodiversiteit, vergrijzing etc). We zoeken antwoorden, die aansluiten bij de waarden, die voor Zeist zo kenmerkend zijn en die we in het vorige hoofdstuk hebben beschreven. In dit hoofdstuk worden de ontwikkelkansen als inspiratie voor het vinden van de antwoorden op de vraagstukken beschreven, elf in totaal. Al deze ontwikkelkansen vergen een onderlinge zorgvuldige afstemming en leiden soms tot dilemma’s. Zo kan binnen de beperkingen van het openbare profiel de aanleg van een verbreding van een fietspad naar een zogeheten doorfietsroute niet altijd tegelijkertijd worden uitgevoerd tezamen met de gewenste aanleg van een biodiverse, natuurlijke berm waarin regenwater kan worden opgevangen…

Kunst in de tuin van Slot Zeist

3 DE ONTWIKKELKANSEN

28

Propositie van Zeist

OVERZICHT ONTWIKKELKANSEN

Verdere groei inclusieve samenleving

1

2 Diversiteit in woningaanbod Natuurinclusief bouwen

3

4 Versterken recreatie Natuurbehoud

5

Klimaatbestendigheid en 6 het verdwenen water terugbrengen

Energietransitie

7

8 Duurzame mobiliteit Hoogwaardige OV-verbinding tussen Utrecht SP en Amersfoort

9

10 (Door)fietsroutes Kansen voor nieuwe bedrijvigheid

11

29

30

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 1

VERDERE GROEI INCLUSIEVE SAMENLEVING Een inclusieve samenleving drijft op ontmoeting

In Zeist willen we iedereen perspectief bieden op een betekenisvol leven. Iedereen kansrijk. Dit vergt zorg en aandacht. Zeist investeert hier al langer in, maar wil verder doorgroeien in de inclusieve samenleving. Een inclusieve samenleving drijft op ontmoeting. Dit is de basis. Zonder ontmoeting geen samenleving. Er zijn al veel initiatieven in Zeist, maar we willen op een aantal manieren de ontmoeting verder stimuleren. Zeist kent een grote diversiteit in haar bevolking, niet enkel qua cultuur, maar ook in leeftijd en mogelijkheden. Het gemeentelijk cultuurbeleid kent ook maatschappelijke doelstellingen, zoals het betrekken van jongeren, culturele beleving voor iedere portemonnee en initiatieven van en voor de multiculturele samenleving. Met initiatieven als het Platform Culturele Diversiteit worden podia en ontmoetingsplekken geboden. Ook de recente vestiging van de streekomroep RTV Slotstad (Zeist, De Bilt, Bunnik en Utrechtse Heuvelrug) in de bibliotheek biedt kansen voor inclusie. Gezocht wordt naar het uitbouwen van de kinderboerderij De Brink tot een Stadsboerderij Zeist, een ontmoetingsplaats, netwerkplek en kenniscentrum op het kruispunt van dierenwelzijn, duurzaamheid, sociaal beleid, recreatie, toerisme, stadslandbouw, innovatie etc. Dit is een combinatie van een Stadsboerderij met een (low-profile) ontmoetingsplaats voor alle inwoners van Zeist.

Dit is een unieke kans om een extra ‘’Hotspot’’ in Zeist te realiseren met (boven-)lokale profilering en uitstraling.

Creatieve les voor inwoners met een verstandelijke beperking

We willen ook het centrum van Zeist nog meer inrichten op verblijven en ontmoeten. Vooral voor ouderen, voor jongeren en voor (jonge) gezinnen. Met de ondertekening van het manifest ‘Iedereen doet mee’ is de eerste basis gelegd voor een echte inclusieve gemeente, voor mensen met en zonder handicap, beperking of kwetsbaarheid. De samenleving past zich hierbij aan aan de mensen met een beperking. Hierop wordt verder doorgebouwd. Zo wordt op basis van een door de raad vastgestelde Inclusie-agenda in 2020 ingezet op toegankelijkheid van (openbare) toiletten, gebouwen en openbare ruimten, het inzetten van ervaringsdeskundigen en het stimuleren van inclusief onderwijs en een inclusieve arbeidsmarkt.

Kinderboerderij De Brink, broedplaats van diverse initiatieven

De maatschappelijke rol van de KNVB

Propositie van Zeist

Diverse politieke partijen van Zeist hebben in maart 2018 het regenboog stembusakkoord ondertekend. De ondertekenaars spannen zich in om diverse maatregelen op het gebied van de LHBTI-emancipatie uit te voeren. Naast de cultuursector kan ook het bedrijfsleven als partner functioneren in de inclusieve samenleving. Zo zijn er diverse sociale ondernemingen met maatschappelijke nevendoelstellingen en bedrijven kunnen leerplekken en opleidingen aanbieden. Versterking van recreatie in de kernen Den Dolder en Austerlitz, geven meer mogelijkheden voor ontmoeting. Specifieke woonvormen met zorg in álle wijken voor onze ouderen in de eigen wijk zijn belangrijk. Zo kunnen zij bij doorstroming hun sociale structuren behouden. Dat betekent zorgen voor voldoende betaalbare woningen voor onder andere jongeren, starters, middeninkomens en senioren. Ook liggen er volop kansen in gemengde woonvormen, die de sociale cohesie versterken. Specifiek kunnen we noemen het versterken van de sociale cohesie in de wijk Vollenhove met het programma ‘Vollenhove vooruit’. Maar ook het creëren van sociale cohesie met ontmoetingsplekken in Bosch en Duin is een kans. Ook hier kunnen we doorstroming bieden voor ouderen uit het dorp en voor starters. Een andere ontwikkelkans is verbreding van de rol van de KNVB campus. De KNVB kan vanuit haar voorbeeldfunctie bijdragen aan de verbindende rol van sport.

Ook specifiek binnen de Zeister samenleving voor jongeren die dreigen buiten de boot te vallen. Het uitbreiden van leerwerkplaatsen voor dezelfde jongeren (zoals bijvoorbeeld gerealiseerd in de voormalige bedrijfsgebouwen aan de De la Reylaan) leiden tot win-winsituaties. Zo kan er ook geïnvesteerd worden in jongeren die dreigen te ontsporen. Landelijk werkt bijvoorbeeld de Stichting Herstelling aan herintegratie van deze jongeren in de maatschappij door begeleiding naar een stabiel leven en het verschaffen van werkervaring.

31

32

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 2

DIVERSITEIT IN WONINGAANBOD Inzetten op betekenisvolle woningbouw in buurtschappen

Zeist kent een groot tekort aan woningen. Dit geldt overigens voor de gehele regio. De druk op de woningmarkt is groot, waardoor woningen voor veel mensen met een modaal inkomen onbetaalbaar worden. Er is vooral grote behoefte aan middeldure woningen. De huidige groeiopgave van Zeist betreft de realisatie van circa 1900 extra woningen. Door in te zetten op menging en ruimte voor woningzoekenden uit de regio leg je een vitale basis voor het behoud van het voorzieningenniveau.

Woningen in Zeist

Autonome ontwikkelingen zijn: gezinsverdunning, langer zelfstandig wonende ouderen in hun te grote gezinswoningen, jongeren die wegens gebrek aan betaalbare huisvesting langer bij hun ouders blijven wonen en onvoldoende (tijdelijke) woonruimte voor spoedzoekers. Ook bepaalde doelgroepen, die niet geheel zelfstandig kunnen wonen, komen moeilijk aan een plek. Daarnaast zoeken veel mensen woningen met ruimte om (goed) thuis te kunnen werken en/of zelfs een klein bedrijf te kunnen starten.

Herontwikkeling jeugdgevangenis Eikenstein naar woningbouw voor bijzondere doelgroepen Tiny houses

Woonwerkwoningen in Zeist

Knarrenhof: ouderen zorgen voor elkaar

Zorgzaam wonen in een hofje

Propositie van Zeist

niet in Zeist kunnen wonen maar dat wel graag willen. Dit omdat zij enerzijds teveel verdienen voor een sociale huurwoning, maar voor wie de beschikbare koopwoningen anderzijds niet betaalbaar zijn. Wat ook niet helpt is dat de Zeister sociale huurwoningen onderdeel zijn van het aanbod in een regionale woningmarkt. Dat vergroot het aantal gegadigden voor een huurwoning in Zeist. Ook is er aandacht nodig voor wonen voor bijzondere doelgroepen. Voorbeeld hiervan is de herontwikkeling van de voormalige jeugdgevangenis Eikenstein waarbij, naast woningbouw voor reguliere bewoners, er aandacht is voor woningen voor uitstroom vanuit GGZ, vanuit Jeugdzorg en vanuit Maatschappelijke Opvang. Er kan extra ruimte worden geboden voor bijzondere initiatieven zoals collectief wonen voor ouderen, duurzame wooninitiatieven, tiny houses, woonwerkinitiatieven en allerlei vormen van collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO). Daarmee neemt de diversiteit van de woningvoorraad toe, met meer kans op een passende woning voor iedereen.

Er is behoefte aan toegankelijke woningen voor onze ouderen, al dan niet gekoppeld aan zorg, zodat ze uit hun inmiddels te grote woning kunnen doorstromen. Bij voorkeur wel in hun vertrouwde omgeving van buurt, wijk of dorp. Ook andere zorgdoelgroepen moeten vaker thuis blijven wonen, wat om geschikte woonvormen vraagt. Die zijn maar beperkt aanwezig.

Ingezet wordt op betekenisvolle woningbouw in buurtschappen en door bijvoorbeeld een nieuwe kern te creëren bij station Driebergen-Zeist waarbij herkenning en ontmoeting de basis vormen voor realisatie van nieuwe leefgemeenschappen (zie onderzoeksrichting 2 in hoofdstuk 4)

Woningen voor starters zijn hard nodig, die nu te maken hebben met lange wachttijden. Maar ook woningen voor veel mensen die wel in Zeist werken, nu

Speciale aandacht vergt de verduurzaming van de woningen, gericht op een energieneutraal Zeist in 2050.

33

34

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 3

NATUURINCLUSIEF BOUWEN Natuurinclusief bouwen tot nieuwe norm verheffen

Natuurinclusieve ontwikkeling in Kerckebosch Gebouwen die ruimte bieden aan biodiversiteit (Vleermuizen en gierzwaluwen, gebouw Wereld Natuurfonds in Zeist)

Groene brug

Gebouwen die de lucht zuiveren

Propositie van Zeist

Eén van de kansen die we zien, is dat Zeist met het realiseren van zowel Sterrenberg als Kerckebosch landelijk een voorbeeld stelt qua natuurinclusief bouwen. Zorgvuldig analyseren en benutten van de bestaande natuur- en groenwaarden vormt de basis voor de planvorming bij nieuwe initiatieven.

Natuurinclusieve school Kerckebosch

Bestaande woningbouw kan hier ook aan bijdragen door (het toevoegen van) nestgelegenheid voor bijvoorbeeld gierzwaluwen en vleermuizen. In de bestaande openbare ruimte kunnen bermen natuurlijker gemaakt worden en water bufferen en kunnen bestaande kunstwerken ‘vergroend worden’. We zien kansen om dit te verheffen tot de nieuwe norm bij nieuwbouw. Alhoewel… nieuwe norm? In feite zijn alle buitenplaatsen en landgoederen al voorbeelden van natuurinclusief bouwen avant la lettre. Deze Zeister traditie is het waard om verder uitgewerkt te worden.

35

36

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 4

VERSTERKEN RECREATIE Zeist is rijk aan groen, dat trekt dus recreanten aan

Horeca Austerlitz

Ansichtkaart Austerlitz

Horeca Den Dolder

Fietsen in de bossen

Propositie van Zeist

Het aantal inwoners in de regio stijgt snel. Deze mensen willen er lekker op uit. Naar buiten om te wandelen of fietsen in de natuur. Zeist is rijk aan groen. Dat trekt dus recreanten aan. Deze toenemende recreatie moeten we in goede banen leiden om ervoor te zorgen dat mensen er ook echt van kunnen genieten. Maar ook om ervoor te zorgen dat de natuur er niet onder lijdt en de biodiversiteit niet in het gedrang komt.

Beauforthuis

De dorpen Den Dolder en Austerlitz (inclusief het Beauforthuis) kunnen in hun recreatieve functie versterkt worden om de recreatiebehoefte goed op te vangen. Ook het Jagershuys is een geschikte uitvalsbasis voor het bezoeken van de natuur. Zet hierbij in op een merk van Zeist waarmee Zeist zich kan profileren, niet alleen gericht op R&T maar juist in combinatie met cultuur, evenementen, sport, horeca, ondernemers, natuur. Maak keuzes in welke doelgroepen we willen aantrekken en stem daar promotie op af met focus op kwaliteit in plaats van kwantiteit. Zoek meer samenwerking met de regio. Zeist is het middelpunt van Stichtse lustwarande, dus HET aankomstpunt voor toeristen om de Stichtse lustwarande te verkennen. Dat kan vanaf station Driebergen-Zeist, en het te ontwikkelen OVknooppunt bij het Jordan Lyceum, maar ook Slot Zeist dient hierbij als ontvangstpunt voor bezoekers.

37

38

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 5

NATUURBEHOUD Groen is van belang voor recreatie en de biodiversiteit

Groen biedt ruimte voor bezinning en creativiteit

‘Oerwoud’ in Zeist West

Monumentale bomen…en wortels

Het landschap van de Kromme Rijn

Propositie van Zeist

Zoals ook aangegeven bij de waarden, hebben groen en landschap niet alleen waarde voor recreatie, maar is ook van belang voor de natuur zelf en voor de biodiversiteit. Dat betekent dat we naast recreatiezones ook robuuste zones moeten handhaven, versterken of realiseren waar de natuur voorrang krijgt boven gebruik door de mens. Alleen zo kunnen we de waarde van het gehele gebied bewaren.

39

40

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 6

KLIMAATBESTENDIGHEID EN HET VERDWENEN WATER TERUGBRENGEN Slim combineren en stapelen

De Grift Zeist West

Speelwadi in Kerckebosch

Wateroverlast Panweg

Propositie van Zeist

Het klimaat verandert, wij veranderen mee. We spannen ons in om klimaatverandering tegen te gaan. Tegelijkertijd beseffen we dat het klimaat nu ook al verandert en dat het klimaat van 2050 extremer wordt. Langdurige droogte en hitte worden afgewisseld met extreme neerslag. De regio Utrecht werkt aan een Regionale Adaptatie Strategie (RAS), een visie om te komen tot een klimaatbestendige en waterrobuuste regio Utrecht in 2050, waarbij de inrichting en samenleving zijn aangepast aan de risico’s en kansen als gevolg van klimaatverandering. Klimaatadaptatie is bij uitstek een opgave die niet op zichzelf staat. We moeten slim combineren en stapelen met andere opgaven, zoals vergroening, biodiversiteit, bodemdaling, verstedelijking, landbouw- en energietransitie en circulariteit. En daarin moeten lastige keuzes gemaakt worden: de ruimte en betaalbaarheid staan onder druk. Het is daarom zaak om de verschillende trajecten die lopen aan elkaar te verbinden. De visie uit de RAS wordt in de gemeentelijke adaptatie strategieën verankerd.

Spreng

Door Zeist nog verder te vergroenen, zorgen we voor een goede sponswerking: in natte perioden houden we water vast, waardoor we het water in droge periodes kunnen benutten. Daarnaast zorgen we zo

voor voldoende schaduwwerking en koele locaties, waardoor we hittebestendig worden. Waar mogelijk wordt de afvoer van regenwater van openbare ruimte en bebouwing afgekoppeld van het riool en ter plekke in de bodem geïnfiltreerd. Door bij nieuwbouw en reconstructies de juiste keuzes te maken creëren we een klimaatbestendig Zeist waar het ook in 2050 fijn wonen is! De flanken van de Utrechtse Heuvelrug waren vroeger doorsneden door sprengen en beekdalen. Water wat uitmondde in de Kromme Rijn. Veel van deze watergangen zijn verdwenen. Dat terwijl water van groot belang is voor zowel de natuur als voor klimaatbestendigheid. Inzet is niet alleen herstel van sprengen in de natuur, maar ook in de bebouwde kom van Zeist.

41

42

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 7

ENERGIETRANSITIE De belangrijkste opgave is energiebesparing.

Zonnepanelen in het groen

Windmolens

Propositie van Zeist

Net zoals heel Nederland staat ook Zeist voor de opgave om van fossiele brandstoffen over te schakelen op nieuwe duurzame energiebronnen. De regio’s moeten hierin elk hun deel van de landelijke opgave invullen. Zij leggen zich hier op vast en worden daar ook aan gehouden.

Zonnepanelen in Zeist

Wellicht de belangrijkste opgave hierbij is het voorkomen van energiegebruik, ofwel energiebesparing. Bijvoorbeeld door te fietsen in plaats van met de auto te gaan. Maar ook door het isoleren van bestaande woningen en bedrijfspanden om daarmee de warmtevraag te verminderen. Nieuwbouwwoningen dienen tenminste energieneutraal te zijn. De overige energie die nodig is, zal duurzaam moeten worden opgewekt. Dat kan door kleinschalig “zon op dak of gevel” in de bebouwde omgeving, door het benutten van warmtebronnen (bijvoorbeeld restwarmte van industrie, gemalen, aardwarmte), maar waar mogelijk ook grootschalig(er) in het open buitengebied (zonnevelden en windmolens).

43

44

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 8

DUURZAME MOBILITEIT Bereikbaarheid in stand houden met duurzaam vervoer

Leenbakfiets bij de supermarkt in Zeist

Samen slim rijden in Zeist West

Propositie van Zeist

Onze inwoners geven aan dat zij het prettig vinden om centraal in het land te wonen en zo goed bereikbaar te zijn. Die bereikbaarheid staat onder druk, het is druk op de middenstip van Nederland. De snelwegen lopen vast, de treinen puilen uit en ook de fietspaden zijn soms overvol. Hoe zorgen we ervoor dat onze bereikbaarheid in stand blijft? Dit is nadrukkelijk ook een regionaal vraagstuk.

Fietsuitgiftepunt centrum Zeist

Gedacht kan worden aan meer duurzaam vervoer met deelauto’s, deelfietsen, elektrische auto’s en fietsen. Maar ook gerichte investeringen in de infrastructuur: een verbeterd regionaal fietsnetwerk inclusief doorfietsroutes, een robuuster (H)OV-netwerk, het toevoegen van laadpaalcapaciteit en innovatie m.b.t. alternatieve brandstoffen. Maar ook de overstap tussen de vervoersmodaliteiten moet vergemakkelijkt worden: van fiets op OV, of van (deel)auto op (deel) fiets. Ook kunnen op strategische plekken werklocaties gerealiseerd worden, waar op flexibele wijze samengewerkt en vergaderd kan worden in een inspirerende werkomgeving. Bijvoorbeeld rondom station Driebergen-Zeist liggen ruime mogelijkheden hiervoor.

45

46

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 9

HOOGWAARDIGE OV-VERBINDING TUSSEN UTRECHT SCIENCE PARK EN AMERSFOORT

Mobipunt

Propositie van Zeist

Versterking van de relatie tussen Utrecht en Zeist De HOV-verbinding die door rijk en regio tussen USP en Amersfoort gerealiseerd zal worden, biedt een kans om de bereikbaarheid van Zeist te verbeteren. Door de HOV-verbinding langs Vollenhove te leggen zijn er kansen om Vollenhove een extra kwaliteitsboost te geven.

Sneltram

De HOV-verbinding versterkt de relatie tussen USP en Zeist, wat positief is voor Zeist als vestigingsplaats voor bedrijven in Life Sciences en Health. Ook wordt Amersfoort met het OV beter bereikbaar vanuit Zeist. Ter plaatse van zowel bedrijventerrein Dijnselburg als de OV-knoop Jordanlaan kan een mobipunt gerealiseerd worden, waar uitwisseling kan plaatsvinden tussen de HOV en deelauto’s en deelfietsen, een horeca/vergaderpunt en een pakketdienst, maar natuurlijk ook met regulier OV.

47

48

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 10

(DOOR) FIETSROUTES

Propositie van Zeist

Stimuleer het fietsende woonwerkverkeer

Een belangrijke duurzame vervoersmodaliteit is fietsen. Door de opkomst van e-bikes en speed pedelecs is woon-werkverkeer steeds beter te doen met de fiets als alternatief voor de auto of het OV, tot afstanden van wel 15 tot 20 kilometer enkele reis. Ook voor recreatief fietsen is de elektrische fiets een uitkomst, waardoor ouderen langer blijven fietsen en zich zelfstandig kunnen blijven verplaatsen voor sociale en recreatieve doelen.

Doorfietsroute Den Dolder

Om het woonwerk-fietsverkeer te stimuleren worden in de provincie meerdere doorfietsroutes aangelegd, die Zeist snel en comfortabel verbinden met de regio. Voorbeeld hiervan is de snelfietsroute ‘De Stijl’ door Den Dolder.

49

50

Gemeente Zeist

ONTWIKKELKANS 11

KANSEN VOOR NIEUWE BEDRIJVIGHEID Ondernemers die innovatief denken en kansen zien

Zeist maakt onlosmakelijk deel uit van een van de meest competitieve regio’s van Europa. Het innovatieve en toonaangevende Utrecht Science Park grenst direct aan Zeist. Dit heeft een positieve invloed op het vestigingsklimaat in Zeist. Zeist telt veel innovatieve bedrijven, onder andere in de gezondheidszorgeconomie, ICT en duurzaamheid. Dit zijn bij uitstek sectoren met veel potentie voor de toekomst.

De bijzondere eetfabriek op station Den Dolder.

Om dit sterke punt optimaal te benutten, moeten we werklocaties beter bereikbaar maken, voor de auto, openbaar vervoer én de fiets. Bij station Driebergen-Zeist kan worden ingezet op flexibele werkruimten waar men ad hoc kan samenwerken en/of vergaderen/ontmoeten. Het centrum wordt steeds meer een aangename plek om te verblijven. We zien een andere menging van functies: minder winkels, meer horeca en recreatieve functies. Daarnaast meer mogelijkheden voor ambachtelijke bedrijfjes.

Netwerken en flexwerken op station Den Dolder Boekhandel Zeist, meer dan alleen boeken kopen

Genmab, nieuwe verbinding Zeist en USP

De Ontdekfabriek in Eindhoven

Propositie van Zeist

Het bedrijfsleven in Zeist kan een nog belangrijkere bijdrage leveren aan maatschappelijke opgaven. Bijvoorbeeld in de zorg, door slimme digitale toepassingen en op het vlak van duurzaamheid. De afgelopen jaren zijn er diverse interessante bedrijven in Zeist gestart. Zo is er een bedrijf dat een buitenlandse methode voor herstel van hersenletsel in Nederland heeft geïntroduceerd. De eigenaresse is ervaringsdeskundige. Er is een bedrijf dat ventilatoren op radiatoren maakt, zodat warmte beter spreidt en er minder gestookt hoeft te worden. Deze worden geproduceerd in een sociale werkplaats. Er is en bedrijf dat zich bezig houdt met smart city oplossingen (‘slim melden app’en ‘snuffelfiets’). Er is een bedrijf dat drainagemachines voor sportvelden maakt voor Olympische stadions wereldwijd. En er is een bedrijf gericht op dermatologie voor dieren. Daarnaast draait de kringloopwinkel van Zeist al ruim 30 jaar met veel impact en zonder veel subsidie.