Rapport van bevindingen Schuldhulpverlening Zaltbommel

Schuldhulpverlening Zaltbommel

Rapport van bevindingen

Onderzoek Rekenkamercommissie gemeente Zaltbommel

november 2021

Voorwoord Het doel van de Rekenkamercommissie Zaltbommel is om de controlerende en kaderstellende rol van de gemeenteraad te versterken. Daarnaast vergroot de Rekenkamercommissie de transparantie van het beleid naar de inwoners. Dit doet zij door onderzoek uit te (laten) voeren naar de doelmatigheid, de doeltreffendheid en de rechtmatigheid van het door het gemeentebestuur gevoerde beleid. De rekenkamercommissie is op basis van een ‘shortlist’ van onderzoeksonderwerpen met de gemeenteraad van Zaltbommel in gesprek gegaan en daaruit is de belangstelling voor de gemeentelijke aanpak van schuldhulpverlening naar voren gekomen. De rekenkamercommissie wijst op het belang van een adequate schuldhulpverlening binnen de gemeente, in preventieve en oplossende zin waarmee burgers geholpen zijn en zich weer kunnen richten op de positieve zaken van het leven. Een effectieve schuldhulpverlening draagt bij aan de bestrijding van armoede en geeft mensen meer mogelijkheden om te participeren in het sociale en maatschappelijke leven. Dat is waarvoor we het immers doen. De rekenkamercommissie heeft vanuit deze context een onderzoek laten uitvoeren naar het beleid en de uitvoering van de schuldhulpverlening in Zaltbommel. Voor dit onderzoek heeft de rekenkamercommissie gebruik gemaakt van externe ondersteuning door BBSO.

Rekenkamercommissie Zaltbommel november 2021

2

Inhoud

1.

Inleiding 1.1 Schuldhulpverlening als taak voor de gemeente 1.2 Doel, vraagstelling en aanpak van het onderzoek

4 4 5

2.

Beleid en uitvoering schuldhulpverlening Zaltbommel 2.1 Voorgeschiedenis organisatie schuldhulpverlening Bommelerwaard 2.2 Gemeentelijk beleid schuldhulpverlening 2.3 Doelgroepen schuldhulpverlening Bommelerwaard 2.4 Uitvoering schuldhulpverlening Zaltbommel 2.5 Omvang en aard van de trajecten schuldhulpverlening

7 7 7 11 12 15

3.

Aanvullende vormen van schuldhulpverlening 3.1 Budgetcoaching 3.2 Budgetbeheer

22 22 22

4.

Toegang tot de schuldhulpverlening 4.1 Bereikbaarheid gemeentelijke schuldhulpverlening 4.2 Inzet van de voorliggende voorzieningen voor schuldhulpverlening

24 24 24

5.

Preventie en vroegsignalering 5.1 Preventie 5.2 Afspraken over vroegsignalering 5.3 Aanpak en resultaten vroegsignalering

27 27 28 29

6.

Bewindvoering 6.1 Achtergrond 6.2 Bewindvoering in Zaltbommel 6.3 Wetgeving Adviesrecht bij schuldenbewind 6.4 Relatie met bewindvoerders

31 31 31 32 32

7.

Cliëntenperspectief schuldhulpverlening

34

8.

Conclusies en aanbevelingen 8.1 Conclusies 8.2 Aanbevelingen

36 36 39

Bijlage 1 Onderzoeksvragen Bijlage 2 Geraadpleegde documenten Bijlage 3 Lijst van geïnterviewde sleutelpersonen

3

1

Inleiding

1.1

Schuldhulpverlening als taak voor de gemeente

Een effectieve schuldhulpverlening aan inwoners heeft een groot maatschappelijk belang: het draagt bij aan de bestrijding van armoede en geeft mensen meer mogelijkheden om te participeren in het sociale en maatschappelijke leven. De wetten die ten behoeve van de schuldhulpverlening in het licht van de gemeentelijke taak zijn opgesteld, hebben uiteindelijk tot doel de burger ‘in nood’ te ondersteunen. Vanuit deze achtergrond bespreken we kort de voor gemeenten relevante wetgeving en ervaringen daarmee in het land. Wie schulden heeft en er zelf met de schuldeisers niet meer uitkomt, kan een beroep doen op schuldhulpverlening. Sinds de inwerkingtreding van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) in 2012 is schuldhulpverlening een wettelijke taak van gemeenten. Het doel van de Wgs is het voorkomen en wegnemen van schuldenproblematiek als drempel om te participeren in de samenleving. De wet geeft een ruim kader waarbinnen gemeenten de schuldhulpverlening zelf kunnen vormgeven. De wet geeft een ondergrens aan waar iedere gemeente zich aan moet houden. Dit gaat vooral over termijnen: op een verzoek om schuldhulpverlening moet binnen vier weken een eerste gesprek plaatsvinden; als er sprake is van bedreigende schulden binnen drie werkdagen.

Onder bedreigende situaties vallen gedwongen woningontruiming, beëindiging van de levering van gas, elektriciteit, stadsverwarming of water of opzegging of ontbinding van de zorgverzekering. De wet schrijft verder een integrale benadering voor: er moet niet alleen aandacht zijn voor financiële problemen, maar ook voor samenhangende problemen op andere leefgebieden. Schulden komen immers zelden alleen. Sinds januari 2021 zijn de wettelijke maatregelen omtrent schuldhulpverlening uitgebreid: vroegsignalering van schulden is als taak een verplichting voor gemeenten geworden en bij bewindvoering is de wet ‘Adviesrecht voor gemeenten bij schuldenbewind’ van kracht geworden. Dit zijn algemene kaders, en de toegang tot en uitvoering van de schuldhulpverlening verschillen per gemeente. Zo blijkt bijvoorbeeld uit onderzoek van de Nationale Ombudsman dat gemeenten burgers lang niet altijd een laagdrempelige en brede toegang tot de gemeentelijke schuldhulpverlening bieden. De ombudsman constateert dat de toegang tot de gemeentelijke schuldhulpverlening op een aantal punten verbeterd kan worden, waarbij gemeenten onder meer de schuldhulpverlening kunnen benutten om inwoners uit multi-problematische situaties te krijgen1.

1 Zie onder meer het rapport van de Nationale Ombudsman (2018), Een open deur. https://www.nationaleombudsman.nl/system/files/bijlage/Een%20open%20deur.pdf

4

Uit een landelijk vervolgonderzoek van de Ombudsman2 komt naar voren dat positieve ontwikkelingen zijn te herkennen in de aanpak van schuldhulpverlening bij gemeenten. Toch wordt bij gemeenten ook nog een aantal knelpunten geconstateerd: (te) veel mensen vallen voortijdig uit in het toegangsproces, voor zelfstandigen is de schuldhulpverlening onvoldoende toegankelijk en burgers ontvangen niet altijd een gemotiveerde beschikking op een aanvraag. De ombudsman vindt het tevens ‘zorgelijk’ dat bijna de helft van de aan het onderzoek deelnemende gemeenten geen exacte cijfers kan verstrekken. De Nationale Ombudsman geeft op basis van ervaringen van cliënten in het land aan dat een grote mate van zelfredzaamheid wordt verwacht die de meeste burgers niet bezitten. Kwetsbare burgers krijgen hierdoor onvoldoende hulp en begeleiding van gemeenten3.

1.2

Doel, vraagstelling en aanpak onderzoek

Doel van het onderzoek Het onderzoek van de rekenkamercommissie heeft, vanuit de hiervoor beschreven context, tot doel zicht te krijgen op het beleid en de uitvoering van de schuldhulpverlening om daarmee ook indicaties te krijgen over de effectiviteit en doelmatigheid van de schuldhulpverlening in Zaltbommel. Deze inzichten kunnen mogelijk ook leiden tot het aangeven van verbeterpunten in het beleid en het proces van schuldhulpverlening en, uiteindelijk tot een betere schuldhulpverlening. De rekenkamercommissie is bovendien geïnteresseerd in de preventieve kant van het beleid: in het door de gemeente geformuleerde beleid wordt het belang van preventie en vroegsignalering benadrukt, en de rekenkamer wil graag weten wat hieraan feitelijk wordt gedaan. Centrale vraagstelling Voor het Rekenkameronderzoek is de volgende, tweeledige vraagstelling geformuleerd: 1. Hoe effectief en efficiënt verloopt het beleid en de uitvoering van schuldhulpverlening in de gemeente Zaltbommel? 2. Doet de gemeente Zaltbommel voldoende aan preventie en vroegsignalering? De twee hoofdvragen van het onderzoek zijn in bijlage 1 van dit rapport nader gespecificeerd. Aanpak onderzoek Om deze vragen te kunnen beantwoorden zijn tijdens de onderzoeksfase relevante beleidsnota’s en (onderzoeks)documenten zoals die rondom schuldhulpverlening in/over Zaltbommel zijn opgesteld, verzameld en geanalyseerd.

Het gaat met name om informatie inzake de beleidscontext, uitvoering en opbrengsten. De onderzoekers hebben in dit kader een groot aantal documenten van de gemeente ontvangen: het gaat onder meer om beleidsnota’s, convenanten, begrotingen, werkprocessen, e.d. (zie voor een overzicht bijlage 2). 2 https://www.nationaleombudsman.nl/system/files/bijlage/2018070%20RAPSchuldhulpverlening_DEF.pdf

3 Nationale Ombudsman (2020). Hindernisbaan zonder finish. Een onderzoek naar knelpunten in de toegang tot de Wet schuldsanering natuurlijke personen. 11 juni 2020; rapportnummer: 2020/010.

5

Er zijn bovendien interviews afgenomen met zowel beleidsmedewerkers als met uitvoerende professionals van de gemeentelijke organisatie. De onderzoekers hebben met 11 betrokkenen in de genoemde functies gesprekken gevoerd. Ook is met de verantwoordelijke wethouder gesproken over schuldhulpverlening in Zaltbommel. In de aanpak van schuldhulpverlening in Zaltbommel zijn, naast de gemeente, verscheidene organisaties actief. De onderzoekers hebben in dit kader ook interviews afgenomen met medewerkers, vrijwilligers en (deels) directies van verscheidene maatschappelijke organisaties in Zaltbommel en omstreken (zie voor een overzicht bijlage 3).

6

2

Beleid en uitvoering schuldhulpverlening Zaltbommel

2.1

Voorgeschiedenis organisatie schuldhulpverlening Bommelerwaard

De uitvoering van de schuldhulpverlening voor inwoners van de gemeenten Zaltbommel en Maasdriel is in januari 2016 integraal overgegaan van de Gemeenschappelijke Regeling (GR) Sociale Dienst Bommelerwaard (SDB) naar de gemeente Maasdriel. Maasdriel is daartoe een centrumregeling overeengekomen met de gemeente Zaltbommel op het terrein van bijzondere bijstand, minimabeleid en schuldhulpverlening. Het college van Zaltbommel heeft het college van Maasdriel, als centrumgemeente, daarvoor op 5 januari 2016 gemachtigd. De werkzaamheden in verband met schuldhulpverlening zijn ondergebracht bij de afdeling schuldhulpverlening van de gemeente Maasdriel. De GR Sociale Dienst Bommelerwaard (SDB) is per 1 januari 2016 opgeheven en het NVVK-lidmaatschap4 inzake schuldhulpverlening is omgezet naar de gemeente Maasdriel.

2.2

Gemeentelijk beleid schuldhulpverlening

Het gemeentelijk beleid van de gemeente Zaltbommel inzake schuldhulpverlening is vastgelegd in het - gezamenlijk met de gemeente Maasdriel opgestelde - beleidsplan ‘Integrale Schuldhulpverlening Bommelerwaard 2018-2021’. Dit beleidsplan is als collegevoorstel 9 januari 2028 ingediend en de raad van Zaltbommel heeft het beleidsplan 22 februari 2018 als hamerstuk vastgesteld5. Het beleidsplan is daarvóór 8 februari 2018 onderwerp geweest van een carrouselvergadering waarin toelichtende vragen door de raad zijn gesteld. Bovendien zijn door het college van de gemeente Maasdriel, nadat het college van de gemeente Zaltbommel op 27 maart 2018 hiervan kennis heeft genomen, in april 2018 in het licht van de vermelde wetgeving en het beleidsplan, de ‘Beleidsregels integrale schuldhulpverlening 2018 Bommelerwaard’ vastgesteld. Deze beleidsregels zijn 1 april 2018 in werking getreden. In de Bommelerwaard (Maasdriel en Zaltbommel) is, in lijn met de Wgs, gekozen voor integrale schuldhulpverlening, waarbij preventie, nazorg, maar ook problemen op andere leefdomeinen onderdeel uitmaken van de integrale aanpak schuldhulpverlening. In het beleidsplan wordt aandacht besteed aan de financiële problemen, psychosociale problemen of problemen rond de woonsituatie, gezondheid, verslaving of de gezinssituatie.

Tevens omvat het 4 De Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet (NVVK) is een Nederlandse koepelorganisatie voor schuldhulpverle-

ning waar openbare instellingen en private ondernemingen die financiële diensten aanbieden, bij zijn aangesloten. 5 Het beleidsplan is door de Raad vastgesteld op 22 februari 2018. De (op dat moment nog zo geheten) adviesraad Wmo en Jeugd in Zaltbommel, de Cliëntenraad Sociale Dienst Bommelerwaard en de Participatieraad Maasdriel hebben daaraan voorafgaand najaar 2017 hierover schriftelijk advies uitgebracht.

7

beleidsplan activiteiten gericht op preventie van problematische schulden (door bijvoorbeeld voorlichting, vroegsignalering of budgetcoaching), alsmede het verlenen van nazorg om te voorkomen dat schuldenaren opnieuw met (problematische) schulden te maken krijgen. Schuldhulpverlening en minimabeleid Schuldhulpverlening wordt in het minimabeleid van de gemeente benoemd als één van de instrumenten voor het voorkomen en oplossen van armoede6. Het minimabeleid 2018-2020 is door de gemeente zelf geëvalueerd, hetgeen heeft geresulteerd in het rapport ‘Evaluatie Minimabeleid Bommelerwaard 2018-2020’7. Het doel van de evaluatie was om in kaart te brengen wat goed gaat en welke verbeterpunten er zijn met betrekking tot het minimabeleid, en aanbevelingen te doen. De gemeente is daarvoor in gesprek gegaan met de consulenten van de afdeling Bijzondere Bijstand, de cliëntenraad sociaal domein Bommelerwaard, Buurtzorg Jong Zaltbommel en het gebiedsteam. Ook is een vragenlijst gestuurd naar een aantal maatschappelijke partners in de Bommelerwaard. Uit de evaluatie bleek volgens de gemeente dat “het minimabeleid goed aansloot bij de inwoners van de Bommelerwaard”. Er werden geen aanbevelingen gedaan die specifiek betrekking hadden op de aanpak van schuldhulpverlening.

Het minimabeleid 2018-2020 is gecontinueerd, met inachtneming van de gedane aanbevelingen in de evaluatie en de nieuwe landelijke en lokale ontwikkelingen. Er is vervolgens een ‘Beleidsnota Minimabeleid Bommelerwaard 2021-2024’ door de raad op 17 december 2020 vastgesteld8. De raad heeft de beleidsnota geamendeerd, met de toevoeging van jongeren als risicogroep van armoede en schulden. Doelen in minimabeleid en schuldhulpverlening In het minimabeleid van Zaltbommel zijn vijf doelstellingen geformuleerd. In het licht van het beleid voor schuldhulpverlening zijn met name de doelstellingen 4 en 5 van belang: 1. 2. 3. 4. 5.

Deelname van mensen met een laag inkomen aan de samenleving bevorderen. Kinderen uit gezinnen met een laag inkomen mogen niet langs de kant staan. Optimaal inzetten van voorliggende voorzieningen. Preventief optreden bij dreigende schulden en daarin samenwerken met ketenpartners. Mensen met problematische schulden dusdanig faciliteren dat zij duurzaam zelfredzaam worden.

Preventie Bij doelstelling 4 wijst men op een steeds groter wordend belang van preventie en vroegsignalering van een laag inkomen en/of schulden. Men streeft er in dit kader naar “meer aan de voorkant te willen zitten”. Door informatie over signalen en het herkennen van armoede met samenwerkingspartners te delen, worden kennis en ervaring opgebouwd. 6 Op 26 oktober 2017 is het Minimabeleid Bommelerwaard 2018 – 2020 vastgesteld.

7 Gemeenten Maasdriel en Zaltbommel, ‘Evaluatie Minimabeleid Bommelerwaard 2018-2020’, (z.d.)

8 Beleidsnota Minimabeleid Bommelerwaard 2021-2024, vastgesteld door de raad 17 december 2020 en gepubliceerd 23 december 2020. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/gmb-2020-344434.

8

Bij deze doelstelling wordt door de gemeente ook gewezen op de rol en het belang van de uitvoeringspraktijk van het bredere sociale beleid. De gemeente verwijst hier naar maatschappelijke partners als Stichting Welzijn Bommelerwaard, het onderwijs en de gezondheidszorg. Het betreft ook vrijwilligers van Stichting Leergeld en Humanitas. De Brede Beweging Bommelerwaard dient volgens de gemeente als netwerk om de samenwerking tussen deze partijen te intensiveren. Woningcorporaties zijn door de gemeente met name genoemd in het kader van de aanpak van vroegsignalering. Schuldhulpverlening bij problematische schulden In het kader van doelstelling 5 stelt de gemeente schuldhulpverlening, budgetbeheer en budgetcoaching in te zetten. Naast curatieve schuldhulpverlening, wordt in de Bommelerwaard ingezet op preventieve ondersteuning bij financiën. Voorbeelden die de gemeente noemt in het beleidsplan zijn de Thuisadministratie van Humanitas, de Formulierenbrigade van Stichting Kompas en de maatschappelijke begeleiding aan statushouders door Vluchtelingenwerk. Pijlers in de schuldhulpverlening In de Bommelerwaard zijn, mede op basis van het geformuleerde minimabeleid, voor het beleid in de schuldhulpverlening drie pijlers geformuleerd: 1.

Vroegsignalering en nazorg: Door vroegtijdig schuldenproblematiek te signaleren, de oorzaken hiervan te achterhalen en hulp aan te bieden, wordt escalatie voorkomen. Hierdoor kunnen problemen eerder, en op termijn ook goedkoper worden verholpen. Binnen deze pijler zijn de volgende doelstellingen geformuleerd: • Inwoners weten hoe zij problematische schulden kunnen voorkomen. • Afspraken maken met maatschappelijke organisaties over het vroegtijdig signaleren en aanpakken van (nieuwe) schuldenproblematiek. • Na afloop van het traject weet de schuldenaar hoe nieuwe schulden te voorkomen. 2. Verbeterde toegang: De schuldhulpverlening moet voor inwoners goed bereikbaar, maar ook begrijpelijk zijn. Klantcontact gedurende een schuldhulpverleningstraject staat centraal om uitval door onwetendheid te voorkomen. Binnen deze pijler zijn de volgende doelstellingen geformuleerd: • Het eerste gesprek vindt binnen 2 weken na aanmelding plaats en bij een crisisinterventie binnen 2 werkdagen. • Efficiencymogelijkheden binnen aanmeldingsproces gaan we maximaal doorvoeren. • Het klantcontact staat centraal. • In de communicatie wordt rekening gehouden met laaggeletterdheid.

9

•

Maatschappelijke organisaties zijn goed geïnformeerd over de schuldhulpverlening Bommelerwaard.

3. Integraal werken Binnen deze pijler zijn de volgende doelstellingen geformuleerd: • Een percentage geslaagde minnelijke trajecten (i.c. schuldregelingen) realiseren van minimaal 70%.9 Deze doelstelling heeft de gemeente afgeleid van richtlijnen van de NVVK. • Optimaal gebruik maken van instrumenten van ketenpartners en hulpverleners. • Inzet van inkomensbeheerders en hulpverleningsorganisaties die in een voortrajectfase de situatie stabiliseren en de kernproblematiek aanpakken. In het beleidsplan ‘Integrale Schuldhulpverlening Bommelerwaard 2018-2021’ zijn deze drie pijlers nader toegelicht. Producten in de schuldhulpverlening Om (een deel van) de geformuleerde pijlers vorm te geven, is in het beleidsplan aangegeven welke taken door de gemeenten Zaltbommel en Maasdriel worden uitgevoerd en welke taken bij de centrumregeling schuldhulpverlening zijn belegd. Het beleidsplan geeft aan wat ieders rol is de vraag is hoe en op welke wijze dit in de praktijk verloopt. Het beleidsplan gaat uit van het leveren van drie producten in de schuldhulpverlening: 1. Informatie en advies: de schuldenaar wordt geïnformeerd over het voorkomen of zelf oplossen van de schuldsituatie. Hierbij kan gedacht worden aan een informatiegesprek met een schuldhulpverlener, maar ook aan de ondersteuning door één van de maatschappelijke organisaties. 2.

Stabilisatie: het in balans brengen van inkomsten en uitgaven waardoor een stabiele situatie ontstaat op basis waarvan een regeling om de schulden af te betalen mogelijk is. 3. Een regeling om schulden gedeeltelijk of volledig af te betalen: schuldsanering, schuldbemiddeling, herfinanciering of een betalingsregeling. Recentelijk is men gestart met het beoordelen van de mogelijkheden om vaker saneringskredieten toe te passen (in overleg met Kredietbank NL).

9 Als de schuldenaar en de schulden ‘regelbaar’ zijn, probeert de schuldhulpverlening met de schuldeisers tot een (minnelijke) regeling te komen. In de meeste gevallen is dit een schuldregeling met kwijtschelding van de restschuld als eindresultaat. Deze kwijtschelding verschaft de burger een ‘schone lei’, een schuldenvrije toekomst.

10

2.3

Doelgroepen schuldhulpverlening Bommelerwaard

De Bommelerwaard is een regio met relatief veel praktisch geschoolde inwoners en een aanbod van relatief veel laaggeschoold werk. Dit betekent in de praktijk dat een deel van de werkenden een inkomen rond of net boven het sociaal minimum heeft (dit zijn aldus werkenden met een smalle beurs). Van de huishoudens in Zaltbommel heeft 5,1% tenminste 1 jaar een inkomen tot de lage inkomensgrens (CBS, 2018)10. Hoewel dit niet per se over mensen in armoede gaat, lopen deze huishoudens een risico op leven in armoede11. Op basis van een aantal risicofactoren heeft de Bommelerwaard een groot aantal doelgroepen voor het minima- en schuldhulpverleningsbeleid geselecteerd. Om het risico op een leven in armoede en/of problematische schulden te verminderen, streeft men in de Bommelerwaard volgens het beleidsplan naar aandacht voor een scala aan doelgroepen: werkenden met een laag inkomen, zelfstandigen, bijstandsgerechtigden, ouderen, huishoudens met minderjarige kinderen, statushouders en laaggeletterden. De keuze voor doelgroepen is derhalve breed. Het is voor de onderzoekers niet herkenbaar op welke wijze inwoners uit deze doelgroepen in de concrete trajecten zijn opgenomen. De gemeente geeft aan dat men in het aanbod van schuldverlening in principe ‘vraaggericht’ werkt en derhalve reageert op aanmeldingen van inwoners uit verschillende doelgroepen.

Huishoudens problematische schulden Het CBS houdt een dashboard bij van huishoudens met problematische schulden12. Daaruit komt onder meer naar voren dat er in de gemeente Zaltbommel 630 huishoudens met problematische schulden zouden zijn; dit is 5,2% van het totaal aantal huishoudens in Zaltbommel (het landelijk gemiddelde is hoger, dat bedraagt 7,6%)13. Het aandeel huishoudens met een geregistreerde problematische schuld kent in de afgelopen jaren een zeer licht dalende lijn, zowel landelijk als in Zaltbommel (zie grafiek 1). De ontwikkeling in Zaltbommel vertoont cijfermatig een nagenoeg parallelle ontwikkeling met de landelijke trend (maar dan op een lager niveau).

10 In Zaltbommel wonen 12.119 huishoudens (per 1 januari 2021).

11 Gemeente Maasdriel, Minimabeleid Bommelerwaard 2021-2024. Gemeenteblad, Nr. 344434, 23 december 2020.

12 Er is sprake van problematische schulden wanneer het bedrag dat in 36 maanden kan worden afgelost op de schulden, lager is dan de totale schuldenlast. 13 Het genoemde aantal huishoudens met problematische schulden (meetdatum oktober 2020) is gebaseerd op een combinatie van bestaande registerdata. Het dashboard van het CBS geeft meer wetenswaardige inzichten in de ontwikkeling van schulden in een gemeente en in onder meer achtergrondkenmerken van huishoudens; https://dashboards.cbs.nl/v3/SchuldenproblematiekInBeeld/

11

Grafiek 1

Ontwikkeling geregistreerde problematische schulden in Nederland en Zaltbommel14

De rekenkamercommissie constateert dat de gemeente een overzicht van doelgroepen voor schuldhulpverlening heeft geformuleerd, maar dat een scherper, kwantitatief of kwalitatief beeld van de aard en omvang van de schuldhulpvraag in Zaltbommel (of Bommelerwaard) ontbreekt. Beschikbare data op dit vlak (onder meer van het CBS15) zijn door de gemeente niet toegepast of in een probleemanalyse verwerkt.

2.4

Uitvoering schuldhulpverlening Zaltbommel

Bij de uitvoering van de schuldhulpverlening hanteert de gemeente de doelstelling dat zij mensen met problematische schulden dusdanig wil faciliteren dat zij duurzaam zelfredzaam worden (doelstelling 5 in Beleidsnota Minimabeleid 2021-2024). De kenmerkende pijlers die de gemeente hierin benoemt zijn vroegsignalering en nazorg, verbeterde toegang en integraal werken. Verslaglegging inzet schuldhulpverlening gemeenten Bommelerwaard Via de Centrumregeling Zorgproducten, een gemeenschappelijke regeling van de gemeenten Zaltbommel en Maasdriel, verzorgt de gemeente Maasdriel voor zowel de gemeente Maasdriel als de gemeente Zaltbommel (onder meer) de uitvoering van de schuldhulpverlening. De verantwoording over de uitvoering vindt plaats door middel van een jaarverslag. Er is een jaarverslag van de centrumregeling over 2018 opgesteld en beschikbaar. In 2019 zijn er 14 Bron: CBS, 2020; https://dashboards.cbs.nl/v3/SchuldenproblematiekInBeeld/ 15 Deze data hebben betrekking op de periode 2015 - (oktober) 2020.

12

problemen geweest met het IT-systeem, waardoor er geen jaarverslag van 2019 is opgeleverd. Jaarverslag 2020 is in september 2021 door het college behandeld en 14 september aan de raad, ter kennisname, als informatienota16 verstuurd. De rekenkamercommissie constateert dat er geen andere (bestuurlijke en/of ambtelijke) formele rapportages zijn opgesteld, respectievelijk voorhanden zijn over de uitvoering en resultaten van de gemeentelijke schuldhulpverlening. Over 2019 is geen rapportage opgesteld en verantwoording afgelegd. Het (ontbrekende) jaarverslag 2019 is geen agendapunt geweest voor de raad. Organisatie en formatiecapaciteit schuldhulpverlening De gezamenlijke uitvoering van schuldhulpverlening voor Zaltbommel en Maasdriel vindt organisatorisch plaats vanuit het cluster Inkomensondersteuning binnen het team Maatschappelijke Ontwikkeling van Maasdriel. Dit cluster is verantwoordelijk voor de uitvoering van het minimabeleid en van de schuldhulpverlening voor de gemeente Zaltbommel en de gemeente Maasdriel. Het beleid inzake schuldhulpverlening voor Zaltbommel valt onder de verantwoordelijkheid van het afdelingshoofd van de afdeling Samenleving van de gemeente Zaltbommel. Het cluster Inkomensondersteuning omvat naast het clusterhoofd onder meer consulenten bijzondere bijstand, medewerkers uitkeringsadministratie, budgetcoaches en consulenten schuldhulpverlening.

Voor de uitvoering van de schuldhulpverlening voor beide gemeenten heeft men de beschikking over vier consulenten, met in totaal een personele capaciteit van 3,26 fte. Sinds april 2020 zijn ook twee budgetcoaches voor ieder 20 uur werkzaam. Deze formatie (van ruim 1 fte) wordt ook ingezet voor ondersteuning van het team schuldhulpverlening17. Daarnaast is er administratieve ondersteuning van 0,67 fte. De totale formatie voor schuldhulpverlening bedraagt 5,04 fte. In het aanbod van de schuldhulpverlening worden alle onderdelen en trajecten door de consulenten van de gemeente zelf uitgevoerd; er is geen uitbesteding van schuldhulpverleningstaken aan derde partijen.

16 Bij een ‘informatienota’ informeert het college en de burgemeester de raad op een uniforme en bondige wijze. Dat kunnen zij op eigen initiatief doen of omdat de raad daar om heeft gevraagd. De raad hoeft over de informatienota geen besluiten te nemen; het gaat om de uitoefening van bevoegdheden van het college c.q. de burgemeester (aldus de toelichting in de Informatienota). Dit ingekomen stuk is (nog) niet geagendeerd door de raad. 17 Totale formatie schuldhulpverlening van 4,4 fte, voor in totaal bijna 55.000 inwoners in Zaltbommel en Maasdriel. In een benchmark van Divosa (2019) geeft men aan dat de gemiddelde formatie in de schuldhulpverlening, samen met de ondersteuning van het primaire proces, ruwweg ligt op 1 fte per 10.000 inwoners. Dit zou voor Zaltbommel en Maasdriel derhalve uitkomen op 5,5 fte. Inclusief de administratieve ondersteuning ligt de omvang van de formatie van het team schuldhulpverlening (in totaal 5,04 fte) in de Bommelerwaard iets onder het benchmarkgemiddelde. Belangrijk is op te merken dat de (gewenste) formatiegrootte sterk afhankelijk is van de taken die het team schuldhulpverlening al dan niet zelf uitvoert.

13

Kosten van schuldhulpverlening De personele kosten van schuldhulpverlening door de gemeente zijn voor de jaren 2021-2024 jaarlijks begroot op in totaal € 334.837.18 Er zijn kosten voor uitbesteding van maatwerktrajecten in de schuldhulpverlening voor ondernemers via de organisatie ‘Over Rood’19. Daarnaast zijn er gemeentelijke subsidies voor organisaties die ondersteuning bieden in de financiële administratie van inwoners (voor Humanitas € 38.000 en Kompas € 60.000 per jaar). Werkprocessen schuldhulpverlening In januari 2018 is voor de consulenten schuldhulpverlening van de gemeente een nieuw werkproces ingevoerd. In dit proces zijn volgens de gemeente meer (fysieke) contactmomenten met de inwoner ingebouwd zodat de betrokkenheid van de consulent met de klant in principe groter kan zijn. Sinds najaar 2018 vindt, voorafgaand aan het formele intakegesprek voor schuldhulpverlening, een eerste kennismakingsgesprek met de (potentiële) klant plaats. Daarbij wordt eerst de financiële vraag van de inwoner in kaart gebracht. Dit hoeft niet a priori tot een formele aanvraag te leiden. Men kan volgens het werkproces hierin voorstellen een nader informatie- en adviesgesprek aan te gaan, of naar de mogelijkheid van budgetcoaching te kijken. Vervolgens is eventueel een intakegesprek voor een schuldhulpverlening-traject gewenst en mogelijk.

De praktijk heeft in voorgaande jaren uitgewezen dat inwoners vaak al geholpen zijn met (financiële) adviezen en tips en geen schuldhulpverleningstraject nodig hebben. In de visie van de schuldhulpverlening-consulenten is daarmee “de rompslomp verminderd en wordt efficiënt voorgesorteerd op het vervolg”. Er zijn door de gemeente gedetailleerde beschrijvingen opgesteld van 15 werkprocessen die consulenten intern hanteren in de aanpak van schuldhulpverlening en een stroomschema voor het werkproces Schuldrust – Werkzaak Rivierenland20. De werkprocessen hebben onder meer betrekking op het aanmeldproces, de crisisinterventie, de intake, budgetcoaching, schuldsanering, hercontrole en beëindiging schuldentraject. Het opgestelde overzicht van werkprocessen en van de invulling daarvan geeft het beeld van een geformaliseerde en gestructureerde aanpak binnen de schuldhulpverlening. De onderzoekers hebben niet kunnen vaststellen hoe consulenten in de praktijk, feitelijk, met deze werkprocessen omgaan. Een gerichte audit onder auspiciën van de NVVK kan hier zicht op geven21.

18 Zoals vermeld in Taakveldenbegroting 2021-2024 Maasdriel.

19 De gemeente werkt sinds mei 2019 samen met Over Rood. Bij Over Rood helpen ondernemers andere onderne-

mers met begeleiding en ondersteuning om controle te krijgen over hun schulden, betalingsachterstanden, administratie en bedrijfsbeëindiging. De gemeente geeft aan dat Over Rood in 2020 zes inwoners met een eigen onderneming heeft begeleid. De totale uitgaven voor Over Rood voor deze trajecten bedroegen in de jaren 2019 en 2020 € 2.541, - per jaar; in 2021 bedragen de kosten tot 1 november 2021 € 2.964, -. Deze kosten worden gezamenlijk gedragen door de gemeenten Zaltbommel en Maasdriel. 20 Sinds 1 januari 2016 voert Werkzaak Rivierenland de Participatiewet uit voor zes gemeenten, waaronder de gemeenten Maasdriel en Zaltbommel (een paar onderdelen uitgezonderd, die bij de lokale gemeenten zelf worden uitgevoerd zoals de bijzondere bijstand). Werkzaak Rivierenland is de verbindende schakel tussen werkgevers en werkzoekenden in Rivierenland. In het opgestelde stroomschema is aangegeven wanneer schulphulpverlening in dit traject wordt ingeschakeld. 21 Een dergelijke audit vindt in principe elke 3 jaar plaats. De eerstvolgende audit staat gepland voor Q4 2021.

14

De consulenten passen in de aanmeldfase geen specifiek gecertificeerd signaleringsinstrument (zoals bijvoorbeeld ‘Mesis’22) toe voor het bepalen van de schuldhulpvraag en persoonlijke achtergrondkenmerken. Het toepassen van een dergelijk instrument “staat nog op de agenda”, maar de consulenten vrezen dat een dergelijke uitgebreide vragenlijst een (te) hoge drempel is voor (potentiële) klanten. Voor de rekenkamercommissie is niet duidelijk in hoeverre de screening adequaat wordt uitgevoerd en of andere screeningsinstrumenten worden toegepast voor het bepalen van de schuldenproblematiek en oplossingsmogelijkheden bij de klanten.

2.5

Omvang en aard van de trajecten schuldhulpverlening

Voor de data over de aard en omvang van de aangeboden schuldhulpverlening door de gemeenten Zaltbommel en Maasdriel, worden in principe jaarverslagen van de Centrumregeling Zorgproducten gepubliceerd. In 2018 is het eerste jaarverslag van de Centrumregeling Zorgproducten over het jaar 2017 verschenen en in 2019 over het jaar 2018. Er is geen jaarverslag over 2019 opgesteld. De gemeente geeft als reden aan dat cijfers voor dat jaar niet goed uit het registratiesysteem waren te ontsluiten. De rekenkamercommissie constateert dat over 2019 geen verantwoordingsrapportage is verschenen over de inzet en opbrengsten van (onder meer) de schuldhulpverlening. In 2020 is door de gemeente een verbeterslag gemaakt met de inrichting van de werkprocessen in Suite, het systeem waarin het merendeel van de regelingen wordt geregistreerd. Hierdoor heeft de gemeente over het jaar 2020 weer (betrouwbare) cijfers kunnen genereren23. De registratie van aanmeldingen en van lopende en afgesloten trajecten bij schuldhulpverlening vindt plaats in de applicatie Key2schuldhulpverlening van Centric (er loopt een nieuwe aanbestedingsprocedure voor het registratiesysteem). Het Jaarverslag Centrumregeling Zorgproducten Bommelerwaard 2020 is 14 september 2021 in beide colleges behandeld en ter informatie naar de raden gestuurd.

Over schuldhulpverlening wordt in de toelichting van het college als beknopte conclusie over de resultaten in de informatienota het volgende gemeld: “De schuldhulpverlening, waaronder budgetcoaching In 2020 zijn veel minder aanvragen voor schuldhulpverlening ingediend dan voorgaande jaren. Dit is een landelijke trend. Verder is landelijk te zien dat meer ZZP’ers en andere ondernemers zich melden en de vragen complexer zijn. Hierdoor hebben we in 2020 extra aandacht besteed aan dit onderwerp door het trainen van de consulenten en het verbeteren van de werkprocessen.”

22 Uit documentatie van Divosa komt naar voren dat Mesis in circa 100 gemeenten in de aanmeldfase van de

schuldhulpverlening wordt toegepast als screeningsinstrument. Dit instrument is gebaseerd op inzichten uit de gedragsleer en is extern gevalideerd door het Nibud. 23 Het gevolg is dat het niet voor alle regelingen mogelijk is om een goede vergelijking met voorgaande jaren te maken.

15

Informatie- en adviesgesprekken en schuldhulpverleningstrajecten Uit het jaarverslag 2018 van Centrumregeling Zorgproducten kwam naar voren dat in dat jaar 104 informatie- en adviesgesprekken hebben plaatsgevonden bij schuldhulpverlening. Hiervan zijn 45 inwoners (43%) daadwerkelijk ingestroomd in de schuldhulpverlening. Het grootste gedeelte van de overige inwoners (57%) heeft na het informatie- en adviesgesprek bij de schuldhulpverleningsconsulenten geen schuldhulpverleningstraject gevolgd. Uit deze adviesgesprekken kwam volgens de gemeente naar voren dat een dergelijk traject niet noodzakelijk was aangezien geen sprake was van een urgente problematische schuldenopbouw. Het jaarverslag 2020 en verkregen aanvullende data van de gemeente wijzen uit dat het aantal aanmeldingen voor schuldhulpverlening in de Bommelerwaard is gedaald. In 2020 zijn er in totaal 90 aanmeldingen geweest voor schuldhulpverlening; dat zijn er (aanmerkelijk) minder dan de 127 aanmeldingen in 2019 (zie ook tabel 1). Deze daling is opmerkelijk vanwege de verwachtingen die men had in het licht van de coronacrisis. Anderzijds komt dit enigszins overeen met het landelijk beeld, waarbij men constateert dat de aanmeldingen voor gemeentelijke schuldhulpverlening in ieder geval niet zijn toegenomen24.

Een verklaring voor deze daling is onder andere dat schuldeisers een coulante houding hebben getoond in de coronacrisis. Hierdoor kregen huurders meer mogelijkheden om later te betalen en zijn schuldeisers eerder geneigd geweest tot een pauze van invorderingsmaatregelingen of laagdrempelige betalingsregelingen. Ook het wegvallen van mogelijkheden waar eerder (te) veel geld aan werd uitgegeven, zoals evenementen en winkels, kan hieraan mogelijk hebben bijgedragen. Een reden die de gemeente, in jaarverslag 2020 van de centrumregeling, zelf aangeeft voor de afname van het aantal aanmeldingen is dat de mogelijkheid voor fysieke gesprekken zowel bij de hulpverleners als bij signalerende partners kleiner waren. Zo waren de consulenten schuldhulpverlening van de gemeente in principe telefonisch en via de mail bereikbaar, maar zij hebben hun dienstverlening voor een deel online voortgezet. Alleen bij nieuwe aanmeldingen voor schuldhulpverlening is het eerste gesprek zoveel mogelijk op locatie van de werkplekken (i.c. het gemeentekantoor van Maasdriel/Kerkdriel of Zaltbommel) gevoerd. De budgetcoaches hebben volgens mededelingen van de gemeente de gesprekken zoveel mogelijk op locatie/fysiek uitgevoerd.

De (enigszins) verminderde mogelijkheid van een fysieke toegang tot de consulenten schuldhulpverlening kan een belemmerende rol hebben gespeeld in de aanmeldingen voor schuldhulpverlening. Aanmeldingen, lopende en afgesloten trajecten schuldhulpverlening Op basis van de jaarverslagen 2018 en 2020 en aanvullende registratiegegevens die bij de gemeente zijn opgevraagd, is een overzicht samengesteld van aantal aanmeldingen, het aantal lopende en afgesloten trajecten bij schuldhulpverlening over de jaren 2018-2021 (eerste helft). Bij de ‘aanmeldingen’ wordt opgemerkt dat het alle aanmeldingen betreft, ook wanneer er slechts een enkel fysiek informatie- of adviesgesprek nodig bleek te zijn. Kortdurende 24 Divosa meldde in juni 2021 dat het aantal schuldhulpaanvragen in de coronaperiode landelijk beschouwd over het algemeen niet hoger was dan in de niet-coronaperiode.

16

telefonische adviesgesprekken (bijvoorbeeld na doorverbinding vanuit het klantcontactcentrum) waar geen aanmelding uit voortkwam, worden niet geregistreerd. Tabel 1

Aantal aanmeldingen schuldhulpverlening Bommelerwaard

2018 2019 2020 2021 (1e halfjaar)

Totaal 107 127 90 51

Zaltbommel 51 61 49 25

Maasdriel 56 66 41 26

Uit tabel 1 komt naar voren dat het aantal aanmeldingen voor schuldhulpverlening, na een eerste stijging tussen 2018-2019, een daling kent in 2020, zowel in Zaltbommel als Maasdriel. De verdeling van aanmeldingen tussen de twee gemeenten is redelijk evenredig25. In de eerste helft van 2021 zijn er 51 aanmeldingen voor schuldhulpverlening geweest, waarvan 25 in Zaltbommel. Dit aantal aanmeldingen lijkt, vooralsnog, in lijn met het aantal aanmeldingen van 2020. De gemiddelde leeftijd van de inwoners die zich aanmelden in 2021 is 47 jaar. Het aandeel inwoners dat zich in 2021 heeft aangemeld in de leeftijd 18-35 jaar is 33%, 36-64 jaar 53% en 14% is 65 jaar of ouder. Er wordt een toename van het aandeel jongeren met schuldhulpvragen geconstateerd door de gemeente. De gemeente geeft aan dat de behandeling van aanmeldingen van 2020 en 2021 meer aandacht vraagt omdat inwoners vaak op meerdere vlakken ondersteuning kunnen gebruiken. In de eerste helft van 2021 bleef het bij 12% van de aanmeldingen bij een of enkele adviesgesprekken waarna het traject gestopt is, 88% van de aanmeldingen leidde ook tot een schuldhulpverlening-traject. Dit is een hoger aandeel aan feitelijke instroom voor schuldhulpverlening-trajecten dan in voorgaande jaren (in 2018 was dit in 43% van de aanmeldingen het geval).

Ook komt een intensievere behandeling tot uiting in het aantal aanmeldingen dat in hetzelfde jaar ook weer wordt afgesloten. Dit percentage ligt in 2020 aanmerkelijk lager dan in 2019. In 2020 waren er 90 nieuwe aanmeldingen waarvan in dat jaar 16 trajecten zijn afgesloten (18%); in 2019 127 nieuwe aanmeldingen, waarvan 49 zijn afgesloten (39%). Dit betekent dat de trajecten nu langer duren voordat ze worden afgesloten.

25 Voor een juiste vergelijking vermelden we hierbij het aantal huishoudens in beide gemeenten (in 2021); in Zaltbommel wonen 12.119 huishoudens, in Maasdriel 10.941 huishoudens.

17

Tabel 2

Aantal lopende trajecten schuldhulpverlening Bommelerwaard

2019 (per 1 jan 20) 2020 (per 1 jan 21) 2021 (per 1 juli 21)

Totaal 195 186 195

Zaltbommel 96 101 97

Maasdriel 92 81 90

Het aantal lopende trajecten is globaal beschouwd per jaar, bij beide gemeenten, redelijk stabiel. Men heeft in de Bommelerwaard op dit moment 195 lopende trajecten (lopende dossiers), waarvan bijna 100 trajecten betrekking hebben op inwoners van Zaltbommel. De schuldhulpverlening-trajecten worden beheerd en begeleid door vier consulenten (3,26 fte), hetgeen een gemiddelde caseload van circa 60 klanten/dossiers per fte-medewerker betekent26. Deze caseload wordt ingevuld op basis van de beschikbare uren van de medewerker; er is geen strikte normering voor de gewenste caseload vastgelegd. De beschikbare formatiecapaciteit is op dit moment, gezien het aantal geregistreerde aanmeldingen en hulpvragen, voldoende voor de gewenste dienstverlening in de schuldhulpverlening. De rekenkamercommissie constateert dat men echter geen zicht heeft op de potentiële hulpvraag naar schuldhulpverlening op basis van beschikbare CBS-cijfers27. Het aantal huishoudens met problematische schulden in de gemeente is hoger dan men aan aanmeldingen ontvangt en dit lijkt op een frictie te duiden tussen aanbod en (potentiële) vraag. Het merendeel van de lopende trajecten in de gemeente Zaltbommel betreft inwoners van de kern Zaltbommel (55 personen; 57% van het totaal van de lopende trajecten). Van de kleine kernen zijn er met name lopende trajecten met inwoners uit Brakel (n=11) en Bruchem (n=8).

Het aantal aanmeldingen en bijkomende schuldhulpverlening-trajecten uit een aantal dorpskernen is laag (1-6 inwoners)28. In gesprekken met sleutelpersonen van organisaties en vrijwilligers wordt gesteld dat het relatief geringe beroep op de gemeentelijke schuldhulpverlening door inwoners in de kleinere dorpskernen, mogelijk verband houdt met onder meer informele oplossingen die inwoners met schulden zoeken en voorhanden hebben. Deze oplossingen zoekt men in familieverband of bij kerkelijke instanties die incidenteel ondersteuning bieden. Ook speelt de informele economie (in de land- en tuinbouw) een rol waarbij men in geval van financiële nood de schulden kan verminderen of oplossen door (tijdelijk) arbeid in deze sector te verrichten.

26 Deze caseload ligt lager dan het gemiddelde in de benchmark van Divosa (2019) waarbij voor gemeenten met

50.000-100.000 inwoners 2,2 formatie is berekend per 100 klanten. 27 De meest recente cijfers van het CBS over huishoudens met problematische schulden hebben betrekking op oktober 2020. 28 Het aandeel inwoners in de kern Zaltbommel binnen de gemeente Zaltbommel is 44%, het aandeel inwoners in Brakel is 10%, in Bruchem 6%. Het aantal aanmeldingen voor schuldhulpverlening uit bijvoorbeeld Gameren bedroeg in 2020 2 inwoners (Gameren telt 3.000 inwoners, zijnde 10,2% van totaal aantal inwoners van de gemeente Zaltbommel).

18

Bovendien kan een combinatie van verscheidene overwegingen en situaties een rol spelen, zoals geen beroep op ‘de overheid’ willen doen (‘eigen boontjes doppen’ of op andere gronden ‘niet in de molen van de overheid terecht willen komen’) of schaamte om met deze hulpvraag bij de gemeente aan te kloppen. Ook wordt in interviews aangegeven dat er ook een gebrek aan kennis is bij inwoners over de verschillende (minima)regelingen en mogelijkheden van schuldhulpverlening. Vanwege een gemiddeld lager opleidingsniveau en laaggeletterdheid komen deze regelingen minder goed in beeld bij een doelgroep die deze ondersteuning zou kunnen gebruiken. In de reacties en adviezen van de cliënten- en adviesraden in Zaltbommel en Maasdriel op de (concept)beleidsnota’s over het minimabeleid en schuldhulphulpverlening is op dit fenomeen gewezen en gevraagd om een heldere en begrijpelijke communicatie voor inwoners op dit beleidsterrein (zie ook paragraaf 5.1). Tabel 3

2019 2020 2021 (1e helft)

Aantal afgesloten trajecten schuldhulpverlening Bommelerwaard29 Totaal 49 93 42

Zaltbommel nb 39 25

Maasdriel nb 41 11

Tabel 3 geeft het aantal al dan niet succesvol afgesloten trajecten weer in dat jaar; de afsluiting kan in hetzelfde jaar plaatsvinden als het jaar van de aanmelding, maar het kan ook aanmeldingen betreffen die 1 of 2 jaar eerder hebben plaatsgevonden. De gemiddelde doorlooptijd van de trajecten die zijn afgesloten bedraagt op dit moment (eerste helft 2021) 26 maanden (2,17 jaar). In 2020 bedroeg de gemiddelde doorlooptijd 25 maanden (2,12 jaar). Succesvolle trajecten30 Trajecten die succesvol worden afgesloten betreffen voor het overgrote deel minnelijke schuldregeling, slechts in enkele gevallen gaat het om toelating tot de WSNP. Een van de gestelde doelen in de schuldhulpverlening van de gemeente Zaltbommel is een percentage geslaagde minnelijke trajecten (i.c. schuldregelingen) realiseren van minimaal 70%. De gemeente geeft aan dat van de trajecten die als een ‘minnelijk traject’ gestart worden, het in 91,3% van de gevallen tot een minnelijke regeling komt. Van de trajecten waarbij een minnelijk traject is gestart heeft 8,7% een beroep moeten doen op een aanvraag WSNP. Deze cijfers betekenen dat In 91,3% van de gevallen sprake is van een succesvolle, minnelijke bemiddeling (waarbij de schuldregeling wordt ingelost en sprake is van finale kwijting van de schuilden). Daarmee wordt het gestelde doel van geslaagde minnelijke schuldtrajecten gehaald.

29 Het gaat om trajecten die in dat betreffende jaar zijn afgesloten, maar die mogelijk eerder zijn begonnen.

30 De gemeente maakt een onderscheid tussen een geslaagd traject en een geslaagde schuldregeling. Een geslaagd

traject is elk traject waarna een inwoner schuldenvrij is, óf de schulden geregeld heeft en waarbij de financiële situatie duurzaam stabiel is. Een geslaagde schuldregeling houdt in dat iemand schuldenvrij is na het doorlopen van een schuldbemiddelingstraject. Een geslaagde schuldregeling is ook een geslaagd traject.

19

Het vervolg op de aanmeldingen is (echter) breder en deze trajecten kunnen meerdere redenen hebben voor afsluiting. Als we de afgesloten trajecten in 2020 in beschouwing nemen, blijkt dat het aanbod van schuldhulpverlening ook op voorhand of vroegtijdig afgesloten kan worden (door het team schuldhulpverlening of door de cliënt): Tabel 4

Redenen afsluiting trajecten schuldhulpverlening Bommelerwaard 2020

Er is een schuldregeling/bemiddeling tot stand gekomen Cliënt heeft zelf schulden geregeld Cliënt wil niet voldoen aan de voorwaarden, komt verplichtingen niet na Cliënt is doorverwezen Cliënt is verhuisd WSNP-verklaring ingediend, cliënt is toegelaten tot de WSNP Op verzoek van cliënt Cliënt is overleden Cliënt komt niet meer opdagen Bemiddeling mislukt, komt niet in aanmerking voor WSNP Totaal

Totaal 37 17 13 7 5 4 4 3 2 1 93

Van alle aanmeldingen waarbij het aanbod is afgesloten, is in de meeste gevallen sprake van het tot stand komen van een schuldregeling/bemiddeling. Ook heeft een deel van de cliënten zelf een regeling voor de oplossing van de schulden gevonden. Een kleiner deel van de cliënten wil niet aan de gestelde voorwaarden van de schuldhulpverlening voldoen, komt de overeengekomen verplichtingen niet na of meldt zich niet meer bij het team schuldhulpverlening. Als de cliënten niet verder willen, is er ook geen direct vervolg meer aan de ondersteuning vanuit de gemeente aangezien het in principe om een vrijwillig schuldhulpverleningsaanbod gaat. De gemeente staat dan veelal wel open voor een mogelijk (hernieuwd) aanbod, tenzij de cliënt zich in voorgaande afspraken niet aan de regels van de bemiddeling heeft gehouden en de bemiddeling is mislukt, dan volgt (tijdelijke) uitsluiting. Intake- en beslistermijnen De Wet gemeentelijke schuldhulpverlening regelt dat inwoners met problematische schulden bij gemeenten terecht kunnen onder meer voor advies en schuldbemiddeling. Het uitgangspunt is dat schuldhulpverlening breed toegankelijk is.

Daarbij is van belang dat het voor de inwoner duidelijk is binnen welke termijn na het eerste gesprek, ook wel het inlevermoment van het aanmeldformulier (volgt na de intake), over de hulpvraag wordt besloten of diegene voor schuldhulpverlening in aanmerking komt. Om deze reden is bij de genoemde wetswijziging, in navolging van het advies van de Nationale Ombudsman, besloten een wettelijke termijn op te nemen waarbinnen de gemeente na het eerste gesprek over de hulpvraag moet besluiten of iemand voor schuldhulpverlening in aanmerking komt. Deze termijn mag van de wet niet langer zijn dan acht weken.

20

In aansluiting op deze wet heeft het college van Zaltbommel 8 juni 2021 een voorstel ingediend voor de ‘Verordening beslistermijn schuldhulpverlening Zaltbommel 2021’. Hierover heeft de raad eerst schriftelijk enkele technische vragen gesteld. Het collegevoorstel is 24 juni 2021 in de raadsvergadering besproken en de raad heeft deze 8 juli 2021 als hamerstuk vastgesteld.31 In interviews met de afdeling schuldhulpverlening van de gemeente wordt gesteld dat men de intake- en beslistermijnen tijdig realiseert en dat er geen wachtlijsten zijn. In de aanvullend verkregen informatie geeft de gemeente aan dat in 2018 bij alle nieuwe aanmeldingen binnen de wettelijke termijn van 4 weken een intakegesprek is gehouden. Gegevens hierover betreffende 2019 zijn vanwege knelpunten in de registratie van de gemeente niet bekend. In het jaarverslag 2020 is aangegeven dat bij alle nieuwe aanmeldingen in 2020 binnen de wettelijke termijn van 4 weken een intakegesprek is gevoerd. De gemeente geeft aan dat de intake na de kennismaking plaatsvindt. Er is volgens mededelingen van de gemeente ‘praktisch geen sprake’ is van een beslistermijn. Na de intake is volgens mededelingen van de gemeente de tijdige toelating of afwijzing 100%. Recidive in schuldhulpvraag Dit geldt evenzeer voor de recidive die, naar mededelingen van de gemeente, ‘gering’ lijkt te zijn.

Een systematische vastlegging van de recidive is niet voorhanden bij de afdeling schuldhulpverlening. De criteria voor het herhaald aanvragen van schuldhulpverlening zijn opgenomen in de Beleidsregels integrale schuldhulpverlening 2018 Bommelerwaard (in werking getreden 05 november 2019, met terugwerkende kracht tot en met 01 april 2018). De gemeente geeft aan dat er veel redenen kunnen zijn voor het openen van een nieuw dossier bij dezelfde persoon en dat het registratiesysteem in het (her)openen geen onderscheid maakt. Hierdoor zijn geen adequate cijfers over recidive voorhanden. Daarbij is er de vraag wat precies als recidive kan worden gekenmerkt: indien iemand eerst een advies- of stabilisatietraject ingaat en op een later moment zich (weer) aanmeldt voor hulp bij de schulden is er volgens mededelingen van de gemeente geen sprake van recidive. De onderzoekers constateren dat de gemeente geen zicht heeft op de recidive binnen de schuldhulpverlening; er is geen goede registratie mogelijk in het gehanteerde cliëntvolgsysteem. De rekenkamercommissie constateert dat de gemeente geen managementinformatie voorhanden heeft over enkele relevante kernvariabelen in de schuldhulpverlening. Zo is er geen precieze bepaling van en controle op de intake- en beslistermijnen.

Ook is er geen zicht op de mogelijke recidive in de schuldhulpverlening vanwege beperkingen in het gehanteerde cliëntvolgsysteem in de schuldhulpverlening. Dit systeem levert beperkingen op in het verzamelen, analyseren en vastleggen van managementinformatie (bijvoorbeeld aan de hand van een dashboard). 31 In het collegevoorstel zijn de adviezen van de Participatieraad Maasdriel, Adviesraad Sociaal Domein en Cliëntenraad Sociaal Domein Bommelerwaard van 17 maart 2021 meegenomen.

21

3

Aanvullende vormen van schuldhulpverlening

3.1

Budgetcoaching

Bij budgetcoaching worden inwoners met financiële problemen door een coach begeleid om beter inzicht te krijgen in hun geldzaken, zodat zij op den duur zelfstandig en duurzaam hun financiën kunnen beheren. Doel is een lichter aanbod door de gemeente dan een schuldhulpverleningstraject te creëren in de vorm van, in principe, vijf adviesgesprekken32. Dit kan mogelijk drempelverlagend werken voor inwoners die vooral, of in ieder geval in eerste instantie, hulp nodig hebben bij het op orde krijgen van hun financiële administratie. De gemeente voert sinds 2019 zelf budgetcoaching uit (in eerste instantie tijdelijk met een budgetcoach, die een kortere periode werkzaam is geweest). In april 2020 zijn twee nieuwe budgetcoaches, voor ieder 20 uur, aangesteld die dagelijks aanspreekbaar zijn. In de aanpak trekken de budgetcoaches soms samen op met de consulent schuldhulpverlening en soms is sprake van een minder zware schuldenproblematiek en is contact met alleen de budgetcoach voldoende. In deze gevallen zijn inwoners vaak geholpen met informatie over bepaalde regelingen of toeslagen of met het in kaart brengen van de financiën en een advies hierover. De budgetcoaches zijn in 2020 bij 27 dossiers in Zaltbommel betrokken geweest.

Deze huishoudens zijn in behandeling geweest bij de budgetcoach en zijn volgens mededelingen van de gemeente niet doorgestroomd naar een schuldhulpverleningstraject. In de eerste helft van 2021 zijn de budgetcoaches bij 26 dossiers betrokken geweest. Hun inzet en aandeel in de behandeling van (schuld)hulpvragen lijkt derhalve toe te nemen. De inzet van budgetcoaching betekent overigens niet standaard dat het beroep op de schuldhulpverlening afneemt; door de inzet van een budgetcoach kan ook duidelijk worden dat een schuldhulpverleningstraject juist wenselijk/noodzakelijk is (de inzet van een budgetcoach kan derhalve ‘twee kanten op werken’). In de huidige praktijk zorgt de inzet van de budgetcoach er voor dat het beroep dat op trajecten voor schuldregelingen wordt gedaan, vermindert.

3.2

Budgetbeheer

De gemeente is in juni 2021 ook gestart met een aanbod van budgetbeheer aan een doelgroep van inwoners die dat op vrijwillige basis kan aanvragen. Budgetbeheer is -onder meer- bedoeld voor inwoners die uit het schuldhulpverleningstraject komen en ondersteuning nodig hebben

32 Uitgangspunt is maximaal vijf gesprekken, maar de gemeente geeft aan dat er ruimte is voor maatwerk, dus is het ook mogelijk om meer dan 5 adviesgesprekken te hebben.

22

om zelfredzaam te worden en te blijven. Het aanbod van budgetbeheer zal in de praktijk worden uitgevoerd door een van de aangestelde budgetcoaches. Voor het budgetbeheer zijn beleidsregels opgesteld: ‘Beleidsregels budgetbeheer Bommelerwaard 2021’. Deze beleidsregels zijn na een collegebesluit met terugwerkende kracht in werking getreden met ingang van 20 april 2021. Bij het opstellen van deze regels heeft de gemeente Zaltbommel adviezen ontvangen en verwerkt van de Cliëntenraad Sociaal Domein Bommelerwaard, van de Adviesraad Sociaal Domein en van de Participatieraad Maasdriel. Bij budgetbeheer worden de financiën voor de inwoner die dat zelf tijdelijk niet kan, beheerd door de gemeente. De beheerder draagt er zorg voor dat de vaste lasten worden betaald. Daarmee kunnen betalingsachterstanden en grote financiële problemen worden voorkomen. Doel van budgetbeheer is dat er rust, orde en stabiliteit ontstaat in de financiële situatie van de inwoner. Budgetbeheer is op vrijwillige basis; de inwoner moet zelf aangeven bij de gemeente dat hij/zij budgetbeheer wil ontvangen. Bovendien dient de betrokken inwoner zelf ook goed mee te werken en ‘input’ te leveren; het mag geen vrijblijvend karakter hebben. Samen met de inwoner kijkt de gemeente of budgetbeheer zinvol is. Bij budgetbeheer opent de gemeente een speciale rekening. De inkomsten komen op deze rekening binnen.

De gemeente zorgt ervoor dat belangrijke uitgaven zoals huur/hypotheek, nutsvoorzieningen en wettelijk verplichte verzekeringen, van die rekeningen worden betaald. De rekenkamercommissie constateert dat budgetbeheer in Zaltbommel mede vanwege knelpunten in de registratiesystemen zich nog in een startfase bevindt. Inmiddels is recentelijk budgetbeheer opgestart voor twee cliënten in de Bommelerwaard.

23

4

Toegang tot de schuldhulpverlening

4.1

Bereikbaarheid gemeentelijke schuldhulpverlening

Om een (laagdrempelige) toegang tot het aanbod van schuldhulpverlening mogelijk te maken, richt de gemeente zich op de inzet van verschillende kanalen. Er wordt publiciteit gegenereerd (artikelen in kranten) en er is een baliefunctie bij de gemeente waar ook vragen over financiën eerst gesteld kunnen worden (voordat deze inwoner mogelijk wordt doorverwezen naar de consulenten schuldhulpverlening). De consulenten schuldhulpverlening zijn voor nieuwe aanmelders bereikbaar via een mailadres (shv@maasdriel.nl) en via het algemene nummer van de gemeente Maasdriel bij vragen over zorg of ondersteuning. Bestaande klanten van de schuldhulpverlening beschikken over de persoonlijke e-mailadressen en ook de directe telefoonnummers van de schuldhulpverleners. De consulenten zijn als team schuldhulpverlening werkzaam in het gemeentekantoor van de gemeente Maasdriel. Zij zijn dagelijks telefonisch bereikbaar en maken afspraken met inwoners/cliënten op het stadskantoor in Maasdriel of, als de cliënt dat liever, op het gemeentekantoor van Zaltbommel. Vanwege corona hebben de consulenten deels thuis gewerkt en waren dan digitaal aanspreekbaar.

4.2

Inzet van de voorliggende voorzieningen voor schuldhulpverlening

Daarnaast zijn er organisaties in Zaltbommel die vragen van bewoners over financiën mogelijk in eerste instantie kunnen beantwoorden. Voor inwoners van de gemeente Zaltbommel zijn dit met name medewerkers van het Buurtteam Zaltbommel (van Buurtzorg NL voor maatschappelijk werk), stichting Humanitas (Thuisadministratie) en stichting Kompas (de Formulierenbrigade). Voor financiële vragen van ondernemers, verwijst men door naar ‘Over Rood’.33 Het Buurtteam in Zaltbommel heeft een brede taakstelling, die vooral in het kader van de Wmo-taken van de gemeente wordt uitgevoerd. Op het terrein van schuldhulpverlening zijn geen formele afspraken met Buurtteam of Buurtzorg Jong gemaakt anders dan het doorverwijzen naar het team schuldhulpverlening van de gemeente als men bij een intake voor de inzet van maatschappelijk werk een financiële problematiek bij cliënten constateert. Door de inzet van de budgetcoaches door de gemeente zijn er volgens het buurtteam wel meer mogelijkheden ontstaan om inwoners met een financiële vraag naar hen door te verwijzen. De gemeente biedt nu volgens het buurtteam een ‘completer pakket’ (van budgetcoaching en schuldhulpverlening), hetgeen betrokkenen bij het Buurtteam als een duidelijke ‘meerwaarde’ ziet.

33 De gemeente werkt sinds mei 2019 samen met Over Rood. De gemeente geeft aan dat Over Rood in 2020 zes inwoners met een eigen onderneming heeft begeleid.

24

Er is geen registratie van de doorverwijzingen vanuit het buurtteam naar de gemeente voor de inzet van schuldhulpverlening, budgetcoaching of budgetbeheer. In interviews geeft men aan dat het tot nu toe in 2021 om (zeker) minder dan 10 inwoners zou gaan. Het buurtteam signaleert ten aanzien van het aanbod van schuldhulpverlening door de gemeente dat de bereikbaarheid van het team schuldhulpverlening wellicht beperkt wordt door de grote afstanden tot de dorpskernen. Potentiële cliënten kunnen afhankelijk zijn van het openbaar vervoer en de afstand kan daarbij een belemmering zijn om in contact te komen met het team schuldhulpverlening. Het Buurtteam verwijst naar Humanitas voor de inzet van thuisadministratie en is expliciet betrokken bij de vroegsignalering (Vroeg Eropaf) als uitvoerder van deze aanpak (zie verder ‘Vroegsignalering’). Voor het bieden van ondersteuning bij de financiële administratie, met de inzet van vrijwilligers, heeft de gemeente Zaltbommel subsidierelaties met Humanitas en Kompas34. Deze subsidies worden verleend op basis van de Beleidsregel Participatie (in 2021 voor Humanitas bijna € 38.000 en Kompas € 60.000). Humanitas Thuisadministratie (TA) ‘koppelt’ geschoolde vrijwilligers aan inwoners om hen te helpen de administratie weer op orde te krijgen en te houden. Men had in 2020 de beschikking over 30 vrijwilligers.

In 2020 heeft Humanitas in Zaltbommel met 37 inwoners nieuwe ‘koppelingen’ gemaakt (van de 44 nieuwe aanmeldingen); daarnaast had men 22 klanten nog in het bestand van 2019. Een belangrijk deel van de aanmeldingen volgt uit doorverwijzingen van het Buurtteam. Bijna de helft van de hulpvragen bij Humanitas TA heeft betrekking op het maken van budgetplannen. Een derde van de hulpvragers zoekt hulp bij het op orde brengen van de administratie; 18% zoekt hulp bij de administratie na een verandering in de privé-situatie (zogenaamde ‘life events’ zoals scheiding, overlijden partner, samenwonen). Uit interviews komt naar voren dat Humanitas de samenwerking met de gemeente positief beoordeelt. Men ontvangt aanmeldingen na verwijzingen van het Buurteam en ook van de gemeente. Het aantal aanmeldingen via de gemeente is (echter) sterk aan het afnemen, hetgeen men ziet als een mogelijk gevolg van de aanstelling van budgetcoaches bij de gemeente. De Formulierenbrigade (FB) van stichting Kompas geeft eerste hulp bij administratieve vragen van inwoners. Zij helpt bij het lezen en schrijven van officiële brieven, bij algemene financiële vragen en bij het samen invullen van formulieren en aanvragen. Daarnaast begeleidt de Formulierenbrigade inwoners financieel zelfredzaam te worden.