Bijlage 2a. Rapport Steenhuis Meurs

Zandvoort cENTRUM Herziening monumenten en Input cultuurhistorie in bestemmingsplan

vastgesteld door de raad op 4 juli 2012

148 | 2012

INHOUD Inleiding...................................................................................... 3 1 Kleinschaligheid en historisch karakter van Zandvoort..................................................... 4 Stedenbouwkundige kleinschaligheid Architectonische kleinschaligheid Kleinschaligheid van openbare ruimte en buitenruimte Historisch karakter 2 toelichting bij De kaart met historische waarden.......................................................... 10 Deelgebieden in de historische ontwikkeling Waardevolle structuren en openbare ruimten Waardevolle objecten Fricties 3 Deelgebieden. ..................................................................... 15 Gebied 1 Dorpskom Gebied 2 Vooroorlogse uitbreiding Gebied 3 Wederopbouw 4A GEMEENTELIJKE monumenten....................................... 26 Zesentwintig (26) objecten en twee (2) bomen 4B beeldbepalende panden. .............................................. 36 Zevenennegentig (97) objecten of ensembles 4C panden zonder status. ................................................. 86 Eenenveertig (41) panden of ensembles Bronnen en Colofon. ......................................................... 95

2

Zandvoort - Centrum

Inleiding De gemeenteraad van Zandvoort heeft besloten een conserverend bestemmingsplan voor het centrumgebied op te laten stellen, waarin de kleinschaligheid en het historisch karakter worden geborgd. Dit besluit ligt in lijn met de uitspraken in het visiedocument Parel aan Zee + (vastgesteld 26 januari 2010) waarin belang wordt gehecht aan de historie en onderscheidende bebouwing van Zandvoort: ‘De historische kern wordt één van de visitekaartjes van Zandvoort. Behoud van oude elementen (bebouwd en onbebouwd) is het uitgangspunt. Nieuwe ontwikkelingen voegen zich in het bestaande en tasten het historische karakter van het centrum niet aan.’ In ons voorgaande advies (conceptversie februari 2012) onderzochten we wat specifiek voor Zandvoort die kleinschaligheid en het historische karakter nu precies inhoudt. In deze rapportage is dit deel van het onderzoek nogmaals opgenomen. Daarnaast stelden we verschillende mogelijkheden voor hoe de gemeente de kleinschaligheid en het historisch karakter kan borgen in ruimtelijk beleid, variërend van een beschermd dorpsgezicht tot het vastleggen van beeldbepalende panden.

Het aanwijzen van (delen van) het dorpscentrum tot beschermd dorpsgezicht zou voornamelijk een symbolische betekenis hebben, namelijk de erkenning van de bijzondere betekenis van het gebied, het versterken van draagvlak voor de geschiedenis van Zandvoort en expliciet maken waarom een zorgvuldig en precies ruimtelijk beleid wordt voorgestaan. Voor de juridische borging van de kleinschaligheid en het historisch karakter van het centrum van Zandvoort is de aanwijzing van een gemeentelijk beschermd gezicht niet per se noodzakelijk. Ook dan zou immers een

conserverend bestemmingsplan worden opgesteld, met dezelfde mogelijkheden als in de wet gesteld. Alleen in de sfeer van aanleg- en sloopvergunningen is in een beschermd gezicht een stricter regime mogelijk - maar het is de vraag of dat voor Zandvoort per se nodig is. In dit advies is uitgegaan van het opstellen van een conserverend bestemmingsplan en het gebruik maken van de mogelijkheid om beeldbepalende panden aan te wijzen. Wat een beeldbepalend pand precies is, welke regelgeving dit met zich mee brengt en hoe de borging in het bestemmingsplan plaats zal vinden is te lezen in paragraaf 2.3 beeldbepalende panden en ensembles. In deze rapportage wordt de voorselectie van beeldbepalende panden uit het vorige advies geverifieerd en onderbouwd door middel van een beschrijving en systematische waardering. Na publicatie op de website (april 2012) kwamen er zeven reacties van bewoners binnen. Uit de brieven spreekt een grote zorg over de schaalvergroting die op verschillende plekken in het dorpscentrum heeft plaatsgevonden. Het opstellen van een conserverende bestemmingsplan in combinatie met de aanwijzing van beeldbepalend panden zal een optimale bescherming bieden voor behoud van de kleinschaligheid en het historisch karakter van het dorpscentrum. In twee reacties werd de wens uitgesproken een specifiek beeldbepalend pand aan te wijzen. Beide suggesties zijn overgenomen.

In verschillende reacties werd de rommelige sfeer in het winkel- en uitgaansgebied besproken, bijvoorbeeld op het Kerkplein en het Gasthuisplein. Het is niet mogelijk reclame-uitingen in het bestemmingsplan te regelen, dit zal in reclamebeleid of een beeldkwaliteitsplan moeten gebeuren. De voorstellen zijn aan de gemeente doorgegeven. Daarnaast is overleg

geweest met de stichting Behoud Zandvoorts Cultureel Erfgoed, die vervolgens een aanvullende lijst met voorstellen voor beeldbepalende panden inbracht. In dit advies is, tegelijk met het aanwijzen van beeldbepalende panden, de (reeds in gang gezette) herijking van de lijst van gemeentelijke monumenten meegenomen. Het resultaat is een bijgewerkte lijst van gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden van het dorpscentrum. Onder het dorpscentrum verstaan we het gebied van het bestemmingsplan ZandvoortCentrum, omsloten door de Zeestraat-Kostverlorenstraat, de Koninginneweg, de Hogeweg, de ThorbeckestraatBadhuisplein-Burgemeester Engelbertsstraat. Naast het advies voor objecten zijn bepaalde waardevolle historische structuren aangewezen, die bij het opstellen van het nieuwe bestemmingsplan extra aandacht verdienen.

SteenhuisMeurs Mei 2012

STEENHUISMEURS

3

1 Kleinschaligheid en historisch karakter van Zandvoort Het centrum van Zandvoort is overwegend kleinschalig. Er zijn echter grote verschillen in hoe die kleinschaligheid in elkaar zit. Zo staan er rond het Kerkplein en in de Kerkstraat vooral individuele panden, die stuk voor stuk hun eigen uitwerking en details hebben. Tussen de Kruisstraat en Burgemeester Engelbertsstraat is sprake van grote ensembles uit de wederopbouwperiode, die toch kleinschalig zijn dankzij de geringe bouwhoogte en de architectonische uitwerking. De omgeving van de Zeestraat heeft een planmatige uitleg uit de vooroorlogse periode, waarbij investeerders en eigenbouwers (ontwikkelende aannemers) blokjes woningen realiseerden, die ondanks een forse omvang toch kleinschalig zijn, vanwege de architectuur, de geringe bouwhoogte en de open ruimte tussen de blokken in. Zandvoort biedt in het dorpscentrum een staalkaart van de vele varianten van kleinschalige bebouwing die bestaan. Tegelijk trad in enkele delen van het centrum in de afgelopen jaren een schaalvergroting op, die zich niet verhoudt tot de kleinschaligheid en het historisch karakter van het oude dorp. Dit speelt met name aan de randen van het dorpscentrum en in het gebied tussen het gemeentehuis en de Koninginneweg. De schaalvergroting is te zien langs de doorgaande wegen, in het winkelgebied en op plaatsen waar wooncomplexen zijn gerealiseerd.

Deze ontwikkeling is niet terug te draaien, dat zou waarschijnlijk ook niet wenselijk zijn. Wel kan in de toekomst worden ingezet op het behoud van kleinschaligheid en het historisch karakter van de overige delen van het dorp.

4

Zandvoort - Centrum

Hogeweg, grootschalig complex met kleinschalige architectuur.

1. STEDENBOUWKUNDIGE kleinschaligheid Op het stedenbouwkundige schaalniveau betekent kleinschaligheid dat er sprake is van een pandsgewijze opbouw. De panden vormen tezamen aaneengesloten gevelwanden, waarin ieder pand op zich herkenbaar blijft. Soms zijn de panden relatief fors van maat en hoogte, maar is er toch sprake van kleinschaligheid omdat het om een incidenteel gebouw gaat. De woonfunctie (woningen, geen appartementen) is overheersend, een enkele maal gaat het om een woning boven een winkel of een tot pension verbouwd woonhuis. De kleinschaligheid kan worden versterkt door een geringe bouwhoogte (een laag met kap), tussenruimten en voortuinen, alsmede de architectuur: compositie, ritme materialen, details, plasticiteit (dieptewerking) en de inrichting van de openbare ruimte. Mogelijke verstoringen: samenvoegen van percelen, realisatie van grotere bouwvolumes, uniformering van bouwhoogte (vervlakking in het dak), wegvallen van het ritme tussen de panden, vervlakking van architectonische uitwerking, verdwijnen van doorzichten op tuinen en het volbouwen of bestraten van voortuinen.

Voorbeelden van stedenbouwkundige kleinschaligheid

Individuele panden, niet aaneengesloten gevels

Pandsgewijze opbouw, dieptewerking, details

Ritme in de gevels, geringe bouwhoogtes

Voorbeelden van VERSTORINGEN stedenbouwkundige kleinschaligheid

Grote bouwvolumes

Vervlakking architectonische uitwerking

Uniformering van bouwhoogtes, vervlakking van het daklandschap

STEENHUISMEURS

5

2. Architectonische kleinschaligheid Grote bouwplannen kunnen prima kleinschalig zijn, bijvoorbeeld bij rijen eengezinswoningen. De bouwhoogte is beperkt tot een of twee lagen met een kap, en de individuele woningbreedte blijft herkenbaar. De hele wederopbouwzone tussen de Kruisstraat en de Burgemeester Engelbertsstraat is een prachtig voorbeeld van hoe planmatig en groots van opzet kleinschalig bouwen kan zijn. De kleinschaligheid wordt versterkt door de materialen en details, zoals schoorstenen, gemetselde erfafscheidingen, teruggelegde ramen, dakkapellen, dakgoten en -lijsten, voor- of zijtuinen, schuurtjes en groenaanleg. Belangrijk is de aansluiting van de bebouwing op de openbare ruimte, bijvoorbeeld door het door laten lopen van materialen en het realiseren van overgangsgebieden tussen de voordeur en de straat. Hoe belangrijk de architectuur kan zijn voor de beleving van kleinschaligheid is te zien in de Grote Krocht, waar sommige bouwvolumes kleinschalig en passend ogen in het stadsbeeld en andere, in omvang vergelijkbare bouwvolumes, te groot lijken te zijn, louter vanwege de manier waarop ze zijn uitgewerkt en gedetailleerd.

Verstoringen: schaalvergroting door grotere bouwhoogte, verandering van grondgebonden woningen naar appartementen (waarbij de architectuur enkel als een vlak behang wordt gebruikt) of het niet meer kunnen herkennen van individuele woningen; vervlakking van details, verdwijnen van voordeuren (door de introductie van complexgewijze ontsluiting), introductie van gevelreclames die de architectuur overheersen, verdwijnen van doorzichten op tuinen en volbouwen of bestraten van voortuinen.

6

Zandvoort - Centrum

Voorbeelden van architectOnische kleinschaligheid

Herkenbare woningbreedte, ritme en dieptewerking.

Kappen, schoorstenen, dakkapellen, verdiepte ramen, voortuinen, erfafscheidingen.

Details en materialen: metselwerk, dakgoten, daklijsten.

Voorbeelden van VERSTORINGEN architectonische kleinschaligheid

Schaalvergroting

Volbouwen van buitenruimte

Woningindeling sluit niet aan op gevelbeeld (voordeuren!), architectuur als behang.

3. Kleinschaligheid van openbare ruimte en buitenruimte De derde vorm van kleinschaligheid wordt bereikt in de openbare ruimte en de buitenruimte. Groenaanleg en de inrichting van de openbare ruimte kunnen zeer bepalend zijn voor de beleving van het straatbeeld. Zelfs wanneer de omringende bebouwing fors van maat is, kan de inrichting van de buitenruimte het kleinschalige beeld waarborgen. Belangrijke punten in het centrum van Zandvoort zijn de voortuinen, zoals in de Koningstraat, Willemstraat en de Kanaalweg.

Voorbeelden van kleinschaligheid VAN OPENBARE RUIMTE EN BUITENRUIMTE

Voortuinen en beplanting aan de straat

Doorkijkjes en groen dat boven de tuinmuren uitsteekt

Boombeplanting in de straat

Verstoringen: uniformering en vervlakking van de inrichting, verdwijnen van groenvoorziening en verdwijnen van de tussenruimte tussen de openbare ruimte en de private ruimte.

Voorbeelden VERSTORINGEN kleinschAligheid van openbare ruimte en buitenruimte

Uniformering en vervlakking van de openbare ruimte, met name door breedte van profiel.

Verdwijning voortuinen bij nieuwe complexen

Verstening van voortuinen

STEENHUISMEURS

7

Wat werd tot nu toe beschermd?

Historisch karakter De stadsmorfologische atlas beschrijft hoe het hedendaagse Zandvoort uit de historische ontwikkeling is voortgekomen. In de dorpskom bestaat een grote historische gelaagdheid, dat wil zeggen dat er naast elkaar gebouwen uit zeer uiteenlopende perioden voorkomen en dat sommige oudere gebouwen later zijn gewijzigd, uitgebreid of aangepast aan nieuwe eisen. Voorts heeft het centrum enkele gebieden die vooral door een specifieke ontwikkelingsfase worden gedomineerd, zoals de vooroorlogse uitbreidingen ten zuiden van de Zeestraat en de wederopbouw in het gebied rondom de Burgemeester Engelbertsstraat. Dankzij die historische ontwikkeling is het centrum onder te verdelen in een aantal kenmerkende gebieden, met elk een eigen sfeer en karakter. Het behoud van het historisch karakter van het centrum van Zandvoort heeft derhalve twee aspecten. Ten eerste speelt in de oude dorpskom (rondom het Kerkplein) het behoud van de historische diversiteit en het blijvend kunnen ervaren van de verschillende perioden van de ontstaansgeschiedenis van Zandvoort. Ten tweede gaat het om het behoud van de diversiteit aan sferen in het centrumgebied en hun gebiedsspecifieke kenmerken.

Kleinschaligheid in de dorpskern

Kleinschaligheid in het vooroorlogse uitbreidingsgebied

Wederopbouwgebied

8

Zandvoort - Centrum

Hiernaast is een kaart afgebeeld met de rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en monumentale bomen die op dit moment in het dorpscentrum van Zandvoort worden beschermd. Na het verwerken van de resultaten van dit advies zullen er 28 gemeentelijke monumenten resteren (de rest wordt beschermd als beeldbepalend pand) en zullen er 97 beeldbepalende panden bijkomen.

Huidige Monumenten Rijksmonument Gemeentelijk monument Monumentale boom

Overig Plan LDC in ontwikkeling Omliggende bebouwing Spoorweg

N

Zee

STEENHUISMEURS

9

2 toelichting bij De kaart met historische waarden Op de kaart hiernaast zijn alle waardevolle historische elementen die in het dorpscentrum van Zandvoort voorkomen aangeduid. Hierna volgt een toelichting voor elk van de onderdelen, een uitleg wat bepaalde begrippen precies inhouden, hoe de selectie van objecten en structuren tot stand kwam en hoe de gemeente ze kan borgen in ruimtelijk beleid (in het bestemmingsplan, of op een andere manier).

2.1 Deelgebieden in de historische ontwikkeling Vanuit de historische ontwikkeling van Zandvoort zijn in het centrum (opgevat als het gebied in het bestemmingsplan Zandvoort-Centrum) drie deelgebieden te onderscheiden, elk met een eigen ontwikkelingsgeschiedenis: de dorpskom (gebied 1) de vooroorlogse uitbreidingen (tot 1945, gebied 2) en de wederopbouwzone (na 1945, gebied 3). Elke gebied heeft zijn eigen sfeer en karakter, ruimtelijke karakteristieken en overheersende woningtypologieën. De keuze van de hieronder genoemde waardevolle structuren en objecten/ ensembles is grotendeels gebaseerd op de vraag of ze het typische karakter van het betreffende deelgebied ondersteunen. Deze kenmerken worden in hoofdstuk 3 besproken. Ook wordt vermeld welke waardevolle objecten zich in elk deelgebied bevinden.

2.2 Waardevolle historische structuren en openbare ruimten Waardevolle historische structuren De waardering van de dorpskern van Zandvoort is gemaakt op twee schaalniveaus: die van de waardevolle 10

Zandvoort - Centrum

structuren en openbare ruimten (structuurniveau) en de historisch waardevolle objecten en ensembles (objectniveau). Bij het benoemen van de waardevolle structuren is het historische stratenpatroon zoals dat rond 1900 bestond als uitgangspunt genomen. Deze structuren vragen om extra aandacht in het nieuw op te stellen bestemmingsplan. Voor elke waardevolle structuur zullen, om het historische karakter ervan te bewaren, verschillende zaken vastgelegd moeten worden, zoals rooilijn, korrelgrootte (door bouwvlakken strak om bestaande bouwmassa’s te leggen of door de bestaande bouwhoogte en dakvorm precies over te nemen). De precieze lijst is, per deelgebied, te vinden in hoofdstuk 3. Daarnaast zal de inrichting van deze waardevolle historische structuren in het door de gemeente in de maak zijnde Openbare Ruimte-plan aandacht krijgen. Kenmerkende openbare ruimte en kenmerkend groen De kenmerkende openbare ruimtes zijn plekken die door hun profiel, inrichting, materialisatie en/of beplanting passen bij de kleinschaligheid en het historisch karakter van het dorpscentrum van Zandvoort, denk aan het Schelpenplein, het Gasthuisplein en de Koningstraat. Omdat de inrichting van de openbare ruimte lastig in bestemmingsplanregels is vast te leggen, zullen deze plekken extra aandacht krijgen in het door de gemeente in de maak zijnde Openbare Ruimte-plan.

2.3 Waardevolle objecten Rijksmonumenten In het dorpscentrum van Zandvoort zijn vijf rijksmonumenten aangewezen. Een rijksmonument is een onroerend goed dat om haar schoonheid, wetenschappelijke en/of cultuurhistorische betekenis van nationaal belang wordt geacht en daarom door de rijksoverheid is aangewezen om te worden beschermd en behouden te blijven. Een rijksmonument moet minstens 50 jaar oud zijn. Alle rijksmonumenten staan met een redengevende omschrijving in het monumentenregister, te raadplegen via de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Rijksmonumenten worden vaak niet apart in het bestemmingsplan behandeld, omdat de Monumentenwet daarop van toepassing is en niet de Wet op de Ruimtelijke Ordening. In de Erfgoedverordening van de gemeente Zandvoort (december 2010) zijn bepalingen opgenomen voor de bescherming van rijksmonumenten. Gemeentelijke monumenten en monumentale bomen Wat zijn gemeentelijke monumenten? Een gemeente kan besluiten een bijzonder pand op de gemeentelijke monumentenlijst te zetten. Dit gebeurt als een pand vanwege zijn schoonheid, wetenschappelijke en/of cultuurhistorische waarde geen nationale betekenis heeft, maar wel van plaatselijk of regionaal belang is. In tegenstelling tot rijksmonumenten hoeven gemeentelijke monumenten niet minstens 50 jaar oud te zijn.

In de Erfgoedverordening van de gemeente Zandvoort (december 2010) zijn bepalingen opgenomen voor de

Waardering Gebieden 1. Dorpskom 2. Vooroorlogse uitbreiding 3. Wederopbouwgebied Beeldbepalende structuren Historische structuur Verdwenen historische structuur Kenmerkende openbare ruimte

2

3

Kenmerkend groen Historisch waardevolle objecten Rijksmonument Gemeentelijk monument Monumentale boom Beeldbepalend pand Beeldbepalend ensemble Fricties Wijzigingen in het historische karakter (objecten) Stedenbouwkundige fricties

1

Overig Plan LDC in ontwikkeling Omliggende bebouwing Spoorweg

N

Zee

STEENHUISMEURS

11

bescherming van gemeentelijke monumenten. Naast gemeentelijke monumenten zijn in het dorpscentrum tevens twee monumentale bomen te vinden. Voor een heldere communicatie naar bewoners en gebruikers van het bestemmingsplan is het aan te bevelen de gemeentelijke monumenten (in het dorpscentrum) in het bestemmingsplan op te nemen. In de toelichting kan verwezen worden naar de Erfgoedverordening. Herijken van de lijst van gemeentelijke monumenten In dit advies is, tegelijk met het aanwijzen van beeldbepalende panden, de (reeds in gang gezette) herijking van de lijst van gemeentelijke monumenten meegenomen. In 2006 gaf de gemeente aan het Monumenten Advies Bureau in Nijmegen de opdracht voor een quickscan-inventarisatie van de objecten en panden die op dat moment op de gemeentelijke monumentenlijst stonden, met de intentie het aantal monumenten, indien cultuurhistorisch verantwoord, in aantal terug te brengen en te komen tot een lijst van gemeentelijke monumenten met een hoge cultuurhistorische en/of architectuurhistorische kwaliteit. De redenen hiervoor waren de hoge kosten die een omvangrijke monumentenlijst met zich mee bracht. De gemeentelijke monumentenlijst besloeg 129 bouwkundige eenheden (individuele objecten, dubbele villa’s, geschakelde woningen, woningbouwcomplexen en enkele karakteristieke bomen), verdeeld over zo’n 225 adressen.

Van de 129 objecten zouden er 52 af kunnen vallen, zo concludeerde het Monumenten Advies Bureau. Voor het dorpscentrum betekende dat de status van 17 monumenten zou kunnen vervallen. De resultaten van dit onderzoek zijn nog niet verwerkt en worden daarom in dit advies meegenomen. Zo ontstaat een eenduidig verhaal over de panden in het centrumgebied met een bijzondere status: rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden. Het gaat hier echter alleen over het dorpscentrum (begrenzing van het bestemmingsplan Centrum), de aanbevelingen voor panden buiten dit 12

Zandvoort - Centrum

gebied worden niet behandeld. Op welke manier is de herijking van de gemeentelijke monumentenlijst tot stand gekomen? Er is opnieuw gekeken naar de panden die in het dorpscentrum op de gemeentelijke monumentenlijst staan. Hiervoor zijn nauwkeurig de bestaande redengevende omschrijvingen doorgenomen. Als uit deze omschrijving bleek dat het pand voornamelijk beschermd was om de uiterlijke kwaliteit (bijvoorbeeld een bijzondere architectuurstijl) dan is besloten deze panden de status van beeldbepalend pand te geven, die voor dit doel voldoende bescherming biedt. Een gemeentelijk monument behoud zijn status als: - het pand van een bijzondere ouderdom is, of als het vermoeden bestaat dat het pand een oudere kern bezit; - het pand een uitzonderlijke architectonische waarde bezit, gecombineerd met een uitzonderlijke gaafheid; - het pand uitzonderlijke zeldzaamheidswaarde heeft; - er sprake is van waardevolle interieuraspecten; - er sprake is van bijzondere cultuurhistorische waarden. Uitkomst herijking en procedure intrekken status gemeentelijk monument Het resultaat van deze herijking is dat van de 52 gemeentelijke monumenten in het dorpscentrum er 28 hun status hebben behouden en 24 de status van beeldbepalende pand hebben gekregen. De twee monumentale bomen hebben hun status behouden.

In de Erfgoedverordening is de mogelijkheid opgenomen aanwijzingen tot gemeentelijk monument door het college in te laten trekken. De intrekking wordt op de gemeentelijke monumentenlijst geregistreerd.

Beeldbepalende panden en beeldbepalende ensembles Wat zijn beeldbepalende panden? De Erfgoedverordening van de gemeente Zandvoort (december 2010) geeft de volgende definitie van beeldbepalende panden: ‘Dit zijn panden die een duidelijk aandeel leveren aan het karakteristieke beeld van de omgeving of omdat het pand op zich een bijzondere dakkapel heeft of gevelindeling. Om te beoordelen of een pand beeldbepalend is wordt onder andere gekeken naar de maatverhouding van het pand tot de omgeving, de gevelindeling, de verhouding tussen open en gesloten vakken, de detaillering en het materiaalgebruik.’ Het gaat niet alleen om de esthetische waarde van het object, maar ook de stedenbouwkundige waarde. Met andere woorden: het gaat om de ruimtelijke beleving van een gebouw en de herkenbaarheid ervan, bijvoorbeeld doordat het op een opvallende plek in het dorp staat (aan een plein, op een hoek, of in een zichtlijn). Beeldbepalende panden dragen dus door een combinatie van hun architectonische kwaliteit en hun prominente plaats in de stedenbouwkundige structuur op een belangrijke manier bij aan het dorpsbeeld. Waarom wijst de gemeente beeldbepalende panden aan? Het instrument ‘beeldbepalend pand’ is een manier om panden die niet in aanmerking komen voor een monumentale status, maar wel een duidelijk aandeel leveren aan het karakteristieke beeld van Zandvoort, te beschermen.

Het doel van de bescherming van beeldbepalende panden is vooral het behoud van het huidige straatbeeld. Daarom gaat het bij deze categorie om de hoofdbouwmassa, het aanzicht van de gevels die vanaf de openbare weg zichtbaar zijn en de kap. Het interieur, een bijgebouw of erfafscheiding valt in geen geval onder de bescherming. Dit is het belangrijkste verschil in de mate van bescherming bij een

beeldbepalend pand of een gemeentelijk monument, waar ook de indeling van alle gevels (ook die niet zichtbaar zijn vanaf het publiek toegankelijke gebied), de detaillering, soms het interieur en de betekenis van het pand in de lokale nederzettingsgeschiedenis of de waarde van het ontwerp binnen het oeuvre van een architect, worden meegewogen in de waardering. Hoe wordt de bescherming in beleid vastgelegd? In de Erfgoedverordening uit 2010 werd reeds rekening gehouden met een eventuele toekomstige aanwijzing: ‘De afmetingen van de beeldbepalende panden worden geregeld in het bestemmingsplan, door aanduiding op de plankaart en het vastleggen van de bestaande gooten bouwhoogten en pandbreedtes in de voorschriften. Als hierover in het Bouwbesluit andere eisen zijn opgenomen, dan kan het bevoegd gezag vrijstelling van het bestemmingsplan verlenen voor een andere goot- en bouwhoogte en pandbreedte.’ Daarnaast is er in de erfgoedverordening een instandhoudingsartikel opgenomen (zie hieronder). We adviseren in navolging van de Erfgoedverordening beeldbepalende panden op te nemen in het bestemmingsplan.

Welke regelgeving brengt dit met zich mee? In de Erfgoedverordening 2010 staat: ‘Door de beeldbepalende panden die niet in een beschermd dorpsgezicht liggen toch te beschermen en zorgvuldig met de architectonische kwaliteit om te gaan is in de verordening een instandhoudingartikel opgenomen. Zonder vergunning is het verboden een beeldbepalend pand of een gedeelte daarvan, af te breken, te verstoren, te verplaatsen of in enig opzicht te wijzigen. De commissie voor Welstand en Monumenten kijkt met extra aandacht naar de gevraagde wijzigingen met als doel de kwaliteit te behouden. De regelgeving geldt bij beeldbepalende panden voor de vanaf de straat zichtbare gevel(s) en het dak. Uitzondering geldt voor panden waarvan de pui al drastisch veranderd is. Er is dan alleen nog sprake

van een beeldbepalende status van de bovengelegen verdieping(en) en kap. Uitgangspunt is het behoud van de kwaliteit van het pand/ensemble in zijn omgeving, die indien mogelijk zelfs verbeterd dient te worden. Sloop van deze panden is ongewenst en bij verbouw/ nieuwbouw moet het nieuwe bouwplan passen binnen de karakteristiek van het dorpsbeeld. Dat betekent dat de afmetingen en ritmiek van de bebouwing, evenals de gevelbeëindiging, detaillering, materiaalkeuze en kleur overeen moeten komen met de oorspronkelijke situatie en het gebruik van andere materialen alleen is toegestaan mits deze visueel overeenkomen met de oorspronkelijke situatie.’ Wat is de procedure voor het aanwijzen van een beeldbepalend pand? De procedure voor het aanwijzen van een beeldbepalend pand is beschreven in de Erfgoedverordening. Het college kan, al dan niet op verzoek van belanghebbenden, een pand aanwijzen als beschermd beeldbepalend pand. Voordat het college over de aanwijzing een besluit neemt, vraagt het college advies aan de commissie voor Welstand en Monumenten. Het college geeft van het voornemen tot aanwijzing als beschermd beeldbepalend pand kennis aan de eigenaren en andere zakelijk gerechtigden. Vervolgens adviseert de commissie voor Welstand en Monumenten schriftelijk binnen 8 weken na verzending van het adviesverzoek van het college.

Het college beslist binnen 12 weken na ontvangst van het advies van de commissie voor Welstand en Monumenten, maar in ieder geval binnen 24 weken na het verzenden van de aanvraag door het college. De aanwijzing wordt tenslotte gepubliceerd en meegedeeld aan:degene die als zakelijk gerechtigden staan opgenomen in de kadastrale registers en aan de ingeschreven hypothecaire schuldeisers; de gebruiker van de zaak en de commissie Welstand en Monumenten. Hoe is de selectie van beeldbepalende panden tot stand gekomen?

Aan de selectie van beeldbepalende panden lagen vier uitgangspunten ten grondslag: 1. De begrenzing van het onderzoeksgebied komt overeen met de grenzen van het bestemmingsplan ZandvoortCentrum (2009). 2. Het vertrekpunt voor de selectieprocedure is een groslijst van ongeveer 150 panden. De lijst is tot stand gekomen uit eerdere inventarisaties, lijsten en voorstellen, namelijk: - een voorstel voor beeldbepalende panden, gebaseerd op visuele waarneming, uit ons ‘advies borging kleinschaligheid en het historisch karakter’, december 2011; - de selectie van ‘afgevallen panden’ voor het dorpscentrum uit de Herijking Gemeentelijke Monumentenlijst Zandvoort opgesteld door het Monumenten Advies Bureau, 2006; - een voorstel voor nieuwe gemeentelijke monumenten voor het dorpscentrum uit de Herijking Gemeentelijke Monumentenlijst Zandvoort opgesteld door het Monumenten Advies Bureau, 2006. - een aanvullende lijst met voorstellen voor beeldbepalende panden van de stichting Behoud Zandvoorts Cultureel Erfgoed, mei 2012; - reacties naar aanleiding van publicatie van het ‘advies borging kleinschaligheid en het historisch karakter’ op de website en in de krant, april 2012; - aanvullingen gemeente intern. 3. Van al deze panden is een opname gemaakt van de openbare weg. De foto wordt begeleid door een korte beschrijving, waarna een waardering en een advies wordt geformuleerd.

De conclusie per pand kan luiden: gemeentelijk monument, beeldbepalend pand of geen bijzondere status. 4. De panden die zijn afgevallen bij de Herijking STEENHUISMEURS

13

Gemeentelijke Monumentenlijst Zandvoort uit 2006 worden niet opnieuw gewaardeerd, hiervoor is de bestaande beschrijving overgenomen. Dit geldt ook voor de in dit onderzoek aangedragen nieuwe gemeentelijk monumenten. Wat waren de selectiecriteria voor beeldbepalende panden? Beeldbepalende panden dragen door een combinatie van hun architectonische kwaliteit en hun prominente plaats in de stedenbouwkundige structuur op een belangrijke manier bij aan het dorpsbeeld. Panden die in aanmerking komen voor de status beeldbepalend worden beoordeeld op de volgende waarden: stedenbouwkundige waarde, architectuurhistorische waarde, gaafheid/herkenbaarheid en betekenis voor het dorpsbeeld. Van minder belang zijn de cultuurhistorische waarde en de zeldzaamheidswaarde (die bij de beoordeling van gemeentelijk monumenten wel gebruikelijk zijn). Stedenbouwkundige waarde - samenhang van het object of complex met de andere bebouwing in de directe omgeving; - belangrijk onderdeel van historische infrastructuur (plein, park, water); - bijzondere bebouwing (hofje). Architectuurhistorische waarde - architectonische kwaliteit van het ontwerp (verhoudingen, vlakverdeling, bouwstijl, vooruitstrevendheid); - architectonische kwaliteit van de materialisatie en detaillering; - aanwezigheid bijzondere gevelaccenten (balkons, portiek, dakkapel/dakopbouw).

Gaafheid en herkenbaarheid - hoofdvorm; - gevelindeling; - materialisatie en detaillering. 14

Zandvoort - Centrum

Betekenis voor het dorpsbeeld - bijzondere gebouwtypologie (panden die een bijzondere gebouwtypologie vertegenwoordigen in de ruimtelijke geschiedenis van het dorp, zoals fabriek, visserswoning, winkel, badhotel); - beeldbepalendheid/accent in de omgeving.

2.4 Fricties Stedenbouwkundige fricties Stedenbouwkundige fricties zijn plekken in het dorpscentrum die het historische stedenbouwkundige weefsel verstoren, bijvoorbeeld achterkanten van panden die niet goed aansluiten bij de omliggende bebouwing of open plekken die vragen om een betere inrichting of invulling. Het zijn plekken waar een ontwerpopgave ligt. Ze zijn op deze kaart aangegeven omdat hier in het bestemmingsplan geen rekening gehouden hoeft te worden met de historische rooilijn. Bij de stedenbouwkundige fricties geldt: zoveel mogelijk aansluiten bij de rooilijn van de naastgelegen bebouwing. Fricties op objectniveau De nieuwbouw of uitbreiding van een aantal objecten in het dorpscentrum heeft gezorgd voor een verstoring van het historisch straatbeeld omdat er weinig tot geen relatie bestaat met de kleinschaligheid en het historische karakter van het oorspronkelijke dorpscentrum. Deze objecten zijn van een te grote schaal of zijn te hoog, ze kenmerken zich door een uniformering van bouwhoogtes, een vervlakking in de architectonische uitwerking of een woonindeling die niet overeenkomt met het gevelbeeld.

3 Deelgebieden Gebied 1 Dorpskom Kenmerken STRUCTUUR • De dorpskom is het oudste gebied in Zandvoort centrum. Kenmerkend aan de dorpskom is het herkenbare kleinschalige en historische karakter van de structuur, de openbare ruimte en de architectuur. • De grenzen van de dorpskom zijn: Haltestraat, Oranjestraat, Hogeweg, Duinstraat, Duinweg, Westerstraat, Buureweg, Dorpsplein, Kruisstraat, en Prinsenhofstraat. • De historische structuur in dit gebied heeft een organische stratenpatroon, dat bestaat uit een stelsel van straten van vóór 1900 in oost-west richting (als verbinding tussen dorp en strand) en in noordzuid richting (als verbinding tussen de Zuidbuurt en de Noordbuurt). De belangrijkste straten in oost-west richting zijn: Kerkstraat, Kleine Krocht, Prinsenhofstraat, Hogeweg. De belangrijkste in noordzuid richting zijn: Poststraat, Duinstraat -WesterstraatBuureweg, Swaluëstraat, Kruisstraat. • Dit gebied heeft twee buurten die door de Kerkstraat worden gescheiden: de Noordbuurt ten noorden van de Kerkstraat en de Zuidbuurt ten zuiden van de Kerkstraat. De Noordbuurt heeft een regelmatigere structuur, de Zuidbuurt (rondom het Schelpenplein) heeft een lossere structuur en meer hoogteverschillen (met name richting de Hogeweg). • De hoogteverschillen zijn ook kenmerkend in dit gebied.

Met name bij de overgang met het Wederopbouwgebied, is het hoogteverschil het sterkst voelbaar. Ook volgen een aantal straten het hoogteverschil, zoals de Kerkstraat en de Hogeweg. Deze laatste is in 1827-1828 op een reeks duinen aangelegd als onsluiting van het voormalige Hotel

Groot Badhuis, en ligt opvallend hoger dan de omringende straten en bebouwing. OPENBARE RUIMTE • De pleinen zijn de kenmerkende openbare ruimte in de dorpskom. Dit zijn: het Kerkplein, Schelpenplein, Dorpsplein en Gasthuisplein. Ook zijn het niet alleen de oudste pleinen in Zandvoort centrum, het zijn belangrijke knooppunten omdat hier verschillende straten op uit komen. De samenhang met het groen en de bebouwing is kenmerkend. • De inrichting van de openbare ruimte in de Gasthuisstraat, Kruisstraat, Rozenobelstraat, Achterom en Jan Snijerplein is karakteristiek. De kleinschaligheid en historische karakter worden hier benadrukt door de vele voortuintjes, lage tuinmuurtjes waardoor zicht op de tuinen mogelijk is en de boomen groenbeplanting in de straat. • De straatbreedtes in de dorpskom variëren van ca. 2 meter breed (Kerksteeg, de enige nog bestaande ‘steeg’ in Zandvoort) tot en met ca. 17 meter breed (Swaluëstraat). In veel van deze straten is door de herinrichting van de openbare ruimte de historische straatprofiel niet duidelijk zichtbaar. Het historische straatprofiel is verdwenen net als de overgang tussen straat en gebouw: met name bij de Kerkstraat en de Swaluestraat is dit opvallend. GROEN • Kenmerkend groen in de dorpskom bestaat uit bomen en groen die de straten en pleinen begeleiden en het kleinschalige karakter benadrukken.

Met name het groen bij de Protestantse kerk, het Kerkplein, het Schelpenplein, de Kruisstraat en het gebied rondom

het Jan Snijderplein en de Achterom. Er zijn twee monumentale bomen in de dorskern: een aan de Kerkdwarspad en een op het Gasthuisplein. OBJECTEN • Kenmerkend is de gelaagdheid aan architectuur, er zijn gebouwen aanwezig uit verschillende bouwfasen. • De pandsgewijze opbouw van de bebouwing is kenmerkend voor de dorpskom. Hier wordt mee bedoeld: de verspringende goothoogtes, de verschillende gevelbreedtes, -opbouw, en de verspringende rooilijnen. De kavels zijn van verschillende grootte: sommige smal en diep andere klein en vierkant. • De bouwhoogtes van de panden in de dorpskom variëren van één bouwlaag tot en met drie bouwlagen. Een uitzondering is het Circustheater aan de zijde van het Gashuisplein, deze is vier bouwlagen. • Door de gevelinrichting bij de winkel- en horecafuncties op de begane grond is bij veel panden de relatie tussen winkelplint en de bovenbouw verstoord. De panden staan niet meer ‘met de voeten op de grond’. In de dorpskom is dit verstoorde gevelbeeld met name in de Kerkstraat, het Kerkplein en de Haltestraat dominant. • Veel voorkomende historische gebouwtypologieën van de historische bebouwing in de dorpskom zijn: vissershuizen, oude schuren, winkel-woonhuizen, woonhuizen. • Er zijn in dit gebied vier rijksmonumenten aanwezig.

Dit zijn: de Protestantse kerk inclusief perceel (Poststraat 1), de pastorie (Poststraat 3) en het gebouw Poststraat 4/4A, 6/6A en het Raadhuis aan het Raadhuisplein. In totaal zijn er 18 gemeentelijke STEENHUISMEURS

15

• •

monumenten. Dit zijn de gebouwen die naast de Rijksmonumenten een beschermde status hebben. Samen vertellen ze het verhaal van Zandvoort vanwege hun schoonheid, wetenschappelijke en/of cultuurhistorische betekenis. In de dorpskom zijn in totaal 49 beeldbepalende panden en ensembles. Het naoorlogse ensemble van losse panden in het gebied aan de Jan Snijerplein en Rozenobelstraat past goed in schaal en architectuur bij de historische panden. Dit is een goed voorbeeld van hoe modernere architectuur goed met het bestaande straatbeeld en stedenbouwkundig weefsel is te verweven.

FRICTIES • Stedenbouwkundige fricties zijn de plekken in de dorpskom die het stedenbouwkundige weefsel verstoren. Dit zijn vaak achterkanten die niet goed aansluiten met de omliggende bebouwing zoals bij de hoek Kerkdwarspad/Kerkpad en bij het begin van de Kleine Krocht. Ook zijn het vaak open plekken die vragen om een betere inrichting of invullin, zoals het gebied op de hoek tussen Kerkplein en Kleine Krocht, het gebied naast de uitbreiding van het gemeentehuis aan de Swaluëstraat, de hoek bij de Prinsenhofstraat met de Pakveldstraat en de hoek naast de Brandweerkazerne aan de Duinstraat. • Een aantal objecten in de dorskom hebben weinig tot geen relatie met het historische karakter. Deze objecten zijn vaak van een grotere schaal of hebben hogere bouwhoogtes, uniformering van bouwhoogtes, vervlakking in de architectonische uitwerking, of de woonindeling sluit niet aan op het gevelbeeld. Deze

wijzigingen in de dorpskom zijn: hete politiekantoor en twee appartementencomplexen aan de Hogeweg; parkeergarage en winkel/woningcomplex aan de Oranjestraat; het Circustheater aan het Gasthuisplein, de uitbreiding van het gemeentehuis aan de Swaluëstraat; het winkel/woningcomplex aan de Haltestraat 13-17, complex op de hoek Kerkstraat met Badhuisplein en het woningcomplex op de hoek

Swaluëstraat en Prinsenhofstraat.

Waardering Gebieden

De legenda is te zien op pagina 9. De kleuren corresponderen ook met de kleuren van de structuren en objecten in de volgende pagina’s.

1. Dorpskom

2. Vooroorlogse uitbr

3. Wederopbouwgeb

Beeldbepalende st

Historische structu

Verdwenen histori

Kenmerkende ope ruimte

2

3

Kenmerkend groe

Historisch waarde Rijksmonument

Gemeentelijk mon

Monumentale boo

Beeldbepalend pan

Beeldbepalend en Fricties

Wijzigingen in het h karakter (objecten)

Stedenbouwkund

1

Overig

Plan LDC in ontwik

Omliggende bebo Spoorweg 16

Zandvoort - Centrum

Zee

conclusie Gebied 1 Dorpskom Bestemmingsplan In het bestemmingsplan kan de historische structuur, de beeldbepalende panden en ensembles vastgelegd worden. Voor de structuren en objecten in de dorpskom betekent dit: • Rooilijn: handhaven. Voor de stedenbouwkundige fricties geldt vasthouden aan de rooilijn van de omliggende bebouwing. • Korrelgrootte: kleinschalig (smal/diep of breed/ondiep) met pandsgewijze uitstraling. De relatie tussen begane grond en bovenverdiepingen vasthouden. • Goothoogte: variabel. Vasthouden aan de goothoogte van de beeldbepalende panden. • Kap: variabel. Vasthouden van de kaprichting van de beeldbepalende panden. • Aantal bouwlagen: 1 tot en met 3 bouwlagen. Vasthouden aan het aantal bouwlagen van de beeldbepalende panden • Hoogbouw: niet toegestaan In een beeldkwaliteitsplan kan voor deze structuren en objecten de materialisering en het kleurenpallet worden vastgelegd. Historische structuur Achterom Bakkerstraat Bodeweg Buureweg Dorpsplein Duinstraat Duinweg Gasthuisplein Gasthuisstraat Haltestraat Hogeweg

Jan Snijerplein Kerkdwarspad Kerkpad Kerksteeg Kerkstraat Kleine Krocht Kosterstraat Kruisstraat Pakveldstraat Poststraat Prinsenhofstraat Rozenobelstraat Schelpenplein Westerstraat Zuidbuurt Beeldbepalende panden Achterom 4 Bakkerstraat 1 Bakkerstraat 3 / Kerkpad 8 Bakkerstraat 5 Duinstraat 2 Duinweg 23 Gasthuisplein 3 Gasthuisplein 4 Gasthuisplein 10 Gasthuisplein 11 Gasthuisstraat 9 Haltestraat 3 Haltestraat 23-23c Haltestraat 25 Kerkdwarspad 3 Kerkdwarspad 5 Kerkdwarspad 8 Kerkplein 4 Kerkplein 6

Kerkplein 7 Kerkplein 8 Kerkstraat 8-10 Kerkstraat 11-13 Kerkstraat 12-12a Kosterstraat 15 Kruisstraat 8 Kruisstraat 10 Pakveldstraat 19 Pakveldstraat 30-32 Poststraat 9 Poststraat 12 Poststraat 14 Prinsenhofstraat 15 Raadhuisplein 1 Raadhuisplein 2-3 Rozenobelstraat 16/16A Schelpenplein 2 Schelpenplein 4a Schelpenplein 9 Schelpenplein 14-15 Schelpenplein 17 Swaluestraat 5 Westerstraat 2 Westerstraat 4-6 Westerstraat 8 Beeldbepalende ensembles Haltestraat 41, 43 en 47 Rozenobelstraat 13, 15, Jan Snijerplein 3 t/m 6 en Pakveldstraat 34-36 Gemeentelijke monumenten Achterom 1-1a/Gasthuisstraat 2 Achterom 7 Gasthuisplein 9b

STEENHUISMEURS

17

Haltestraat 45 Kerkpad 3-5 Kerkstraat 24 Kerkstraat 33 Kerkstraat 38 Pakveldstraat 13 Poststraat 10 Poststraat, achter nr 14 Raadhuisplein 4 Rozenobelstraat 10 Schelpenplein 8 Schelpenplein 19 Swaluestraat 3 Swaluestraat 45

Ontwerpopgave Dit zijn objecten en gebieden die vragen om een oplossing. In een beeldkwaliteitsplan zouden hiervoor randvoorwaarden opgesteld kunnen worden.

Monumentaal groen Gasthuisplein, t.o. nr. 10 Kerkdwarspad t.o. nr. 3

Stedenbouwkundige fricties Achterkanten aan Kleine Krocht, tegenover gemeentehuis Hoek Kleine Krocht en Raadhuisplein Open gebied tussen Swaluestraat 2 en 12 Open gebied aan de Duinstraat Open gebied tussen Kerkpad en Kerkdwarspad Open gebied kop van de Pakveldstraat en Prinsenhofstraat

Rijksmonumenten Poststraat 1 Poststraat 3 Poststraat 4, 4A, 6, 6A Raadhuisplein 16

18

Zandvoort - Centrum

Wijzigingen in het historisch karakter (objecten) Gebouw Swaluestraat 17 t/m 33 Swaluestraat 2 (gemeentehuis) Gasthuisplein 5-6 (Circus) Haltestraat 13 t/m 17 Oranjestraat 4 t/m 10 Hogeweg 39 Hogeweg 37 (politie) Poststraat 11

openbare ruimte plan Dit zijn de gebieden die extra aandacht vragen in het door de gemeente maak zijnde plan voor de openbare ruimte. Kenmerkende openbare ruimte Kerkplein Schelpenplein en stoepsteen naast Schelpenplein 1 Gasthuisplein Dorpsplein Straten in het gebied : Kruisstraat, Gasthuisstraat, Achterom, Rozenobelstraat en Jan Snijerplan. Kenmerkend groen Groen om de dorpskerk Boombeplanting en voortuinen aan Schelpenplein Boombeplanting aan Kruisstraat Boombeplanting en voortuinen aan de Rozenobelstraat, Jan Snijerplein, Gasthuisstraat en Achterom

GEBIED 2: Vooroorlogse uitbreiding Kenmerken STRUCTUUR • De vooroorlogse uitbreidingen vonden plaats aan het einde van de 19de en het begin van de 20ste eeuw. De structuur is planmatiger en bestaat uit rechte en langere lijnen in vergelijking met de dorpskom, waarbij de inrichting van de openbare ruimte op een kleinschalige manier is geschied. • De grenzen van dit gebied zijn: Haltestraat, Oranjestraat, Hogeweg, Grote Krocht, Koninginneweg, Kostverlorenstraat/Zeestraat, Prinsenhof. • Dit gebied bestond lang uit twee lage duinkommen ten noorden en ten zuiden van de Grote Krocht. In deze kommen werd pas vanaf ca. 1870 gebouwd. Aanleiding was de groei van Zandvoort als badplaats. De eerste panden werden gebouwd ten oosten van de Haltestraat, later werd aan de Grote Krocht zelf gebouwd. • De groei ten tijde van de industrialisatie is voor dit gebied kenmerkend. De aangelegd in 1890 en was oorspronkelijk de Spoorwegstraat die naar het station leidde. De tweede is oorspronkelijk het tracé van het elektrische tramspoor die in 1899 werd aangelegd. Aan het einde van de Prinsesseweg lag ook de eindhalte van de tram, nu nog herkenbaar in het busstation. • De Kostverlorenstraat is kenmerkend als een lange lijn die het strand met het achterliggende Kostverlorenvillapark verbindt. Deze straat is in 18811882 aangelegd om het nieuwe Bad Zandvoort (plan van J.C van Wijk uit ca.

1870), beter te ontsluiten. (Bron: Geurtsen, maart 2011) • Een andere kenmerkende historische structuur is de Diaconiehuisstraat. De uitbreiding van deze straat in 1910 is Van Ostadestraat genoemd. De straat was oorspronkelijk een voermanspad, dat naar de

•

•

•

visdrogerijen in de duinen leidde. De bebouwing erlangs is altijd een mengeling geweest van woningen en bedrijfsruimten. Bij de Koninginneweg is de overgang voelbaar tussen het centrum en de villawoonwijken in het oosten. De boombeplanting, grote tuinen, en vrijstaande villa’s zorgen voor een groen en open straatbeeld. De Koninginneweg maakt deel uit van het gebied dat vanaf 1900 geleidelijk werd volgebouwd met badbebouwing in de vorm van kleine villa’s, pensions en overige woningen. De Grote Krocht was de straat tussen de twee lage duinkommen en werd bebouwd met voornamelijk woningen voor de gegoede burgerij. Dit is herkenbaar aan de noordzijde van de straat, waar grote woningen met een serre of loggia staan. Pas vanaf 1925 werd aan de zuidzijde een complex winkels met bovenwoningen gebouwd. Het terrein tussen de Koningstraat, de Cornelis Slegerstraat en de Louis Davidstraat behoort bij het inmiddels van kracht zijnde Bestemmingsplan LDC en valt dus buiten het Bestemmingsplan ZandvoortCentrum. Dit gebied was een deel van de Krocht die lange tijd onbebouwd is gebleven.

OPENBARE RUIMTE • Aan de oostzijde van de Haltestraat wordt vanaf 1902 sociale woningbouw gerealiseerd met arbeidershuizen aan de Koningstraat, Kanaalweg en de Willemstraat. De relatie tussen straat en bebouwing is in deze straten kenmerkend voor het historisch karakter door de afwisseling van voortuintjes, boombeplanting en de smalle straatbreedtes. • Een kenmerkend plein is het Raadhuisplein, niet zozeer om de inrichting maar om de plek die het heeft in het centrum. Het plein staat symbool

voor de planmatige stedenbouw aan het begin van de 20ste eeuw. Het plein werd als een voorzieningenknooppunt ontworpen dat aansloot bij het bestaande dorp, de Haltestraat, de eindhalte van de tram en de Oranjestraat. Aan het plein stonden twee representatieve gebouwen: het Raadhuis en het postkantoor (aan de Haltestraat). In 1953 werd het plein gewijzigd en werd na de opheffing van de tramverbinding de Prinsesseweg aangelegd en een nieuwe Postkantoor (1964) gebouwd. GROEN • Karakteristiek voor dit gebied is het kleinschalige karakter van het groen. De boombeplanting is zeer bepalend voor de beleving van de straten. Met name in de Koningstraat, de Kanaalweg en de Willemstraat is dit goed te zien. Ook de voortuinen spelen een belangrijke rol, deze zorgen voor een goede overgang tussen straat en gebouw en privé en openbaar. • De boombeplanting aan de Koninginneweg en de Kostverlorenstraat is bepalend voor het straatbeeld. De beplanting maakt de overgang duidelijk tussen het centrum en de randen eromheen. OBJECTEN • Dit gebied telt in totaal 7 gemeentelijke monumenten. • Langs de historische structuur is een concentratie van beeldbepalende panden. Met name aan de Kostverlorenstraat, Diaconiehuisstraat, Koninginneweg, Grote Krocht, Louis Davidstraat, Schoolstraat en Hogeweg is de meeste villabebouwing en woon/winkel panden te vinden.

Beeldbepalende panden langs de secundaire straten zijn meestal arbeiderswoningen of sociale woningbouw. • Opvallend zijn de arbeiderswoningen en woningen voor de gegoede burgerij die in ensembles zijn STEENHUISMEURS

19

•

•

•

gebouwd en karakteristiek zijn voor de uitbreidingen van Zandvoort als badplaats. Een aantal van deze ensembles zijn beeldbepalend, zoals het ensemble van arbeidershuisjes tussen Kanaalweg en Koningstraat en aan de Hobbemastraat. Ook het ensemble van woningen aan de Kostverlorenstraat, Koninginneweg en Grote Krocht en Louis Davidstraat is karakteristiek. De pandsgewijze opbouw van de bebouwing is met name in de Haltestraat, de Diaconiehuisstraat, Schoolstraat, Grote Krocht, Koninginneweg en een deel van de Koningstraat en de Kostverlorenstraat kenmerkend. Deze is te herkennen aan de verspringende goothoogtes, de verschillende gevelbreedtes en gevelopbouw, en de verspringende rooilijnen. Aan de Kostverlorenstraat en de Koninginneweg zijn de kavels diep in vergelijking met de rest. De bouwhoogtes van de panden in dit gebied variëren van één bouwlaag tot en met drie bouwlagen, met uitzondering van de toren van de St. Agathakerk aan de Koninginneweg. De complexen aan Raadhuisplein 6 en Louis Davidstraat 1 zijn uitzonderingen die het historisch karakter hebben gewijzigd. De bouwhoogte van 4 bouwlagen sluit niet aan bij de omliggende bebouwing. Door de gevelinrichting bij de winkel-en horecafuncties op de begane grond, met name dominant bij de Haltestraat en de Grote Krocht, is in veel panden de relatie tussen winkelplint en de bovenbouw verstoord.

De panden staan niet meer ‘met de voet en op de grond’.

FRICTIES • De complexen aan Raadhuisplein 6 en Louis Davidstraat 1 zijn wijzigingen in het historisch karakter omdat deze gebouwen in schaal, bouwhoogte en gevelbeeld niet aansluiten op de omliggende bebouwing.

Waardering Gebieden

De legenda is te zien op pagina 9. De kleuren corresponderen ook met de kleuren van de structuren en objecten in de volgende pagina’s.

1. Dorpskom

2. Vooroorlogse uitb

3. Wederopbouwgeb

Beeldbepalende st

Historische structu

Verdwenen histor

Kenmerkende op ruimte

2

3

Kenmerkend groe

Historisch waarde Rijksmonument

Gemeentelijk mon

Monumentale bo

Beeldbepalend pan

Beeldbepalend en Fricties

Wijzigingen in het h karakter (objecten)

Stedenbouwkund

1

Overig

Plan LDC in ontwi

Omliggende bebo Spoorweg Zee 20

Zandvoort - Centrum

Conclusie gebied 2 vooroorlogse uitbreiding Bestemmingsplan In het bestemmingsplan kan de historische structuur, de beeldbepalende panden en ensembles vastgelegd worden. Voor de structuren en objecten in de vooroorlogse uitbreiding betekent dit: • Rooilijn: handhaven. Voor de stedenbouwkundige fricties geldt vasthouden aan de rooilijn van de omliggende bebouwing. • Korrelgrootte: kleinschalig (smal/diep of breed/ondiep) met pandsgewijze uitstraling aan de Haltestraat, Grote Krocht, Schoolstraat, Diaconishuisstraat, Kostverlorenstraat, Koninginneweg. Ensembles met name bij de secunadaire straten als de Willenstraat, Kanaalweg en Koningstraat en de omgeving van de Hobbemastraat. De relatie tussen begane grond en bovenverdiepingen vasthouden. • Goothoogte: variabel. Vasthouden aan de goothoogte van de beeldbepalende panden. • Kap: variabel. Vasthouden van de kaprichting van de beeldbepalende panden. • Aantal bouwlagen: 1 tot en met 3 bouwlagen. Vasthouden aan het aantal bouwlagen van de beeldbepalende panden • Hoogbouw: niet toegestaan In een beeldkwaliteitsplan kan voor deze structuren en objecten de materialisering en het kleurenpallet worden vastgelegd.

Historische structuur Diaconiehuisstraat Grote Krocht Haltestraat Hogeweg Koninginneweg Kostverlorenstraat Louis Davidsstraat Prinsesseweg Beeldbepalende panden Brugstraat 7-9 Brugstraat 15 Grote Krocht 43 Grote Krocht 45 Haltestraat 4,6,8 Haltestraat 30 Haltestraat 38 Haltestraat 54 Koninginneweg 19-21 Koningstraat 41-43 Kostverlorenstraat 2 Kostverlorenstraat 16-18 Kostverlorenstraat 20-22 Kostverlorenstraat 24-26 Kostverlorenstraat 32-34 Kostverlorenstraat 38-44 Kostverlorenstraat 48-50 Kostverlorenstraat 54 Nieuwstraat 15 Oosterstraat 5 / Koningstraat 38 Oosterstraat 11 Oosterstraat 18 Schoolstraat 5 Schoolstraat 9 Schoolstraat 11 Schoolstraat 13-15

Stationsstraat 4 Van Ostadestraat 2 Van Ostadestraat 14 Van Ostadestraat 20 Willemstraat 29b-31en Kanaalweg 16 Zeestraat 62 Beeldbepalende ensembles Grote Krocht 15, 17, 19 Grote Krocht 20 t/m 36a Haltestraat 60, 62 en 62a Hogeweg 7-15 Hogeweg 47-71 en Oranjestraat 1-9 Hulsmanstraat (alle even nrs), L’amistraat (alle oneven nrs), Hobbemastraat (alle nrs) en Steenstraat 3, 5, 7 en 9 Kanaalweg 9-27 en Koningstraat 6-24 Koninginneweg 31-37 Louis Davidstraat 1a-15 Zeestraat 50-56 Gemeentelijke monumenten Grote Krocht 33-35 Grote Krocht 37-39 Grote Krocht 41 Haltestraat 16 Koninginneweg 1 Kostverlorenstraat 28-30 Kostverlorenstraat 52

STEENHUISMEURS

21

Ontwerpopgave Dit zijn objecten en gebieden die vragen om een oplossing. In een beeldkwaliteitsplan zouden hiervoor randvoorwaarden opgesteld kunnen worden. Wijzigingen in het historisch karakter (objecten) Grote Krocht 6 Louis Davidstraat 1 / Kleine Krocht 15 Louis Davidstraat 4-14 Zeestraat 11-16 en 22 Zeestraat 60

22

Zandvoort - Centrum

openbare ruimte plan Dit zijn de gebieden die extra aandacht vragen in het door de gemeente maak zijnde plan voor de openbare ruimte. Kenmerkende openbare ruimte Doorzichten met arbeidershuisjes em beplanting aan de Kanaalweg, Willemstraat, Koningstraat Kenmerkend groen Begraafplaats achter Grote Krocht 45 Boombeplanting aan de Koninginneweg Boombeplanting en voortuinen aan Koningstraat, Kanaalweg en Willemstraat

GEBIED 3: Wederopbouw Kenmerken STRUCTUUR • Het wederopbouwgebied is het jongste deel van het dorpscentrum. Voor de aanleg van de Atlantikwall, werd tussen 1942 en 1944 op bevel van de Duitse bezetters alle kustbebouwing in een zone van 100 à 200 meter van het strand gesloopt. De structuur van dit gebied bestaat tegenwoordig meer uit rechte lijnen, maar sluit goed aan bij de vooroorlogse structuur van de dorpskom. Essentieel daarbij is de inrichting van de openbare ruimte die op een kleinschalige manier is uitgevoerd. • Dit gebied is de westelijke rand van de dorpskom. Tijdens de oorlog werd gewerkt aan het wederopbouwplan, geleid door de Haarlemse stadsarchitect G. Friedhof. Het doel van het totale Wederopbouwplan was om een impuls te geven aan de functie van Zandvoort als toeristische badplaats. Er werd gekozen om de toendertijd vervallen bebouwing in de dorpskern aan het oog van de badgasten te ontrekken. Het stedenbouwkundig plan werd architectonisch uitgewerkt door Delftse School architecten. • De grenzen van dit gebied worden gevormd door: Hogeweg, Thorbeckestraat, Burgemeester Engelbertsstraat, Pakveldstraat, Kruisstraat, Dorpsplein, Buureweg, Westerstraat, Duinweg en Duinstraat. • Net als de dorpskom wordt het wederopbouwgebied verdeeld in twee buurten, waarbij de Kerkstraat de grens is tussen beide.

Ten noorden van de Kerkstraat ligt een homogeen ensemble van woningen en een aantal bedrijven, terwijl ten zuiden van de Kerkstraat een gevarieerder rand ligt met woningen, winkels, bedrijven en pensions. • Dit gebied ligt hoger dan de dorpskom. De hoogteverschillen zijn zichtbaar opgevangen in de

•

•

•

straten, de gebouwen en in de tuinen. De doorkijkjes tussen de gebouwen en boven de tuinmuren bieden een mooi uitzicht op het daklandschap van de bebouwing in de dorpskom. Kenmerkend voor dit gebied zijn de zorgvuldig ontworpen overgangen tussen de straat en de gebouwen in de vorm van voortuinen, galerijen, terrassen, subtiele hoogteverschillen en de inen uitspringing van de rooilijn van de gebouwen. Bijna alle gebouwen aan de Burgemeester Engelbertsstraat, Thorbeckestraat, Hogeweg en Gasthuisstraat hebben zo’n overgang. In het noordelijke deel, boven de Kerkstraat, is het opvallend dat de bebouwing in een lange vloeiende strokenbouw is uitgevoerd, met in de straten een wisselwerking tussen voor- en achterkanten. In de Sandrinastraat, Noorderstraat en de Kruisstraat zijn de achterkanten goed aangesloten door het gebruik van tuinmuren en schuurtjes in dezelfde vormentaal als de woningen. Ook zijn de tuinmuurtjes relatief laag waardoor het groen van de tuinen zichtbaar is. Bij de Kruisstraat is dit verder uitgewerkt door het gebruik van boombeplanting als overgang tussen voor- en achterkant. In het zuidelijke deel is de bebouwing uitgevoerd als één gesloten bouwblok, dat op een aantal plekken open is en wordt doorsneden door twee binnenstraatjes. Hierin worden ook lage tuinmuurtjes gebruikt die zicht bieden op het binnenterrein.

OPENBARE RUIMTE • Kenmerkende openbare ruimte in is te zien in de Sandrinastraat, Noorderstraat en Kruisstraat. Het straatbeeld is hier kenmerkend door het contrast in één straat tussen een dichtere gevelwand en achtertuinen met tuinmuren en schuurtjes. De relatief

lage tuinmuurtjes bieden zicht op het groen in de achtertuinen en worden afgewisseld met schuurtjes. Het resultaat zijn straten met een dorpse uitstraling. GROEN • • Het binnenterrein van het Gasthuishofje is kenmerkend door de verborgen groene uitstraling die alleen zichtbaar is bij de ingang tot het complex aan het Gasthuisplein. OBJECTEN • Er bevindt zich een rijksmonument in het wederopbouwgebied: het Gasthuishofje. • Een ensemble van arbeiderswoningen aan de Noorderstraat, dat tevens is ontworpen door dezelfde architect als het Gasthuishofje, is gemeentelijk monument. Ook de smederij aan het Schelpenplein is opgenomen in de gemeentelijke monumentenlijst. • Het wederopbouwgebied is architectonisch uitgewerkt door verschillende architecten, maar is stedenbouwkundig te zien als één ensemble, met een bijzondere uitwerking van de openbare ruimte en de architectuur. Beeldbepalend in de Noordbuurt is de strook langs de Burgemeester Engelbertsstraat, het noordelijke deel van de Noorderstraat en de westelijke wand van het Dorpsplein. Deze bebouwing past, net als het Gasthuishofje en de andere naoorlogse gemeentelijke monumenten, goed in het stedenbouwkundig weefsel en sluit aan bij de oude bebouwing van de dorpskom.

• In het zuidelijke deel is het ensemble van woningen en pensions op aan de Hogeweg, als beeldbepalend ensemble aangewezen, door de stedenbouwkundige en architectonische uitwerking.

STEENHUISMEURS

23

FRICTIES • Een wijziging in het historisch karakter is het pand aan het Badhuisplein 1. Dit gebouw sluit in schaal, bouwhoogte en architectonisch beeld niet aan bij de omliggende bebouwing.

Waardering Gebieden

De legenda is te zien op pagina 9. De kleuren corresponderen ook met de kleuren van de structuren en objecten in de volgende pagina’s.

1. Dorpskom 2. Vooroorlogse uitbreiding 3. Wederopbouwgebied Beeldbepalende structuren Historische structuur

Verdwenen historische stru Kenmerkende openbare ruimte

2

3

Kenmerkend groen

Historisch waardevolle obje Rijksmonument Gemeentelijk monument Monumentale boom Beeldbepalend pand Beeldbepalend ensemble Fricties

Wijzigingen in het historische karakter (objecten)

Stedenbouwkundige frictie

1

Overig Plan LDC in ontwikkeling Omliggende bebouwing Spoorweg Zee

24

Zandvoort - Centrum

Conclusie gebied 3 wederopbouw Bestemmingsplan In het bestemmingsplan kan de historische structuur, de beeldbepalende panden en ensembles vastgelegd worden. Voor de structuren en objecten in het wederopbouw gebied betekent dit: • Rooilijn: handhaven. Voor de fricties geldt vasthouden aan de rooilijn van de omliggende bebouwing. • Korrelgrootte: kleinschalig (smal/diep of breed/ ondiep) en de relatie tussen begane grond en bovenverdiepingen vasthouden. • Goothoogte: variabel. Vasthouden aan de goothoogte van de beeldbepalende ensembles. • Kap: zadeldak. Vasthouden van de kaprichting van de beeldbepalende ensembles. • Aantal bouwlagen: 1 tot en met 3 bouwlagen. Vasthouden aan het aantal bouwlagen van de beeldbepalende ensembles • Hoogbouw: niet toegestaan In een beeldkwaliteitsplan kan voor deze structuren en objecten de materialisering en het kleurenpallet worden vastgelegd.

Historische structuur Buureweg Dorpsplein Duinstraat Duinweg Kerkstraat Pakveldstraat Wagenmakerspad Westerstraat Beeldbepalende ensembles Agnetastraat 1, 3 en 5 Burgemeester Engelbertsstraat 2 t/m 72 Dorpsplein 1-11 Hogeweg 7-15 Kerkstraat 5,7,9 Noorderstraat 22 t/m 34 Pakveldstraat 2 t/m 6 Westerstraat 1 t/m 11 Gemeentelijke monumenten Noorderstraat 1-5 en 2-20 Schelpenplein 12

Ontwerpopgave Dit zijn objecten en gebieden die vragen om een oplossing. In een beeldkwaliteitsplan zouden hiervoor randvoorwaarden opgesteld kunnen worden. Wijzigingen in het historisch karakter (objecten) Badhuisplein 2 en 3 (gevelinrichting)