Nulmeting Zaltbommel 4 december 2025

nulmeting.

inleiding.

hoe willen we dat de gemeente Zaltbommel eruit ziet in 2035?

inleiding. De gemeente Zaltbommel werkt aan een toekomstvisie die richting geeft aan de toekomstige focus van de gemeente. Deze visie wordt opgesteld in nauwe samenwerking met inwoners, ondernemers, verenigingen, maatschappelijke organisaties, bestuurders en de gemeenteraad. Als vertrekpunt is een nulmeting uitgevoerd: een verkenning die op basis van verschillende data de huidige staat van de gemeente in kaart brengt. De nulmeting brengt de basis in kaart waarop toekomstig beleid kan voortbouwen. Het doel is om een gezamenlijk vertrekpunt te creëren voor de volgende stap: het opstellen van een toekomstbestendige visie waarin de menselijke maat, lokale identiteit en strategische keuzes samenkomen. In dit rapport brengen we het DNA van de gemeente Zaltbommel in beeld. We beschrijven de identiteit en de kernkwaliteiten van de gemeente, de waarden van inwoners en de karakteristieken van de stad en de dorpen. Daarnaast worden relevante trends en ontwikkelingen weergegeven, door middel van cijfers, maatschappelijke bewegingen en waardeverschuivingen. De analyse van het Daily Urban System geeft inzicht in de beweging en de bereikbaarheid van Zaltbommel en haar omgeving. De nulmeting biedt daarmee een samenhangend overzicht van de kenmerken, sterktes en zwaktes van de gemeente, aangevuld met de belangrijkste kansen en uitdagingen richting 2035.

De informatie in dit rapport is verzameld via verschillende onderzoeksmethoden. Er is gebruikgemaakt van deskresearch en analyse van gemeentelijke data, beleidsdocumenten en (regionale) visies zoals de Omgevingsvisie. Daarnaast zijn maatschappelijke trends in kaart gebracht en is onderzocht hoe inwoners, jongeren, ondernemers en maatschappelijke organisaties naar hun gemeente kijken en dromen over de toekomst. Ook is via interviews opgehaald hoe de regio Zaltbommel er nu en in de toekomst uit kan zien. Deze inzichten vormen samen de basis voor de nulmeting en daarmee voor de toekomstige koers van de gemeente.

Leeswijzer Dit rapport is opgebouwd uit vier delen. In het eerste deel staat het DNA van de gemeente Zaltbommel centraal: de identiteit van stad en dorpen, de kernkwaliteiten en de waarden van inwoners. In het tweede deel worden trends en ontwikkelingen geschetst die relevant zijn voor de toekomst van de gemeente, zoals demografische ontwikkelingen, woningbehoeften en duurzaamheid. Het derde deel bevat de uitkomsten van het participatietraject, waarin inwoners hun zorgen, trots en dromen voor Zaltbommel hebben gedeeld. Tot slot geeft het vierde deel een samenvatting van het Daily Urban System (DUS), dat inzicht biedt in bereikbaarheid en mobiliteit binnen en buiten de gemeente.

inhoudsopgave. 1.

DNA van Zaltbommel

2.

trends & ontwikkelingen

3.

de stem van de inwoners

4.

Daily Urban System

5.

conclusie

6.

bronvermelding

DNA van Zaltbommel.

1

DNA van Zaltbommel.

kernkwaliteiten van Zaltbommel.

In dit hoofdstuk brengen we de identiteit van de gemeente Zaltbommel in kaart op basis van een combinatie van bronnen: gemeentelijke data, participatieinzichten, interviews en beleidsdocumenten. Door deze interne blik ontstaat een onderbouwd beeld van de kenmerken, waarden en structuren die de gemeente Zaltbommel typeren. Het doel is om een gedeeld beeld te creëren van waar Zaltbommel nu staat, als fundament voor toekomstige keuzes. We onderscheiden vier onderdelen: de identiteit van stad en dorpen, kernkwaliteiten, waarden van inwoners en aandachtspunten richting de toekomst.

waterlandschap als drager van identiteit

identiteit stad en dorpen.

De rivieren zijn dragers van de identiteit, maar vormen ook het kernpunt van beleidskeuzes. Ze vragen om aanpassing, zorg en visie op klimaat en leefomgeving. Ruimtelijke keuzes in de gemeente gaan daarom altijd hand in hand met klimaatadaptatie, waterveiligheid en natuurontwikkeling.

De gemeente Zaltbommel vormt het noordwestelijke deel van de Bommelerwaard, een karakteristiek rivierengebied in de provincie Gelderland. Met 30.412 inwoners (CBS, 2025c) en een oppervlakte van 89,74 km2 – waarvan 2,34 km2 water – is Zaltbommel een compacte gemeente. In de stad Zaltbommel woont ongeveer een derde van het totaal aantal inwoners en Brakel en Gameren zijn de grootste dorpen (CBS, 2023a; Gemeente Zaltbommel, 2024). De ligging tussen de Waal, Maas en de Afgedamde Maas onderstreept het bijzondere karakter van dit gebied, waar historie, natuur en gemeenschapszin hand in hand gaan. Sinds de herindeling in 1999 bestaat de gemeente uit de stad Zaltbommel en twaalf omliggende dorpen: Aalst, Bern, Brakel, Bruchem, Delwijnen, Gameren, Kerkwijk, Nederhemert (Noord en Zuid), Nieuwaal, Poederoijen en Zuilichem. Deze dorpen verschillen in karakter, historie en sociale structuur. In dorpen als Nederhemert, Aalst en Poederoijen is de religieuze betrokkenheid hoog en speelt de kerk een centrale rol in het gemeenschapsleven (Van Steenis, 2017). De stad Zaltbommel is minder kerkelijk, kent meer culturele diversiteit en vervult een centrumfunctie. Zaltbommel kent een rijke historie als vesting- en Hanzestad. De stad is bekend om monumentale gebouwen zoals de Sint-Maartenskerk, de Waterpoort, het Stadskasteel en de vestingwerken.

De oorspronkelijke naam “Bommel” leeft nog voort in het dagelijks taalgebruik van de inwoners.

De ligging tussen de Waal en de Maas maakt de gemeente Zaltbommel tot ‘een eiland tussen de rivieren’. De landschappelijke indeling in rivierbedding met de oevers, oeverwallen en komgebieden vormt de fysieke en culturele basis van het gebied. De dijken, lokaal ook wel ‘het Gouden Randje’ genoemd, beschermen het gebied tegen de natuurlijke kracht van de rivieren en symboliseren bescherming en verbondenheid (Gemeente Zaltbommel, 2022a).

rijke historie en cultureel erfgoed Zaltbommel is een gemeente waar geschiedenis zichtbaar en voelbaar is. De Hanzestad Zaltbommel, met monumenten als de Sint-Maartenskerk, de Waterpoort en het Stadskasteel, is het historische hart. Met 10,7 monumenten per 1.000 inwoners (landelijk: 3,3) heeft de vestingstad een uitzonderlijke historische dichtheid (RCE, 2024). Slot Loevestein, Kasteel Nederhemert, Nieuwe Hollandse Waterlinie en de historische dorpslinten vormen een mozaïek van het vele zichtbare en onzichtbare erfgoed dat de gemeente rijk is. De geschiedenis van de leefomgeving is een belangrijke bron van identiteit en trots voor inwoners. Het versterkt de samenhang binnen gemeenschappen. Daarnaast vergroot het erfgoed de toeristische aantrekkingskracht en de economische vestigingsfactor. Erfgoed herinnert ons aan het verleden en biedt tegelijkertijd kansen om richting te geven aan de toekomst. Erfgoedbeleid moet echter verder gaan dan alleen het behoud van erfgoed: het kan bijdragen aan de economie en het toerisme, mits zorgvuldig ingezet. Daarom is een gebalanceerde erfgoedontwikkeling essentieel, met oog voor zowel economische kansen als de leefbaarheid en vitaliteit van stad en dorpen.

rust, ruimte en natuur als kwaliteit van leven De gemeente heeft 41,6% groenoppervlak, lager dan het landelijke gemiddelde van 46,8%, maar hoger dan in omliggende gemeenten zoals Maasdriel (Klimaateffectatlas, 2021). In combinatie met het wateroppervlak ademt Zaltbommel het karakter van het buitengebied. De openheid van het landschap, de weidse uitzichten, het groen tussen de kernen en de nabijheid van de rivieren dragen bij aan een beleving van leefkwaliteit. In Brakel en Kerkwijk is relatief veel openbaar groen, terwijl Nederhemert veel privégroen kent (Klimaateffectatlas, 2021). Natuurgebieden als De Lieskampen en het Munnikenland zijn geliefde plekken voor bewoners en bezoekers en zijn van groot belang voor biodiversiteit. De combinatie van vruchtbare landbouwgrond, rustige dorpsranden en toegankelijke natuur maakt het gebied aantrekkelijk voor een brede groep inwoners. De aanwezige rust en ruimte worden breed gewaardeerd en vormen een belangrijke basis voor wonen, werken, ontmoeten en recreëren. Tegelijkertijd staan deze kwaliteiten onder druk door de toenemende woningbouwopgave en ontwikkelingen in infrastructuur. Dit stelt de gemeente voor de uitdaging om de leefkwaliteit te behouden en te versterken, ook in een context van groei.

gemeenschapszin en sociale samenhang Wat Zaltbommel bijzonder maakt, is de hechte sociale structuur. Dit is onder andere te zien aan het aantal lokale verenigingen, dorpsraden, geloofsgemeenschappen en buurtinitiatieven in de gemeente. Vrijwilligerswerk, buurtzorg en verenigingen zijn sterk aanwezig. Uit cijfers van VNG blijkt dat 61% vindt dat buurtgenoten altijd voor elkaar klaarstaan, 71% bereid is zich actief in te zetten voor de leefbaarheid en 44% naastenzorg verleent. Daarnaast verleent 68% burenhulp en heeft 17% aandacht voor buren in zorgwekkende situaties (VNG Burgerpeiling, 2016). Hoewel deze cijfers ouder zijn, schetsen ze een beeld van de kenmerkende zelfredzame cultuur waarin zorgen voor elkaar als vanzelfsprekend wordt gezien. Het eigen participatieplatform Tip Bommelerwaard heeft inwoners naar het cijfer dat ze hun gemeente geven. 47% van de inwoners van de gemeente Zaltbommel geven hun gemeente een cijfer hoger dan een 6, waarvan 10% zelfs hoger dan een 8 (Tip Bommelerwaard, 2024). Uit de participatie-enquête geven de inwoners hun eigen dorp of stad als woonplek gemiddeld een 7,46. De gemeente als geheel krijgt gemiddeld een 6,69 als woonplek. De sociale kracht is een belangrijk onderdeel van de leefbaarheid in de gemeente. In deze tijd van digitalisering, schaalvergroting en individualisering

is het van belang om de bestaande sociale samenhang te koesteren en te versterken. Deze informele kracht in de gemeente vraagt om wederkerigheid tussen gemeente en gemeenschap. Hoe kunnen zij beter samenwerken, met behoud van eigen regie en nabijheid?

groei als de jaarringen van een boom Zaltbommel groeit geleidelijk en lokaal. Ruim 60% van de verhuizingen vindt plaats binnen de eigen woonkern; in de stad zelfs 86% (Stec Groep, 2023a, p. 31). Deze geleidelijke groei wordt ook wel de ‘jaarringbenadering’ genoemd: gestaag en in samenhang met bestaande structuren. In deze vorm van groei moet oog worden gehouden voor de omgeving, het bestaande karakter van de dorpen en stad en het tempo dat past bij de draagkracht van de kernen. Groei wordt in de gemeente gezien als iets dat betekenisvol moet zijn, zorgvuldig verweven met identiteit en ruimte. Deze benadering sluit niet uit dat er op grotere schaal of met meer tempo ontwikkeld kan worden, zolang er maar sprake blijft van balans, inbedding en betrokkenheid. Nieuwe ontwikkelingen bouwen voort op wat er al staat, zoals een nieuwe jaarring rond een boom: aanvullend, versterkend en met respect voor het hart.

cultuur van ondernemen Zaltbommel draagt een duidelijke ondernemersmentaliteit in zich. De gemeente telt meer banen dan gemiddeld in Nederland en de werkloosheid is laag. Veel inwoners werken en opvallend veel doen dat als zelfstandige (CBS, 2024a). Deze energie zie je terug in het dagelijks leven: mensen die kansen zien, initiatief nemen en vooral graag dóén. Dat wordt versterkt door de economische basis. Het gemiddeld besteedbaar inkomen ligt hoog (61.100 euro per huishouden) en er wordt weinig een beroep gedaan op bijstand (2,5% van de huishoudens), wat laat zien dat veel inwoners zichzelf goed kunnen redden (CBS, 2023b; CBS, 2025f). Zelfs met een groot aandeel praktisch opgeleiden die de gemeente rijk is. De economie rust op een brede mix van glastuinbouw, mkb, maakindustrie, logistiek en dienstverlening. Samen met de regionale samenwerking binnen Rivierenland ontstaat een stevig fundament. Ondernemerschap is hier een onderdeel van de identiteit die staat voor aanpakken, doorzetten en vooruitkijken.

de typische Bommelaar.

aandachtspunten.

Volgens het CBS noemt 68% van de inwoners zich religieus, tegenover 50% landelijk. Van deze groep bezoekt 27,9% minstens maandelijks een dienst (landelijk 16,9)(2015). Ook uit de enquête wordt ‘religieus’ het vaakst genoemd als de meest kenmerkende eigenschap van Bommelaren. Volgens inwoners is de typische Bommelaar namelijk te omschrijven als:

woningmarkt onder druk

1. 2. 3. 4. 5.

Religieus (door 107x van de 352 respondenten genoemd): geloof en zingeving nemen een centrale plek in. Eigenwijs (97x genoemd): bewoners kiezen hun eigen pad en laten zich niet makkelijk leiden. Nuchter (87x genoemd): er heerst een praktische, realistische houding Traditioneel (83x genoemd): oude gewoonten, familiebanden en vertrouwdheid zijn belangrijk. Betrokken (79x genoemd): mensen voelen zich verantwoordelijk voor elkaar en hun omgeving.

Daarnaast zien we in de enquête dat zowel ‘verandering’ als ‘traditie’ breed worden gewaardeerd. Zo geeft 61% van de inwoners aan dat verandering nodig is voor de toekomst, tegenover 17% die dit afwijst en 21% die neutraal blijft. Vooral in Zaltbommel is de steun groot, wat wijst op een stedelijke openheid voor vernieuwing. In de dorpen klinkt vaker een meer voorzichtige of verdeelde houding door. Tradities kennen een nog sterker draagvlak: 69% onderschrijft hun belang, slechts 7% is het hiermee oneens en 24% kiest voor neutraal. In de meeste dorpen is de consensus rond tradities duidelijk en stevig, terwijl in Zaltbommel meer verdeeldheid zichtbaar is. Daarmee wordt duidelijk dat de dorpen sterker leunen op traditie, terwijl de stad zich meer richt op verandering. Kortom, Zaltbommel is een gemeente met veel om trots op te zijn: de historische rijkdom en werelderfgoed zijn van nationaal belang, met bijzondere locaties als Slot Loevestein en de vestingstad zelf. De combinatie van natuur, groene ruimte en voorzieningen maken het prettig wonen in de gemeente. Met een bloeiend verenigingsleven, brede inzet van vrijwilligers en een goed functionerend sociaal domein is er sprake van een uitzonderlijk hoge gemeenschapszin. De centrale ligging, het innovatieve ondernemerschap en de onderwijsvoorzieningen versterken het profiel van een vitale gemeente.

Diverse levensovertuigingen en karakteristieken krijgen in de gemeente Zaltbommel de ruimte. De typische eigenschappen van de Bommelaren vormen een kenmerkende en stabiele basis. Vanzelfsprekend zijn er ook aandachtspunten te noemen richting de toekomst.

Veel Bommelaren maken zich zorgen om de beperkte beschikbaarheid van betaalbare woningen. De woningmarkt in de gemeente is krap, net als in de rest van Nederland. Vooralsnog heeft ongeveer 7% van de koopwoningen een WOZ-waarde onder €265.000, terwijl de vraag in de gemeente vooral ligt in het segment tot €355.000 (Stec Groep, 2023a). Sociale huurwoningen zijn nu nog schaars (23,1% tegenover 30% landelijk) (Syswov, 2024). Vooral in Zaltbommel en dorpen zoals Brakel en Kerkwijk is het aandeel sociale huur laag. Wachttijden lopen op en betaalbaarheid is een probleem, juist voor starters maar ook voor middeninkomens. De huisvesting van internationale arbeidskrachten zorgt voor gevoelde druk op leefbaarheid en veiligheid (Woonvisie Bommelerwaard 2021-2025, z.d.). Verkamering is alleen toegestaan in het buitengebied, vanwege het effect op de sociale cohesie in de kernen en wijken. Dit maakt de woningopgave een zaak die raakt aan doorstroming, inclusie en leefbaarheid. De gemeente staat voor de vraag voor wie en waar er moet worden gebouwd. De gemeente heeft een sterke focus op dit onderwerp met een groeiambitie waarin er veel nieuwbouw op de planning staat.

toenemende zorgvraag Tot 2030 wordt een stijging verwacht van +350 Wlz-cliënten en +755 Wmohuishoudens (Stec Groep, 2023a, p. 5). Tegelijkertijd blijven ouderen langer zelfstandig wonen. De behoefte aan nultredenwoningen en zorggeschikte woonvormen groeit, maar het aanbod binnen de gemeente blijft achter. Dit betekent dat de zorgvraag toeneemt, niet alleen voor de ouderenzorg, maar ook jeugdhulp laat een lichte stijging zien. Deze beide groepen vragen om meer of een andere vorm van inzet, zoals een focus op preventie en meer inzet vanuit de samenleving t.o.v. professionals. De extramuralisering van zorg vraagt om andere woningtypes, zoals geclusterde woonvormen of aanpasbare woningen. De uitdaging zit met name in de dorpen met weinig voorzieningen: hoe worden genoeg huizen daar ook zorggeschikt?

stad en dorpen: gedeelde grond, verschillende werelden De cultuurverschillen tussen de stad en de dorpen binnen de gemeente zijn duidelijk voelbaar. Zaltbommel-stad heeft een meer stedelijk profiel met culturele voorzieningen, een historische binnenstad en meer woningbouwontwikkeling. De stad fungeert als bestuurlijk en economisch centrum, waar initiatieven zich snel kunnen ontwikkelen. In de dorpen staat gemeenschapszin centraal: vaak rond de kerk, de school en het verenigingsleven. Inwoners zijn sterk lokaal geworteld, maar ervaren regelmatig dat de aandacht en investeringen vanuit de gemeente zich vooral op de stad richten, waarmee de ontwikkeling van de dorpen achterblijft. Het gevoel dat ‘voor de stad alles geregeld wordt’, klinkt door in de gesprekken. De voorzieningen in de dorpen dreigen volgens inwoners te verdwijnen of staan onder druk. Dorpsbewoners maken zich daarnaast zorgen over de bereikbaarheid van hun dorpskern en de woningbouwmogelijkheden. Het is belangrijk deze verschillen tussen de stad en de dorpen te erkennen en deze bewust mee te nemen in beleid, met oog voor eigen tempo, structuur en sociale dynamiek. De kenmerkende eigenschappen van Bommelaren die worden genoemd, zoals eigenwijs en traditioneel, kunnen daarnaast mogelijk leiden tot weerstand tegen verandering.

De vraag rijst hoe de gemeente sociale en ruimtelijke verbinding kan stimuleren, ondanks de grote cultuurverschillen. Moet je overal gelijk willen investeren, of juist ‘ongelijk’ om het verschil te overbruggen?

trends & ontwikkelingen.

2

trends & ontwikkelingen. Nederland is voortdurend in beweging en ook de gemeente Zaltbommel krijgt te maken met uiteenlopende trends en ontwikkelingen die invloed hebben op haar samenleving. Denk hierbij aan demografische verschuivingen, technologische innovaties, maatschappelijke verwachtingen, culturele waarden en veranderende wet- en regelgeving. Deze ontwikkelingen bieden kansen, maar vragen ook om tijdige aanpassing en strategische keuzes. In dit hoofdstuk worden zes belangrijke trends geschetst die van invloed zijn op de toekomst van de gemeente Zaltbommel. De thema’s variëren van bevolkingsontwikkeling tot traditie, wonen, zelfredzaamheid, duurzaamheid en ruimtegebruik. Elk onderdeel biedt inzicht in hoe deze trends zich lokaal manifesteren en wat ze kunnen betekenen voor beleid, voorzieningen en leefomgeving. Samen vormen ze een kompas waarmee Zaltbommel richting kan geven aan haar toekomst tot 2035. Elke trend bestaat uit een inleiding, een feitelijk overzicht en vervolgens hoe deze trend zich in de gemeente Zaltbommel mogelijk zal ontwikkelen richting de toekomst. De volgende trends komen aan bod:

trend 1. groei van binnenuit

trend 2. traditie is hip

trend 3. wonen in beweging

trend 4. zelfredzame en autonome inwoners

trend 5. duurzame toekomst

trend 6. ruimte voor groen en groei

trend 1. groei van binnenuit Waar veel gemeenten kampen met vergrijzing en krimp, laat Zaltbommel een andere trend zien. Dankzij een stevige natuurlijke aanwas en de toestroom van jonge gezinnen ontwikkelt de gemeente zich tot een vitale groeiplaats. Ieder jaar komen er nieuwe jonge inwoners bij die zorgen voor levendigheid, een gezonde arbeidsmarkt en toekomstbestendige voorzieningen. Deze lokale demografische veerkracht sluit aan bij een grotere maatschappelijke trend: het behoud van leefbare regio’s vraagt niet alleen om woningen en banen, maar vooral om (jonge) mensen. In Zaltbommel groeit de toekomst van binnenuit. Demografische druk De gemeente Zaltbommel heeft in de afgelopen dertig jaar een sterke bevolkingsgroei doorgemaakt, met een stijging van maar liefst 27% (CBS, 2025a). Op dit moment telt de gemeente 30.412 inwoners, verspreid over gemiddeld 2,38 personen per huishouden (CBS, 2025c). Deze groei gaat gepaard met een relatief hoge demografische druk van 75,8%, wat duidt op een groter aandeel kinderen en ouderen ten opzichte van de (potentiële) beroepsbevolking (CBS, 2025c). Opvallend is het hoge aandeel kinderen in de gemeente: 21% van de inwoners is jonger dan 18 jaar, tegenover 18,3% landelijk (CBS, 2024b). De groene druk, het aandeel jongeren tot 20 jaar in verhouding tot de werkende bevolking, is 41,7%.

Dit is hoger dan gemeenten van dezelfde grootte (37,2%) en een stuk hoger dan landelijk (35,2%) (CBS, 2025e). Mede dankzij de relatief grote hoeveelheid jeugdige bevolking blijft de vergrijzing binnen de perken. De zogenoemde grijze druk (aandeel 65-plussers t.o.v. werkenden) ligt met 34,1% ruim onder het landelijke gemiddelde van 42,9% (CBS, 2025b). Dit zorgt voor een demografisch evenwicht tussen jong en oud.

Nieuwe generatie Bommelaren Waar veel andere middelgrote gemeenten voornamelijk vergrijzen of stabiliseren, zien we in Zaltbommel ook een sterke verjonging. De komende jaren zullen de verschillen met andere, vergrijzende gemeenten steeds zichtbaarder worden op straat, op de schoolpleinen en in de sportkantines. De groei komt vooral van binnenuit: door geboortes en het hechte karakter van de gemeenschap is de verwachting dat deze trend zich de komende jaren doorzet. De bevolkingsgroei mag dan niet zo spectaculair zijn zoals in de grote steden, maar met een verwachte toename van de bevolking van 11,34% tot 2035 en een verwachte toename van het aantal huishoudens met ruim 14% tot 2035, is de verwachting dat Zaltbommel gestaag blijft groeien (De Jong et al., 2022). Jongeren en gezinnen zullen ook in de toekomst nieuwe energie met zich meebrengen en zorgen voor andere behoeften en prioriteiten, zoals voldoende onderwijsvoorzieningen en genoeg activiteiten voor de jeugd. Tegelijkertijd moet er aandacht blijven voor de oudere generatie en hun zorg- en woonbehoeften. Daarnaast zijn de ouderen van nu niet hetzelfde als vroeger: veel gepensioneerden zijn tegenwoordig vitaal, ondernemend en hebben meer te besteden dan vroeger. Ze leven langer en hebben meer gezonde jaren te besteden (Kooiker & Marangos, 2020). Dat biedt kansen voor vrijwilligerswerk en recreatie.

Zo kan de gemeente zich ook in voorzieningen aan beide kanten blijven ontwikkelen - voor zowel jong als oud.

trend 2. traditie is hip Jongeren in heel Nederland hebben een hernieuwde aandacht voor geloof en traditie, omdat zij verlangen naar meer houvast, duidelijkheid en verbondenheid in een samenleving die zij als complex en vluchtig ervaren, met name door de snelle technologische, sociale en geopolitieke veranderingen. Zeker in een gemeente als Zaltbommel, waar gemeenschapsvorming sterk verankerd is, spelen in de kernen traditionele waarden en religie een belangrijke rol. Deze kenmerken vormen voor inwoners van binnen en buiten de gemeente een aantrekkelijk element bij het kiezen van een plek om te wonen. Houvast in een veranderende wereld Vooral jongeren hechten tegenwoordig weer meer waarde aan traditionele idealen zoals familie, hiërarchie en gedeelde regels, met een ideaalbeeld van het overzichtelijke en vertrouwde ‘vroeger’. Wij zien dit vooral terug in de dorpen, maar ook in de stad wordt dit genoemd. Verbondenheid en gemeenschap zijn belangrijke pijlers: jongeren zoeken hechte netwerken in het gezinsleven, familie, verenigingen en de kerk als tegenwicht tegen anonimiteit en individualisme. Ook spelen veiligheid en voorspelbaarheid een grote rol; ze willen weten waar ze aan toe zijn en op wie of wat ze kunnen bouwen.

Er is veel aandacht voor het behoud van de eigen nationale identiteit en cultuur, vaak met een gesloten houding tegenover mensen die niet binnen het netwerk of de cultuur vallen. Religie krijgt een prominente plek, te zien aan de groei van orthodoxe en evangelische stromingen die vooral jonge, hoogopgeleide mensen aantrekken (De Jong, 2011; Haanstra, 2024). Conservatieve waarden winnen aan kracht in een tijd van secularisatie en globalisering, waarbij jongeren zich actief organiseren om hun traditionele visie op de toekomst vorm te geven. De gemeente Zaltbommel laat in cijfers zien hoe traditionele waarden en religieuze structuren steviger verankerd zijn dan in veel andere delen van Nederland. Waar landelijk tussen de 50 en 80 procent van de kerken naar verwachting binnen tien jaar zal sluiten, geldt dit in Zaltbommel voor slechts 8% van de kerken. Van de 31 kerkgebouwen in de gemeente zijn er 25 nog actief in gebruik. Het overgrote deel van de kerkgenootschappen verwacht zonder hulp van de overheid nog zeker tien jaar door te kunnen (Gemeente Zaltbommel, 2021). Ook de religieuze betrokkenheid onder inwoners is relatief groot. Volgens CBScijfers per gemeente (peildatum 2015) noemt 68% van de inwoners zich kerkelijk of religieus, veel hoger dan het landelijk gemiddelde van ongeveer 50% (CBS, 2015).

Het grootste gedeelte van de gelovigen is protestants (44,7%), gevolgd door rooms-katholiek (14,8%). De kerkgang is hoog: 27,9% van de religieuzen bezoekt minstens eens per maand een dienst, tegenover 16,9% landelijk (Van Steenis, 2017).

Sociale verbondenheid wordt in de gemeente niet alleen vormgegeven door religieuze gemeenschappen, maar ook door verenigingen, dorpsraden, familiebanden en sociale groepen. 40% van de inwoners heeft veel contacten in de buurt en 70% is tevreden met de mensen in hun wijk of dorp, zo blijkt uit de Leefbaarheidsmonitor 2024 (Gemeente Zaltbommel, 2025a). Amateurkunst en cultuur leveren hieraan een waardevolle bijdrage door ontmoeting, persoonlijke ontwikkeling en het tegengaan van sociaal isolement te stimuleren (Gemeente Zaltbommel, 2023). Deze sociale verbondenheid komt terug in de manier waarop de inwoners uit Zaltbommel zichzelf typeren: religieus, eigenwijs, nuchter, traditioneel en betrokken. Identiteit, religie en traditie spelen dus een belangrijke rol in deze gemeente. Samen met het hoge aantal jongeren in de gemeente, is de kans groot dat deze trend in de gemeente Zaltbommel zich door zal zetten.

Traditionele waarden richting de toekomst Als de conservatieve trend onder jongeren zich doorzet, ontstaat een samenleving die sterk leunt op traditionele waarden en structuren. De behoefte aan een overzichtelijk leven, minder diversiteit, het volgen van (sociale) regels, hiërarchie en familie zal mogelijk groeien. Kleine, hechte gemeenschappen, religieuze verbanden en lokale netwerken spelen een centrale rol: mensen kennen elkaar goed en ondernemen veel samen, wat zich in de toekomst kan manifesteren in een afname van eenzaamheid onder inwoners, een toename van vrijwilligerswerk en een versterkte leefbaarheid en sociale samenhang. De religieuze gemeenschap zal mogelijk gestaag groeien binnen de gemeente, met ook orthodoxe en evangelische stromingen die jongeren aantrekken. Tegelijkertijd ontstaat er een scherpere focus op de eigen identiteit en cultuur, vaak met een nationalistische inslag, mogelijke spanningen tussen bepaalde groepen en minder openheid voor andere invloeden. Bepaalde emancipatoire bewegingen kunnen bij het doorzetten van deze trend mogelijk worden beperkt of teruggedraaid. Zaltbommel is een krachtige gemeente door de stevige sociale netwerken die er al zijn, zolang die netwerken open blijven en niemand uitsluiten.

De sterke lokale cultuur en identiteit maken de gemeente aantrekkelijk voor mensen die zich daarbij aan willen sluiten, maar het is wel van belang dat er ook ruimte blijft voor nieuwe ideeën en ontmoetingen.

trend 3. wonen in beweging Steeds meer mensen willen wonen in een groene omgeving, met een goede bereikbaarheid en nabij stedelijke kernen. Dit zijn een aantal van de vele redenen waarom men graag in de gemeente Zaltbommel komt wonen. In de gemeente Zaltbommel groeit de vraag naar woningen de komende jaren dan ook fors. Meer woningen zijn nodig voor gezinnen, ouderen, starters en alleenstaanden. De uitdaging is om deze groei in goede banen te leiden met een divers aanbod aan betaalbare woningen en een snelle doorstroom. Het huidige woningbestand De gemeente Zaltbommel heeft ruim 12.000 woningen verspreid over 15.000 adressen (CBS, 2025d). Met gemiddeld 708 adressen per vierkante kilometer is het redelijk dichtbebouwd voor een landelijke gemeente, al is er wel variatie tussen stad en dorpen. Mensen in de gemeente wonen vaker dan gemiddeld in een koophuis. Bijna 68% van de woningen is koop (landelijk: 57%), terwijl het aandeel sociale huur via corporaties (23% t.o.v. 29% landelijk) en overige huur lager ligt dan het landelijk gemiddeld (Syswov, 2024). Maar liefst 87% van de woningen in de gemeente is een eengezinswoning (landelijk: 64%) en het gemiddelde woonoppervlak is 145m2 (landelijk: 120m2) (ABF Research, 2024). De WOZ-waarde binnen de gemeente is €404.000, iets hoger dan het landelijk gemiddelde (CBS, 2025d).

Ondanks dat de koopmarkt overwegend lokaal lijkt, komt 56% van de kopers uit de gemeente zelf (landelijk: 59%) (Kadaster.nl, 2022). De woningen in de gemeente Zaltbommel zijn relatief oud: het gemiddelde bouwjaar is 1968, tegenover 1971 landelijk (ABF Research, 2024). De leefbaarheidsscore uit de leefbaarometer is voldoende tot ruim voldoende voor de publieke ruimte van Zaltbommel (BZK/WB, 2022). Dit gaat over aspecten zoals luchtkwaliteit, nabijheid van groen, wateroverlast en infrastructuur voor voetgangers en fietsers. Groei in huishoudens, veranderende samenstelling De gemeente telt nu circa 12.700 huishoudens, met gemiddeld 2,38 personen per huishouden (CBS, 2025c). In het woningbehoefteonderzoek 2023 zijn twee scenario’s doorgerekend: een basisscenario en een ambitiescenario. In het ambitiescenario groeit het aantal inwoners met 3.290 huishoudens tot en met 2041 (Stec Groep, 2023a). De samenstelling van huishoudens ziet er dan zo uit. Het aantal gezinnen neemt naar verwachting toe met +705 huishoudens (+15%) tot 2040 in het basisscenario conform Primos 2023 (Stec Groep, 2023b). In het ambitiescenario wordt ook rekening gehouden met het inlopen van het

woningtekort en met een hogere instroom van nieuwe huishoudens. In dat geval komen we zelfs op een groei van +895 uit bij de huishoudensontwikkeling van gezinnen (Stec Groep, 2023b). Kijken we ook naar andere groepen in dit ambitiescenario, zien we een nog sterkere groei bij alleenstaanden en stellen van 65 jaar en ouder: +61%; oftewel 2.075 huishoudens extra in deze groep tot 2040. Dit betekent dat de gemeente een dubbele opgave heeft om voor zowel alleenstaanden als ook levensloopbestendige woningen voor ouderen te realiseren. De gemeente voelt die urgentie en focust zich daarmee sterk op het realiseren van woningen die passen bij die behoeften (Stec Groep, 2023b). Jongeren, starters en betaalbaarheid Net zoals in de rest van Nederland hebben vooral jongeren en starters moeite om passende woonruimte te vinden. Vooralsnog heeft ongeveer 7% van de koopwoningen een WOZ-waarde onder €265.000, terwijl de vraag in de gemeente vooral ligt in het segment tot €355.000, met daarbij een relatief sterke belangstelling voor woningen onder €250.000 (Stec Groep, 2023a). Door hoge bouwkosten is dit segment moeilijk te bedienen. Een deel van deze groep wijkt uit naar middenhuur, wat daar mogelijk druk kan veroorzaken. Met die reden heeft de gemeente ook een nieuwe categorie ‘betaalbare koop’ toegevoegd aan het nieuwbouwaanbod, om de groep onder de €300.000 te bedienen.

Opvallend is dat 60% van de verhuizingen in de gemeente plaatsvindt binnen de eigen woonkern. In Zaltbommel-stad is dat zelfs 86% (Stec Groep, 2023a). Deze lokale binding vraagt om maatwerk per wooncluster, ook in tempo en woningtype. In kleinere kernen zoals Brakel, Kerkwijk en Nederhemert is het aandeel sociale huur lager dan het gemeentelijk gemiddelde. Doorstroming richting de toekomst Een belangrijke hefboom op de woningmarkt is doorstroming. Als ouderen verhuizen naar nultreden- of geclusterde woningen, komen grotere gezinswoningen vrij. De behoefte aan dit type seniorenwoningen groeit snel. Tot 2030 wordt een toename verwacht van +350 Wlz-cliënten en +755 Wmo-huishoudens (Stec Groep, 2023a). Tegelijkertijd stimuleert het rijksbeleid zorg aan huis, zoals het Volledig of Modulair Pakket Thuis. Nieuwe woningen, afgestemd op ouderen, zullen daarom standaard moeten worden voorbereid op zorg aan huis, met flexibele indelingen en aanpasbare voorzieningen. Het is van belang dat woonclusters binnen een ‘rollatorradius’ van 500 meter van voorzieningen worden gerealiseerd, zodat ouderen zelfstandig kunnen blijven wonen met (zorg)voorzieningen in de buurt. De gemeente zet daarom in op een tweesporenaanpak: bouwen van nieuwe,

geclusterde woonvormen in centra én het aanpassen van bestaande woningen in dorpen met weinig voorzieningen. De gemeente streeft naar huisvesting voor maximaal 2.000 internationale werknemers, bij voorkeur op het terrein van de werkgever en buiten woonwijken (Gemeente Zaltbommel, 2022b). Vooralsnog zijn nu maximaal vijf locaties gereserveerd voor een ‘golden mix’: de combinatie van huisvesting van arbeidsmigranten met bijvoorbeeld bijzondere doelgroepen. Verkamering van woningen in woonkernen is uitgesloten, met een overgangstermijn tot 1 januari 2025 voor bestaande situaties (Gemeente Zaltbommel, 2022b). Woningbouwplanning Zaltbommel beschikt over een stevige woningbouwplanning om de groei richting 2040 op te vangen (Gemeente Zaltbommel, 2025c). Ongeveer de helft van de plannen bevindt zich nog in de zachte fase; deze zijn nog niet juridisch vastgesteld of financieel uitgewerkt, maar bieden juist ruimte om – ondanks uitdagingen zoals hoge bouwkosten en netcongestie, vooral in het betaalbare segment – de komende jaren verder te worden ontwikkeld en aangescherpt. Sinds het sluiten van de Woondeal zijn tot 1 januari 2025 al 209 woningen opgeleverd en staan er 2.904 woningen gepland (Gemeente Zaltbommel, 2025c). De jaarlijkse oplevering is daarbij toegenomen: van 48 woningen in 2023 naar 146 woningen in 2024.

De planontwikkeling in de woningbouwmonitor 2025 bestaat uit 59% koop, 36% sociale huur en 5% middenhuur (Gemeente Zaltbommel, 2025b). Met deze toevoegingen kan het aandeel sociale huur uitkomen op de landelijke norm van 30%. Binnen de koopsector valt slechts 11% van de nieuwbouwwoningen onder de €300.000, terwijl juist in dat segment de behoefte het grootst is. Voor de groep kopende starters die in dat segment vallen, heeft de gemeente een tussencategorie toegevoegd voor 15% van de nieuwbouwplannen: de ‘betaalbare koop’. Het woningbehoefteonderzoek laat zien dat het aantal huishoudens richting 2040 met ongeveer 3.290 kan stijgen als de volledige planontwikkeling wordt gerealiseerd (Gemeente Zaltbommel, 2025c). Nieuwe woonvormen Om de woningmarkt te laten werken voor alle generaties, is meer diversiteit in woonvormen nodig. Denk aan mantelzorgwoningen, meergeneratieprojecten, tiny houses, knarrenhofjes of modulaire woningen. Deze oplossingen bieden kansen voor starters, spoedzoekers en ouderen met een zorgvraag. Als op deze manier in de huursector verruiming ontstaat, is ook meer doorstroom mogelijk en

zal de druk op de sociale huur mogelijk afnemen. In de toekomst zullen flexibele woonconcepten, zoals tijdelijke huurwoningen en deelwoonprojecten, een grotere rol spelen bij het opvangen van pieken in de vraag naar woningen. Zaltbommel heeft hiermee de kans om, door slim en sociaal te bouwen, te zorgen voor een woningmarkt die past bij de demografische veranderingen, de woonwensen en de draagkracht van haar inwoners. Het is belangrijk om in de komende jaren richting te geven aan het woningbeleid, waarbij stap voor stap barrières worden weggenomen en ruimte ontstaat om met nieuwe woonconcepten te experimenteren die doorstroming en inclusiviteit bevorderen.

trend 4. zelfredzame en autonome inwoners De overheid trekt zich op verschillende terreinen terug en legt meer verantwoordelijkheden bij inwoners neer, bijvoorbeeld op het gebied van zorg. In reactie daarop nemen sommige inwoners zelf het initiatief en organiseren ze hun eigen ondersteuning. In Zaltbommel, waar een hoge mate van autonomie, gemeenschapszin en een uitgesproken eilandmentaliteit samenkomen, vormt het onderlinge vertrouwen de basis voor een samenleving die niet leunt op systemen, maar op mensen. Eilandcultuur Hoewel Zaltbommel geen traditioneel eiland is, heeft de gemeente historisch gezien een zekere mate van isolatie gekend door de omringende rivieren. Deze ligging ‘tussen de rivieren’ heeft de bereikbaarheid beïnvloed en kan worden gezien als een vorm van semi-isolatie, met als resultaat een voelbare ‘eilandcultuur’ (Gelen, 2021; Terlouw & Hogenstijn, 2015). De natuurlijke afgrenzing zorgde ervoor dat de gemeenschap in hoge mate op zichzelf was aangewezen, waardoor een mentaliteit van zelfredzaamheid en zelfstandigheid is ontstaan. Deze houding is nog steeds zichtbaar in de huidige samenleving, bijvoorbeeld in het grote aantal vrijwilligers en de vele lokale initiatieven die in de dorpen en wijken van de gemeente aanwezig zijn (Gelen, 2021; Terlouw & Hogenstijn, 2015). De relatieve afzondering heeft daarnaast geleid tot sterke sociale verbanden.

In de dorpen en buurtschappen wordt veel waarde gehecht aan zorg voor elkaar, onderlinge verantwoordelijkheid en de ‘ons-kent-ons cultuur’. Dit draagt bij aan een sterke gemeenschapszin, maar kan tegelijkertijd ook leiden tot een zekere mate van geslotenheid of ‘dorpisme’, waarbij de belangen van de eigen gemeenschap vooropstaan. Het verklaart mede waarom de gemeente, die sinds 1999 in haar huidige vorm bestaat, door inwoners niet altijd wordt ervaren als één geheel, maar eerder als een verzameling van dorpen en een stad met ieder hun eigen identiteit en gewoonten. De ligging tussen de rivieren heeft bovendien de ontwikkeling van een onderscheidende identiteit gestimuleerd. Elke kern binnen de gemeente kent een eigen karakter, maar juist die diversiteit maakt de kracht van Zaltbommel zichtbaar: overal is sprake van sociale veerkracht, inzet en creativiteit om uitdagingen het hoofd te bieden. Door de lens van eilandcultuur wordt duidelijk dat de fysieke omgeving een belangrijke rol heeft gespeeld in de vorming van deze waarden.

Zaltbommel is van oudsher een gemeenschap waarin mensen naar elkaar omkijken. Deze cultuur is geworteld in religieuze tradities, sociale verbanden en een sterk gevoel van verbondenheid. Inwoners hechten waarde aan zelfstandigheid, nuchterheid en het zelf oplossen van problemen. Informele zorg, vrijwilligerswerk en betrokkenheid bij de leefomgeving zijn dan ook vanzelfsprekende onderdelen van het dagelijks leven. Hand in hand richting de toekomst In Zaltbommel is een eilandcultuur voelbaar. De ligging tussen de rivieren heeft inwoners geleerd om op elkaar te bouwen en dingen zelf op te lossen. Die mentaliteit is een herkenbare kracht in de gemeente en geeft een duidelijk vertrekpunt om initiatieven en samenwerking verder te versterken. Hier ligt dan ook de opgave voor de toekomst: niet meer doen vóór de burger, maar het samen doen, mét de burger. Door de kracht van de gemeenschap te erkennen en te versterken, ontstaat een veerkrachtige samenleving waarin mensen zelfredzaam kunnen zijn binnen een sterk netwerk. Programma’s zoals Tip Bommelerwaard, het participatieplatform van de gemeente Zaltbommel, kunnen hierin een verbindende rol spelen, evenals dorpsraden en lokale initiatieven. Cruciaal is dat de gemeente hierin niet alleen uitnodigt tot participatie, maar ook actief op zoek gaat naar verbinding en zich letterlijk en figuurlijk naar de mensen toe beweegt.

Daarbij is het van belang dat de gemeente rekening houdt met de verschillen in de gemeente. De stad en de dorpen hebben ieder hun eigen soort inwoners en daarmee hun eigen gemeenschap. Het is belangrijk dat de inwoners uit de kernen niet altijd naar de stad hoeven te reizen om mee te kunnen denken, maar dat de gemeente ook actief de kernen bezoekt en in gesprek gaat met inwoners die verder van de stad af staan, zowel in termen van fysieke afstand als in gedachtegoed.

trend 5. de duurzame toekomst Een toekomst die wordt vormgegeven door duurzaamheid is geen verre stip meer aan de horizon. In Zaltbommel komt die toekomst razendsnel dichterbij. Dit is zichtbaar in het landschap, voelbaar in het klimaat en merkbaar in beleid en gedrag. Tegelijkertijd groeit de behoefte aan betekenisvol leven, toekomstbestendige keuzes en zorg voor de aarde. Wat ooit begon als een idealistische wens, ontwikkelt zich tot een breed gedragen beweging.

•

76,1% van de woningen (landelijk 70,7%) (CBS, 2025g). Het restafval per inwoner ligt met 89,7 kg ruim onder het landelijke gemiddelde van 177 kg (CBS, 2024d).

Duurzaamheid vandaag De gemeente Zaltbommel werkt vanuit het ‘Werkprogramma Duurzaam Zaltbommel 2030,’ dat richting geeft aan de transitie naar een klimaatneutrale, circulaire en waterrobuuste samenleving in 2050 (Bureau Buitenklank, 2024). Het programma sluit aan bij het bestuursakkoord 2022-2026, waarin duurzaamheid en klimaatadaptatie zijn benoemd als prioritaire opgaven. De urgentie is groot, aangezien de gevolgen van klimaatverandering al merkbaar zijn in de regio. Langdurige droogte, zware neerslag en hittegolven beïnvloeden de landbouw, natuur en gezondheid. Tegelijkertijd kampt Zaltbommel met netcongestie: het elektriciteitsnet is overbelast en belemmert woningbouw, zonop-dakprojecten en verduurzaming van bedrijven. De warmtetransitie is kostbaar en kent grote uitdagingen door de woningopgave, de beperkte alternatieve energiebronnen en sociale ongelijkheid. Maar liefst 7% van de huishoudens loopt risico op energiearmoede, terwijl het draagvlak onder inwoners voor verduurzaming nog beperkt is (CBS, 2018). Elektrisch rijden is in Zaltbommel nog minder ingeburgerd dan elders in Nederland. Het aantal elektrische auto’s ligt onder het landelijk gemiddelde, wat deels lijkt samen te hangen met terughoudendheid onder inwoners. In gesprekken kwam naar voren dat er sprake is van scepsis of zelfs weerstand tegen elektrische voertuigen.

Ook het aandeel hernieuwbare energie is relatief laag in de gemeente (5,1% tegenover 14,5% landelijk) (Klimaatmonitor Rijkswaterstaat, 2023). Deze vergelijking is echter vertekend doordat landelijke cijfers ook gemeenten met grote windparken meenemen. Wanneer we kijken naar hernieuwbare elektriciteit, het onderdeel waarop via de regionale energietransitie (RES) wordt aangestuurd, is dit percentage hoger: 24,8% in Zaltbommel, tegenover 40% landelijk (Klimaatmonitor Rijkswaterstaat, 2023). Desondanks zijn er ook positieve signalen (Rijkswaterstaat, 2024): • 51% van de woningen heeft zonnepanelen (landelijk: 36%) (CBS, 2024c). • 73% van de kantoren heeft een groen energielabel (A–C) (landelijk 70%) en

Vanzelfsprekend duurzaam in de toekomst Deze trend beweegt zich richting een samenleving waarin duurzaamheid geen aparte agenda meer is, maar een vanzelfsprekend onderdeel van wonen, werken en samenleven. De energietransitie betekent keuzes maken: collectieve oplossingen zoals warmtenetten kunnen voor een gedeelte van de gemeente een oplossing zijn, als tegelijkertijd ook de kleinere kernen en het buitengebied worden voorzien van maatwerk, innovatie, lokale initiatieven en nieuwe vormen van energieopwekking en besparing. Klimaatadaptatie krijgt ook een meer permanente plek in het ruimtelijk denken. De inrichting van dorpen en wijken zal als vanzelfsprekend worden getoetst op hittestress, wateropvang en biodiversiteit. Dit zijn thema’s die nu al structureel worden meegenomen in ontwerp en vergunningverlening. Duurzame inrichting wordt daarmee geen ‘extra’, maar een basisvoorwaarde voor leefkwaliteit. Wat vandaag nog weerstand oproept, kan in de nabije toekomst normaal gedrag zijn. Het aantal inwoners dat zonnepanelen plaatst, elektrisch rijdt of afval scheidt, zal meegroeien met de landelijke trend. Zaltbommel moet daarbij niet alleen willen volgen, maar ook initiatief willen nemen door partnerschap op te zoeken met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties.

Als de gemeente ruimte geeft aan experimenten, versnelling en slimme oplossingen, wordt duurzaamheid geen verplichting van bovenaf, maar een gezamenlijke beweging richting de toekomst.

trend 6. ruimte voor groen en groei We willen wonen, werken, reizen, ontspannen en verduurzamen, maar alles vraagt om ruimte. De ligging van Zaltbommel is haar kracht, maar ook haar beperking. Ingesloten tussen de rivieren heeft de gemeente weinig fysieke ruimte om te groeien. Het open landschap met haar lintdorpen, dijken en uiterwaarden is mooi en functioneel: het is een drager van biodiversiteit, waterveiligheid en leefkwaliteit. Juist dit landschap staat echter steeds meer onder druk. Druk op de ruimte De ruimtevraag groeit sneller dan het aanbod. Woningbouw, infrastructuur, glastuinbouw, bedrijventerreinen en energievoorzieningen concurreren met groen, recreatie en landbouw. Tegelijkertijd vraagt klimaatverandering om een ander gebruik van ruimte: waterbestendig, verkoelend en divers. De balans tussen groei en groen is daarmee geen vast gegeven, maar een steeds complexer wordende puzzel. Hoewel Zaltbommel groen oogt, is het aandeel groen relatief beperkt. Het groenoppervlakte van de gemeente is met 41,6%, iets lager dan het landelijke gemiddelde van 46,8% (Klimaateffectatlas, 2021). Regionale verschillen zijn groot. In Nederhemert is vooral het privégroen omvangrijk, terwijl Brakel en Kerkwijk juist uitblinken in openbare groene ruimte. Maar overal geldt: de balans tussen natuur en andere ruimtelijke functies is precair.

Vraag om meervoudig gebruik Deze trend beweegt zich richting een nieuw evenwicht, waar natuur en ruimtelijke ontwikkeling niet meer tegenover elkaar staan, maar met elkaar verweven raken. Groeien en vergroenen worden steeds vaker gecombineerd, door slim om te gaan met de schaarse ruimte. Herwildering is daar een voorbeeld van: op plekken langs rivieren of aan de dorpsrand krijgt natuur de kans om zich spontaan te ontwikkelen, wat zorgt voor bloemrijke graslanden, natte zones voor vogels en insecten en klimaatbossen die bijdragen aan verkoeling en CO2-opslag. Ook in de inrichting van dorpen kunnen nieuwe oplossingen worden toegepast die meerdere doelen tegelijk dienen. Waterpleinen functioneren bijvoorbeeld in droge tijden als park, maar kunnen bij zware regenval water opvangen. Schoolpleinen en sportvelden krijgen een waterdoorlatende ondergrond en dragen zo bij aan klimaatadaptatie. Dijken en groenstroken worden ecologische zones en wandelroutes. Groene buffers tussen bebouwing en landbouw verkleinen hittestress en versterken biodiversiteit. Aan de rand van de stad en in de uiterwaarden ontstaan zones die recreatief, aantrekkelijk en ecologisch waardevol zijn.

De gemeente kan actief sturen op ruimtelijke kwaliteit en meervoudig gebruik. Door bedrijvigheid te clusteren, natuur slim te verweven met de bebouwde omgeving en ruimte functioneel te benutten, groeit het perspectief op een veerkrachtige regio. In de toekomst zullen niet alle functies overal kunnen landen en niet alles past op elke plek, maar door gericht te kiezen voor wat past bij het landschap, de ruimtelijke opgaven en de identiteit van Zaltbommel, ontstaat een duurzame, samenhangende leefomgeving. De trend wijst op een toenemende behoefte aan balans tussen mens en natuur en tussen groei en behoud. Niet door overal van alles te willen, maar door gericht combinaties te kiezen die passen bij het landschap, de opgaven, de inwoners en de identiteit van Zaltbommel.

de stem van de inwoners.

3

participatie uitkomsten. Voor het opstellen van een toekomstvisie is het essentieel om te weten hoe inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties hun gemeente ervaren. Welke dromen, zorgen en wensen hebben zij voor de toekomst? Voor deze nulmeting is daarom actief ruimte gemaakt voor participatie. Bewoners uit alle kernen van de gemeente Zaltbommel zijn gevraagd om hun mening te geven over Zaltbommel vandaag en hun beeld van Zaltbommel in 2035. De participatie bestond uit drie sporen: een ‘participatiesprint’ op straat, een ansichtkaartactie via huis-aan-huis verspreiding en een digitale enquête. Daarmee zijn honderden inwoners op verschillende manieren bereikt: in totaal is er in deze fase 969 keer meegedacht. Dit waren 510 inwoners tijdens de participatiesprint, 352 inwoners met een enquête en 107 inwoners via ansichtkaarten. Zo is een breed en representatief beeld ontstaan van wat inwoners belangrijk vinden, waar ze trots op zijn en welke thema’s volgens hen prioriteit verdienen in het gemeentelijk beleid. In de volgende paragrafen worden per participatievorm de belangrijkste inzichten beschreven. Dan volgt de rode draad; drie thema’s die in alle vormen het meest naar voren zijn gekomen.

participatiesprint. Tijdens de zogeheten ‘participatiesprint’ in juni is de mening van 510 inwoners opgehaald over de toekomst van de gemeente door middel van een fysieke enquête, waarbij inwoners op drukbezochte plekken in de gemeente gevraagd werden hun mening te geven. Zij werden gevraagd om 3 thema’s te kiezen uit 20 opties die zij het belangrijkste vinden voor de gemeente voor de komende 10 jaar. De volgende thema’s werden het belangrijkst gevonden: 1. 2. 3. 4. 5.

Gezondheid, zorg en welzijn (247 stemmen) Woningbouw (188 stemmen) Groen, water en natuur (188 stemmen) Jeugd en jongeren (156 stemmen) Veiligheid en openbare orde (143 stemmen)

ansichtkaarten. In juni kregen de inwoners van de gemeente Zaltbommel samen met de huisaan-huiskrant Bommelerwaardgids een ansichtkaart thuisgestuurd. Met deze kaart kregen ze de mogelijkheid om hun mening te geven over de gemeente aan de hand van drie vragen, die ze vervolgens gratis konden opsturen naar de gemeente. Er zijn in totaal 107 ansichtkaarten ontvangen. Deze paragraaf toont de meest gegeven antwoorden en bevat een grafiek met het aantal respondenten per woonplaats en leeftijdscategorie die de ansichtkaart hebben ingevuld. Waar ben jij trots op de gemeente Zaltbommel? • • • • • •

Mooie, historische binnenstad Veel groen en natuur Ligging tussen de rivieren Voldoende voorzieningen Financiële gezondheid van gemeente Sfeer

Wat zou jij morgen willen veranderen in onze gemeente? • • • • •

Meer en beter onderhouden groenvoorzieningen Verkeersveiligheid verbeteren (Steenweg/AH/Dijk) Snelheidsremmende maatregelen Meer (senioren)woningbouw voor doorstroming Zwerfafval aanpakken

Wat is jouw droom voor de gemeente Zaltbommel in 2035? • • • • •

Meer betaalbare woningen Veiligheid op straat Groene en duurzame gemeente Meer voorzieningen en ontmoetingsplekken (sport, theater, zwembad) Behoud van dorpse karakter en rust

digitale enquête. Tot slot kregen de inwoners van de gemeente Zaltbommel ook de mogelijkheid om een uitgebreide digitale enquête in te vullen over hun gemeente. Deze enquête is 352 keer ingevuld. Hieronder worden de meest opvallende uitkomsten weergegeven.

karakteristiek Zaltbommel Inwoners typeren iemand uit Zaltbommel met de volgende vijf eigenschappen, met tussen haakjes hoe vaak deze eigenschap is genoemd: religieus (107), eigenwijs (97), nuchter (87), traditioneel (83) en betrokken (79). Inwoners zijn het meest trots op de historische binnenstad, natuur en rust, de gezellige sfeer en saamhorigheid, lokale activiteiten en tradities, voldoende voorzieningen, stadsparken, de betrokken gemeenschappen en het kleinschalige karakter van de dorpskernen.

welke elementen passen bij de gemeente Zaltbommel? Inwoners noemen wederom het mooie landschap en de prettige sfeer, maar ook een aantrekkelijk aanbod voor sport en recreatie, een veilige en fijne plek voor kinderen om op te groeien en genoeg verenigingen en evenementen. Volgens veel inwoners heeft het dorp of de stad waarin zij wonen een sterk eigen karakter. Ook wordt het belangrijk gevonden dat tradities en gewoonten in ere worden gehouden. Gemiddeld geven inwoners een 7,46 voor hun eigen dorp of stad als woonplek. De gemeente als geheel krijgt een 6,69. Om in te ondernemen of werken krijgt de gemeente gemiddeld een 6,31 en om vrije tijd door te brengen een 6,48.

zorgen voor de toekomst

representativiteit digitale enquête

Inwoners uit de gemeente Zaltbommel maken zich het meeste zorgen over te weinig geschikte of betaalbare woningen (202 keer gekozen). Ook over huisvesting van vluchtelingen en thuislozen (200), onveilige verkeerssituaties (114), onveiligheid in de omgeving (112) en toenemende polarisering (102) zijn er zorgen onder de inwoners.

De leeftijd van de respondenten in de enquête is gevarieerd, wat duidt op een brede vertegenwoordiging van volwassen leeftijdsgroepen binnen de gemeente. De jongste deelnemer is 23 jaar oud. De oudste deelnemer is 88 jaar oud.

Opvallend is dat inwoners veel zorgen ervaren over de onveiligheid voor de toekomst. In de eigen woonomgeving wordt op dit moment echter weinig criminaliteit ervaren. In de grafiek hieronder is te zien dat de meeste mensen weinig overlast ervaren van industrie, bedrijven of verkeer, terwijl er ook een grote groep respondenten is die wél overlast ervaart.

In de responsverdeling komt de verdeling over de kernen grotendeels overeen met de werkelijke bevolkingsspreiding, maar Zaltbommel stad is iets oververtegenwoordigd ten opzichte van haar bevolkingsaandeel. De overige kernen zijn iets ondervertegenwoordigd. Deze lichte stedelijke oververtegenwoordiging wordt meegenomen bij de interpretatie van de resultaten en het vervolgtraject. In onderstaande grafieken is het aantal participanten per leeftijdscategorie en het aantal participanten per woonplaats af te lezen.

belangrijkste thema’s voor de toekomst 1. 2. 3. 4. 5.

Voldoende woningen (168 keer gekozen) Inwoners betrekken bij beslissingen (144 keer) Veiligheid en criminaliteitsbestrijding (110 keer) Goede zorg dichtbij (94 keer) Gezond leven (82 keer)

woningbouw Woningbouw kreeg in de participatiesprint 188 stemmen en eindigde daarmee op een gedeelde tweede plaats. Ook in de andere participatiemomenten blijkt het een terugkerend en urgent onderwerp. Inwoners benoemden via de ansichtkaarten hun wens voor “meer betaalbare woningen” als onderdeel van hun toekomstbeeld voor 2035. In de digitale enquête werd het tekort aan geschikte en betaalbare woningen benoemd als de grootste zorg. “Voldoende woningen” werd het vaakst genoemd als onderwerp waar de gemeente in de toekomst de meeste aandacht aan moet besteden.

groen, water en natuur Ook dit thema kreeg 188 stemmen in de participatiesprint. Veel inwoners spreken hun waardering uit voor het landschap en de hoeveelheid groen en water in de gemeente. Tegelijkertijd wordt de wens uitgesproken voor het meer en beter onderhouden van de groenvoorzieningen. In de toekomstvisies die inwoners schetsen, klinkt bovendien een duidelijke ambitie voor een groene en duurzame gemeente.

drie thema’s die centraal staan. Uit de participatiesprint, de ansichtkaarten en de digitale enquête komen drie thema’s naar voren die door veel inwoners als urgent worden ervaren. Het gaat om gezondheid, zorg en welzijn (1), woningbouw (2) en groen, water en natuur (3). Deze onderwerpen vormen de rode draad in de participatie-uitkomsten en geven richting aan hoe inwoners hun gemeente beleven en welke koers zij wensen voor de toekomst.

gezondheid, zorg en welzijn Dit thema kreeg de meeste stemmen tijdens de participatiesprint en kwam ook in de digitale enquête nadrukkelijk naar voren. Inwoners gaven daarin aan dat “goede zorg dichtbij” tot de belangrijkste aandachtspunten voor de gemeente behoort. Het thema raakt aan de behoefte aan toegankelijke voorzieningen, ondersteuning en gezondheid dichtbij huis.

andere onderwerpen Hoewel het thema burgerparticipatie in de participatiesprint relatief weinig werd genoemd, kwam in de digitale enquête wel duidelijk naar voren dat inwoners betrokken willen worden bij besluiten van de gemeente. Mogelijk speelt hier een verschil tussen de deelnemers aan beide vormen van participatie: mensen die op straat zijn benaderd tijdens de sprint geven hier wellicht minder prioriteit aan dan inwoners die bewust de tijd nemen om een enquête in te vullen. Ook kwamen zorgen rond de opvang van asielzoekers (AZC) in verschillende participatiekanalen naar voren. Gezien de actualiteit van dit thema is dat begrijpelijk. Omdat dit vooral een vraagstuk op de korte termijn betreft, wordt het verder niet meegenomen in de toekomstvisie voor 2035.

samenvatting Daily Urban System.

4

Daily Urban System. In het kader van de toekomstvisie van de gemeente Zaltbommel is er een analyse gemaakt van het Daily Urban System (DUS) van de gemeente. Deze analyse is uitgevoerd op basis van data uit het Mobiliteitsspectrum van Goudappel, aangevuld met resultaten uit het nationale mobiliteitsonderzoek Onderweg in Nederland (ODiN). De data is kwantitatief en betreft een gemiddelde werkdag in 2023. Het biedt waardevolle inzichten in verplaatsingsstromen, modal split (gebruik van vervoerswijzen), reisdoelen en bereikbaarheid per kern en vervoermiddel. Het onderzoek start op gemeenteniveau en zoomt vervolgens in op de twaalf kernen en Zaltbommel-stad. Daarbij is uitgebreid gekeken naar de bereikbaarheid van voorzieningen zoals werk, onderwijs, gezondheidszorg en winkels, voor zowel auto, fiets als openbaar vervoer (OV). Deze systematische aanpak maakt het mogelijk om verschillen tussen kernen zichtbaar te maken en de bredere regionale verbondenheid van Zaltbommel te duiden.

hoe reizen inwoners van Zaltbommel? De auto is de meest gebruikte vervoerswijze en is goed voor 68% van alle ritten op een gemiddelde werkdag. Tijdens de ochtendspits daalt dit aandeel licht naar 58%. De fiets volgt met 26% van alle verplaatsingen op een dag. Tijdens de ochtendspits stijgt dit aandeel naar 36%, wat wijst op een sterke inzet van de fiets voor woon-werk- en schoolverkeer. Een illustratie hiervan is het hoge aandeel treinreizigers dat per fiets naar station Zaltbommel reist (49%). Het OV speelt een bescheiden rol, met een aandeel van 6% over de hele dag en 7% in de ochtendspits. Een verklaring voor het beperkte OV-gebruik ligt in een beperkte OV-dienstverlening binnen de gemeente, met name in het weekend wanneer er geen bussen rijden. Binnen de gemeente is de auto het meest efficiënte vervoermiddel. Deze biedt de grootste bereikbaarheid tot voorzieningen binnen 15 tot 30 minuten. De fiets vormt echter een sterk alternatief; ondanks de beperkte actieradius is de bereikbaarheid met de fiets vaak beter dan met het OV. Inwoners zonder auto worden structureel beperkt in hun verplaatsingsmogelijkheden door de beperkte OV-dekking.

waar gaan mensen naartoe, en waarom? De belangrijkste reisdoelen in de gemeente Zaltbommel over de hele dag zijn werk (27%), sociaal-recreatief (20%) en school (12%). De meeste autoritten die in de gemeente Zaltbommel beginnen, blijven binnen de gemeente (43%). Belangrijke externe bestemmingen per auto zijn de gemeenten ‘s-Hertogenbosch (9%), Maasdriel (9%), Altena (5%) en West Betuwe (5%). Voor OV-ritten wijken de bestemmingen duidelijk af. De populairste eindpunten zijn Utrecht en ‘s-Hertogenbosch (beide 18%). Daarna volgen Zaltbommel zelf (9%), Tilburg (6%) en Eindhoven (5%). Deze OV-bestemmingen zijn goed verbonden via intercitystations. Tijdens de ochtendspits nemen werkgerelateerde verplaatsingen toe tot 45% en schoolgerelateerde tot 28%. Andere doelen dalen in die periode. Het is hier te zien dat inwoners van Zaltbommel die verder van de gemeente werken, reizen met het OV in plaats van de auto. Dit valt des te meer op doordat het aantal OV-ritten relatief klein is en de langeafstandsverplaatsingen daardoor sterker naar voren komen in de data. Per kern zijn de verschillen in reisdoelen relatief klein. Toch vallen een aantal dingen op. In Poederoijen ligt de nadruk meer op school (27%) en lager op sociaal-recreatief en werk. In Bern ligt de focus vooral op het werkverkeer (28%) en is er een lager percentage sociaal-recreatief (17%).

Zaltbommel-stad heeft relatief veel winkelverkeer (13%), passend bij het voorzieningenaanbod in de stad.

zaltbommel als schakel in de regio De analyse op kernniveau bevestigt dat Zaltbommel sterk is verbonden met de omliggende gemeenten Maasdriel, Altena, ‘s-Hertogenbosch en West Betuwe. Toch verschillen de verhoudingen per kern, afhankelijk van geografische ligging en functionele verbindingen. Voor Brakel zijn de verbindingen met de gemeenten Altena en West Betuwe opvallend. In andere kernen ligt de focus juist op één hoofdrichting. Zo is er een duidelijk zichtbare ‘Altena-as’ bij Aalst, Brakel, Poederoijen en Zuilichem. De ‘Maasdriel/’s-Hertogenbosch-as’ komt naar voren bij centraal en oostelijk gelegen kernen. De verbinding met West Betuwe is kleiner, maar vooral zichtbaar in oostelijke en noordoostelijke kernen. Zaltbommel-stad fungeert als knooppunt en versterkt deze assen. De auto is het dominante vervoermiddel in al deze externe verbindingen. Heusden valt op als uitzondering: vanuit Nederhemert-Zuid is 11% van de ritten hier naartoe gericht.