Document · PDF

Onderzoek Ondermijning RKC Zaltbommel-Onderzoeksrapport LZ-nov 2023

Raadsvergadering 14 december 2023, gemeente ZaltbommelBij agendapunt: Rapport ondermijning - Rekenkamercommissie22.554 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

3.6

Normenkader: puntsgewijze samenvatting van bevindingen

In de onderstaande tabel worden de bestuurskundige onderzoeksbevindingen samengevat op basis van de zes pijlers van het normenkader voor de gemeentelijke aanpak van ondermijning. Tabel 3.5: Samenvattende bevindingen op basis van normenkader 1. Beleidstheorie -

De prioritering van de ondermijningsaanpak komt (nog) niet tot uitdrukking in een uitvoeringsorganisatie die daar, met focus en afdoende formatie, gestalte aan kan geven. Ondermijning was één van de vier prioriteiten in het Integraal Veiligheidsplan 2019-2022; thans is het (in het Integraal Veiligheidsplan 2023-2026) één van de zeven lokale thema’s, naast de vier prioriteiten (waaronder drugs) in het plan voor de zeven gemeente in De Waarden. Het ontbreekt aan een Plan van Aanpak voor ondermijning of voor drugs en een daaraan ten grondslag liggende visie. Dit legt de gemeente in een spagaat, want een dun bezet ambtelijk apparaat schiet tekort als basis voor de uitvoeringspraktijk.

Drugs is in De Waarden een prioriteit, al ontbreekt een visie op de aanpak door gemeente en politie van de drugshandel en van het drugsgebruik in de gemeente Zaltbommel. Onder professionals bestaat er ook twijfel of de drugsproblemen groot genoeg zijn om dit te doen. De consequentie is dat een bovengemeentelijke prioriteit (drugs) in de lucht blijft hangen, al wordt het geagendeerd door bewoners.

2. Informatie: inzicht, signalen, overzicht en analyse -

De gemeente Zaltbommel kent tijdens ons veldwerk geen intern meldpunt voor signalen over mogelijke ondermijning (sinds 1 juli 2023 is dit er wel, voor ambtenaren en burgers) en er is ook geen interne overlegvorm over (casus op het terrein van) ondermijning om – binnen de gemeente – nadere informatie te verzamelen. De informatie-uitwisseling komt daardoor niet goed van de grond. Een belangrijke uitzondering zijn de adrescontroles die wordt aangestuurd vanuit de backoffice van Burgerzaken; vooraf wordt informatie verzameld en op basis van de controles wordt informatie gedeeld.

De gesloten cultuur en lage meldingsbereidheid in De Vergt en in het buitengebied zijn – met verdiscontering van onderlinge verschillen - een rem op de informatiepositie van gemeente en politie. Bewoners hebben veel concrete en actuele informatie over drugshandel en drugsgebruik. Er is voor hen geen meldroute die resulteert in actie. De bereidheid om over deze zaken te melden is zo bleek tijdens dit onderzoek - in elk geval bij een categorie bewoners aanwezig, maar er is geen gemeentelijke aanpak die daarop aansluit. Op beleidsniveau worden vraagtekens geplaatst bij straatinformatie over drugshandel en drugsgebruik.

De informatie over ondermijnende praktijken in de gemeente Zaltbommel is versnipperd en wordt niet bijeengebracht door bestaande werkwijzen.

De gemeente is sinds 2020 aangesloten bij Meld Misdaad Anoniem. Dit leverde tot en met april 2023 in totaal 57 meldingen op.

Er bestaat bij de informatiehuishouding wat betreft ondermijning een vicieuze cirkel. Er komen thans vanuit de bevolking weinig meldingen over criminaliteit (die worden opgepakt) en er worden tot en met april 2023 proactief weinig inspanningen geleverd door gemeente en politie om informatie boven water te krijgen. De consequentie is dat er daardoor geen overtuigende informatie is om de OOV- of boa-capaciteit uit te breiden, controles te intensiveren of gerichte actie te organiseren. Dat is een rem op het opbouwen van een informatiepositie.

Het veldwerk wijst op blinde vlekken in de informatie over ondermijning, namelijk: zorgfraude en arbeidsuitbuiting (er is het nodige bekend over de woonsituatie, maar veel minder over de werkomstandigheden).

Er is geen privacy protocol beschikbaar voor het uitwisselen van gegevens (over casus en signalen) in het kader van de ondermijningsaanpak. De werkwijzen die de gemeente Zaltbommel hanteert bij de binnengemeentelijke gegevensdeling in het kader van de ondermijningsaanpak zijn voor ons onduidelijk; we kunnen de rechtmatigheid derhalve niet beoordelen.

3. Ondermijningsaanpak: de (kern van de) ambtelijke uitvoeringsorganisatie -

De capaciteit van de ambtenaren met taken in de sfeer van openbare orde en veiligheid (OOV) - de Adviseurs integrale Veiligheid (IV) - ligt op 1,8 fte. Dat is voor deze hele gemeentelijke veiligheidstaak, exclusief crisisbeheersing, maar inclusief ondermijning. Er zijn veel meer geprioriteerde taken of (in plannen opgenomen) thema’s, namelijk elf, dan IV-ambtenaren.

Ondermijning is een neventaak van de twee IV-ambtenaren die nog tal van andere taken hebben, waarbij er één optreedt als trekker. Ondermijning is geprioriteerd, maar er is nauwelijks uitvoeringscapaciteit. Dit knelt als rekening wordt gehouden met andere tijdrovende veiligheidstaken. Temeer omdat de OOV-taken – in het hele land - in dubbel opzicht groeien: meer taken en complexer. De IV-ambtenaren nemen, bijvoorbeeld bij de bestuurlijke sluiting van een pand, het juridische traject ter hand: er zijn geen ‘uren’ of ‘juristen’ beschikbaar voor het veiligheidsbeleid. Er zijn ook zaken die van oudsher veel tijd vergen, zoals het projectplan rondom de jaarwisseling.

De twee IV-ambtenaren werken in een informeel cluster samen met twee APV-medewerkers en een beleidsmedewerker handhaving. Door de brede en complexe portefeuille van de twee IVambtenaren is de ondermijningsaanpak is geen sleutelfunctie, maar een kwestie die in handen ligt van enkele sleutelfiguren die er weinig tijd voor hebben. Er is ook geen Bibob-coördinator; de beleidsvorming en toetsing worden uitgevoerd door een IV-ambtenaar en door de beleidsmedewerker handhaving.

De IV-ambtenaren hebben hun handen vol aan zogenoemd ‘brengwerk’: werkzaamheden die zich via een overleg, melding, gebeurtenis of opdracht opdringen. Dit verdringt het zogenoemde ‘haalwerk’: werkzaamheden die ontstaan als op straatniveau actief wordt gezocht naar afgeschermde informatie en kennis. Juist bij de ondermijningsaanpak is dit nodig, al is hiervoor in de IV-organisatie in Zaltbommel te weinig tijd.

De gemeente Zaltbommel beschikt over drie boa’s (domein 1); in 2023 komt daar een groene boa bij. Door het oppervlak van de gemeente en door de optelsom van taken komen de boa’s er nauwelijks aan toe om een bijdrage te leveren aan de ondermijningsaanpak.

4. Gemeentelijke integraliteit -

De aanpak van ondermijning is geagendeerd en maakt deel uit van het IV-takenpakket, al staat het nog niet – zeker niet in alle scherpte – op het netvlies van andere ambtelijke afdelingen en de ambtelijke top. Dit komt mede door de matig ontwikkelde informatiepositie. Ambtelijk en politiek overheerst het beeld dat de gemeente Zaltbommel in hoge mate ordelijk en rustig is, waarbij de misdaadproblematiek in De Vergt wordt gezien als verleden tijd en het vraagstuk van arbeidsmigranten voornamelijk wordt gezien als een huisvestingsvraagstuk.

Er bestaan geen werkprocessen om signalen over mogelijke ondermijning binnen de ambtelijke organisatie te verzamelen en te bespreken, zodat kan worden bezien of er actie dient te worden ondernomen. Er was tot 1 juli 2023 geen intern meldpunt en er is evenmin een intern overleg over

ondermijning. Dit vacuüm wordt deels opgevuld door de controles, uitgevoerd door onder andere BRP-toezichthouders, die worden aangestuurd vanuit de backoffice van Burgerzaken en waarbij wordt samengewerkt met interne en externe partners. Deze controles worden onder meer gericht op de huisvesting van arbeidsmigranten; het opgestelde beleid over deze huisvesting legt daarvoor de basis. -

Dit rapport verschijnt op een kantel-moment. De twee huidige IV-ambtenaren zijn begonnen ten tijde van de coronapandemie die veel tijd vergde. Het oppakken van het ondermijningsdossier vergde pioniersactiviteiten. De IV-ambtenaren zijn bezig zijn om de ondermijningsaanpak te structureren: er wordt gewerkt aan een Plan van aanpak Ondermijning.

Er zijn in de afgelopen drie jaren geen trainingen gegeven om binnen de ambtelijke organisatie het bewustzijn van de risico’s op ondermijnende criminaliteit te vergroten. De IV-ambtenaren zijn wel van plan om hieraan in de komende jaren gestalte te geven. Dit vergt een overtuigend verhaal; de huidige informatie- en kennispositie is daartoe waarschijnlijk niet voldoende.

Binnen de gemeentelijke organisatie overheerst de klant- en ondernemersgerichte of dienstverlenende stijl. Bij (vergunning)aanvragen, (bouw)projecten of initiatieven wordt vooral gekeken naar de inhoud of kwaliteit van de voorgenomen activiteiten en niet of veel minder naar de achtergronden, geldstromen en intenties van betrokkenen.

De IV-organisatie heeft het dermate druk - wat ondermijning betreft alleen al met ‘brengwerk’ en met andere veiligheidstaken en -incidenten - dat het externe relatiebeheer bij de ondermijningsaanpak (nog) niet goed uit de verf komt. Er zijn overleggen met de politie, RIEC en andere partners, maar er wordt niet structureel gestalte gegeven aan publiek-private samenwerking met ondernemers, bewoners en publieke instanties. Wel is het huisvestingsbeleid van arbeidsmigranten gevormd in dialoog met ondernemers, bewoners en raadsleden. Ook zijn er Keurmerken: Veilig Buitengebied en Veilig Ondernemen.

Tijdens dit onderzoek komt een kans in beeld om publieke kennis (straatinformatie van bewoners) over drugshandel en drugsgebruik te koppelen aan daarop gebaseerde integrale inspanningen: om het drugsgebruik te reduceren en om de drugshandel (ook strafrechtelijk) aan te pakken.

De geringe strafrechtelijke bijdrage aan de lokale (integrale) ondermijningsaanpak in Zaltbommel komt tot uitdrukking in de lage drugs-gerelateerde registraties in heel 2022: twee inzake drugshandel en één voor ‘vervaardigen softdrugs’. Dat is bijna niks en het is vooral weinig als dit wordt afgezet tegen de overtuigende informatie van burgers over drugshandel in Zaltbommel. Tweewekelijks wordt door de gemeente (door een IV-ambtenaar) veiligheidsoverleg gevoerd met de politie, met ondermijning als vast agendapunt. De politie levert bestuurlijke rapportages aan bij de gemeente, onder meer over drugsproductie, als grondslag voor bestuursrechtelijke maatregelen. Dit resulteerde tussen 2019 en april 2023 in tien bestuursrechtelijke maatregelen

Een belangrijke overlegvorm is het maandelijkse integrale intergemeentelijke project-overleg: het IGP-overleg. Naast een IV-ambtenaar wordt aan dit overleg deelgenomen door: politie, Burgerzaken, Arbeidsinspectie, Sociale Recherche, Werkzaak (de regionale instantie voor de aanpak van uitkeringsfraude) en ODR. Hier worden signalen of casus besproken. Het IGP-overleg bevindt zich in een pioniersfase, getuige twee beelden die respondenten schetsen. Ten eerste het overleg

als de beoogde spil en aanjager van de integrale aanpak van ondermijning; de structuur staat, maar het moet nog worden ontwikkeld. Ten tweede wordt geconstateerd dat vooral maatregelen worden besproken en doorgevoerd die één of twee betrokken partijen toch wel hadden getroffen, waardoor de toegevoegde waarde het IGP-overleg (nog) gering is. Er bestaan, tot slot, knellende grenzen aan de IGP-aanpak door schaarse capaciteit bij partners, waardoor werkprocessen stagneren. -

De rapporten van het RIEC worden (door gemeenterespondenten) gewaardeerd, zoals het ondermijningsbeeld en de weerbaarheidsscan. Het betreft echter vertrouwelijke rapporten die ondermijning binnen de gemeente Zaltbommel nog niet écht op de kaart hebben weten te zetten.

Bij de casusgerichte aanpak heeft het RIEC weinig waarde op gemeenteniveau. Het gaat om drie casus in de periode van 2018 tot en met april 2023, terwijl de casusaanpak tot op heden nauwelijks uitmondt in maatregelen, waardoor de lokale impact gering is.

6. Politieke verantwoording en sturing -

De politiek biedt ruimte aan de burgemeester om gestalte te geven aan het veiligheidsbeleid en bestaat daarover (op hoofdlijnen) tevredenheid. Veel raadsleden bewaren afstand tot (het debat over) het functioneren van de politie. Er bestaat doorgaans politieke tevredenheid over politiemensen, maar zorgen over de lokale beschikbaarheid en over de lokale prestaties van de politie.

De gemeenteraad vervult een legitimerende rol bij het behandelen en vaststellen van veiligheidsplannen. Er bestaat, ook in Zaltbommel, politieke steun voor de Integrale Veiligheidsplannen, de daarin gestelde prioriteiten en daarop gebaseerde uitvoeringsplannen.

In 2020 is door de gemeenteraad ingestemd met beleidsregels over de toepassing van de Wet Bibob en in 2021 is het zogenoemde Damoclesbeleid (artikel 13b Opiumwet) vastgesteld. In juli 2022 is de gemeenteraad, per brief, geïnformeerd over een publiek-privaat traject om in Gelderland-Zuid de veiligheid in het buitengebied te verbeteren. De politiek was nauwer betrokken met een beleidsvormend traject (in 2018) dat uitmondde in huisvestingsbeleid voor arbeidsmigranten. De gemeenteraad heeft extra budget beschikbaar gesteld om, in het kader van ‘ruimtelijk toezicht’, controles door de ODR te laten uitvoeren om vast te stellen of dit beleid wordt nageleefd. Op dit dossier ging de politieke betrokkenheid dus verder dan legitimering. Dit werd gevoed door het grote economische en maatschappelijke belang van dit dossier, ook in de actieve achterban van raadsleden.

In de veiligheidsplannen is ondermijning een thema en de huisvesting van arbeidsmigranten raakt aan beleid om arbeidsuitbuiting te voorkomen of vast te stellen. In het groepsgesprek met raadsleden bleek dat er behoefte bestaat aan informatie over de aard en impact van ondermijnende praktijken in de gemeente Zaltbommel. Diverse raadsleden constateerden dat dit ontbreekt. Door de raad zijn wel algemene veiligheidsplannen vastgesteld, maar geen Plan van Aanpak voor ondermijning.

We zijn bij ons veldwerk niet gestuit op voortgangsrapportages of op tussenevaluaties van het IVP 2019-2022. De gemeenteraad is derhalve niet (schriftelijk) geïnformeerd over de voortgang, al is daar kennelijk ook niet om gevraagd. Ook het Integraal Veiligheidsplan 2023-2026 wordt aan de raad voorgelegd, zonder evaluatie van het Integraal Veiligheidsplan 2019-2022.

Het Integraal Veiligheidsplan wordt vastgesteld, met twee relevante aanpassingen: er worden enkele evaluerende zinnen aan toegevoegd en er wordt een aanscherping doorgevoerd in de formulering van het drugsbeleid, waarbij mede wordt aangedrongen op strafrechtelijk optreden tegen (georganiseerde) drugscriminaliteit.

Literatuur Beke, B., Klein Hofmeijer, E., & Versteegh, P. (2009). Gebiedsscan Criminaliteit & Overlast: Een methodiekomschrijving (Politie & Wetenschap). Amsterdam: Reed Business. Beke, B., Torre, E.J. van der, & Duin, M. van (2011). Stads- en regioscan in de grootste Brabantse gemeenten. De achtergronden van onveilige GVI scores. Apeldoorn: Politie en Wetenschap. Bremmers, B. & Ferwerda, H. (2014). Gebiedsscan veiligheid en leefbaarheid verblijfsrecreatie. Een veiligheidsanalyse op en rond vakantieparken op de Noord-Veluwe als opmaat voor een gemeenschappelijke aanpak. Arnhem: Bureau Beke. Broekhuizen, J. (2021). Een geïntegreerd beeld van de gemeente Utrecht en politie MiddenNederland. Amersfoort: Bureau Broekhuizen. Boerman, F., Grapendaal, M., Nieuwenhuis, F. & Stoffers, E. (2017). Nationaal Dreigingsbeeld 2017. Georganiseerde criminaliteit. Driebergen: Dienst Landelijke Informatieorganisatie. Ferwerda, H., Beke, B., Bervoets, E. (2017). De onzichtbare invloed van bovenlokale criminele netwerken op de wijk. Tijdschrift voor de politie, 79 (9/10), 6-11. Fijnaut, C., & Bovenkerk, F. (1996). Georganiseerde criminaliteit in Nederland: Een analyse van de situatie in Amsterdam. Enquête Opsporingsmethoden. Bijlagen XI, Deelonderzoek IV, Kamerstuk 24072 nr. 20, Tweede Kamer, vergaderjaar 1995—1996. Den Haag: SDU. Functioneel Parket Afpakken (2016).

Wederrechtelijk verkregen voordeel hennepkwekerij bij binnenteelt onder kunstlicht. Functioneel Parket. LIEC (2019). Landelijk beeld van ondermijnende criminaliteit. Den Haag. Noordanus, P., Tops, P. & Torre, E.J. van der (2020). Een Pact voor de Rechtsstaat. Een sterke terugdringing van drugscriminaliteit in tien jaar. Den Haag: Aanjaagteam Ondermijning. Tops, P., Valkenhoef, J. van, Torre, E.J. van der & Spijk, L. van (2018). Waar een klein land groot in kan zijn. Nederland en synthetische drugs in de afgelopen 50 jaar. Den Haag: Boom Criminologie. Tops, P., & Torre, E.J. van der (2015). Wijkenaanpak en ondermijnende criminaliteit. Den Haag: Boom Lemma. Tops, P & Torre, E.J. van der (te verschijnen). Ondermijning. Over de praktische betekenis van een analytisch begrip. Torre, E.J. van der (2013). Straatinformatie: buitenspel. Waarde en waardering van informatie uit de frontlijn, in: P. Tops, C. Sprenger en N. Kop (red.), Kennis in de frontlijn. Ervaringen met praktijkonderzoek in de politie. Apeldoorn: Politieacademie, 2013, pp. 111-126. Torre, E.J. van der, Gieling, M., Holvast. R, Vlek, G.C.K. & Lanza, R. (2015). De lokale positie van de nationale politie. Een verkenning. Apeldoorn: Politieacademie. Torre, E.J. van der & Valkenhoef, J.M. van (2017). De lokale betekenis van basisteams. Over het werk van geüniformeerde agenten en het gebrek aan rechercheurs.

Apeldoorn: Politieacademie. 40

Torre, E.J. van der, Valkenhoef, J., Esman, C. & Greven, H. (2017). Veiligheid bij jaarwisselingen. Apeldoorn: Politieacademie. Torre, E.J. van der & Spoorendonk, J. (2020). Recreatieparken: ondermijning Vooruitgang en nieuwe (corona)risico’s, ook in het midden- en topsegment. Rotterdam/’s-Hertogenbosch: LokaleZaken/Provincie Noord-Brabant. Torre, E.J. van der, Tops, P. en Jongepier, T (2023). Ondermijning in het Ommeland. Een analyse van (de gemeentelijke aanpak van) ondermijning in negen Groningse gemeenten. Rotterdam: LokaleZaken. Torre-Eilert, T.B.W.M. van der, Bergsma, H., Duin, M.J. van, Eilert, R. (2010). Lokale politiek over de politie (Politie & Wetenschap). Amsterdam: Reed Business. Wiegant, B.(2017). Vanaf de zijlijn bekeken. Commissarissen van de Koning over de Politiewet 2012. Lelystad: provincie Flevoland. Wijk, A., & Lenders, A. (2018). Betonrot. Een kwalitatief onderzoek naar het fenomeen ondermijnende criminaliteit in Brabant-Zeeland, de effecten van en richting voor de overheidsaanpak. Bekereeks.

Bijlage 1 Normenkader Normenkader (Of: ontwikkel-kader) 1. Beleidstheorie Een beleidstheorie t.a.v. de gemeentelijke en integrale aanpak van ondermijning. Met een visie op: de combinatie van repressieve en preventieve interventies; de rol van gemeentelijke afdelingen; kwetsbare interne processen en functies; externe publieke en private partners; en de rol van inwoners. 2. Informatie: inzicht, signalen, overzicht en analyse 2a. Een (groeiend) inzicht in (de kansen voor) lokale ondermijning – informatie over daders en slachtoffers 2b. Een werkend meldpunt, plus interpretatie en analyse van signalen 2c. Overzicht en analyse van de opbrengsten van bestuursrechtelijke interventies en controles 2d. De formatie en kwaliteit voor: a.) Bibob-toetsing; en b.) analyse van een fenomeen of casus en ter voorbereiding van gerichte vormen van toezicht en controle 2e. Een grondslag voor uitwisseling van informatie 3. Ondermijningsaanpak: de (kern van de) ambtelijke uitvoeringsorganisatie 3a. Formatie, functies en kwaliteit van ondermijnings-specialisten 3b. Beschikbare formatie handhaving en toezicht 3c. Interne overlegvorm(en) t.b.v. aansturen en monitoren van de ondermijningsaanpak 3d. Inzet bestuursrechtelijke instrumenten 3e. Persoons- en groepsgerichte aanpak (daders e.o. slachtoffers): preventief, corrigerend of zorg 4. Gemeentelijke integraliteit 4a.

Afstemming tussen drie pijlers van lokaal bestuur: harde sector (‘fysiek’), sociaal en veiligheid 4b. Inzicht in en bewustzijn van kwetsbare interne processen en functies, zoals vergunningverlening, gronden vastgoedtransacties, projectontwikkeling, subsidies, diensten van Burgerzaken (o.a. inschrijvingen en reisdocumenten), en afgeven zorgindicaties 4c. De integrale samenwerking bij toepassing van de Wet Bibob 4d. Overlegvormen (die worden benut) t.b.v. van gemeentelijke integraliteit bij ondermijningsaanpak 5. Externe netwerkvorming: publiek en privaat 5a. Samenwerking met politie, justitie en RIEC(-partners) 5b. Vormen van publiek-private samenwerking, met bijzondere aandacht voor de rol van ondernemers 5c. Stimuleren en benutten van betrokkenheid van burgers (o.a. signalen) 6. Politieke verantwoording en sturing 6a. Politieke kaderstelling 6b. Verantwoording aan gemeenteraad over prestaties, mate van doelbereiking en inzicht in ondermijning.

Bijlage 2

Korte toelichting op politieregistraties De politie heeft registraties aangeleverd, onder meer over drugsincidenten. Het is nuttig om kennis te nemen van deze cijfers, maar er kleven ook beperkingen aan. We baseren ons op cijfers die de politie ontleent aan het BVH-registratiesysteem. Per geregistreerde gebeurtenis telt één feit-code: de zwaarste of het feit dat als eerste is ingevoerd. Als de politie bijvoorbeeld een aanhouding verricht vanwege een drugsdeal, waarbij de verkoper en de koper (met softdrugs op zak) worden aangehouden, dan wordt dit louter geteld als handel in softdrugs (en dus niet ook als drugsbezit). De categorisering van een drugsincident is niet zo eenduidig of helder als wellicht het geval lijkt. Een incident of gebeurtenis wordt bijvoorbeeld weggeschreven als ‘vervaardigen softdrugs’, omdat dit op dat moment het meest passend lijkt. Er komt bijvoorbeeld een melding binnen over een mogelijke hennepkwekerij, maar uit onderzoek blijkt dat dit niet zo is of het wordt (bijvoorbeeld bij een warmtemeting) niet bevestigd. Toch bestaat de kans dat de registratie blijft staan als ‘vervaardigen softdrugs’, terwijl nog niet duidelijk is dat het hennepteelt betreft of duidelijk is of lijkt dat dit niet zo is. De grens tussen een drugsregistratie of een andersoortige politieregistratie kan ook diffuus zijn.

Wat in het systeem wordt vastgelegd als drugsoverlast of drugshandel, zou in feite bijvoorbeeld kunnen gaan om jeugdoverlast. Al komt het omgekeerde evengoed voor: achter een melding (die wordt geregistreerd als) jeugdoverlast kan in werkelijkheid drugsgebruik of drugshandel schuilgaan. Er treedt onder-registratie op in het politiesysteem. Drugshandel en drugsteelt zijn delicten die in de regel zo goed mogelijk worden afgeschermd. Bij een illegale drugsdeal hebben verkoper en koper een gedeeld belang om dit buiten het blikveld van politie of burgers te doen. Dit betekent dat veel drugshandel of drugsteelt niet wordt geregistreerd. Onder-registratie en foute registraties zijn een structureel verschijnsel. Het doet zich met andere woorden nu voor, maar ook in voorgaande jaren. Het staat - mits er geen veranderingen optreden in de wijze van registreren - vergelijkingen (in de tijd en tussen locaties) daarmee niet noodzakelijkerwijs in de weg. Registraties in het politiesysteem geven op z’n best een indicatie van de ontwikkelingen ten aanzien van drugscriminaliteit of drugsoverlast. Er zijn tijdelijke of toevallige factoren – waaronder beleidsveranderingen - die van invloed kunnen zijn op registraties van drugsincidenten. Het lijkt erop dat kwekerijen beter worden beschermd tegen warmtemetingen.

Vanwege dergelijke effecten is voorzichtigheid geboden om op basis van politiecijfers, bij vergelijkingen in de tijd, conclusies te trekken.

Bijlage 3

Hoofdpunten per onderzoeksvraag Ten behoeve van de door de Rekenkamercommissie geformuleerde conclusies hebben we de onderstaande punten op een rij gezet, gegroepeerd langs de lijnen van de onderzoeksvragen. Criminologische vragen Wat zijn belangrijke criminele kansen in Zaltbommel? -

De combinatie van min of meer stedelijke kernen en een buitengebied dat zich leent voor drugsproductie en waar vakantieparken zijn gevestigd; verplaatsing van kwetsbare personen naar parken in Zaltbommel door aanpak in belendende gemeenten / in regio. Zaltbommel ligt centraal, te midden van drugsmarkten in de regio Utrecht en in Noord-Brabant, waaronder ’s-Hertogenbosch. Er is veel vraag naar goedkope arbeid; dat resulteert in risico’s op misstanden bij werk en/of huisvesting van arbeidsmigranten. Gemeenschappen (in de kernen en in De Vergt) zijn gesloten, getuige een lage meldingsbereidheid.

Welke vormen van ondermijnende criminele praktijken doen zich voor in Zaltbommel? Wat kan worden gezegd over de maatschappelijke effecten en over de locaties en branches die het betreft? -

Drughandel en drugsgebruik zijn met elkaar verweven; bewoners signaleren dit, op tal van locaties in de gemeente. In de Vergt is er nog altijd invloed van criminelen (na verhuizing naar MiddenNederland of Noord-Brabant). Hennepteelt wordt de laatste jaren minder vaak geregistreerd; dat is ook de landelijke trend, al blijft de energiediefstal landelijk op hetzelfde peil en de hennepteelt waarschijnlijk ook, al is dat niet zeker. Wel staat vast dat er al jaren georganiseerde bovenlokale netwerken actief zijn in de hennepteelt in Zaltbommel, met in deze eeuw tot drie keer toe de vondst van een uitzonderlijk grote hennepkwekerij. Er wordt geld geïnvesteerd in vastgoed (woningen en vakantiewoningen), onder meer om daar arbeidsmigranten te huisvesten. Dit gaat gepaard met overtredingen. Respondenten geven voorbeelden van slechte werk- of woonomstandigheden van arbeidsmigranten. Op vakantieparken worden door respondenten veiligheidsproblemen geconstateerd, waaronder criminele aanwezigheid en illegale huisvesting van arbeidsmigranten, al is dit laatste verminderd doordat huisvesting van arbeidsmigranten op het terrein van werkgevers beleidsmatig wordt gefaciliteerd. Zorgfraude wordt genoemd als een opkomende vorm van ondermijning, al wordt dit niet concreet. Er wordt illegaal vuurwerk opgeslagen en verkocht.

Bestuurskundige vragen Wat is beleidstheorie bij de gemeentelijke aanpak van ondermijning? In welke mate, en op welke wijzen, is de bestuurlijke en ambtelijke organisatie weerbaar en alert op mogelijke ondermijnende invloeden? Welke maatregelen zijn daartoe getroffen? Welke kansen, knelpunten en dilemma’s zien professionals en burgers bij de ondermijningsaanpak? -

De prioritering van de ondermijningsaanpak komt niet tot uitdrukking in een uitvoeringsorganisatie die daar, met focus en afdoende formatie, gestalte aan kan geven. Het ontbreekt aan een Plan van aanpak en een daaraan ten grondslag liggende visie. Ondermijning is een neventaak van de twee IV-ambtenaren die nog tal van andere taken hebben, waarbij er één optreedt als trekker. Ondermijning is geprioriteerd, maar er is weinig uitvoeringscapaciteit. Dit knelt als rekening wordt gehouden met andere tijdrovende veiligheidstaken. De gemeente kende tot 1 juli 2023 geen intern meldpunt voor signalen over mogelijke ondermijning en er is geen interne overlegvorm over (casus op het terrein van) ondermijning om – binnen de gemeente – nadere informatie te verzamelen. De informatie-uitwisseling stagneert. Een belangrijke uitzondering zijn de adrescontroles die wordt aangestuurd vanuit de backoffice van Burgerzaken; vooraf wordt informatie verzameld en op basis van de controles wordt informatie gedeeld. De gemeente Zaltbommel beschikt over een boa-capaciteit van 3 fte (domein 1); in 2023 komt daar een groene boa bij. Door het oppervlak van de gemeente en door de optelsom van taken komen de boa’s er nauwelijks aan toe om een bijdrage te leveren aan de ondermijningsaanpak.

Drugs is in het gebied De Waarden een prioriteit, al ontbreekt tijdens ons veldwerk een visie op de aanpak door gemeente en politie van de drugshandel en van het drugsgebruik in de gemeente Zaltbommel. Onder professionals bestaat – op basis van de GGD-monitor - twijfel of de drugsproblemen groot genoeg zijn om dit te doen. De consequentie is dat een bovengemeentelijke prioriteit (drugs) in de lucht blijft hangen, al wordt het geagendeerd door bewoners. De aanpak van ondermijning is geagendeerd en maakt deel uit van het IVtakenpakket, al staat het nog niet – zeker niet in alle scherpte – op het netvlies van andere ambtelijke afdelingen en de ambtelijke top. Dit komt mede door de matig ontwikkelde informatiepositie. Dit rapport verschijnt op een kantel-moment. De twee huidige IV-ambtenaren zijn begonnen ten tijde van de coronapandemie die veel tijd vergde. Het oppakken van het ondermijningsdossier vergde pioniersactiviteiten. De IV-ambtenaren zijn bezig zijn om de ondermijningsaanpak te structureren: er wordt gewerkt aan een Plan van aanpak Ondermijning. Er zijn in de afgelopen drie jaren geen trainingen gegeven om binnen de ambtelijke organisatie het bewustzijn van de risico’s op ondermijnende criminaliteit te vergroten. De IV-ambtenaren zijn wel van plan om hieraan in de komende jaren gestalte te geven.

Welke instrumenten en maatregelen benut de gemeente (met partners) in het kader van de ondermijningsaanpak en hoe is de bestuurlijke en ambtelijke organisatie daartoe ingericht? -

Er bestaat bij toepassing van de Wet Bibob een verschil tussen beleid en uitvoeringspraktijk. Beleidsmatig zijn veel toepassingsmogelijkheden benoemd, maar in de praktijk is Bibob-toetsing voornamelijk gericht op de horeca, met hooguit circa twintig toetsen per jaar. Bibob-beleid en -toetsing beogen bij te dragen aan een onderzoekende en - zo nodig - kritische ambtelijke houding naar private partijen. Daaraan ontbreekt het echter. De politie levert bestuurlijke rapportages aan bij de gemeente, onder meer over drugsproductie, als grondslag voor bestuursrechtelijke maatregelen. Dit resulteerde tussen 2019 en april 2023 in tien bestuursrechtelijke maatregelen Er zijn sinds 2019 in het kader van de ondermijningsaanpak vier integrale controles uitgevoerd. Dit gaf de nodige inzichten, al werden weinig of geen overtredingen of strafbare feiten geconstateerd. Een belangrijke overlegvorm is het maandelijkse integrale intergemeentelijke project-overleg (IGP). Naast een IV-ambtenaar nemen deel: politie, Burgerzaken, Arbeidsinspectie, Sociale Recherche, Werkzaak (de regionale instantie voor de aanpak van uitkeringsfraude) en ODR. Hier worden signalen of casus besproken. Dit overleg bevindt zich in een pioniersfase. De toegevoegde waarde van het IGP-overleg is (nog) gering. Dit komt mede doordat de IGP-aanpak stagneert door schaarse capaciteit bij partners.

Wat kan worden gezegd over de effecten van de ondermijningsaanpak? -

De aanpak staat in de kinderschoenen; dientengevolge zijn de effecten nog gering. Er worden, aangestuurd vanuit Burgerzaken, wel systematisch adrescontroles uitgevoerd bij signalen over bijvoorbeeld illegale bewoning (door arbeidsmigranten). In combinatie met het faciliteren van huisvesting op het terreinen van werkgevers heeft dit – zo constateren respondenten - een gunstig effect gehad bij het verminderen van woonoverlast c.q. overlast van illegale bewoning.

Zijn er knelpunten wat betreft de rechtmatigheid van de ondermijningsaanpak? Zo ja, welke en hoe valt dat te beoordelen? -

Voor de RIEC- en IGP-aanpak is er een juridische grondslag. Er is geen privacy protocol beschikbaar voor het uitwisselen van gegevens (over casus en signalen) in het kader van de ondermijningsaanpak. De werkwijzen die de gemeente Zaltbommel hanteert bij de binnengemeentelijke gegevensdeling in het kader van de ondermijningsaanpak zijn voor ons onduidelijk; we kunnen de rechtmatigheid derhalve niet beoordelen.

Hoe is de gemeenteraad betrokken bij de ondermijningsaanpak (kaders stellen, controle en vertegenwoordiging) en welke (formele) instrumenten worden daarbij benut? -

Zie onderdeel 6 normenkader.

Colofon Dit onderzoek is uitgevoerd door dr. E.J. van der Torre, m.m.v. dr. M.J. van Duin en mr. T. Jongepier MSc.

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/13574653/2