Toekomstvisie 2035

20 35

Toekomstvisie Gemeente Zaltbommel 2035

Inhoud 1.

Gemeente Zaltbommel toen en nu . . . . . 9

4.

Streefbeeld gemeente Zaltbommel 2035 . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

2.

Trends en ontwikkelingen . . . . . . . . . . 11

2.1. Demografie: groei en verjonging . . . . . . 11 2.2

2.3

5.

Ambitie 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32

Sociaal-cultureel: herwaardering van traditie . . . . . . . . . . 14

Ambitie 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34

Politiek-bestuurlijk:

Ambitie 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

de weerbare samenleving . . . . . . . . . . . 15

Ambitie 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38

2.4 Ecologisch: de duurzame toekomst . . . 19 2.5

Waar gemeente Zaltbommel goed in is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

3.1

Ambitie 5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40

Economie en mobiliteit: sterke ligging, stijgende druk . . . . . . . . 21

3.

Ambities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

Waterlandschap als drager

6.

Bijlages . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Bijlage 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 Bijlage 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 Bijlage 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

van identiteit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

Bijlage 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51

3.2

Rijke historie en cultureel erfgoed . . . . 26

Bijlage 5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52

3.3

Rust, ruimte en natuur

Bijlage 6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53

als kwaliteit van leven. . . . . . . . . . . . . . 26 3.4 Gemeenschapszin en sociale samenhang. . . . . . . . . . . . . . 26 3.5

Ondernemersgeest en economische veerkracht . . . . . . . . . . . 26

3.6 Ieder dorp en stad zijn eigen kracht . . . 27

Referentielijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54

Voorwoord De toekomst van de gemeente Zaltbommel schrijven we samen. In een wereld die snel verandert door technologische ontwikkelingen, maatschappelijke uitdagingen en gebeurtenissen zowel dichtbij als ver weg, is het belangrijk om stil te staan bij wie we zijn, wat ons bindt en hoe we vooruit willen kijken als gemeenschap. Tussen de rivieren, in een landschap van dijken en uiterwaarden, ligt een gemeente met dorpen en een stad die ieder hun eigen gezicht hebben. Samen vormen ze een karakteristieke en levendige gemeenschap in de Bommelerwaard, een basis die we koesteren en die we willen meenemen richting de toekomst. De Toekomstvisie 2035 schetst een gezamenlijk vergezicht voor de gemeente Zaltbommel. Het is geen stappenplan, maar een richtinggevend verhaal dat laat zien wat we belangrijk vinden en hoe we onze leefomgeving aantrekkelijk en leefbaar willen houden voor inwoners, ondernemers, organisaties en bezoekers. Het zwaartepunt van deze visie ligt bij wat de samenleving zelf belangrijk vindt. Dit betekent dat het bestuur en de raad zich aansluiten bij deze richting en deze ondersteunen. Deze visie helpt ons op die manier om verder te kijken dan de vragen

van vandaag en ruimte te maken voor keuzes die ook op de lange termijn waardevol zijn. De uitdaging voor de komende bestuursperiode is om deze visie consequent mee te nemen bij het opstellen en uitvoeren van plannen, zodat de gekozen richting daadwerkelijk wordt vertaald naar de praktijk. Deze visie is tot stand gekomen middels vele vormen van participatie, waarin uiteenlopende perspectieven zijn opgehaald. Inwoners, ondernemers, verenigingen, maatschappelijke organisaties, regionale partners, de gemeenteraad en het bestuur hebben allemaal waardevolle inbreng geleverd. Hun ideeën, zorgen en dromen geven deze visie kleur en zorgen ervoor dat het een document is vóór en dóór de inwoners uit alle kernen van de gemeente Zaltbommel. De toekomst kunnen we niet voorspellen, maar we kunnen ons er wel op voorbereiden en haar samen vormgeven. Deze toekomstvisie biedt daarom een vertrekpunt dat door de gemeenschap is bepaald. Het helpt ons koers te houden in een veranderende wereld en samen te blijven bouwen aan een gemeente Zaltbommel die sterk, verbonden en veerkrachtig is.

Burgemeester en wethouders van de gemeente Zaltbommel

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

7 van 60

Nieuwaal

Zuilichem

Brakel

Zaltbommel Gameren

Poederoijen

Bruchem Aalst

Kerkwijk

Delwijnen

Nederhemert - N

Nederhemert - Z Bern

1. Gemeente Zaltbommel toen en nu De gemeente Zaltbommel ligt tussen de Maas en de Waal, in het noordwestelijke deel van de Bommelerwaard. De rivieren bepalen al eeuwenlang het ritme van het leven in het gebied. Ze brachten handel, vruchtbare landbouwgrond en strategische waarde, maar vormden ook een natuurlijke begrenzing. Door de natuurlijke afzondering is een vorm van eilandcultuur voelbaar in de gemeente, waarin inwoners een mentaliteit hebben ontwikkeld van onderlinge afhankelijkheid, nuchterheid en zelfredzaamheid (Nulmeting, 2025). In de middeleeuwen ontwikkelde Zaltbommel zich van een (kleine) vesting aan de Waal tot een bloeiende stad. De dorpen ontstonden langs de dijken en oeverwallen, met landbouw, kleinschalige economie en religie als dragers van het dagelijks leven. De geschiedenis is af te lezen aan het rijke erfgoed in de gemeente,

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

met iconische gebouwen zoals Slot Loevestein, de Stadswallen, Kasteel Nederhemert, de Sint-Maartenskerk, de Waterpoort en het Stadskasteel. Het rivierenlandschap met uiterwaarden en open vergezichten bepalen samen met het erfgoed in hoge mate het karakter van de omgeving. Tegenwoordig telt de gemeente ongeveer 30.500 inwoners (CBS, 2025a) en bestaat sinds de herindeling in 1999 uit de kernen Aalst, Bern, Brakel, Bruchem, Delwijnen, Gameren, Kerkwijk, Nederhemert (Noord en Zuid), Nieuwaal, Poederoijen, Zaltbommel en Zuilichem. In de stad Zaltbommel woont ongeveer een derde van de inwoners (CBS, 2025d) en Brakel en Gameren zijn de grootste dorpen. De stad en de twaalf dorpen vormen samen één gemeente, maar hebben elk hun eigen karakter en tempo behouden.

9 van 60

2.Trends en ontwikkelingen Zaltbommel heeft een sterke basis die door de geschiedenis, het landschap en de gemeenschappen is gevormd. Tegelijk verandert de wereld om de gemeente heen. Er komen nieuwe inwoners bij, de manier waarop mensen leven en samenleven verschuift, er is meer druk op de ruimte en natuur, en wat inwoners van de gemeente verwachten verandert mee. Ook de economie beweegt mee met ontwikkelingen buiten de regio. In dit hoofdstuk staan de belangrijkste trends die nu zichtbaar zijn en welke bewegingen Zaltbommel nu al voelt in het dagelijks leven. Ook wordt duidelijk waar de kansen liggen en welke keuzes belangrijk zijn voor de gemeente richting de toekomst. De stad vervult een centrumfunctie en de dorpen worden gekenmerkt door een hechte gemeenschap waar de kerk een centrale rol speelt (Gemeente Zaltbommel, 2021). De verschillen tussen de stad en de dorpen zijn duidelijk zichtbaar: de stad kent meer diversiteit en een minder kerkelijk profiel, terwijl de dorpen juist worden gekenmerkt door tradities, religie en hechte gemeenschappen (Nulmeting, 2025). De cultuur van betrokkenheid en nabijheid komt echter zowel in de dorpen als in de stad voor, in een eigen vorm in elke kern. Juist dat maakt de gemeente zowel samenhangend als veelvormig. In de wijze waarop inwoners zichzelf typeren klinkt ook deze identiteit door.

De ‘typische Bommelaar’ wordt het vaakst omschreven als religieus, eigenwijs, nuchter, traditioneel en betrokken. Inwoners zijn

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

daarnaast het meest trots op de historische binnenstad, de rust en ruimte, de natuur en de prettige sfeer (Nulmeting, 2025). De rijke historie, de identiteit van stad en dorpen, het karakteristieke rivierenlandschap en de gemeenschapszin die door inwoners breed wordt gedragen, vormen samen het Zaltbommel van nu. De waarden die inwoners noemen zijn niet los te zien van de levenswijze die tussen de rivieren is gevormd en generatie op generatie is doorgegeven. Deze stabiele basis is echter ook onderhevig aan een omgeving die snel verandert, met demografische bewegingen, ruimtelijke druk en maatschappelijke verwachtingen. Het volgende hoofdstuk schetst welke trends en ontwikkelingen er op de gemeente afkomen en op welke manier deze relevant zijn voor de toekomst van gemeente Zaltbommel.

2.1. Demografie: groei en verjonging Waar veel Nederlandse gemeenten te maken hebben met bevolkingskrimp en vergrijzing, groeit Zaltbommel juist gestaag door verhuisstromen naar de gemeente en de natuurlijke aanwas. De gemeente telt ongeveer 30.500 inwoners (CBS, 2025a), een groei van 27% in de afgelopen dertig jaar tegenover 16% landelijk. De ligging in het midden van het land, met goede verbindingen en een aantrekkelijk woonklimaat, maakt Zaltbommel een aantrekkelijke plek voor starters. Toch stelt de groei de gemeente ook voor keuzes rond wonen, zorg en voorzieningen. De bevolkingsopbouw laat een jong profiel zien: 21% van de inwoners is jonger dan 18 jaar, tegenover 18,3% landelijk en 18%

in buurgemeente Maasdriel (CBS, 2024b). De demografische druk ligt met 75,8% iets hoger dan het landelijk gemiddelde van 70,7%, wat betekent dat er relatief veel jongeren en ouderen zijn ten opzichte van de beroepsbevolking (CBS, 2025e). Het aandeel ouderen van 65 jaar en ouder is 19,2%, lager dan het landelijke gemiddelde van 20,8% (CBS, 2025b). De groene druk, het aandeel jongeren tot 20 jaar in verhouding tot de werkende bevolking, is 41,7%. Dit is hoger dan gemeenten van dezelfde grootte (37,2%) en een stuk hoger dan landelijk (35,2%) (CBS, 2025b). Ook de natuurlijke aanwas is positief: er worden in de gemeente meer kinderen geboren dan dat er inwoners overlijden. De huishoudenssamenstelling verandert in de gemeente: het aantal eenpersoonshuishoudens neemt toe, net als het aantal gezinnen met jonge kinderen. De combinatie van een jonge en groeiende bevolking zorgt voor een dynamische gemeente. Scholen, sportverenigingen en voorzieningen blijven hierdoor goed bezet. Gevolg voor wonen De bevolkingsgroei vertaalt zich direct naar de woningmarkt. Begin 2023 telde de gemeente 11.970 woningen (ABF Research, 2025). De bestaande voorraad is relatief ruim en wat ouder, met een woonoppervlak van 144m2 gemiddeld (t.o.v. 120m2 landelijk) en 1969 als gemiddeld bouwjaar.

Door deze kenmerken sluit het aanbod niet overal aan op de huidige vraag naar kleinere, betaalbare en levensloopbestendige woningen.

11 van 60

Vooral starters, jonge gezinnen en ouderen hebben moeite om een passende woning te vinden. De vraag concentreert zich in en rond de stad en de grotere dorpen, waar meer voorzieningen zijn. In kleinere kernen blijft de woningvoorraad beperkt, waardoor jongeren het dorp verlaten en ouderen minder doorstroommogelijkheden hebben. Daardoor stokt de woningketen: starters kunnen moeilijk instappen, gezinnen kunnen niet doorgroeien en ouderen blijven langer in een woning die niet meer past bij hun levensfase. Om in de woningbehoefte te voorzien, heeft de gemeente een ambitiescenario opgesteld tot en met 2040 met het plan om 3.290 woningen te realiseren (Gemeente Zaltbommel, 2025c). Sinds het sluiten van de Woondeal zijn tot 1 januari 2025 al 209 woningen gerealiseerd, en staan er 2.904 woningen gepland. De oplevering nam daarbij sterk toe: van 48 woningen in 2023 naar 146 woningen in 2024. Een groot deel van de recente toevoeging komt uit het project American Roadhouse in Zaltbommel, dat grotendeels uit huurwoningen bestaat met een nadrukkelijke focus op levensloopbestendige woningen nabij zorgvoorzieningen. Ook in Hoog Boveneind in Nederhemert zijn de eerste woningen opgeleverd, van de in totaal geplande 130. De planontwikkeling in de woningbouwmonitor 2025 bestaat uit 59% koop, 36% sociale huur en 5% middenhuur.

Het aandeel sociale huur zal met deze toevoeging in totaal op de landelijke eis van 30% kunnen komen. Binnen de koopsector valt slechts 11% van de nieuwbouwwoningen onder de €300.000, terwijl juist in dat segment de behoefte het grootst is. Voor de groep kopende starters die in dat segment vallen, heeft de gemeente een tussencategorie toegevoegd voor 15% van de nieuwbouwplannen: de ‘betaalbare

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

koop’. Het woningbehoefteonderzoek laat zien dat het aantal huishoudens richting 2040 met ongeveer 3.290 kan stijgen als de volledige planontwikkeling wordt gerealiseerd (Gemeente Zaltbommel, 2025c). Uit het woningbehoefteonderzoek van Stec (2023) blijkt dat vooral alleenstaanden en jonge stellen richting Zaltbommel verhuizen. Jongeren onder de 30 vertrekken vaker vanwege studie, maar de instroom bestaat vooral uit jonge huishoudens die zich hier willen vestigen. Ook alleenstaanden en stellen van middelbare leeftijd vormen een duidelijke groep in de verhuisbeweging. Oudere inwoners verhuizen minder vaak en wanneer zij dat doen, blijft dat meestal binnen de eigen gemeente. Binnen Zaltbommel is de binding aan de eigen kern sterk. De gemeente kent vier woonclusters die grotendeels een eigen woningmarkt vormen, en het merendeel van de verhuizingen vindt binnen het eigen cluster plaats. Alleen in Nederhemert is de uitstroom naar een ander cluster zichtbaar. Deze patronen bevestigen dat inwoners zich het liefst binnen hun eigen kern of woonomgeving blijven vestigen, en dat de woningvraag daarom vooral lokaal van karakter is (Stec Groep, 2023).

Huidige knelpunten De bevolkingsgroei is een kracht, maar veroorzaakt ook druk op de ruimte en de voorzieningen. De woningmarkt is krap: vooral starters en jonge gezinnen ervaren dat ze weinig keus hebben. Veel ouderen blijven langer zelfstandig wonen, wat de doorstroming vertraagt en de druk op zorg en ondersteuning vergroot.

Binnen dezelfde gemeentegrenzen moet niet alleen ruimte komen voor woningen, maar ook voor natuur, landbouw, energieopwekking en infrastructuur. In de dorpen komt daarbij dat een zekere mate van groei nodig is om voorzieningen, scholen en verenigingen in stand te houden, terwijl te grote uitbreidingen het dorpse karakter zouden kunnen aantasten. De spanning tussen vitaliteit van de gemeente en het behoud van identiteit is daardoor voelbaar.

Wat vinden inwoners? In de participatie (verzamelnaam voor alle momenten waarop inwoners hun mening konden geven voor de toekomstvisie) kwam wonen als een van de meest urgente thema’s naar voren. In de participatiesprint kreeg het onderwerp 188 stemmen en in de ansichtkaarten benoemden inwoners herhaaldelijk de wens voor meer betaalbare woningen. In de digitale enquête werd het tekort aan betaalbare en geschikte woningen gezien als de grootste zorg (Nulmeting, 2025). 202 inwoners kozen “te weinig geschikte of betaalbare woningen” als hun belangrijkste zorg. Ook de huisvesting van vluchtelingen

en thuislozen werd vaak genoemd als zorg (200 keer genoemd). Inwoners benadrukken dat nieuwbouw moet passen bij de schaal en uitstraling van hun kern en dat variatie in woningtypen noodzakelijk is.

Richting de toekomst De toekomst van Zaltbommel groeit van binnenuit. Het relatief grote aandeel kinderen en jongeren zorgt voor een sterke basis aan toekomstige arbeidskrachten, terwijl de grijze druk voorlopig lager blijft dan in veel andere gemeenten van dezelfde grootte. Tegelijkertijd kan dit richting de toekomst druk op voorzieningen zoals kinderopvang, onderwijs en zorgcentra veroorzaken. De Woondeal en de woonvisie van de gemeente Zaltbommel ondersteunen de ontwikkeling van een woningvoorraad die aantrekkelijk is voor starters en jonge gezinnen, maar ook ruimte biedt voor ouderen die willen doorstromen naar levensloopbestendige woningen. De gemeente staat richting de toekomst voor de uitdaging om deze balans vast te houden, zodat inwoners in elke levensfase en met elk budget terecht kunnen en de leefkwaliteit van de stad en de dorpen behouden blijft.

13 van 60

2.2 Sociaal-cultureel: herwaardering van traditie In heel Nederland is een herwaardering van traditie zichtbaar. Als reactie op snelle technologische, sociale en geopolitieke veranderingen zoeken vooral jongeren naar houvast, duidelijke waarden en een gevoel van verbondenheid. Deze behoefte aan herkenbaarheid en gemeenschapsvorming is ook merkbaar in de gemeente Zaltbommel. Met name in de dorpskernen, waar religie en traditie historisch een belangrijke rol spelen, sluit deze trend nauw aan op het bestaande sociale weefsel.

Huidige situatie Religie en traditie zijn stevig geworteld in de gemeente. Van de 31 kerkgebouwen zijn er 25 nog in actief gebruik. Slechts 8% (2 kerken) dreigt binnen de komende 10 jaar te sluiten, terwijl landelijk tussen de 50 en 80% van de kerken op termijn verdwijnt (Kerkenvisie gemeente Zaltbommel, 2021). Volgens CBS-cijfers noemt 68% van de inwoners van gemeente Zaltbommel zich kerkelijk of religieus, veel hoger dan het landelijke gemiddelde van 50% (CBS, 2015). De protestantse gemeenschap vormt het grootste aandeel (44,7%), gevolgd door rooms-katholieken (14,8%). De kerkgang is hoog: 27,9% bezoekt minstens maandelijks een dienst, tegenover 16,9% landelijk (van Steenis, 2017). Daarbij is er een duidelijk verschil tussen stad en dorpen: in de dorpen is religie veel zichtbaarder aanwezig in het dagelijkse leven. Deze religieuze aanwezigheid sluit bovendien aan bij bredere maatschappelijke ontwikkelingen

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

waarbij orthodoxe en evangelische stromingen landelijk groeien, vooral onder jongeren die zoeken naar duidelijkheid en verbinding (De Jong, 2011; Haanstra, 2024). Naast religie vervullen ook verenigingen, dorpsraden, familiebanden en sociale groepen een belangrijke rol in de onderlinge verbondenheid. Uit de Leefbaarheidsmonitor 2024 blijkt dat 40% van de inwoners veel contacten heeft in de buurt en dat bijna 70% tevreden is met de mensen in hun wijk of dorp (Gemeente Zaltbommel, 2025a). Daarnaast zijn amateurkunst en cultuur belangrijk voor het stimuleren van ontmoeting, persoonlijke ontwikkeling en het tegengaan van sociaal isolement (Cultuurvisie Zaltbommel, 2023).

Wat vinden inwoners? Die sterke verbondenheid komt ook terug in hoe inwoners zichzelf typeren. Zoals eerder genoemd wordt de typische Bommelaar omschreven als religieus, eigenwijs, nuchter, traditioneel en betrokken (Nulmeting, 2025). Dit onderstreept dat identiteit en traditie een belangrijke rol spelen in de gemeenschap. In de participatie kwamen echter ook zorgen over toenemende polarisering naar voren (102 keer genoemd). Dit past bij landelijke zorgen over tegenstellingen tussen groepen. Hechte netwerken kunnen veel veerkracht bieden, maar kunnen soms ook gesloten zijn, waardoor verschillen tussen stad en dorpen of tussen generaties scherper ervaren worden.

Richting de toekomst Als de conservatieve trend zich voortzet, kunnen sterke gemeenschappen, religieuze verbanden en lokale netwerken de leefbaarheid en sociale samenhang verder versterken. Sterke gemeenschappen verminderen bovendien eenzaamheid en bevorderen vrijwilligerswerk. Tegelijkertijd kan een sterke nadruk op traditie en identiteit ook sociale drempels opwerpen: te gesloten gemeenschappen kunnen spanning veroorzaken tussen groepen of het lastiger maken voor nieuwe inwoners om zich thuis te voelen. De kracht van Zaltbommel ligt juist in het benutten van de stevigheid van bestaande netwerken, zonder dat die netwerken verharden of leiden tot uitsluiting. De zichtbare lokale cultuur en herkenbare identiteit vormen een duidelijke aantrekkingskracht voor mensen die zich hiermee willen verbinden, maar vragen tegelijk om ruimte voor nieuwe perspectieven en ontmoeting.

2.3 Politiek-bestuurlijk: de weerbare samenleving Landelijk verandert de rol van de overheid. Gemeenten krijgen steeds meer verantwoordelijkheid voor zorg, ondersteuning en preventie, terwijl de maatschappelijke druk blijft toenemen. Steeds vaker wordt verwacht dat inwoners zelf oplossingen vinden in hun eigen netwerk. Deze beweging sluit opvallend goed aan bij de identiteit van Zaltbommel, waar de maatschappelijke weerbaarheid groot is dankzij een diepgewortelde gemeenschapszin en vanzelfsprekende onderlinge zorg. De ligging tussen de rivieren zorgde er historisch

gezien voor dat de inwoners uit de kernen van de gemeente op elkaar waren aangewezen. Buurgemeenten van Zaltbommel omschrijven de cultuur als ‘eilandcultuur’, gekenmerkt door zelfredzaamheid, een zekere afstand tot de overheid (‘’wij redden het zelf wel’’) en een sterke ondernemersgeest die soms regels oprekt (‘’liever om vergiffenis vragen dan om toestemming’’) (zie bijlage 2). Deze cultuur versterkt waarden als zelfstandigheid, nuchterheid en verantwoordelijkheid voor elkaar. Wat vroeger noodzaak was, is nog steeds zichtbaar in de vanzelfsprekendheid waarmee inwoners zich inzetten voor hun omgeving via burenhulp, vrijwilligerswerk, mantelzorg en lokale initiatieven.

Huidige situatie Inwoners nemen veel verantwoordelijkheid in Lokale betrokkenheid en sociale cohesie vormen de basis van een weerbare samenleving. In de gemeente Zaltbommel nemen inwoners actief verantwoordelijkheid voor hun omgeving en vertrouwen zij op hun eigen sociale netwerken. Uit cijfers van VNG blijkt dat 61% vindt dat buurtgenoten altijd voor elkaar klaarstaan, 71% bereid is zich actief in te zetten voor de leefbaarheid en 44% naastenzorg verleent. Daarnaast geeft 68% burenhulp en heeft 17% aandacht voor buren in zorgwekkende situaties (VNG Burgerpeiling, 2016). Hoewel deze cijfers ouder zijn, schetsen ze een beeld van de kenmerkende zelfredzame cultuur waarin informele zorg als vanzelfsprekend wordt gezien. Die inzet draagt bij aan een positieve waardering voor het leven en de leefomgeving: 75-plussers geven hun leven gemiddeld een 7,74 en de leefomgeving een 7,89.

15 van 60

In participatie zien we dat betrokkenheid lokaal sterk is: in de Tip Bommelerwaardenquête geeft 47% de participatie een voldoende, waarvan 10% een 8 of hoger. Het verschil tussen de waardering voor de eigen kern (7,46) en de gemeente als geheel (6,69) laat zien dat lokale verankering van inwoners sterk is. Toch blijft de uitdaging dat Tip Bommelerwaard nog maar een beperkt aantal inwoners weet te bereiken, wat wijst op ruimte voor verbetering in de verbinding tussen gemeentelijke besluitvorming en lokale betrokkenheid. Inwoners die ideeën hebben om de leefbaarheid te vergroten, kunnen ook terecht bij de subsidieregeling ‘Goed idee, doe er iets mee’ (Woonzorgvisie Zaltbommel, 2024). De gemeente ondersteunt de lokale betrokkenheid met een breed netwerk aan ontmoetingsplekken en voorzieningen. Dorpshuizen en wijkcentra in Zaltbommel, Poederoijen, Kerkwijk, Nederhemert, Aalst, Gameren en Zuilichem spelen een hoofdrol in ontmoeting en ondersteuning. Initiatieven zoals Pand 9, De Grote Aak en de Herstelacademie Bommelerwaard bieden laagdrempelige ingangen voor jongeren, volwassenen en inwoners met psychische kwetsbaarheid. Met het Signaalpunt tegen Eenzaamheid (2024) is de sociale basis verder versterkt.

De gemeente focust op multifunctioneel gebruik van maatschappelijk vastgoed, zodat dit plekken zijn waar ontmoeten, ondersteunen en samenwerken samenkomen (Gemeente Zaltbommel, 2025a).

Opening Wielewaal

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

Gezondheid, informele zorg en preventie De weerbaarheid van inwoners hangt ook nauw samen met de kwaliteit van hun netwerken rondom gezondheid, welzijn en informele zorg. Positieve Gezondheid (PG) is dan ook een belangrijk uitgangspunt van de gemeente. Hierbij staat niet de afwezigheid

van ziekte centraal, maar de veerkracht van inwoners en hun vermogen om met fysieke, sociale en mentale uitdagingen om te gaan. Inwoners van de Bommelerwaard waarderen hun gezondheid gemiddeld met een 7,3 (Gemeente Zaltbommel, 2022c) en 78% van de volwassenen in de gemeente Zaltbommel ervaart de eigen gezondheid als (zeer) goed, dichtbij het landelijk gemiddelde van 79%. Tegelijkertijd laten cijfers zien dat op thema’s als bewegen en alcoholgebruik onder jongeren verbetering mogelijk is (Gemeente Zaltbommel, 2022b). Met het Preventieakkoord (2021), in samenwerking met Maasdriel en lokale partners, worden inwoners door middel van een integrale benadering gestimuleerd om meer regie te nemen over hun eigen welzijn. Dit draagt bij aan hun persoonlijke en collectieve veerkracht, minder afhankelijkheid van (huisartsen)zorg en meer aandacht voor wat inwoners wél kunnen (Gemeente Zaltbommel, 2025a). Binnen deze benadering zijn informele zorgnetwerken onmisbaar: vrijwilligers, verenigingen en mantelzorgers vormen de ruggengraat van de sociale basis en dragen het dagelijks leven in dorpen en wijken. Hun belang zal alleen maar toenemen, omdat het aantal mantelzorgers per zorgontvanger daalt van bijna 5 in 2018 naar 3 in 2040 (Gemeente Zaltbommel, 2024). Dat laat zien dat de informele zorg ook kwetsbaar is.

De inzet van beleid is erop gericht inwoners zo lang mogelijk zelfstandig te laten functioneren in hun eigen omgeving. De gemeente werkt aan het versterken van informele netwerken door toegankelijke gebouwen en invulling van de openbare ruimte, waar ook semi-openbare plekken zoals winkels en horeca zich bij kunnen aansluiten (Gemeente Zaltbommel, 2022c). Tegelijkertijd ontvangt ongeveer 14%

17 van 60

van de huishoudens (1.735 in 2023) Wmoondersteuning (Woningbehoefte-onderzoek Bommelerwaard, 2023). Dit laat zien dat de behoefte aan formele ondersteuning aanzienlijk is en niet kan worden opgevangen door informele zorg alleen.

Participatie Het belang van een sterke sociale basis, lokale betrokkenheid en goede zorg blijkt ook uit de participatie. Gezondheid, zorg en welzijn kreeg als thema de meeste stemmen in de participatiesprint en werd ook in de digitale enquête nadrukkelijk genoemd. Inwoners benadrukten dat “goede zorg dichtbij” een van de belangrijkste aandachtspunten voor de toekomst is. Ook werd vaak genoemd dat ondersteuning in de eigen omgeving toegankelijk moet zijn (Nulmeting, 2025).

Richting de toekomst Het zelforganiserend vermogen van de inwoners is een grote kracht. Echter kan dit ook leiden tot spanning met regelgeving en bestuurlijke kaders. De bestuurlijke opgave richting de toekomst is het benutten van de traditie van zelfredzaamheid van inwoners, in een context waarin gemeenten steeds meer taken dragen. Dat vraagt om een andere samenwerking: meer nabijheid in de kernen, meer maatwerk tussen stad en dorpen en meer verbinding tussen formele en informele netwerken. Door ruimte te geven aan initiatieven van onderop en aan te sluiten bij wat lokaal al leeft, versterkt de

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

gemeente een weerbare samenleving die beter voorbereid is op veranderingen en onverwachte gebeurtenissen. Platforms zoals Tip Bommelerwaard, dorpsraden en lokale initiatieven kunnen hierin een belangrijke rol spelen. Dit kan alleen als de gemeente niet alleen uitnodigt, maar ook zichtbaar verbindt en terugkoppelt. Uit onderzoek blijkt bovendien dat het vertrouwen van inwoners juist wordt geschaad wanneer goede opvolging van inbreng uitblijft (Burea Burgerberaad, z.d.). Een zorgvuldige en transparante opvolging van de uitkomsten van participatieprocessen is essentieel voor zowel de kwaliteit van beleid als het vertrouwen tussen inwoners en overheid. Dit alles vraagt van de gemeente dat zij de relatie met inwoners bewust vormgeeft, rekeninghoudend met het zelforganiserend vermogen, de huidige lokale netwerken en identiteit van de verschillende kernen.

2.4 Ecologisch: de duurzame toekomst In heel Nederland groeit het besef dat de kwaliteit van de leefomgeving een directe invloed heeft op gezondheid, welzijn en veiligheid van inwoners. Door klimaatverandering, droogte en wateroverlast komt deze kwaliteit op scherp te staan. Ook in Zaltbommel is deze beweging zichtbaar: de ligging tussen Maas en Waal vraagt om voortdurende afstemming over ruimtegebruik, waterveiligheid en natuurbehoud.

Huidige situatie De geografische ligging tussen twee rivieren maakt de gemeente zowel karakteristiek als kwetsbaar. Het open landschap met haar lintdorpen, dijken en uiterwaarden is mooi en functioneel: het is een drager van biodiversiteit, waterveiligheid en leefkwaliteit. De natuur speelt een belangrijke rol in het dagelijks leven van inwoners. Groen en water bieden verkoeling tijdens hete dagen, verminderen hittestress en creëren plekken voor rust en ontspanning. Ook draagt toegang tot de natuur bij aan lichamelijke en mentale gezondheid en verbinding met de omgeving. In de gemeente ontstaan steeds meer initiatieven die natuur, bewegen en ontmoeting combineren, zoals pluktuinen, buurtgroenprojecten en wandelroutes die door of langs groengebieden lopen. Het buitengebied bestaat grotendeels uit grondgebonden landbouw, met name glastuinbouw. Vanuit het landschap lopen groene structuren tot diep in de dorpen, waardoor natuur op veel plekken verweven is met de woonomgeving. Toch is de

hoeveelheid groene ruimte relatief beperkt. Het groenoppervlak bedraagt 41,6%, wat lager is dan het landelijke gemiddelde van 46,8% (Klimaateffectatlas, 2021). De verschillen tussen kernen zijn groot: Nederhemert kent veel privégroen, terwijl Brakel en Kerkwijk meer openbare groene ruimte hebben. Het rivierenlandschap is naast kernkwaliteit ook een kwetsbare factor, omdat meerdere functies allemaal op een beperkte ruimte moeten samenkomen. Druk op de ruimte Woningbouw, landbouw, glastuinbouw, recreatie, bedrijven, natuurbehoud en energievoorzieningen concurreren om dezelfde beperkte ruimte. Door de ligging tussen twee rivieren is de uitbreidingsruimte schaars, waardoor elke ingreep invloed heeft op andere functies. Klimaatverandering vraagt om urgentie: waterberging, verkoeling en vergroening hebben steeds meer fysieke ruimte nodig. Deze lokale druk sluit aan bij een landelijke beweging waarin de balans tussen groei en groen steeds complexer wordt. Hierdoor verschuift de aandacht naar slim en meervoudig gebruik van de bestaande ruimte. Klimaatadaptatie wordt steeds zichtbaarder in de inrichting van de leefomgeving, zoals praktische oplossingen die meerdere functies combineren. Het waterplein in Zaltbommel is hiervan een concreet voorbeeld. Onder het plein kan 360 m³ regenwater worden opgevangen, met nog eens 165 m³ extra bij zware buien.

Tegelijkertijd fungeert het plein als speel- en ontmoetingsplek en verwijst het ontwerp naar de historische stadsmuur. Samen met de naastgelegen beweegtuin is dit een voorbeeld van meervoudig ruimtegebruik waar klimaatadaptatie, erfgoed en gezondheid samenkomen. Ook wordt gewerkt aan het tegengaan van hittestress in de stad, het

19 van 60

opvangen van regenwater en het voorkomen van verdroging. Drinkwaterbronnen, zoals de Afgedamde Maas, worden actief beschermd. In 2024 is daarnaast een watertoets uitgevoerd voor de waterbergingsopgave bij Brakel-Oost, om niet alleen het water in de buitengebieden te laten afwentelen (Gemeente Zaltbommel, 2022b). In de Omgevingsvisie Bommelerwaard (2022) is de nadruk gelegd op klimaatbestendigheid, biodiversiteit en natuurinclusief bouwen (Gemeente Zaltbommel, 2022c). Alleen de energietransitie zorgt voor technische knelpunten. Netcongestie belemmert de levering en teruglevering van stroom, waardoor woningbouwprojecten en duurzame initiatieven vertragen. Ook de warmtetransitie is een uitdaging: alternatieven voor aardgas zijn beperkt, terwijl de kosten hoog zijn en 7% van de huishoudens risico loopt op energiearmoede (CBS, 2018). Toch zetten inwoners stappen richting duurzaamheid: bijna de helft van de woningen heeft zonnepanelen (47% tegenover 33% landelijk), 73% van de kantoren en 76,1% van de woningen heeft een groen energielabel (RVO, 2025), de laadinfrastructuur is bovengemiddeld met 8,7 laadpunten per 1.000 inwoners en het restafval per inwoner is met gemiddeld 89,7 kilo per jaar opvallend laag (t.o.v. 177 kilo landelijk) (CBS, 2024c). Het aandeel hernieuwbare energie is relatief laag in de gemeente (5,1% tegenover 14,5% landelijk) (Klimaatmonitor Rijkswaterstaat, 2023).

Deze vergelijking is echter vertekend doordat landelijke cijfers ook gemeenten met grote windparken meenemen. Wanneer we kijken naar hernieuwbare elektriciteit, het onderdeel waarop via de regionale energietransitie (RES) wordt aangestuurd, is dit percentage hoger: 24,8% in Zaltbommel, tegenover 40% landelijk (Regionale Klimaatmonitor, 2023).

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

Het buitengebied speelt een belangrijke rol in de ruimtelijke balans. Grondgebonden landbouw blijft zoveel mogelijk behouden voor voedselproductie en nieuwe zonnevelden op landbouwgrond zijn uitgesloten. Nietgrondgebonden veehouderijen krijgen alleen ontwikkelruimte als dit bijdraagt aan verduurzaming. In de A2-zone en rond het spoor is er ruimte voor duurzame energie opwekking, maar is verdozing niet toegestaan (Gemeente Zaltbommel, 2022c). Het duurzaamheidsvraagstuk heeft hoge urgentie voor de gemeente. Daarom wordt met het Werkprogramma Duurzaam Zaltbommel 2023 gestuurd op een klimaatneutrale en circulaire samenleving (Bureau Buitenklank, 2024).

Participatie In de participatie kwam ‘groen, water en natuur’ structureel naar voren als een van de belangrijkste thema’s voor de toekomst. Veel inwoners spreken hun waardering uit voor het landschap en de hoeveelheid groen en water in de gemeente. Tegelijkertijd wordt de wens uitgesproken voor het meer en beter onderhouden van de groenvoorzieningen. In de toekomstvisies die inwoners schetsen, klinkt bovendien een duidelijke ambitie voor een groene en duurzame gemeente (Nulmeting, 2025).

Richting de toekomst Klimaatverandering maakt groen en water onmisbaar voor een veilige en leefbare gemeente. De leefomgeving ontwikkelt zich richting een samenhangend systeem waarin functies steeds

2.5 Economie en mobiliteit: sterke ligging, stijgende druk

vaker gecombineerd worden: plekken die zowel verkoelen, water opvangen, biodiversiteit ondersteunen als ruimte bieden voor beweging en ontmoeting. In de energietransitie hebben collectieve oplossingen zoals warmtenetten grotere kans van slagen in de stad, terwijl de dorpen meer ruimte hebben voor multifunctionele oplossingen zoals sportvelden en schoolpleinen met een waterdoorlatende ondergrond. In het buitengebied kunnen dijken fungeren als recreatieve routes en ecologische zones, die als groene buffers zorgen voor minder hittestress en meer biodiversiteit. Duurzame vormen van leven, zoals elektrisch rijden, circulair bouwen en leven van zonneenergie, zullen in de toekomst normaal zijn. Voor de gemeente Zaltbommel ligt de uitdaging in het benutten en faciliteren van deze beweging door initiatief te nemen en samen te werken met inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. De centrale vraag voor de toekomst is hoe Zaltbommel de schaarse ruimte gaat verdelen tussen natuur, landbouw, bedrijven, wonen en energie. De brede trend wijst op een beweging waarin beschermen, benutten en beleven van het landschap in balans moeten zijn, passend bij de identiteit van het rivierengebied en de beperkte fysieke ruimte die het beschikbaar heeft.

In heel Nederland wordt de economie steeds meer beïnvloed door duurzame doelstellingen, maar ook door de steeds hogere druk op bereikbaarheid en de ruimte. Sterke regio’s trekken meer werkgelegenheid aan, logistieke stromen nemen toe en goede bereikbaarheid is essentieel. Tegelijk groeit de spanning tussen economische dynamiek en leefkwaliteit. Mobiliteitsnetwerken raken voller en de ruimte voor bedrijvigheid wordt steeds schaarser. In Zaltbommel is deze beweging extra zichtbaar. De strategische ligging langs de A2, het spoor, de bruggen en de rivierverbindingen maakt de gemeente aantrekkelijk voor ondernemers, logistiek en werkenden. Tegelijk zorgt juist die ligging voor toenemende druk op wegen, dijken en dorpslinten. Zaltbommel profiteert van economische kansen, maar ervaart ook de gevolgen van mobiliteitsgroei in een gebied met beperkte fysieke ruimte. Hierdoor ontstaat een trend van zowel groeiende kracht als groeiende druk, die de komende jaren bepalend zullen zijn in keuzes over economie en mobiliteit.

Huidige situatie De economie van Zaltbommel staat er sterk voor, onder andere te zien aan de huidige arbeidsmarkt. Zaltbommel biedt met 755 banen per 1.000 inwoners tussen de 15 en 74 jaar meer werkgelegenheid dan gemiddeld in Nederland (715 banen) en ook meer dan in buurgemeente Maasdriel (547 banen) (Stichting LISA & VNG, 2024). Er zijn op dit moment relatief veel inwoners met een baan en relatief weinig gepensioneerden.

21 van 60

De werkloosheid ligt met 3,2% lager dan het landelijke gemiddelde van 3,7% (CBS, 2024a). Ook het aandeel inwoners met betaald werk is hoog: 757 per 1.000 inwoners, waarvan 624 werknemers en 134 zelfstandigen. Daarmee telt de gemeente meer zelfstandigen dan gemiddeld (118 per 1.000 inwoners landelijk). Het gemiddeld besteedbaar inkomen per huishouden ligt met 61.100 euro ruim boven het landelijk gemiddelde (2023, VNG). Ook zelfstandigen verdienen gemiddeld meer dan in Nederland als geheel (43.600 euro t.o.v. 40.500 euro landelijk) (CBS, 2019). Het vangnet vanuit de overheid wordt ook relatief weinig aangesproken. Slechts 2,4% van de huishoudens ontvangt een bijstandsuitkering (4,7% landelijk), wat neerkomt op 17 personen per 1.000 inwoners (t.o.v. 34 landelijk) (CBS, 2024a). Deze cijfers laten zien dat Zaltbommel een ondernemende en economisch vitale gemeente is. De lokale economie rust op een mix van glastuinbouw, mkb, maakindustrie, logistiek en dienstverlening. Ondernemerschap is onderdeel van de lokale identiteit en wordt door inwoners gezien als een kenmerk van ‘de Zaltbommelfactor’: een cultuur van aanpakken, kansen zien en ondernemen. Zaltbommel maakt deel uit van het economische netwerk Rivierenland, dat inzet op duurzame groei en regionale samenwerking. Mobiliteit ruimte in de gemeente beperkt.

Ook de combinatie tussen logistieke groei en mobiliteitsdruk zorgt voor spanning. De A2 is zowel een motor voor economische ontwikkeling als een bron van filevorming en sluipverkeer. Ondernemers moeten bereikbaar zijn voor hun continuïteit, maar inwoners merken dat het verkeer steeds meer invloed heeft op de veiligheid en rust in hun kern.

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

een gemiddelde werkdag wordt 68% van alle ritten met de auto gemaakt en het autobezit ligt ruim boven het landelijke gemiddelde. De gezondheidseffecten van het hoge autogebruik zijn zichtbaar: 45,3% van de inwoners voldoet aan de beweegrichtlijn, tegenover 47,5% landelijk (Gemeente Zaltbommel, 2022b). Toch neemt het fietsgebruik een stevige tweede plaats in met 26% van alle ritten. Om naar station Zaltbommel te komen neemt 49% van de treinreizigers de fiets. Voor slechts 6% van alle ritten wordt met het openbaar vervoer gereisd, mede door beperkte busdiensten en het ontbreken van weekendritten. Het OV blijft duidelijk achter. De gebrekkige dekking maakt het voor veel inwoners geen serieus alternatief voor de auto. Voor inwoners zonder auto leidt dit tot een structureel lagere bereikbaarheid van essentiële voorzieningen, zoals werk, onderwijs en zorg. Dit zet de sociale inclusie onder druk (Nulmeting, 2025).

Nieuwe ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit creëren zowel kansen als uitdagingen. Elektrische mobiliteit wordt toegankelijker, maar vraagt om nieuwe infrastructuur en netcapaciteit. Zaltbommel ligt met 8,7 laadpunten per 1.000 inwoners wel al boven het landelijke gemiddelde, wat laat zien dat de bereidheid om naar elektrisch vervoer over te stappen aanwezig is. Hoewel deelmobiliteit nog nauwelijks zichtbaar is in de gemeente, wordt verwacht dat dit in de toekomst kan bijdragen aan minder autobezit en efficiënter gebruik van de openbare ruimte. Zeker als gekeken kan worden naar een samenwerking met (lokale) ondernemers en omliggende gemeenten (Gemeente Zaltbommel, 2022c). Elektrisch rijden is van belang voor de gemeente Zaltbommel, omdat de auto het meest gebruikte vervoersmiddel is. Op

Participatie Vanuit inwoners wordt nadrukkelijk aandacht gevraagd voor de verkeersveiligheid: de dijken zijn druk bereden en niet altijd ingericht op de combinatie van auto’s, landbouwverkeer, fietsers en wandelaars. Ze benoemen de drukke dijken, hoge snelheden, sluipverkeer en onveilig oversteken als knelpunten. De elektrische fietsen en fatbikes op de weg verhogen de risico’s. Onveilige verkeerssituaties worden als derde grootste zorg richting de toekomst benoemd, met 114 stemmen in de digitale enquête. Tegelijkertijd zien inwoners het belang van een sterke lokale economie, zolang deze niet ten koste gaat van de leefbaarheid van hun kern. Inwoners spreken steun uit voor schonere

mobiliteit en betere fietsverbindingen. Het openbaar vervoer tussen dorpen en ook in de weekenden komt vaak terug als wens voor verbetering.

Richting de toekomst De economische ontwikkeling van Zaltbommel blijft in hoge mate gestuurd door de ligging op een riviereneiland met een beperkt aantal oeververbindingen. Dit maakt de gemeente tegelijk aantrekkelijk en kwetsbaar. De afhankelijkheid van de snelweg, één spoorlijn en enkele bruggen betekent dat elke verstoring, file of capaciteitsgrens direct effect heeft op bereikbaarheid en bedrijvigheid. De verbreding van de A2 speelt in deze dynamiek een centrale rol. Zolang die ontwikkeling stilstaat, beweegt Zaltbommel in een spanningsveld waarin economische groei sneller gaat dan de ruimte om die groei te ondersteunen. Ondertussen zijn bedrijven bezig met digitalisering en verduurzaming, waardoor in de toekomst andere typen verkeer zullen ontstaan en nieuwe vormen van logistiek een plek zoeken in een gebied dat niet veel kan uitbreiden. Elektrisch vervoer en deelgebruik vraagt daarnaast om netcapaciteit. De gemeente staat voor de keuze welke activiteiten en verbindingen ze wil faciliteren om een veerkrachtige economie te behouden, zonder inbreuk te doen op de leefbaarheid van de omgeving. De trend wijst op een gemeente die economisch zal blijven groeien en daarbij zal moeten omgaan met de beperkte ruimte, in samenhang met mobiliteit en de omgeving.

23 van 60

3. Waar gemeente Zaltbommel goed in is De gemeente Zaltbommel heeft een aantal bijzondere kwaliteiten die haar onderscheidt van andere gemeenten. Deze zijn gebaseerd op deskresearch, interviews, de digitale enquête, het daily urban system en de Swipocratie (een laagdrempelige online enquête). Deze kernkwaliteiten moeten we koesteren en vormen daarom de basis van de toekomstvisie. Kenmerkende uitspraken die inwoners hebben gedaan via de enquête, gesprekken op straat en de ansichtkaarten vullen de kernkwaliteiten aan. Uit de digitale enquête blijkt dat inwoners het meest trots zijn op de historische binnenstad, natuur en rust, de gezellige sfeer en saamhorigheid, lokale activiteiten en tradities, voldoende voorzieningen, stadsparken, de betrokken gemeenschappen en het kleinschalige karakter van de dorpskernen (Nulmeting, 2025). De elementen die inwoners het meest bij de gemeente Zaltbommel vinden passen wederom het mooie landschap en de prettige sfeer, maar ook een aantrekkelijk aanbod voor sport en recreatie, een veilige en fijne plek voor kinderen om op te groeien en genoeg verenigingen en evenementen. Volgens veel inwoners heeft het dorp of de stad waar ze wonen een sterk eigen karakter. Ook vinden inwoners het belangrijk dat tradities en gewoonten in ere worden gehouden (Nulmeting, 2025).

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

3.1 Waterlandschap als drager van identiteit De gemeente Zaltbommel ligt als een eiland tussen de rivieren de Waal, Maas en de Afgedamde Maas. Het landschap met uiterwaarden, dijken en open komgebieden vormt de basis van de identiteit van de gemeente. De dijken, door inwoners ook wel het ‘Gouden Randje’ genoemd, staan symbool voor bescherming en verbondenheid. Zoals eerder genoemd zijn de rivieren niet alleen bepalend voor het karakter van het gebied, maar vormen ze ook een kernpunt in beleidskeuzes. Vraagstukken rond klimaat, waterveiligheid en natuurontwikkeling zijn hier onlosmakelijk mee verbonden. Ruimtelijke keuzes in de gemeente gaan daarom altijd hand in hand met zorg voor water en landschap.

“Ik ben trots op onze authentieke, mooie gemeente, gelegen in een mooi landschap, vooral het rivierenlandschap, goed onderhouden, met vriendelijke inwoners.” (inwoner Zaltbommel, 63 jaar)

25 van 60

3.2 Rijke historie en cultureel erfgoed

3.4 Gemeenschapszinen sociale samenhang

De gemeente Zaltbommel ademt geschiedenis. Slot Loevestein in Poederoijen, Kasteel Nederhemert in Nederhemert en de karakteristieke dorpslinten maken deel uit van een uitzonderlijk rijk erfgoed. De vestingstad en Hanzestad Zaltbommel is het historische hart van de gemeente, met monumenten zoals de Sint-Maartenskerk, de Waterpoort, de stadswallen en het Stadskasteel. Al dit erfgoed is een bron van trots en identiteit voor inwoners van de gemeente.

De gemeente Zaltbommel kent een sterke sociale structuur. Verenigingen, dorpsraden, kerken en buurtinitiatieven vormen een levendig netwerk. Vrijwilligerswerk en mantelzorg zijn breed aanwezig en veel inwoners geven aan dat buurtgenoten voor elkaar klaarstaan.

“Ik ben trots op de oude huizen, zeker in de binnenstad” (inwoner Bruchem, 51 jaar)

3.3 Rust, ruimte en natuur als kwaliteit van leven De openheid van het landschap, de nabijheid van de rivieren en de aanwezigheid van natuurgebieden zoals De Lieskampen en het Munnikenland zorgen voor een hoge leefkwaliteit. Bewoners en bezoekers waarderen de rust, de ruimte en de weidse uitzichten. Ze zoeken graag de natuurrijke plekken van de gemeente op, zoals de Neswaarden. De gemeente is met haar vruchtbare landbouwgrond en toegankelijke natuur een aantrekkelijk gebied om te wonen, werken en recreëren. “Ik ben trots op de mooie ligging tussen de rivieren, de natuur en de mentaliteit van de inwoners.” (inwoner Nieuwaal, 29 jaar)

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

Uit de Swipocratie komt naar voren dat 68% van de respondenten graag samen met buurtgenoten meer wil bijdragen aan de woonomgeving. Ook zegt 64% dat zij op de gemeenschap kunnen terugvallen als ze iets nodig hebben. De sociale kracht in de gemeente is sterk lokaal georganiseerd. In de kernen zelf kennen inwoners elkaar, staan organisaties dicht bij de inwoners en worden veel zaken samen opgepakt. Dat maakt deze lokale netwerken van grote waarde voor de leefbaarheid. Tegelijkertijd lijkt de verbinding tussen de verschillende kernen en de verschillende organisaties minder sterk. Inwoners en organisaties weten niet altijd wat er in andere dorpen, organisaties of in de stad gebeurt, waardoor goede initiatieven soms lokaal blijven in plaats van dat ze breder gedeeld worden of dat ze naast elkaar dubbel werk doen.

“Ik ben trots op ons sterke sociale domein, het omzien naar elkaar en het grote aantal vrijwilligers.” (inwoner Brakel, 69 jaar)

3.5 Ondernemersgeest en economische veerkracht Zaltbommel beschikt over een krachtige economische basis die wordt gedragen door een uitgesproken ondernemersmentaliteit. Opvallend is dat het gemiddelde gezins-

inkomen in de gemeente anderhalf keer zo hoog ligt als het landelijk gemiddelde, terwijl de bevolking relatief veel praktisch opgeleiden telt. Dit laat zien dat de Zaltbommelse geest van doen, aanpakken en ondernemen, een belangrijke succesfactor is voor de lokale economie. Deze ondernemerskracht is breed aanwezig, van MKB en familiebedrijven tot zelfstandigen en innovatieve bedrijven. Ondernemers zorgen voor werk en inkomen. Zij vormen daarmee een belangrijke basis voor de leefkwaliteit in Zaltbommel: zonder sterke werkgelegenheid kunnen voorzieningen, zorg, recreatie en daarmee een aantrekkelijke woonomgeving niet floreren.

Ik ben trots op de mentaliteit van hard werken, klaar staan voor de medemensen en de hechte gemeenschappen.” (inwoner Nederhemert-Noord, 24 jaar)

3.6 Ieder dorp en stad zijn eigen kracht De gemeente Zaltbommel is door de jaren heen geleidelijk gegroeid, passend bij de grootte van de kernen. Deze groei in de vorm van jaarringen ontwikkelt zich in aansluiting op de bestaande situatie, zodat uitbreidingen goed passen bij de omgeving en afgestemd zijn op de draagkracht van dorpen en steden. Uit de digitale enquête blijkt onder inwoners de waardering voor zowel traditie als vernieuwing. Deze verschillen zijn vooral voelbaar tussen de stad en de dorpen. De eigen smaak van bijvoorbeeld de stad Zaltbommel is te zien in een meer stedelijk profiel met meer culturele voorzieningen, sport en winkels. De stad trekt daarnaast mensen van buitenaf door de historische

binnenstad. De dorpen draaien juist sterker op gemeenschapszin rond scholen, de kerk en het verenigingsleven. Uit verhuizingscijfers blijkt ook dat de binding lokaal sterk is: ruim 60% van de verhuizingen vindt plaats binnen de eigen kern. In de stad is dit zelfs 86% (Stec Groep 2023). Dorpsbewoners ervaren echter dat aandacht en investeringen vaker naar de stad gaan, terwijl in de dorpen voorzieningen verdwijnen of onder druk staan. Tegenwoordig schuurt dit principe. In sommige kernen is juist méér behoefte aan groei, bijvoorbeeld door woningdruk of voorzieningen die dreigen te verdwijnen. Elders leeft juist de wens om de bestaande schaal en rust te behouden. Nieuwe ontwikkelingen voegen zo niet alleen een nieuwe jaarring toe, maar laten ook zien hoe verschillend de kernen van de gemeente zich ontwikkelen. Groei moet daarom altijd verbonden blijven met het karakter van de kern, en krijgt per plek een eigen betekenis. Uit de resultaten van de Swipocratie blijkt dat er in Bruchem en Zaltbommel meer behoefte is aan innovatie en experiment, terwijl in andere kernen de nadruk juist ligt op traditie en behoud. Dat betekent dat de kernen ieder op hun eigen manier willen en kunnen groeien en ontwikkelen. Toch zijn er ook spanningen. De sterke gerichtheid op de eigen kern leidt soms tot geslotenheid, ook wel bekend als ‘dorpisme’, waarbij vooral de eigen gemeenschap voorop staat.

Ik ben trots op de oude historische binnenstad, de karakteristieke en authentieke kernen, en de vele evenementen op het gebied van kunst en cultuur.” (inwoner Aalst, 29 jaar)

27 van 60

4. Streefbeeld gemeente Zaltbommel 2035 Tijdens het proces zijn vier toekomstscenario’s gebruikt om inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers in gesprek te laten gaan over hun gewenste toekomst (zie bijlage 6). Tijdens de Avond van de Toekomst en via de Swipocratie werd hen gevraagd hun mening te geven. Uit de elementen die door de meeste deelnemers als wenselijk werden gezien, is onderstaand streefbeeld geschreven. Er is dus niet gekozen voor één van de vier scenario’s, maar voor een samenstelling van elementen uit de verschillende scenario’s. Dit streefbeeld dient als een stip op de horizon waar we met deze visie naar willen streven. Streefbeeld: Zorgzaam gemeente Zaltbommel In 2035 is Zaltbommel een groene en zorgzame gemeente waar inwoners prettig samenleven. Onze dorpen en onze stad ontwikkelen en behouden ieder hun eigen karakter, met daarbij aandacht voor hun unieke lokale tradities, de eigen dynamiek, ontwikkeling en gewoonten. Deze diversiteit zorgt voor kleur en herkenbaarheid en vormt bij elkaar de gemeenschap van de gemeente Zaltbommel. Zorg en welzijn dichtbij De gezondheid en het welzijn van inwoners staan centraal. Zorg is toegankelijk en laagdrempelig, met nadruk op preventie, gezonde leefstijl en mentale gezondheid. Dankzij nieuwe busverbindingen, gedeeld vervoer en veilige fietsverbindingen zijn de

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

centrale zorgvoorzieningen voor iedereen bereikbaar, waar je ook woont in de gemeente. Inwoners kunnen in de stad Zaltbommel terecht bij een breed aanbod van professionele en informele zorg met technologische ondersteuning. Ook in de kleinere kernen is zorg dichtbij en vindt naast persoonlijke zorg ook technologische ondersteuning plaats, door bijvoorbeeld monitoren en beeldbellen. Teams van zorgprofessionals houden er vaste spreekuren, checken de updates vanuit de monitors en werken samen met vrijwilligers, mantelzorgers en welzijnswerkers zodat inwoners zo lang mogelijk in hun omgeving en zelfstandig kunnen blijven wonen. Zo ontstaat een netwerk waarin expertise en de kracht van gemeenschap elkaar versterken. Voorzieningen en ontmoeting Inwoners komen graag samen op plekken voor ontmoeting en herstel die passen bij het karakter van elke kern: een buurthuis met meerdere functies of een buurttuin met zitplekken in de schaduw. Hier kunnen inwoners bewegen, herstellen, tuinieren of elkaar ontmoeten. Sommige dorpen hebben een groei doorgemaakt, waardoor voorzieningen zoals lokale supermarkten in stand zijn gebleven. De stad Zaltbommel groeit op haar eigen tempo, met meer inwoners, voorzieningen en activiteiten, passend bij haar karakter. Zo ontstaat

Zorgzaam

Zorg en welzijn dichtbij

Voorzieningen en ontmoeting

Betaalbaar wonen

Samen met de natuur

Goed bereikbaar

17%

een aantrekkelijke mix: de stad Zaltbommel biedt levendigheid, de dorpen behouden hun identiteit en het buitengebied nodigt uit tot sport, recreatie en rust. Dorpshuizen, wijkontmoetingscentra en sportclubs worden vanuit de gemeente gestimuleerd om levendige en toegankelijke ontmoetingsplekken te zijn. Hier vinden activiteiten en kleinschalige evenementen plaats die jong en oud samenbrengen. Verenigingen blijven zo veel mogelijk behouden. Als er niet genoeg vrijwilligers zijn, kunnen de locaties worden samengevoegd om voort te blijven bestaan. Er wordt ruimte gegeven aan inwoners, verenigingen en ondernemers om plannen te initiëren, waardoor besluiten breed gedragen zijn. Jongeren krijgen de ruimte zich te ontwikkelen en initiatief te nemen en worden ondersteund bij het organiseren van activiteiten. Zo bouwt Zaltbommel als vitale en zorgzame gemeente met inwoners samen aan het behoud van toekomstige generaties.

Betaalbaar wonen De gemeente Zaltbommel biedt ruimte aan betaalbare en duurzame woningen. Nieuwe woningen zijn altijd CO2 neutraal. Onder meer innovatieve woonconcepten, flexwoningen en levensloopbestendige appartementen zorgen ervoor dat starters, gezinnen en ouderen allemaal een passende plek vinden. Ook sociale huurwoningen maken hier deel van uit. Door woningbouw slim te clusteren kunnen gedeelten van het buitengebied open en groen blijven. In de dorpen wordt woningbouw zorgvuldig afgestemd op de toekomstige vraag en sociale structuur, zodat doorstroom en bouwprojecten aansluiten bij de behoefte van elk dorp. Hierdoor kunnen zowel ouderen als jongeren blijven wonen waar hun wortels liggen. Ook in de stad Zaltbommel wordt gewerkt aan woningbouw die past bij de bestaande structuur, zoals een levensloopbestendig appartementencomplex. Ouderen verhuizen naar een beter passende woning en geven zo

29 van 60

ruimte aan jonge gezinnen en nieuwe buren, die samen zorgen voor een vitale en verbonden kern. Zo blijft de sociale samenhang in de kernen behouden en kunnen generaties dicht bij elkaar blijven wonen. Tradities, gewoontes en sociale samenhang worden gecombineerd met vooruitgang, groei en innovatie. De groei in en rondom sommige kernen betekent dat er ook ruimte is voor mensen van buiten de gemeente die graag onderdeel willen worden van de gemeenschap. De toename van toerisme en innovatieve lokale bedrijvigheid zorgt ervoor dat werkgelegenheid dichtbij is. Innovatie en ICT voor de landbouw heeft verdere ruimte gekregen in de gemeente. De gemeente Zaltbommel voorziet zo in een mooie balans tussen behoud en vernieuwing. Samen met de natuur De groene en waterrijke natuur is heel belangrijk voor de gemeente. Het zorgt voor een fijne leef- en woonomgeving, maar ook voor gezondheid en ontspanning. Kronkelende rivieren en herwilderde uiterwaarden bieden rust en ruimte voor mens en natuur. Vergroening is overal zichtbaar: van wateropvang in de wijken tot buurttuinen en pluktuinen bij scholen en zorgcentra. Recreatie is hier gericht op rust, gezondheid en natuuren erfgoedbeleving. Land- en glastuinbouw blijven bestaan, maar alleen op plekken waar ze het welzijn van mens, dier en natuur zo min mogelijk verstoren. Zo gaan vitaliteit en biodiversiteit hand in hand.

Goed bereikbaar Brede wandel- en fietspaden verbinden stad en dorpen, waardoor de bereikbaarheid van voorzieningen en ontmoetingsplekken toeneemt en fietsen en lopen een vanzelfsprekende keuze is. Het openbaar

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

vervoer sluit daarbij goed aan op werk, zorg en onderwijs en bereikt ook de kleinere kernen. Voor minder mobiele inwoners zijn buurtbussen en vervoer op afroep beschikbaar, terwijl deelauto’s en elektrische bakfietsen duurzame en flexibele keuzes bieden. Door het concentreren van land- en glastuinbouw en afspraken over bevoorradingstijden wordt het vrachtverkeer door de woongebieden beperkt. Ook wordt vrachtverkeer zo snel mogelijk doorgestroomd naar hoofdwegen. Hierdoor verbetert de veiligheid en leefkwaliteit, zonder ondernemers te hinderen. In 2035 zijn inwoners trots op hun kern én op de gemeente als geheel. Zorg en ondersteuning zijn dichtbij, er is veel te doen voor jong en oud en voorzieningen worden slim gedeeld. De stad Zaltbommel is bruisend, terwijl sommige dorpen groen en rustig blijven en andere dorpen groeien. Hechte gemeenschappen vormen het hart van de gemeente, waar vooruitgang en traditie in balans zijn.

5. Ambities Zaltbommel wordt door buurgemeenten gezien als een betrouwbare en stabiele partner in de regio. Ze zien een gemeente met sterke gemeenschappen, een gunstige ligging en ondernemende inwoners. Ook zien ze dat Zaltbommel zich bescheiden opstelt en actiever koers zou kunnen bepalen. De gemeente Zaltbommel wil daarom groeien van een gemeente die vooral meebeweegt, naar een gemeente die meer richting geeft aan de toekomst. Met deze visie kiest Zaltbommel voor een sterkere positie binnen Rivierenland: als verbinder tussen traditie en vernieuwing, tussen dorpen en stad, tussen groei en leefkwaliteit. De ambities in dit hoofdstuk geven invulling aan die koers. De ambities laten zien waar we nu staan, welke schuringen we mee te maken hebben, welke kant inwoners op willen en welke keuzes we moeten maken om daar te komen. Samen vormen deze ambities de bouwstenen van een toekomstig Zaltbommel.

31 van 60

Ambitie 1 In gemeente Zaltbommel koesteren we het karakter van onze stad en dorpen. We kennen elkaar, helpen elkaar en houden onze gemeenschapszin levend. Iedereen - van jong tot oud, van vereniging tot ondernemer - krijgt de ruimte om mee te denken, samen te doen en zelf initiatief te nemen.

Wat verandert er om ons heen? De samenleving verandert snel. Inwoners werken vaker buiten hun woonplaats en zoeken nieuwe manieren om zich verbonden te voelen. Landelijk is een herwaardering van het lokale zichtbaar: inwoners willen zich thuis voelen in hun buurt en bijdragen aan hun gemeenschap. Ook in Zaltbommel is dat merkbaar. De sociale structuren zijn sterk: dorpshuizen, kerken en verenigingen vormen het hart van de samenleving. Toch staan deze onder druk, omdat jongeren zoeken naar andere vormen van betrokkenheid en de stad en dorpen niet altijd in hetzelfde tempo bewegen. De kracht van het lokale kan daardoor omslaan in geslotenheid of versnippering. Waar Zaltbommel sterk in is Zaltbommel heeft een diepgewortelde cultuur van samenleven. Verenigingen, kerken, scholen en dorpshuizen vormen al decennialang het hart van de lokale gemeenschap. Uit onderzoek blijkt dat 71% van de inwoners bereid is actief bij te dragen aan de buurt en 61% aangeeft op elkaar te kunnen rekenen. Deze kracht van onderlinge betrokkenheid is uniek en vormt de ruggengraat van het maatschappelijk leven. Tegelijkertijd voelen sommige dorpen zich minder gehoord of vertegenwoordigd; de balans tussen stad en kernen vraagt om onderhoud en hernieuwde verbinding.

Toekomstvisie gemeente Zaltbommel 2035

Wat schuurt De sterke identiteit van de dorpen is een groot De sterke identiteit van de dorpen is een groot goed, maar vraagt om bewuste verbinding en evenwichtige aandacht. Er kan een verschil in groeitempo tussen kernen ontstaan door de verschillende identiteiten. De stad ontwikkelt zich anders en sneller, terwijl kleinere kernen soms moeilijk kunnen meegroeien met nieuwe generaties of nieuwe inwoners. Hierdoor kan het gevoel ontstaan dat er minder aandacht is voor de dorpen dan voor de stad. De uitdaging is om een gezamenlijke koers te volgen en te richten op wat ons bindt, met genoeg ruimte voor verschil en eigenheid van elke kern. Een kracht van Zaltbommel ligt daarnaast in de betrokkenheid en zelfredzaamheid van haar inwoners. Deze kracht moet goed worden aangesloten op de manier waarop de gemeente vandaag samenwerkt en bestuurt. Wat inwoners belangrijk vinden In de participatie gaven inwoners een helder signaal: het eigen karakter van de dorpen is belangrijk (79%), maar er is ook behoefte aan vernieuwing. 64% zegt graag samen met buurtgenoten te willen bijdragen aan de woonomgeving en 59% ziet ruimte voor meer activiteiten en ontmoeting. In de scenario’s werden waarden als gemeenschap, kleinschaligheid en saamhorigheid het