01-23RV016 Bijlage 1 Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023 - 2026 (digitaal toegankelijke opmaak)

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Zeist, winkelcentrum De Clomp

voertuigen zijn. Om aan de laadvraag van al deze voertuigen te voldoen, zijn naar verwachting 1,7 miljoen private en (semi)publieke laadpunten nodig. Daarom doet Zeist met zo’n tachtig andere gemeenten mee met de gezamenlijke laadpaalaanbestedingen van ‘MRA-Elektrisch’. Zo zorgen we er als samenwerkende overheden voor dat de benodigde openbare laadpalen er komen. Ambities Om onze goede bereikbaarheid te behouden, zoeken wij als gemeente de komende jaren naar oplossingen in duurzaam vervoer, zoals deelauto’s, deelfietsen, verbeterde fietsinfrastructuur en Hoogwaardig Openbaar Vervoer­ verbindingen (HOV) en overstappunten. Autoverplaatsingen zijn vaak nog steeds noodzakelijk om van A naar B te komen, maar er kunnen duidelijker keuzes worden gemaakt in autoroutes en routes voor langzaam verkeer en het openbaar vervoer. En denk ook aan ‘gezonde mobiliteit’ stimuleren in de keuzes die we maken: fietsen, lopen en elektrisch (openbaar) vervoer. Inwoners uit Zeist geven aan dat ze de fiets (ook de e-bike) als hét vervoer­ middel zien voor de toekomst. Zeist fietsvriendelijker, dat is het idee. Daarnaast moet er altijd een keuze zijn uit andere typen (duurzame) vervoermiddelen. We ontmoedigen het gebruik van ‘vervuilend vervoer’ voor het milieu, de natuur en de gezondheid van mensen. Mensen met een beperking moeten zich veilig kunnen bewegen in Zeist.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

53

3. Duurzame mobiliteit. Bijbehorende ambitie: Zeist wil de transitie maken naar duurzame en groene mobiliteit. Hierbij hanteren we de ‘Trias Mobilica’: (1) het verminderen van de verplaatsings­ behoefte, (2) het veranderen van de voertuigkeuze, en (3) het verbeteren van de energie-efficiëntie. Deze combinatie van vermindering, verandering en verbetering steunen we met zowel fysieke ingrepen als beleids­ verandering. 4. Balans in bereikbaarheid. Bijbehorende ambitie: Zeist wil het verbeteren van de bereikbaarheid hand in hand laten gaan met de doelen op het gebied van duurzaamheid en verkeersveiligheid. We zetten in op het verbeteren van de bereikbaarheid voor voetgangers, fietsers en openbaar vervoer. Voetganger en fietser zullen zowel tussen de wijken als naar de belangrijke knooppunten/stations op betere verbindingen kunnen rekenen.

Zeist, Parmentiersland

Vanuit de Zeister mobiliteitsvisie, zijn er vijf ambities om rekening mee te houden: 1. Veilig, leefbaar en gezond. Bijbehorende ambitie: Zeist streeft naar nul vermijdbare verkeersslachtoffers. Reizigers moeten zich zonder zorgen over hun veiligheid en gezondheid kunnen verplaatsen. Zo draagt het gebruik van de fiets, de benenwagen of het openbaar vervoer direct bij de gezondheid van Zeistenaren. Denk aan minder uitstoot van verkeer en minder geluidshinder. Kortom: het draagt bij aan de kwaliteit van leven. 2. Slim omgaan met ruimte. Bijbehorende ambitie: Zeist wil slim omgaan met de beschikbare ruimte. Hiertoe wordt ingezet op het efficiënt en zuinig omgaan met de beschikbare ruimte voor mobiliteit en het meervoudig benutten van deze ruimte. Hieronder valt ook het stimuleren van slim reisgedrag.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

5. Inclusieve mobiliteit. Bijbehorende ambitie: Iedereen in Zeist moet zich prettig en veilig kunnen (blijven) verplaatsen in, van en naar Zeist. Dit betekent dat de verschillende doelgroepen, van jong tot oud, met en zonder een mobiliteitsbeperking, in beeld zijn en dat hun mobiliteitsbehoefte, nu en in de toekomst, duidelijk wordt. Denk aan rolstoel/rollator- en kinderwagenvriendelijke stoepen, veilige oversteek­ plaatsen en voldoende bankjes tussendoor. De mobiliteitsvisie is uitgewerkt in een mobiliteitsplan, waarin concrete maatregelen zijn vastgesteld door de gemeenteraad. Denk aan het inrichten van straten als 30km/u-gebieden. Of het verlagen van de maximum snelheid op de N224/Woudenbergseweg naar 60 km/u. Of extra fietsparkeerplekken bij drukkere bushaltes. Het nieuwe mobiliteitsplan vervangt het huidige mobiliteitsbeleid. Ontwikkelingen ■ In regionaal verband onderzoeken we samen met de U16 de mogelijkheid van een nieuwe HOV-verbinding tussen Utrecht Science Park en Zeist en Amersfoort.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

54

We dragen bij aan (door)fietsroutes die onze gemeente verbinden met andere gemeenten in de regio Utrecht, waaronder een directe en veilige fiets­verbinding richting Utrecht Science Park. ■ We stimuleren lopen en fietsen. Dit doen we op de volgende manieren: – Aantrekkelijke doorfietsroutes die Zeist verbinden met de regio. – Goede fietsverbindingen tussen de OV-knooppunten en de recreatieve poorten. – Zeist kiest voor minder parkeerplekken op plekken waar voetganger en fietser meer ruimte nodig hebben. – Alle doorgaande fietsverbindingen zijn veilig vormgegeven met vol­ doende ruimte voor zowel recreatieve als snelle fietsers. – Bij de aanleg van nieuwe fietsverbindingen wordt ook gekeken naar natuurwaarden en historische waarden, kwaliteit en ruimtelijke inpassing. ■ De A28 geeft veel lawaai en uitstoot van milieubelastende stoffen, ondanks de verdiepte ligging. We onderzoeken hoe het verblijfsklimaat rondom de A28 verbeterd kan worden. ■ In de kern Den Dolder realiseren we nieuwe verbindingen om zowel het centrum verkeersluw te maken en bereikbaar te houden, als de woning­ bouwontwikkeling bij de Willem Arntsz Hoeve en de komst van de politieacademie goed te ontsluiten. ■

Zeist, centrum, Slotlaan

Meer aandacht voor ‘recreatieroutes’. Dat zijn verkeersroutes die mensen stimuleren om fysiek in beweging te komen. ■ Schonere en veiligere bevoorrading van het centrum en de buurtwinkel­ centra, bijvoorbeeld door het inzetten van kleinschaligere en elektrische distributie vanuit een vervoerhub in de nabijheid het centrum van Zeist. ■

8. Vitale economie Uitgangspunten ■ Er is altijd keuzevrijheid tussen duurzame vervoersmiddelen. ■ Iedereen moet veilig aan het verkeer kunnen deelnemen (inclusie). ■ Om de fiets hét vervoermiddel te laten zijn, hoort daarbij dat de infra­ structuur veiliger en aantrekkelijk wordt. ■ We werken volgens het principe van ‘Mobility as a service’; niet het vervoermiddel staat centraal, maar de keuzemogelijkheid voor de meest efficiënte verplaatsing van A naar B. Dit vergroot doorgaans de reismogelijkheden. ■ Een duidelijkere scheiding maken tussen wegen met een verkeersfunctie en wegen met een verblijfsfunctie. Wegen met een verblijfsfunctie worden als zodanig ingericht, dat de leefbaarheid en de verkeersveiligheid verbeterd worden. Niet alleen snelwegen hebben namelijk een groot effect op de gezondheid, ook drukke verkeerswegen, al dan niet binnen de bebouwde kom.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Opgaven. Wat zien we gebeuren? Gemeente Zeist biedt ruimt 35.000 arbeidsplaatsen. Van oudsher bekende en nieuwe organisaties binnen onze gemeente zijn KNVB, Achmea, PGGM, Figi, Remia, vele zorginstellingen, het Wereld Natuur Fonds, Vogelbescherming Nederland en Zorgverzekeraars Nederland. Door de centrale ligging van Zeist, de vele voorzieningen en de volop groene omgeving is onze gemeente een aantrekkelijke plaats om te werken en als bedrijf je hier te vestigen. Zeist is naast een woon- ook een werkgemeente. Een vitale economie betekent dat er werk is voor mensen, dat de welvaart toeneemt en er ruimte is om te investeren in maatschappelijke voorzieningen voor onze veiligheid en duur­ zaamheid en op sociaal gebied. Maar ook financiële ondersteuning van het verenigingsleven.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

55

Bij een vitale economie hoort een mix van functies en winkels met een uniek aanbod, gesitueerd in het kernwinkelgebied, ons centrum van Zeist. Juist zelfstandige ondernemers geven profiel aan het centrum. En daarmee aan de kwaliteit van onze economie. We zien een verschuiving in de behoefte van inwoners. Minder winkelen en meer recreatief gebruik van het centrum. Elkaar ontmoeten. Samen met een verschuiving naar winkelen via internet, leidt dit ook tot leegstand van met name winkelpanden. De daghoreca groeit, wat in lijn is met de benoemde trend. Ontmoeten doe je met een kop koffie of lunch buitenshuis. Jongeren hebben behoefte aan meer reuring in Zeist: ontmoetingsplaatsen en activiteiten. Ambities Dankzij haar centrale ligging en vele arbeidsplaatsen, is Zeist ‘een belangrijk economisch centrum’ in de regio Utrecht. De economie van Zeist houden we graag sterk en vooral ‘vitaal’. Daarbij spelen we in op ontwikkelingen als digitalisering, verduurzaming en de transitie naar een circulaire economie. Het motto is groen, gezond, slim en gastvrij. En dat past ook bij de regio met als motto, een gezond stedelijk leven. Zeist wil haar vitale economie behouden en versterken. Ook wil Zeist haar centrumkwaliteit garanderen.

Dit vraagt om aantrekkelijke ontmoetings-plekken, vernieuwing van gebouwen, veel groen, een goede bereikbaarheid van voorzieningen en ondernemers die uitblinken in vakmanschap en gastvrijheid.

kijken we of op diezelfde locaties mogelijk meer bedrijvigheid kan plaatsvinden met nieuwe arbeidsplaatsen. We zetten in op nieuwe vormen van (het huisvesten van) bedrijvigheid al dan niet in combinatie met andere voorzieningen en/of wonen. ■ Meer focus op de twee vleugels van de Zeister economie: bedrijvigheid (accent op gezondheidszorg, duurzaamheid en ICT) en groen (prettig wonen en recreëren). Een specifiek onderdeel van deze focus is de aansluiting met het Utrecht Science Park. Vooral de Utrechtseweg-Noord, maar wellicht ook andere werklocaties in Zeist kunnen een bijdrage leveren aan het ecosysteem rond ‘Health & Life Sciences’ dat zijn kern heeft op het Utrecht Science Park. De nabijheid van Utrecht Science Park zorgt voor nieuwe stimulansen voor de Zeister economie. De Life Sciences & Health sector blijft sterk groeien en heeft voortdurend nieuwe ruimte nodig. Op de TNO-locatie aan de Utrechtseweg is de gewenste laboratoriumruimte beschikbaar. Dit zorgt voor vernieuwing en investeringen op deze locatie.

We vinden het belangrijk dat bedrijven in Zeist kunnen groeien. Daarom stimuleren we nieuwe initiatieven van bedrijven om uit te breiden, passend in de (toekomstige) tijdsgeest. Denk aan creatieve hotspots, plekken voor makers en bedrijven die vernieuwing brengen en verbinding leggen met maatschappelijke opgaven. ■ Helaas is de ruimte om te groeien schaars. Dat betekent dat we goed nadenken en terughoudend zijn, bij mogelijke functieveranderingen van kantoorpanden. Bijvoorbeeld naar een andere functie dan ‘werken’, zodat bestaande werklocaties beschikbaar blijven voor bedrijven. Waar het kan ■

Den Dolder, Remia Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

56

Deze ontwikkeling heeft een positieve uitstraling op de directe omgeving en biedt nieuwe kansen voor andere locaties langs de Utrechtseweg. Ook brengt het nieuwe werkgelegenheid naar Zeist. Zeist heeft veel innovatieve bedrijven, bijvoorbeeld in de gezondheidszorgeconomie, ICT en duurzaamheid. Dit zijn kansrijke sectoren. Dat vraagt dat we moeten blijven investeren in de kwaliteit en bereikbaarheid van onze werklocaties. Dat is van belang voor een vitale economie in Zeist. Ontwikkelingen ■ We investeren in een aantrekkelijk, compact centrum. Deze transformatie van het centrum kent een compactere kern met vooral winkels met horeca, de Slotlaan, ‘the place to buy’. Hieromheen ligt een zone, het transformatie­ gebied, met een menging van wonen, werken en maatschappelijke voorzieningen met mogelijk een enkele ambachtelijke nichewinkel of atelier en beperkte horecamogelijkheid, ‘the place to be’. De zone daaromheen legt de verbindingen met de omgeving, het aanloopgebied met lanen, water en groen van hoge kwaliteit, de groene aders. ■ ‘Knooppunten’ in Zeist, plekken waar verschillende verkeersstromen bij elkaar komen, kunnen potentie in zich hebben om daar nieuwe bedrijvig­ heid te starten. Denk aan bijvoorbeeld station Driebergen-Zeist en Den Dolder. Dit wordt onderzocht.

Deze locatie(s) kenmerken zich door een goede bereikbaarheid van (H)OV en fiets en bieden mogelijkheden om werken te combineren met functies als wonen, recreatie en sporten. Specifiek voor de locatie station Driebergen-Zeist zijn we in gesprek met de gemeente Utrechtse Heuvelrug om samen een toekomstperspectief/gebiedsvisie hiervoor op te stellen. ■ We investeren in de overgang naar een circulaire economie. Denk aan het stimuleren van bedrijven om circulair te werken en het onderzoeken van mogelijkheden om bedrijventerreinen (meer) circulair te maken.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Zeist, winkelcentrum De Clomp

Uitgangspunten ■ Bij het anders inrichten van bestaande werklocaties wordt erop gelet dat het ‘toekomstbestendig’ is (duurzaam, natuurinclusief en circulair). ■ (Nieuwe) werkgelegenheid die past bij het groene DNA van Zeist krijgt voorrang. ■ Op onze bedrijventerreinen staan we geen ‘retail’bestemming toe. ■ We behouden kleinschalige werkfuncties in wijken van Zeist, dus de ‘bedrijf-aan-huis’-vorm.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

57

B. Dilemma’s en toekomstkeuzes Zoals aangegeven is de ruimte in de gemeente Zeist schaars om alle opgaven met bijbehorende ambities, ontwikkelingen en uitgangspunten te realiseren. Geen enkel thema en/of opgave staat op zichzelf. Er is sprake van overlap, soms tegenstrijdigheden en ook veel overeenkomsten. Daarom is het belangrijk om op de hoogte te zijn van de opgaven die er spelen om zo te kunnen samenwerken op de verschillende thema’s. Daarin voorziet en stimuleert deze omgevingsvisie toe. Wat blijkt uit dit hoofdstuk is dat er keuzes gemaakt moeten worden. Keuzes die niet alleen van nu zijn en ook in de toekomst blijven terugkomen. Denk aan: gaan we voor groen, of voor wonen? De opgaven en ambities laten zien dat we samen met inwoners, ondernemers en partners veel te doen hebben en ambitieus zijn. Het laat ook zien dat er dilemma’s zijn; de ambities zijn lang niet altijd verenigbaar. Deze omgevingsvisie stimuleert en helpt bij het maken van keuzes om dit in gezamenlijkheid te doen, dus bekeken vanuit meerdere thema’s dan één of twee. En om in de toekomst nog scherper te zijn op het bepalen van ambities die meer op elkaar aansluiten. Met deze paragraaf doen we een voorzet in waar dilemma’s ontstaan. Deze dilemma’s vragen soms om een nadere uitwerking, dan wel om agendering en een keuze van de gemeenteraad samen met haar inwoners en ondernemers. ■

Opgave wonen en zorg in beeld In zowel de Propositie van Zeist als de Woonvisie is aangegeven dat kwaliteit voor kwantiteit gaat. Inclusiviteit is een belangrijk thema, ook als het gaat om wonen: iedereen moet in Zeist kunnen wonen. Eén van de speerpunten uit de woonvisie is ‘wonen, zorg en welzijn verbonden in de inclusieve wijk’: gemengde buurten en complexen waar mensen zo lang mogelijk zelf­ standig kunnen wonen. Tegelijkertijd schetst de woonvisie ook dat de opgave op het gebied van wonen en zorg (zowel qua omvang als kwalitatief ) nog onvoldoende in beeld is, net als wat dit betekent voor afzonderlijke wijken. Het nader onderzoeken van deze opgave (benoemd in de woonvisie) is nu onder wonen opgenomen als één van de aandachtspunten voor de komende periode.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Zeist, Vogelwijk

■

Behoud ruimte voor werklocaties De gemeente Zeist heeft hoge ambities als het gaat om werken: stimuleren van bedrijven om uit te breiden en te innoveren, het aantrekken van bedrijven in ‘health en life sciences’ gerelateerd aan het Utrecht Science Park en voorrang voor bedrijven die passen bij het groene DNA van Zeist. Zonder goede werklocaties kunnen we niet de gewenste werkgelegenheid faciliteren. Bedrijventerreinen zijn hierin van groot belang. Circa 30% van alle werkgelegenheid bevindt zich op bedrijventerreinen. De gemeente geeft aan dat men goed nadenkt en terughoudend is bij mogelijke functieveranderingen van kantoorpanden. Bovendien zijn er momenteel nauwelijks (goede) werklocaties beschikbaar voor nieuwe bedrijven of uitbreidingen van bestaande bedrijven.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

58

Tegelijkertijd zien we dat er op dit moment veel transformaties plaatsvinden van kantoren/werklocaties naar wonen, met name aan de Utrechtseweg. Dat is dus een dilemma; waar gaan we nou voor als gemeente? Daarnaast ontbreekt het op dit moment nog aan actueel beleid ten aanzien van de bestaande bedrijven­terreinen in Zeist, terwijl op verschillende locaties zich al vraagstukken opdringen. Dit vraagt dus om richting geven en daarin keuzes maken door de gemeenteraad. ■

In de praktijk brengen van ambities ten aanzien van groen De gemeente Zeist is ambitieus als het gaat om behoud en ontwikkeling van groen. Hoe deze ambities gerealiseerd gaan worden is nog onduidelijk. Daar komt bij dat het groen in Zeist tot op zekere hoogte onder druk staat door ambities op het gebied van bijvoorbeeld recreatie en het voorzien in passend woningaanbod.

■

Uitwerking Propositie van Zeist 2020 De Propositie laat de kansen zien voor de toekomst van Zeist. Deze kansen zijn vertaald in negen onderzoeksrichtingen. Deze onderzoeksrichtingen worden de komende jaren nader uitgewerkt en onderzocht. Samen met inwoners, ondernemers en partnerorganisaties. Er wordt daarbij rekening gehouden met waarden en ambities uit deze omgevingsvisie. Het kan betekenen dat onderzoeksrichtingen op een andere wijze dan nu in de Propositie en deze omgevingsvisie staan beschreven, uiteindelijk worden gerealiseerd of helemaal niet. De resultaten van deze uitwerkingen worden meegenomen in de update van deze omgevingsvisie naar een 2.0-versie.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

59

5. Waarden per gebied

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

60

Woonplaats (kernen) Buurten Zeist

Den Dolder

Den Dolder

Beukbergen

Bosch en Duin Huis ter Heide Bosch en Duin

Sterrenberg Huis ter Heide

Vollenhove Dijnselburg

Staatsliedenkwartier Componistenbuurt Valckenbosch

Mooi zeist

Patijnpark

Zeist

Zeister bos

Lyceumkwartier

Dichtersbuurt Crosestein

Utrechtseweg Centrumschil noord

Vogelwijk

Carré Nijenheim

Centrumschil zuid Brugakker

Austerlitz

De Clomp Griffensteijn/Kersbergen

Austerlitz

Weidegebied

Couwenhoven

Hoge Dennen / Kerckebosch

Het Slot e.o.

Driebergseweg

Blikkenburg e.o.

Station NS

Esri Nederland, Community Map Contributors

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

61

De zes waarden voor de hele gemeente Zeist zijn aan bod gekomen in hoofdstuk 3. Waar gaan we voor? Ze beschrijven de kwaliteit waar we als Zeist voor staan, wat we willen behouden en versterken. Zo kunnen er zorgvuldige besluiten worden genomen, met oog voor kwaliteit. Met deze zes waarden zijn we er nog niet. In dit hoofdstuk wordt toegelicht wat óók belangrijk is: de kwaliteit van natuurgebieden, onze vijf kernen en tal van buurten.

A. Natuurgebieden Zeistenaren hechten aan hun groene leefomgeving; het weidegebied van de Kromme Rijn, de Stichtse Lustwarande en de bossen van de Heuvelrug. Het groen is ons goud immers. Daarom bevat deze ontwerpvisie een apart hoofdstuk met meer informatie over onze belangrijkste waarde: natuur en landschap. Het landschap is altijd al – en nog steeds – een belangrijke motor geweest voor de ontwikkeling van Zeist. Denk bijvoorbeeld aan de aanleg van ‘het Slot’(complex). De gemeente Zeist ligt zowel op de Heuvelrug als in het rivierengebied van de Kromme Rijn, met daartussen het overgangsgebied van de Stichtse Lustwarande. Het landschap wordt daardoor bepaald. Een belangrijke kwaliteit is de overgang van een besloten, hoger gelegen bosrijk gebied via een halfopen zone naar een open rivierengebied met uitzicht en landelijke wegen. Maar ook zogenaamde ‘aardkundige’ waarden zijn belangrijk, bijvoorbeeld de stuifduinen op de Heuvelrug of de ‘meanders’ (een lus water) van de Kromme Rijn. Wat de geschiedenis, ver voor het ontstaan van Zeist zelf, heeft voortgebracht aan groene en landschappelijke kwaliteiten geeft Zeist haar uitstraling, identiteit en prettige vestigings- en verblijfsklimaat. Zeistenaren zijn daar terecht trots op!

Den Dolder, Pleinesbos Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

62

geleden. Na de laatste ijstijd, zo’n 10.000 jaar geleden, is het gebied ontwikkeld van toendra, naar bos, naar bos én bouwland en tot slot een combinatie van landgoederen en bosbouw. De bebouwing in het gebied bestaat uit buiten­ plaatsen, gezondheidsinstellingen en (vroegere) militaire complexen. In de loop der tijd zijn er ook meer woningen, campings en meerdere instellingen bijgekomen. De bebouwing op de Heuvelrug is grotendeels verspreid en op zichzelf staand (solitair), behalve in de dorpen Bosch en Duin, Den Dolder, Huis ter Heide en Austerlitz. Een bijzonder cultuurhistorisch fenomeen is ook de ‘Wegh der Weegen’, die vanaf 1647 is ontstaan, op basis van een karakteristieke ‘roedenverkaveling’ (zie ook ‘Visie Wegh der Weegen’). De kwaliteit van de Utrechtse Heuvelrug is het aaneengesloten en robuuste bos- en natuurgebied met reliëf en ecologische waarden. Er wordt vrij intensief gerecreëerd; onder andere fietsen, wandelen, paardrijden.

Zeist, Utrechtseweg

Voor de toekomst zijn de volgende ontwikkelingen risicovolle uitdagingen voor onze natuurgebieden. Deze ontwikkelingen vergen een weloverwogen keuze van de mogelijkheden en beperkingen. ■ Verstedelijking, want niet alles is (altijd en overal) te combineren; ■ Klimaatverandering met uitdagingen voor klimaatbestendig groen; ■ Verdroging met effecten op de natuur, landbouw en drinkwatervoorziening.

Het gebied kent hoge aardkundige waarden en ook ecologische waarden, onder andere door haar robuustheid. De waarde wordt verhoogd omdat het een kerngebied van Natuurnetwerk Nederland (NNN) is. De Heuvelrug kent ook een grote diversiteit aan aardkundige, ecologische, landschapskundige en cultuurhistorische waarden. Het gaat bijvoorbeeld om bijzonder reliëf, wegenpatronen, raatakkers en grafheuvels die soms verscholen in de bossen liggen.

Gekoppeld aan onze groene leefomgeving zijn ook de visie en ambities op het gebied van biodiversiteit. De gemeente Zeist wil zich de komende jaren meer inzetten voor biodiversiteit. Zo ligt er een ambitie voor verbindingen van de Utrechtse Heuvelrug naar het Kromme-Rijngebied, met oversteekvoorzieningen bij drukke wegen.

Ambitie in dit gebied is onder andere de ecologische structuur te verkrijgen en behouden met voldoende flora en fauna. Aanpassingen worden gedaan met inachtneming van de cultuurhistorische, ecologische, landschappelijke waarden. Zo wordt tegenwicht geboden aan het intensieve (recreatieve) gebruik van het gebied. Alle bouwwerken dienen te passen in de karakteristiek van het gebied. Het beleid voor nieuwe bebouwing is terughoudend.

Utrechtse Heuvelrug Ook wel genoemd: ‘beboste Heuvelrug’ of het ‘Belvedèregebied’, bestaande uit een afwisseling van bossen, heiden, schraalgrasland en duingebieden. Het ontworpen landschap met de boscomplexen van grote buitenplaatsen uit de 17e en 18e eeuw, is het meest in het oog springende kenmerk. De Heuvelrug is ontstaan tijdens de een na laatste ijstijd, zo’n 150.000 jaar

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Drie belangrijkste samenwerkingsverbanden voor dit gebied zijn: NNN, ‘Geopark Heuvelrug’2) en ‘Nationaal park Utrechtse Heuvelrug’3). 2) https://www.geopark-heuvelrug.nl/ 3) https://www.np-utrechtseheuvelrug.nl/

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

63

Stichtse Lustwarande De Stichtse Lustwarande is één van de visitekaartjes van Zeist. Het is voor velen de entree en eerste kennismaking met de gemeente. Zowel bij binnen­komst vanuit Utrecht, vanuit Driebergen, als vanuit Bunnik met bijvoorbeeld Wulper­ horst en het Slotcomplex als beschermd Stads- en Dorpsgezicht, De cultuur­ historie van de Stichtse Lustwarande is beeldbepalend voor de alom geroemde kwaliteit van Zeist. Het is één van de groene ruggengraten van de gemeente. Het gebied bestaat uit het Slot Zeist, de (voormalige) landgoederen en instellingen langs de Utrechtse‑weg en de Driebergseweg. Het hoofdkenmerk is het verloop van ‘hoog naar laag’ en van ‘droog naar nat’. De Stichtse Lustwarande is een snoer van landgoederen, dat zich uitstrekt van Utrecht tot Rhenen, dus langs de oude Heerweg. Vanwege de aanleg op verschillende momenten en door verschillende eigenaren en architecten hebben de meeste landgoederen een eigen sfeer en uitstraling. Daarbij kende elke periode een bepaalde landschapsstijl. Tegen het einde van de 18e eeuw werd Zeist populair bij rijke stedelingen die buitenplaatsen met grote parken wilden aanleggen. Het overgangsgebied tussen de Heuvelrug en het Kromme-Rijngebied, met de Utrechtse- en Driebergseweg als centrale route, was de ideale plaats hiervoor.

Zodoende ontstond in de loop van de 19e eeuw een groot aantal buitenplaatsen in verschillende stijlen aan weerszijden van de Utrechtse- en Driebergseweg. Vele buitenplaatsen werden aangelegd in de romantische/informele of Engelse landschapsstijl, met meanderende vijvers, gebogen lanen en zichtlijnen en gekoppeld aan open ruimten. Veel huizen van de oude buitenverblijven bleven tot na de Tweede Wereldoorlog bewoond. Toen trad er een grote functieverandering op die tot op de dag van vandaag voortduurt. Door wegverbreding en herverkaveling van de parken en jachtbossen ten behoeve van woningbouw en werkgelegenheid, werden de landgoederen steeds verder ingeperkt en veranderden de landhuizen van bestemming. Er kwamen instellingen, kantoren en scholen in. Door grootschalige (aan)bouw van kantoren werden de overgebleven percelen verder verkleind en werd de oorspronkelijke eenheid van huis en park aangetast.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Zeist, Driebergseweg

Voorbeelden van behoud door restauratie en uitbreiding in stijl zijn echter ook aanwezig. Zo bleef het landgoed De Brink als Rijksmonument betrekkelijk gaaf behouden met een kantoorfunctie in de villa en een kinderboerderij in de boerderij. De Driebergseweg heeft, ondanks functieveranderingen en nieuw­ bouw, het 19e-eeuwse buitenplaatskarakter tot nu toe weten te behouden. De Utrechtse- en Driebergseweg worden op verschillende punten haaks doorkruist door belangrijke routes van Zeist. De aanwezige beplantingen en groene ruimten van de Stichtse Lustwarande zijn van grote betekenis voor de stedenbouwkundige structuur en identiteit. De aanwezigheid van historische buitenplaatsen met tussenliggend groen en open ruimte, de grote panden van instellingen, villa’s en landhuizen bepalen samen het waardevolle beeld. De directe omgeving van Slot Zeist is aangewezen als rijksbeschermd dorpsgezicht. Merendeels hebben de groene gebieden ook de status van beschermd gemeentelijk of rijksmonument. De buitenplaatsen hebben ook hoge natuurwaarden.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

64

Zeisterbos, manenschapen

Belangrijk in de Stichtse Lustwarande zijn dus de natuurwaarden en ook de aanwezige biodiversiteit. Voor grotere zoogdieren is er voldoende dekking en rust in de verbindingszones nodig. Bijzondere soorten zijn onder andere ree. Maar bijvoorbeeld ook het grasklokje dat op verschillende plekken bloeit. Feit is dat de Stichtse Lustwarande door haar centrale ligging in Nederland en de provincie Utrecht een hoge dynamiek kent: grote verkeersdruk, woon- en werkbestemmingen en ook recreatie in het landschap zelf (wandelaars, sport). De belangrijkste opgave voor de Lustwarande is het zoeken naar een balans tussen enerzijds het behoud van het landschappelijk groen en de cultuur­ historie en anderzijds het ‘rood’ in de vorm van woningen, kantoren en verkeer. Daarom staat voor de welstands- en monumentencommissie bij beoordeling van veranderingen in het gebied altijd op nummer één: het handhaven, herstellen en versterken van de aanwezige kwaliteiten in het gebied.

Ambities voor het gebied zijn onder andere: ■ Onderzoeksrichting 7 van de Propositie van Zeist 2020 zet zich in op ‘nieuwe betekenisgeving’ voor de Stichtse Lustwarande’. Het behoud van de kwaliteiten van dit gebied is een belangrijke opgave. Er is sprake van (beperkte) leegstand, noodzaak tot verduurzaming en versterking van de beleefbaarheid. Zo geeft de propositie een voorzet om bijvoorbeeld de beleving van dit cultuurhistorisch beeldbepalende lint te vergroten door in overleg met de eigenaren een recreatieve wandelroute te onderzoeken over de landgoederen. ■ Verdere verstedelijking tegengaan. ■ Hanteren van inrichtingsprincipes (o.a. korrelstructuur, voldoende open ruimtes, zichtlijnen). ■ De vitaliteit en de samenhangende identiteit van de Lustwarande herstellen en de achteruitgang actief tegengaan. ■ Het recreatief wandel- en fietsgebruik van de Lustwarande bevorderen. ■ Bestaande gebouwen en de groene omgeving zijn referentiepunten voor ieder (vergunningplichtig) bouwwerk. Dat wil zeggen dat een bouwkundige toevoeging of verandering dient te passen binnen de bestaande steden­ bouwkundige structuur, de typologie van gebouwen en de detaillering, kleur- en materiaalgebruik. Landgoederen Stichtse Lustwarande4) De Stichtse Lustwarande kent in en om Zeist verschillende, toonaangevende landgoederen. Ter beeldvorming staan er hieronder vier genoemd.

Landgoed Wulperhorst Dit landgoed behoort tot de ‘Groene Driehoek’ van Zeist. Eigenaren zijn Staatsbosbeheer en Het Utrechts Landschap. Wulperhorst wordt doorsneden door de spoorlijn Utrecht-Arnhem. Over de spoorlijn liggen twee vaste oversteekpunten van reeën. Doordat jaren geleden hekken zijn weggehaald en er nieuwe aanplant is geweest, is de oude trekroute van reeën tussen Wulperhorst en Blikkenburg hersteld. Er is een wandelroute tussen de Tiendweg en de Kromme Rijn. 4) Deelgebieden in Vogelvlucht; Werkgroep Faunapassages Zeist Zuid-West. Netwerk voor Natuur, Milieu, Landschap.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

65

Landgoed Blikkenburg Het park van de buitenplaats Blikkenburg heeft vele oude bomen. Het natuurgebied Blikkenburg bestaat uit moeras, poelen, oude hakhout­ bosjes, een populierenbos en een nat schraalgrasland. Het ligt ten zuidoosten van Slot Zeist aan de Blikkenburgerlaan. In dit kwelgebied zijn onder andere de waterviolier en kamsalamander te vinden. De natuurkern en de buiten­plaats zijn niet toegankelijk, wel zijn er twee lanen tussen Blikkenburg en Wulperhorst. Midden19e eeuw waren Blikkenburg, Wulperhost en het Slot in handen van één familie, die de landgoederen met elkaar verbonden met wandelingen en uitzichten. Landgoed Schoonoord met Bunsingweide Landgoed Schoonoord bestaat uit een landgoedpark en de lager gelegen landerijen ‘De Bunzing’ (1820). De scholengemeenschap Schoonoord ligt binnen de vijvers van het parkdeel. Met de komst van het kantoor van het Wereld Natuur Fonds is in 2008 de restauratie van het landgoedpark uitgevoerd. Het parkgedeelte is vrij toegankelijk. De lager gelegen landerijen ‘De Bunzing’ zijn in 2009 ingericht voor de natuur. Het is een belangrijk kwelgebied. Het Utrechts Landschap beheert park en landerijen. Met Wulperhorst en de natuurgebieden van Blikkenburg vormt Schoonoord een belangrijke ‘stepping stone’ tussen Heuvelrug en Kromme Rijn.

Kromme-Rijngebied Dit ‘buitengebied’ ligt ten zuidwesten van de bebouwde kom van Zeist tot aan de gemeentegrens met de Bilt, Utrecht, Bunnik en Utrechtse Heuvelrug. Het gebied is ontstaan door de (Kromme) Rijn met zijn vele oude meanders. Daardoor is een rivierenlandschap ontstaan met stroomruggen, oeverwallen, restgeulen en lager gelegen ‘kommen’. Het gebied heeft zich in de loop van de tijd ontwikkeld tot een hoogwaardig natuur- en cultuurlandschap, waarbij elk gebied afhankelijk van de nietbiotische omstandigheden een specifieke karakteristiek kent. Denk aan veel weilanden afgewisseld door boomgaarden, lanen en brede stroken met bomen en struiken (ook wel: houtsingels). De aanwezige bossen horen bij de landgoederen in dit gebied.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Zeist, Brugakker

Behalve de grote verschillen in hoogte, grondslag en waterhuishouding op korte afstand is er verschil in voedingsrijk rivierwater enerzijds en voedselarm kwelwater vanuit de heuvelrug anderzijds. Dat alles zorgt voor een groot verschil in natuurlijke vegetatie en in mogelijkheden voor landbouw. Toen de (Kromme) Rijn na het ontstaan van de Lek steeds verder verzandde, werd de rivier in 1122 bij de buurgemeente Wijk bij Duurstede afgedamd. De belangrijkste kwaliteit is de overgang van een zeer besloten bosrijk gebied naar een open karakter met uitzicht en landelijke wegen. Er is een hoge biodiversiteit met grotere zoogdieren als ree, haas en das. Deze is echter in de loop der tijd door intensivering van de landbouw achteruitgegaan. In het kader van verschillende natuurprojecten wordt wel aan natuurherstel gewerkt, zoals op Blikkenburg en de Bunzing. Er is een grote diversiteit aan flora en fauna en er is relatief weinig bebouwing.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

66

Deze bebouwing wordt vooral gedomineerd door agrarische bebouwing, gevestigd vanaf eind 18e eeuw. De agrarische activiteiten bestaan uit akkerbouw, veeteelt en fruitteelt. De eerste bouwwerken die in dit gebied werden opgericht waren de ‘ridderhofsteden’ (versterkt huis van iemand van adel). De historie hiervan gaat terug tot de 13e eeuw. In plaats van de voormalige ridderhofsteden, vind je nu de verschillende landgoederen: Wulperhorst, Blikkenburg en Rhijnwijck. De wijk Zeist-West is grotendeels gebouwd in het Kromme-Rijngebied. In de wijk zelf zijn delen van het oorspronkelijk aanwezige landschap opgenomen. In het bijzonder bijvoorbeeld de overgebleven vijverpartijen van buiten­ plaatsen langs de Utrechtseweg en de Zeister en Biltse Grift (inclusief het oude sluisje bij De Clomp) en aangrenzende groenzones. Deze waterloop heeft ook een belangrijke ecologische betekenis, onder andere voor de zeldzame watervleermuis en als ecologische verbinding met veel groen. Daarnaast liggen er landschapsstroken die het Kromme-Rijngebied verbinden met de Heuvelrug. Het meest kenmerkende voorbeeld daarvan is de zone langs de Griftlaan/‘Kouwenhovenselaan’. Dit is een groenstrook waar aanvankelijk de geplande randweg van Zeist zou aansluiten op Zeist.

Aangezien deze randweg er nooit is gekomen, is deze strook nu een belan­ grijke ecologische en landschappelijke verbinding geworden met de Niënhof

en de Grift. Hierdoor beleef je het rivierenlandschap in de wijk door de kenmer­ kende beplanting met wilgen, populieren en essen en het Kouwenhovense­ veld, onderdeel van deze zone, vervult ook een belangrijke recreatieve functie. De doelstelling voor dit gebied is het zoveel mogelijk behouden van het oorspronkelijke karakter en de natuurwaarden van het rivierenlandschap. Stedelijke druk door ontwikkelingen op het gebied van wonen en werken mogen het landschapsbeeld niet aantasten. Eventuele nieuwe bouwwerken en landschappelijke ontwikkelingen in de toekomst dienen uiteraard te passen in de karakteristiek van het gebied. Ook belangrijk zijn de ecologische verbindingen, door het gebied tussen de wildviaducten in de A12 bij Odijk en in de A28 bij op het landgoed Vollenhoven en tussen het Kromme-Rijngebied en de Heuvelrug Bijzondere natuurwaarden, onder andere: ■ Langs de lanen groeien veel paddenstoelen van kleibossen. Dat geldt in het bijzonder voor de Blikkenburgerlaan. ■ Op de natuurakkers bij huis Blikkenburg komen veel bijzondere akker­ planten voor. Hier is zaad (of maaisel?) van andere akkeronkruidreservaten van het Utrechts Landschap uitgestrooid. ■ Op landgoed Rijnwijck staat de grootste populatie bosanemoon van Zeist. ■ In de sloten in het deelgebied komt hier en daar de grote modderkruiper (een vis) voor en op meer plaatsen de kleine modderkruiper en bittervoorn.

■ Bijzondere amfibieën: de kamsalamander en de poelkikker. ■ Grootste populatie van de ringslang in Zeist. De ambitie voor dit landschap is onder andere het zoveel mogelijk behouden van het oorspronkelijke karakter. Zie ook onderzoeksrichting 1 uit de Propositie van Zeist 2020. We kunnen het Kromme-Rijngebied als natuurgebied versterken door een aaneengesloten, robuuste natuurcorridor te creëren van Groenekan tot tenminste Odijk. Hiermee kunnen robuuste natuurwaarden worden gecreëerd, waardoor de leefruimte voor flora en fauna kan worden versterkt. Denk daarnaast ook aan een ambitie als het ecologisch beheer van de aanwezige bermen, het herstel van kweldruk en de transitie van de landbouw naar een circulaire, natuurinclusieve, klimaatneutrale en bij voorkeur streekgebonden landbouw.

Zeist, Dichtersbuurt, Jacob van Lennepplein Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

67

Het groen in Zeist ook binnen bebouwd gebied In voorgaande paragrafen is ingegaan op allerlei groen dat buiten de bebouwde kom, ook wel buiten de ‘rode contour’ genoemd, ligt. Maar binnen de bebouwde kom van Zeist is er ook een zogenaamde ‘ecologische structuur’ aanwezig. ‘Ecologie’ staat voor de relatie tussen planten, dieren en de omgeving waarin zij leven die al dan niet beïnvloed wordt door de mens. ‘Structuur’ staat in dit geval voor de samenhang tussen de leefgebieden (‘habitats’) waarin dieren en planten zich bevinden. We vinden het belangrijk in Zeist om oog te hebben voor deze ecologische structuur en die ook te beschermen dan wel te versterken. Met andere woorden: waardevol groen in Zeist binnen en buiten de bebouwde kom moet met elkaar worden verbonden voor nog meer kwaliteit.

Zeist, Staatsliedenkwartier, Thorbeckeplantsoen

De Werkgroep Biodiversiteit Zeist en omstreken heeft voor het KrommeRijngebied en ook voor de Stichtse Lustwarande een aantal waarden gedefinieerd die zij hiervoor – nu en in de toekomst – van belang vinden. ■ Hoogwaardig cultuurhistorisch landschap (coulissenlandschap in overgangszone van stuwwal naar Kromme Rijn met talrijke landgoederen). ■ Natuurcorridor tussen Langbroeker wetering en Noorderpark, met belangrijke flora en fauna en onderdelen Natuurnetwerk Nederland. ■ Cultuurhistorisch, aardkundig en hydrologisch belangrijk landschap (landgoederen, oude armen Kromme Rijn, kwelgebied). ■ Hoogwaardige groene long voor extensieve recreatie. ■ Natuur- en landschapswaarden stuwwal. ■ Cultuurhistorische waarden Stichtse Lustwarande en spengen. ■ Natuurwaarden kwelzone. ■ Natuur- en landschapswaarden coulissenlandschap Kromme-Rijngebied. ■ Natuur- en landschapswaarden rivierbegeleidende broekbossen langs Kromme Rijn. ■ Natuur- en landschapswaarden Kromme Rijn.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Wat zijn de kenmerken van deze structuur in de bebouwde kom van Zeist? Denk aan onder andere: ■ (Restanten van) reliëfrijk, droge heideschrale en voedselarme bosgebieden in noordelijke delen van Zeist, zoals in de buurt Kerckebosch of het Lyceumkwartier. ■ Natte bosgebieden met veel water in het zuidwestelijke deel van Zeist, zoals rondom de Zeister Grift. ■ Parkachtige gebieden, zoals het Sanatoriumbos en ook de Brink.

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

68

nog veel meer. Voor hen waren openheid en gelijkwaardigheid belangrijke waarden. Deze waarden zijn dankzij hen nog steeds stevig verankerd in de Zeister samenleving. Ook hebben de Hernhutters in belangrijke mate bijgedragen aan de economische bloei van Zeist. Zij werkten hard in verschillende takken van nijverheid. Dit trok kopers en handelaren aan. En zo ontwikkelde zich ook de Stichtse Lustwarande, met meer dan honderd buitenplaatsen en landgoederen. Hierdoor was Zeist eind 18e eeuw/19e eeuw aantrekkelijk voor de rijken van Amsterdam om hier een buitenplaats te vestigen. En in de tegenwoordige tijd is Zeist nog steeds aantrekkelijk voor velen vanuit de Randstad, zoals Utrecht en Amsterdam. Ook in de afgelopen eeuw heeft Zeist haar aantrekkingskracht behouden. Zeist is aanzienlijk gegroeid en huisvest meerdere grote organisaties zoals de KNVB, Achmea, het Wereld Natuur Fonds en de Vogel­bescherming. Ook is de Antroposofische Vereniging in Nederland hier sterk geworteld. En ook nu nog maakt deze mix van elementen, stedelijke voorzieningen in een fraai landschap met dorpse waarden, van Zeist een fijne gemeente om in te wonen. Zeker met de voorzieningen van Utrecht en Amersfoort binnen handbereik.

Den Dolder, Willem Arntsz Hoeve

B. De kernen van Zeist Elke stad en elk dorp wordt in belangrijke mate gevormd door zijn ligging, de geografische locatie, de omgeving en door zijn (cultuur)historie. Zo ook de vijf kernen van Zeist. Te weten Zeist, Den Dolder, Austerlitz, Bosch en Duin en Huis ter Heide. Iedere kern heeft een eigen identiteit en karakteristieken. En iedere kern bestaat uit tal van buurten. Zo kan het zijn dat inwoners zich eerder identificeren met een buurt, dan met de kern waar ze feitelijk onderdeel van uitmaken. In dit hoofdstuk wordt er per kern een korte toelichting gegeven. In het volgende hoofdstuk worden de vele buurten van Zeist toegelicht. Zeist In het jaar 838 werd voor het eerst melding gemaakt van ‘Seist’. Door de bouw van het prestigieuze ‘Slot Zeist’ werd de ontwikkeling van Zeist ingrijpend beïnvloed (1677-1686). Het Slot gaf met zijn monumentale tuinen en zichtassen een heel andere betekenis aan de kleine boerengemeenschap die Zeist toen was. In 1746 werd Slot Zeist aangekocht door de Hernhutters om vanaf dan te dienen als hun hoofdkwartier. Zij vormden hun eigen religieuze Broedergemeente. Met de komst van de Hernhutters in 1746 veranderde er

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

69

Bijzondere natuurwaarden in onder andere Zeist-Zuidwest, onder andere: (Dit gebied bestaat uit de buurten Nijenheim, Couwenhoven, Brugakker, De Clomp, Crosestein, Kersbergen-Griffestein, Fazantenbuurt en Vogelwijk. Ook Slot Zeist hoort hierbij.) ■ Gevlekte witsnuitlibel in Park de Brink en in de Couwenhovense poel. ■ Vroedmeesterpad nabij Kroostweg-Noord (geen natuurlijke populatie). ■ Ringslang af en toe tot in bebouwde kom, o.a. Couwenhovense poel en park de Brink. ■ Stadsvogels en vleermuizen in gebouwen, veel huismussen. ■ Oude bomen met holtes: holenbroeders en boombewonende vleermuizen. ■ Eekhoorn. ■ In dit deelgebied ligt de tuin die het meest intensief op wilde bijen is onderzocht (ruim 60 soorten). Dit geeft aan welke potenties bijenvriendelijk ingericht groen in Zeist heeft. ■ Doorlopende groenstructuren, onder meer langs de Griftlaan, die het park de Brink met het buitengebied verbinden. Met inwoners woonachtig in de kern Zeist is tijdens het participatieproces gesproken over wat zij belangrijk vinden in deze kern om fijn te leven, wonen en werken. De waarden wat hen betreft voor de kern Zeist zijn de volgende: ■ Natuur. Met de nabijheid van het Kromme-Rijngebied, de Utrechtse Heuvelrug en de Stichtse Lustwarande is natuur in Zeist een belangrijke waarde om te koesteren. ■ Gezondheid en Biodiversiteit.

De diversiteit aan verschillende landschaps­ typen in de omgeving en de groene straten en parken om de hoek vormen de basis voor een gezonde en biodiverse leefomgeving. ■ Recreatie. Deze natuur als drager biedt enerzijds rust en ruimte, zoals in buurten als het Lyceumkwartier, Hoge Dennen, Mooi Zeist of Kerckebosch te zien is, maar het brengt ook uiteenlopende recreatieve mogelijkheden, zoals in het Zeisterbos of het Weidegebied. ■ Ecologie. Daarnaast herbergt de natuur belangrijke, ecologische waarden voor de aanwezige flora en fauna in Zeist. ■ Cultuurhistorie. Het omliggende landschap met haar geologische karakte­ ristieken en de monumentale bebouwing illustreren de rijke cultuurhistorie die Zeist eigen is. Deze cultuurhistorie zit diep in het DNA van Zeist. Dit geeft Zeist allure en maakt de kern uniek, het verbindt Zeistenaren.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Dorps karakter. De grote maatschappelijke betrokkenheid en het bloeiende verenigingsleven onderstrepen het dorpse karakter. Dit dorpse karakter zit zowel in de omgang tussen mensen als in de uitstraling van gebouwen en fysieke leefomgeving. Het is wenselijk om dit dorpse karakter te behouden en de identiteit van verschillende buurten te koesteren. Het verwelkomen van en plaatsmaken voor nieuwe inwoners horen erbij, maar met de menselijke maat voorop en zonder de bedoeling om een stad te worden. De bijkomende ‘lasten’ door het bijbouwen van woningen, zoals het verliezen van groen en het verkleinen van percelen, is een opgave om te verspreiden over alle kernen en buurten van Zeist. ■ De goede bereikbaarheid, de centrale ligging en de groene omgeving zijn voor bedrijven belangrijke redenen om zich in Zeist te vestigen. ■

EENS (473)

ONEENS (51)

90%

EENS (523)

10%

Zeist is een groot dorp: klein genoeg om elkaar te kennen , groot genoeg voor de nodige voorzieningen.

ONEENS (10)

98%

2%

In Zeist wil ik kunnen sporten en wandelen in de bossen.

9

15

Eens: 473 stemmen, Oneens: 51 stemmen

Eens: 523 stemmen, Oneens: 10 stemmen

Aantal inhoudelijke reacties: 9

Aantal inhoudelijke reacties: 15

EENS (453)

ONEENS (25)

95%

5%

Zeist heeft veel monumentale gebouwen die we moeten koesteren. 8 Eens: 453 stemmen, Oneens: 25 stemmen Aantal inhoudelijke reacties: 8

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

70

Den Dolder De basis voor Den Dolder is gelegd door de ligging langs het spoor enerzijds en door de helende werking van de bossen anderzijds. Tot ver in de 19e eeuw was de omgeving van de huidige wijk (en kern) Den Dolder heidegebied. Dit veranderde na de bouw van een station langs de spoorlijn UtrechtAmersfoort en de vestiging van zeepfabriek ‘De Duif’ in 1902. Rondom de fabriek vormde zich een nederzetting, die later door de gemeenteraad van Zeist de naam Den Dolder kreeg. In de bossen – een heilzame omgeving voor ‘lijders’ – ontstonden begin 20e eeuw psychiatrische instellingen en instellingen voor mensen met een verstandelijke beperking (Dennendal en Willem Arntsz Hoeve). In de jaren daarop vestigden zich in Den Dolder uitsluitend mensen die door hun werk verbonden waren aan de zeepfabriek of aan de Willem Arntsz Stichting. Na de Tweede Wereldoorlog is Den Dolder uitgebreid met arbeiderswoningen, landhuizen en villawoningen. De aanwezigheid van de fabrieken en bijbehorende arbeidersbuurten aan de ene kant en de villawijk Bosch en Duin aan de andere kant, hebben voor een scherpe tweedeling gezorgd in Den Dolder.

Natuur en groen. Het Willem Arntszbos en het Pleinesbos zijn van grote waarde voor inwoners uit Den Dolder, ook vanwege de recreatieve waarde. Het behoud van het groen, vervanging van bomen en zo min mogelijk beton is een groot goed in Den Dolder. ■ Ecologische waarde. Den Dolder vormt een belangrijke schakel in ecologische noord/zuid- en oost/westcorridors die onderdeel zijn van het Natuur­ netwerk Nederland (NNN). ■ Cultuurhistorie. Denk aan de diverse landgoederen, de Willem Arntsz Hoeve en de historische dorpskern. ■ Ondernemerschap. Den Dolder biedt veel ruimte voor ondernemerschap, groot en klein. Zo kent het centrum van Den Dolder een gevarieerd en kwalitatief goed aanbod van winkels. Ook zijn er kenmerkende werklocaties die ruimte bieden aan verschillende soorten bedrijvigheid en mede het karakter van de kern bepalen. Denk aan bedrijventerrein Fornhese, maar ook aan de bedrijvigheid nabij het station Den Dolder (staat onder andere bekend als het ‘Sauzenhart’ door de Remia-vestiging). ■

Bijzondere natuurwaarden, onder andere: ■ Levendbarende hagedis tot in bebouwde kom (bermen van wegen). ■ Alpenwatersalamander in de bebouwde kom (geen natuurlijke populatie). ■ Stadsvogels en vleermuizen van gebouwen (o.a. huismus). ■ Eekhoorn. De waarden die inwoners voor de kern Den Dolder belangrijk vinden om te koesteren en te versterken, zijn als volgt: ■ (Verkeers)veiligheid en rust. Rust, stilte en je veilig voelen zijn belangrijke waarden van Den Dolder die de basis leggen voor een goede leefkwaliteit. Rust wil volgens een inwoner echter niet zeggen dat het niet mag bruisen. Een goede afstemming met de diverse zorginstellingen is nodig. Inwoners benadrukken ook dat de verkeersveiligheid in het dorp blijvende aandacht nodig heeft. Zoals de steeds drukker wordende N238 waar ook heel hard gereden wordt.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

71

Kindvriendelijk. Kinderen kunnen fijn wonen en leven in Den Dolder. Er zijn mooie speelgelegenheden, zo is de Torteltuin een geliefde speelplaats waar jonge kinderen kunnen klimmen en bouwen. Er mag meer oog zijn voor de minder jonge kinderen, de ‘jongeren’ die opgroeien in Den Dolder en nu geen ‘eigen’ plek hebben om samen naartoe te gaan. ■ Sociale verbinding. Dit uit zich in het verenigingsleven en op ontmoetings­ plekken. Dit draagt bij aan de dorpse sfeer die de bewoners graag met elkaar overeind houden. ■

EENS (264)

EENS (258)

ONEENS (7)

97%

3%

De dorpse sfeer houden we hier graag overeind. Hier horen ontmoetingsplekken voor jong en oud bij.

ONEENS (2)

99%

1%

De unieke natuur (‘duinen’ in de bossen) en de landgoederen van Den Dolder moeten behouden blijven. 8

8 Eens: 264 stemmen, Oneens: 7 stemmen

Eens: 258 stemmen, Oneens: 2 stemmen

Aantal inhoudelijke reacties: 8

Aantal inhoudelijke reacties: 8

EENS (217)

ONEENS (18)

92%

15 Eens: 217 stemmen, Oneens: 18 stemmen Aantal inhoudelijke reacties: 15

Context

Waar gaan we voor?

Bijzondere natuurwaarden, onder andere: ■ Op de Krakeling en de nabijgelegen heide komen bijzondere insecten voor, zoals geelstaartklaverzandbij, geelschouderwespbij en heideblauwtje. ■ Sprinkhanen als veldkrekel, schavertje, zoemertje en sikkelsprinkhaan. ■ Vlinders als groot dikkopje en groentje (en het eerder genoemde heideblauwtje). ■ Drie soorten witsnuitlibellen in een waterpartij op landgoed de Breul. ■ Zandhagedis en hazelworm. ■ Ringslang tussen de Arnhemse Bovenweg en de Driebergseweg. ■ Grasklokje op diverse plekken langs de Driebergseweg (onder meer op landgoed de Breul). ■ Eekhoorn, boommarter en das. ■ Bijzondere mossen en korstmossen op begraafplaats Zeister Bosrust. Uit het participatieproces voor deze Eerste Zeister Omgevingsvisie bleek in gesprek met inwoners uit Austerlitz dat zij de volgende waarden zien voor hun kern (en buurt): ■ Saamhorigheid. Austerlitz is een hechte gemeenschap met een groot gevoel van saamhorigheid. Dat betekent dat bewoners naar elkaar omkijken en met elkaar in gesprek gaan over de leefomgeving. Dat willen bewoners graag vasthouden, waarbij de nadruk ligt op behoud en eventuele uitbreiding van voorzieningen. Denk wel aan het kleinschalig bouwen van woningen gericht op het voorzieningenniveau en de behoeften van de gemeenschap.

8%

De dorpse sfeer houden we hier graag overeind. Hier horen ontmoetingsplekken voor jong en oud bij.

Inleiding

Austerlitz De geschiedenis van Austerlitz gaat terug tot 1804, toen Auguste de Marmont, generaal van Napoleon Bonaparte, de helft van zijn troepen – zo’n 18.000 manschappen – hier liet samenkomen in wat toen het Kamp van Utrecht genoemd werd. Een aantal handelaren streek bij het legerkamp neer om met de soldaten handel te drijven. De Marmont werd later weggeroepen naar oorlogen elders, maar de handelaren bleven en hun nederzetting was het begin van het dorp Austerlitz. Het relatieve isolement in de bossen heeft op zijn beurt weer bijgedragen aan de grote gemeenschapszin in Austerlitz, die zich o.a. uit in de zorgcoöperatie ‘Austerlitz Zorgt’.

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

72

De inzet voor de gemeenschap en het verenigingsleven is groot, waarbij de hoge mate van zelforganisatie in het oog springt. De gemeenschap zet zelf haar koers uit en de gemeente faciliteert dat (overheidsparticipatie). ■ Gemeenschapszin. De inzet voor de gemeenschap en het verenigingsleven is groot, met een hoge mate van zelf organiserend vermogen. Bewoners van Austerlitz zijn gastvrij en nemen het heft zelf in handen, zeker op het gebied van zorg met als voorbeeld ‘Austerlitz Zorgt’. De gemeenschapszin is een belangrijke pijler onder de totstandkoming van Het Hart van Austerlitz, dat onderdak biedt aan het dorpshuis, school en woningen voor ouderen, die zo de mogelijkheid hebben in het dorp te blijven wonen.

EENS (166)

ONEENS (26)

EENS (156)

86%

14%

In Austerlitz kijken we naar elkaar om, leven we samen. Ik ervaar een groot gevoel van saamhorigheid. 1

ONEENS (33)

83%

17%

Ook het meer levensloopbestendig maken van bestaande woningen en dorp past hierin. Inwoners geven aan dat er meer oog mag zijn voor het creëren van een plek in de buurt voor tieners en pubers naast sport- en schoolactiviteiten. ■ Natuur en cultuur. Dit zijn dragers van de identiteit die gekoesterd moeten worden. De ligging middenin de bossen, die onderdeel zijn van het Natuur­ netwerk Nederland, draagt bij aan het geborgen karakter van het dorp. Het Beauforthuis en de bekende Pyramide getuigen van de cultuurhistorie, die levend wordt gehouden door stichting Lokaal. De bossen zijn de natuurlijke grens van de bebouwde kom en de bossen blijven goed toe­ gankelijk door een weg langs de bosrand die niet bebouwd wordt aan de zijde van het bos. Inwoners geven aan bewust gekozen te hebben om te wonen in het bosrijke, maar toch ook centraal gesitueerde Austerlitz. ■ Veilig en rustig. Het is in Austerlitz rustig wonen en werken. Dit mag naar de toekomst toe versterkt worden. Zoals het realiseren van rotondes. ■ Ecologische waarde. Austerlitz vormt een belangrijke ecologische schakel, met haar ligging middenin het Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug.

In Austerlitz kijken we naar elkaar om, leven we samen. Ik ervaar een groot gevoel van saamhorigheid. 5

Eens: 166 stemmen, Oneens: 26 stemmen

Eens: 156 stemmen, Oneens: 33 stemmen

Aantal inhoudelijke reacties: 1

Aantal inhoudelijke reacties: 5

EENS (171)

ONEENS (13)

93%

7%

De stilte en de natuur zijn voor mij de belangrijkste redenen om in Austerlitz te wonen. 7 Eens: 171 stemmen, Oneens: 13 stemmen Aantal inhoudelijke reacties: 7

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

73

Bosch en Duin Ruim honderd jaar geleden was Bosch en Duin, een buurt gelegen in het boslandschap van de Utrechtse Heuvelrug, een vrijwel onbewoonde woestenij van bos, heide en zandverstuiving. De enige wegen van betekenis waren de Amersfoortseweg en de Soestdijkseweg. Pas in 1895 werd aan de spoorlijn Utrecht-Amersfoort de stopplaats ‘Dolderseweg’ ingesteld. Hier kwam het buurtschap Den Dolder tot ontwikkeling. Doorslaggevend voor het ontstaan van de buurt Bosch en Duin was de aanleg van het buurtspoor tussen Zeist en Utrecht via De Bilt. Rond 1900 stichtten vermogende particulieren, vooral fabrikanten en zakenlieden, landgoederen en buitenhuizen op de woeste gronden. Rond 1950 was Bosch en Duin in zekere zin volgroeid en volmaakt. Naast woonhuizen zijn er nog steeds veel zorginstellingen te vinden in deze buurt, zoals tehuizen voor mensen met een verstandelijke en/of geestelijke beperking en verpleeghuizen. Bosch en Duin heeft zich in de loop van de 20e eeuw ontwikkeld tot de ruim in het groen gelegen villawijk die het nu is. Een aantal villa’s heeft een monumentenstatus. Zowel kern Bosch en Duin als kern Huis ter Heide zijn gelegen langs de historische verbindingsweg tussen Utrecht en Amersfoort, de ‘Wegh der Weegen’ (de N237) ontworpen in 1650. Deze weg werd bekostigd uit de uitgifte van kavels aan weerszijden van de geprojecteerde weg.

Dit gridpatroon is nog zeer herkenbaar.

EENS (94)

Inwoners hebben tijdens het participatieproces de volgende waarden ingebracht ten behoeve van de kern Bosch en Duin: ■ Ruim en groene karakter. De open en ruime opzet van de percelen, met daartussen veel groen, geeft de kern een uniek karakter. Wonen in Bosch en Duin voelt als wonen in het bos. De groene achtertuin Dijnselburg/Panbos is belangrijk voor de inwoners en wordt veel gebruikt. Het zijn de ‘achter­ tuinen’ van de kern, die van waarde zijn vanwege het groen, de rust en de recreatieve mogelijkheden. ■ Ecologische waarde. Bosch en Duin vormt een belangrijke ecologische schakel als onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland (NNN).

ONEENS (20)

84%

16%

Wonen in Bosch en Duin betekent ondergeschikt zijn aan het bos. Huis volgt bos en niet andersom. 1 Eens: 94 stemmen, Oneens: 20 stemmen Aantal inhoudelijke reacties: 1

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Bijzondere natuurwaarden, onder andere: ■ In de berm van de Nieuwe Dolderseweg (N238) komt op één plek de blauwe knoop voor, een bijzondere plant van vochtige schrale graslanden. ■ Eekhoorn. ■ Oude bomen met holtes, waarin vleermuizen, holenbroedende vogels en zoogdieren als boommarter en eekhoorn. ■ Paddenstoelen in de bermen van diverse lanen.

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

74

Veilige leefomgeving. Met de vele woonstraten kent Bosch en Duin een verkeersveilige leefomgeving die van grote waarde is en ook naar de toekomst behouden moet blijven. ■ Combinatie wonen en zorginstellingen. Verspreid door Bosch en Duin liggen verschillende zorginstellingen die in een goede balans zijn met het wonen in de kern. ■

Huis ter Heide Huis ter Heide maakt onderdeel uit van de landgoederen- en buitenplaatszone langs de Amersfoortseweg. De kern Huis ter Heide is ontwikkeld in de 20e eeuw in het groene raamwerk van de Amersfoortseweg. Door de goede bereik­ baarheid van de Amersfoortseweg is Huis ter Heide aantrekkelijk voor bedrijven. De vele, lange lanen en straatbomen zijn karakteristiek. Verder tref je qua type woningen een diverse hoeveelheid aan: villa’s op verkaveling in Engelse landschapsstijl, arbeiderswoningen, (voormalig) middenstands­ woningen, bedrijventerrein, landgoederen en een enkele boerenwoning. Er is een duidelijke tweedeling tussen Huis ter Heide-Noord met haar ruime percelen met villa’s en aan de andere kant het ‘oude dorp’ in Huis ter Heide-Zuid. Bijzondere natuurwaarden, onder andere: ■ Eekhoorn. ■ Geelsprietdikkopje in de berm van de Zandbergenlaan. ■ Stinzenplanten als gewone vogelmelk, daslook, lelietje-van-dalen en bosanemoon. ■ Steenanjer in de berm van de Amersfoortseweg (waarschijnlijk ingezaaid). ■ Bijzondere paddenstoelen als de sneeuwvloksatijnzwam en de lentefranjehoed.

Inleiding

Context

Waar gaan we voor?

Opgaven van Zeist

Waarden per gebied

Waardenweger

Vervolg en uitvoering

Bijlagen

Eerste Zeister Omgevingsvisie 2023-2026

75

Waarden die door inwoners zijn ingebracht tijdens het participatieproces voor de kern Huis ter Heide zijn: ■ Cultuurhistorie. De ruimtelijke structuren – van de landgoederen, buitenplaatsen en het omliggende landschap – zijn een belangrijke cultuurhistorische waarde van Huis ter Heide. Uiteraard mag de Wegh der Weegen niet ontbreken in dit rijtje. ■ Veilige, rustige en gezonde leefomgeving. Huis ter Heide heeft een gezonde en rustige leefomgeving te bieden. Een gezonde leefomgeving gaat ook over een goede verkeersveiligheid, een schone lucht en rust. Het gevoel van ‘sociale veiligheid’, dankzij bijvoorbeeld een buurtwacht en/of camera’s, is bij een aantal inwoners minder aanwezig. Dit zou verbeterd kunnen worden. ■ Groene karakter. Het groene karakter is een belangrijke waarde die behouden moet blijven naar de toekomst. ■ Inclusiviteit. Huis ter Heide heeft niet echt een ‘centraal punt’, maar is opgebouwd uit diverse buurten die elk een eigen karakter hebben. Ondanks de diversiteit aan buurten en inwoners is er een echt buurtschapsgevoel. Een bijzonder voorbeeld is de buurt Sterrenberg/Abrona, met sterke wortels in de zorg en inmiddels een rolmodel van ‘omgekeerde integratie’. Ontmoetingsplekken, zoals boerderij Sterrenberg, zijn van groot belang om de waarde inclusiviteit te kunnen borgen ■ Buurtschapskarakter.