lijst Ingekomen stukken

In dat jaar gaan we verder op de manier zoals u van ons gewend bent: we werken de plannen uit met al onze partners die betrokken zijn bij de Gelderse stikstofaanpak. We leven in

een klein land met grote ambities. Dat vraagt dat we elkaar moeten willen begrijpen: de zorgen én de wensen. Wij in Gelderland kunnen dat. Dat hebben we ook laten zien: wij willen met elkaar praten, niet over elkaar. Alleen zo werken we aan een gezond Gelderland, met een gezonde natuur én met een gezonde landbouw. Gedeputeerde Staten van Gelderland John Berends, Commissaris van de Koning Peter Drenth, Peter van ’t Hoog, Peter Kerris, Jan Markink, Jan van der Meer, Helga Witjes Gedeputeerden van Gelderland

Aan de gemeenteraad van de gemeente Zaltbommel d.t.v. de griffie

Zaltbommel, 11 juli 2022

Geachte leden van de raad,

Na de uitreiking, hedenochtend, aan uw wethouder Van Leeuwen hebben wij het genoegen u hierbij het jaarverslag 2021 van de intergemeentelijke Monumentencommissie aan te bieden. Naar aanleiding hiervan en van het bestuursakkoord hechten wij er aan het volgende te constateren. Wij zijn verheugd dat het erfgoed in uw gemeente van grote waarde wordt geacht. Wij hopen ook in de toekomst bij te kunnen dragen aan het behoud en waar mogelijk herstel van de cultuurhistorische waarden en de belangrijke bijdrage die erfgoed levert aan de omgevingskwaliteit. Graag willen wij mee "blijven bouwen" aan een mooi Zaltbommel in alle kernen.

Met vriendelijke groeten, namens de Monumentencommissie,

Mr. Jan Vellekoop, voorzitter.

Drs. Pim Alofs, secretaris.

Jaarverslag Monumentencommissie Zaltbommel – Maasdriel 2021

Inhoud Voorwoord

Pagina 3

1. Beknopt overzicht van erfgoed in de Bommelerwaard

4

2. De taken, samenstelling en ondersteuning 2.1 Taken Vooruitblik op taken 2.2 Samenstelling commissie 2.3 Ambtelijke ondersteuning

5 5 5 6 6

3. De vergaderingen in 2021 en de resultaten daarvan 3.1 Vergaderingen 3.2 Uitgebrachte adviezen 3.3 Enkele adviezen uitgelicht - Zaltbommel; buitenstad - Urnentuin in Hedel - Nieuwe Hollandse Waterlinie, Loevestein, Munnikenland - Sint Odradastraat 2 Alem - Huis Brakel - Glas-in-lood uit het Spijker - Noorderhoek Heerewaarden - Zonnepanelen - Landschap - Zaltbommel: Vestingwal - Boerderijen

7 7 7 8 8 8 8 9 9 9 10 10 10 11 11

4. Slotbeschouwing en aanbevelingen Ambtelijke ondersteuning Complexe projecten

12 12 12

Bijlage 1: behandelde plannen in 2021

13

Jaarverslag Monumentencommissie Zaltbommel - Maasdriel 2021

12

2

Voorwoord Voor u ligt het verslag van de Monumentencommissie Maasdriel - Zaltbommel over het jaar 2021. Dit is het eerste verslag sinds enkele jaren. De commissie brengt hierin verslag uit over haar werkzaamheden in het kader van het behartigen van de historische betekenis van de gebieden en gebouwen. In dit verslag wordt ook een overzicht gegeven van de ingekomen en behandelde adviesaanvragen, worden enige bijzondere zaken nader belicht en doet de commissie aan het eind enige aanbevelingen rond haar functioneren. We willen van het verschijnen van het verslag weer een jaarlijkse gewoonte maken. Het vergroot de zichtbaarheid van de commissie en biedt een goede aanleiding om een gesprek te voeren met onze opdrachtgevers. De commissie wil graag kennismaken met onze (nieuwe) opdrachtgevers; de colleges van B&W, de gemeenteraden en de meest betrokken ambtenaren. De bescherming van het cultureel erfgoed is immers ook iets wat "we samen moeten doen". 2021 was weer een bijzonder jaar. Vanwege de coronapandemie zijn ook in dit jaar vrijwel alle vergaderingen van de commissie via Teams gevoerd. Dit heeft zowel voor- als nadelen. Het directe contact tussen commissieleden en met aanvragers ontbreekt en dat maakt het communiceren soms wat lastiger. Zeker als je elkaar nog niet allemaal goed kent.

Anderzijds heeft het voor aanvragers en hun architecten ook voordelen; zij hebben namelijk veel minder reistijd en kunnen dus vaker aanwezig zijn bij de behandeling van plannen.We zullen in het komend jaar bezien hoe we wellicht met een mix van digitale en fysieke ontmoetingen verder zullen gaan. Wel wil de commissie, zeker bij grotere en meer ingrijpende plannen, weer vaker ter plekke de situatie bekijken. Als commissie willen we een bijdrage leveren aan het behoud en de versterking van de cultuurhistorie en ruimtelijke kwaliteit van de Bommelerwaard. Hiervoor krijgen we onder de Omgevingswet nieuwe kaders en handvatten. In aanloop naar de Omgevingswet probeert de commissie al breed en integraal te adviseren. februari 2022 Jan Vellekoop Voorzitter

Jaarverslag Monumentencommissie Zaltbommel - Maasdriel 2021

3

1. Beknopt overzicht erfgoed in de Bommelerwaard De monumentencommissie adviseert over gebouwd erfgoed en (steeds meer) over landschap. De Bommelerwaard heeft een lange en bijzondere geschiedenis en dat heeft veel en veelzijdig erfgoed voortgebracht. Dit erfgoed bestaat onder andere uit kastelen, landgoederen, bijzonder landschap, industrieel erfgoed, agrarisch erfgoed en woonhuizen. In totaal kent de Bommelerwaard meer dan 800 beschermde monumenten.

Zaltbommel De gemeente Zaltbommel heeft sinds de zomer van 2021 UNESCO Werelderfgoed binnen haar grenzen in de vorm van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Hiertoe behoren de Batterijen bij Brakel en Poederoijen, het Munnikenland en Slot Loevestein. Verder heeft de gemeente verschillende historische buitenplaatsen en landgoederen, waaronder Huis Brakel. De gemeente Zaltbommel heeft twee rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten: de historische binnenstad van Zaltbommel en de kern Nederhemert-Zuid. Daarnaast is er één gemeentelijk beschermd dorpsgezicht: Gameren. Er zijn verder 605 monumenten, waarvan 361 gemeentelijk beschermd en 244 rijksmonumenten. Maasdriel De gemeente Maasdriel heeft veelzijdig erfgoed. Hiertoe behoren waardevolle dorpskernen zoals Alem en kastelen zoals Slot Rossum, Kasteel Ammersoyen en Slot Well. Daarnaast beschikt de gemeente met Fort Sint-Andries ook over recenter militair erfgoed. Maasdriel heeft met Heerewaarden één rijksbeschermd dorpsgezicht en twee gemeentelijk beschermde dorpsgezichten: Rossum en Hurwenen. Dast zijn via bestemmingsplannen (onderdelen van) historische dorpskernen beschermd. Er zijn in de gemeente Maasdriel 214 monumenten, waarvan 161 gemeentelijk beschermd en 53 door het rijk.

Jaarverslag Monumentencommissie Zaltbommel - Maasdriel 2021

4

2. De taken, samenstelling en ondersteuning 2.1 Taken De taken van de commissie zijn vastgelegd in de Monumentenverordeningen van de beide gemeenten die in werking zijn getreden op het moment van de inwerkingtreding van de Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht (WABO) op 1 oktober 2010. De onderhavige verordeningen worden vermoedelijk per 1 januari 2023 gedeeltelijk vervangen door de inmiddels door de gemeenteraden vastgestelde Verordeningen op de Adviescommissie Fysieke Leefomgeving 2022. Deze verordeningen treden in werking op het moment dat de Omgevingswet (eindelijk) in werking zal treden.

Vooruitblik op taken De commissie zal zich in 2022 voorbereiden op deze nieuwe verordening en de Omgevingswet. Zo moeten de commissies een reglement van orde voorbereiden over de werkzaamheden en bezetting van de subcommissies. In de gemeente Zaltbommel heeft de raad bij de behandeling van de verordening bovendien een motie aangenomen die het college verzoekt een evaluatie van het welstandsbeleid te maken en die nog in het jaar 2022 aan de nieuwe gemeenteraad voor te leggen in het kader van de inwerkingtreding van de Omgevingswet. De commissie werkt daar graag aan mee.

De taken waren in 2021 als volgt: 1.

advisering over (wijziging van) de aanwijzing van gemeentelijke monumenten (GM);

2.

pre-advisering over nog niet ontvankelijke vergunningaanvragen voor GM (vooroverleg);

3.

advisering over ingediende ontvankelijke vergunningaanvragen voor GM;

4.

advisering over aanwijzing van gemeentelijke beschermde stads- en dorpsgezichten;

5.

pre-advisering over nog niet ontvankelijke vergunningaanvragen voor rijksmonumenten RM (vooroverleg);

6.

advisering over ingediende ontvankelijke vergunningaanvragen voor RM (binnen 8 weken);

7.

advisering over vergunningaanvragen aan gebouwen in de beschermde stads- en dorpsgezichten;

8.

bijzondere gevallen waarin dit bijvoorbeeld in een bestemmingsplan is voorgeschreven.

Jaarverslag Monumentencommissie Zaltbommel - Maasdriel 2021

5

2.2 Samenstelling commissie

2.3 Ambtelijke ondersteuning

De commissie is in dit verslagjaar ingrijpend van samenstelling veranderd. Slechts 2 commissieleden, Sietse van der Spuij en Jojanneke Clarijs, waren zowel op 1 januari als 31 december 2021 lid van de commissie. In juli 2021 is afscheid genomen van de heren Piet den Hertog en Jan van der Hoeve. Zij hebben vele jaren hun bijdragen geleverd aan het werk van de commissie, waarvan de laatste zelfs 12 jaar. In december heeft Jojanneke Clarijs te kennen gegeven te willen stoppen; zij heeft in 2022 alleen de januarivergadering nog bijgewoond.

Secretaris van de commissie is Pim Alofs, werkzaam bij de Omgevingsdienst Rivierenland (ODR) als adviseur Erfgoed & Landschap. Hij wordt daarbij ondersteund door Hilde Ploegmakers, vergunningverlener bij de ODR.

Er zijn ook een aantal nieuwe leden aangesteld. In augustus 2021 is Lotte Zaaijer (restauratiearchitect) benoemd, helaas heeft zij aan het einde van het jaar haar werkzaamheden weer moeten neerleggen. Harry Boekwijt is gevraagd haar plek in te willen nemen. Jan Vellekoop (jurist) heeft in augustus de "voorzittershamer" overgenomen van Jan van der Hoeve. Tot eind 2020 is Esther Leenheer secretaris geweest van de commissie. Zij is in januari 2021 vervangen door de huidige secretaris: Pim Alofs. Per 1 januari 2022 is de samenstelling als volgt: - Jan Vellekoop

bestuursjurist, voorzitter

- Sietse van der Spuij

restauratiearchitect, lid

- Harry Boekwijt

bouwhistoricus, lid

- Mirjam Steins

architect Gelders Genootschap, gemandateerde voor welstand

Het secretariaat heeft zich goed weten aan te passen aan de "coronasituatie". Het lukte over het algemeen correcte tekeningen tijdig te kunnen delen tijdens de (teams)vergaderingen waardoor plannen gevisualiseerd werden en de discussie werd bevorderd. Ook de uitnodigingen aan aanvragers en hun adviseur(s) liepen goed. Het helpt voor een goede vergadering zeker dat de commissie alle stukken tijdig voor de vergadering kan bestuderen. Vaak zijn de plannen voorzien van een kort ambtelijk pre-advies van de secretaris. De commissie heeft geregeld contact met Mieke Sanders, adviseur Erfgoed en Archeologie van de gemeente Zaltbommel. Ook voor het secretariaat van de commissie is het prettig een contactpersoon bij de gemeente te hebben. Bij de gemeente Maasdriel is er helaas geen ambtenaar waartoe de commissie of het secretariaat zich kunnen wenden. Dit wordt ervaren als een gemis.

Er staan in januari 2022 twee vacatures voor commissieleden open: - voor het vakgebied architectuurgeschiedenis en stedenbouw; - voor het vakgebied landschap.

De functie voor commissielid landschap is per 2022 nieuw gecreëerd. Met de aanwijzing van de Nieuwe Hollandse Waterlinie als werelderfgoed, de vele historische erven en het waardevolle landschap in de Bommelerwaard wenste de commissie meer expertise op dit gebied. De Adviseur Ruimtelijke Kwaliteit (rayonarchitect) van het Gelders Genootschap, Mirjam Steins of een plaatsvervanger neemt vanuit de welstandscommissie aan de vergaderingen van de monumentencommissie deel. Zo vormt zij de verbindende schakel met de uitvoering van het welstandsbeleid. Jaarverslag Monumentencommissie Zaltbommel - Maasdriel 2021

6

3. De vergaderingen in 2021 en de resultaten daarvan 3.1 Vergaderingen In 2021 heeft de commissie 13 keer vergaderd, waarvan 4 keer op het gemeentehuis van Zaltbommel en 9 keer digitaal via Teams. Op 30 juni heeft de commissie naast een gewone vergadering een bezoek gebracht aan Landgoed Brakel. De commissie is aldaar ingelicht over de uitvoering van Fase II van de aanpak van het beschermde landschappelijke park, direct rond het Huis Brakel. De vergaderingen van de commissie zijn in principe openbaar. Met online vergaderen is dat iets moeilijker te realiseren. In slechts enkele gevallen zijn belanghebbenden, buiten de aanvrager en zijn adviseur(s), als toehoorder "aangeschoven". Wij vinden participatie belangrijk en we zullen daarom bekijken in hoeverre we in de toekomst de participatie kunnen vergroten. Met dit jaarverslag proberen we daar een eerste aanzet voor te geven. Erfgoedadvisering is altijd maatwerk; er is immers geen monument hetzelfde en de wensen van de aanvrager zijn altijd anders. Er zijn echter wel kaders waarbinnen de commissie adviseert. In haar advisering gebruikt de commissie in ieder geval de volgende stukken als basis: •

(Toelichtingen op) bestemmingsplannen;

•

Welstandsnota (waaronder de aangepaste welstandsnota voor zonnepanelen op monumenten en in beschermde gezichten);

•

Cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Zaltbommel (de gemeente Maasdriel beschikt niet over een cultuurhistorische waardenkaart);

• •

Handboeken over de kernkwaliteiten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie; Beschrijvingen van de beschermde monumenten en stads- en dorpsgezichten.

Jaarverslag Monumentencommissie Zaltbommel - Maasdriel 2021

3.2 Uitgebrachte adviezen Het uitgangspunt voor de commissie is het behoud van authentieke en beschermingswaardige onderdelen van het monument. Pas na een goede motivatie door aanvrager waarom behoud niet zou kunnen, is de commissie bereid alternatieven te bespreken en daarin mee te denken. Het merendeel heeft te maken met comfortverbetering en steeds vaker is er dan ook een relatie met verduurzaming. 79 keer is er een plan aan de commissie voorgelegd. Vaak ziet de commissie een plan 2 keer. Over het algemeen werkt het voor alle betrokkenen erg goed dat er een vooroverleg met de commissie kan plaatsvinden. Dat is een overleg voor de officiële indiening van de omgevingsvergunning. Dit voorkomt onnodige kosten voor de aanvrager en leidt vaak binnen beperkte tijd tot een aanvraag om vergunning die de goedkeuring van de commissie krijgt. Soms leidt dit ook tot nader waarderings-/bouwhistorisch onderzoek. Zo’n onderzoek kan vaak weer leiden tot extra inspiratie voor opdrachtgever en architect. Getalsmatig levert dit de volgende cijfers op: •

13 vergaderingen met 79 planbesprekingen. Gemiddeld betekent dit bespreking van 6 plannen per vergadering. Dit is goed te doen in een dagdeel.

•

38 keer werd een plan in vooroverleg voorgelegd. Over het algemeen begrepen de aanvragers de kanttekeningen van de commissie en komt er daarna een beter plan uit.

•

Van de definitieve aanvragen omgevingsvergunning zijn er 15 direct positief beoordeeld en 13 kregen een "positief, mits"-oordeel. Dit laatste betekent dat de commissie een positief oordeel geeft, maar sommige punten nog aandacht verdienen en ofwel door de welstandsadviseur, of ambtelijk kunnen worden afgedaan.

•

In 4 gevallen heeft de commissie negatief geadviseerd.

•

In 8 gevallen is de commissie een oordeel gevraagd over een handhavings/legalisatieaangelegenheid. Op een na waren de adviezen over deze zaken negatief.

7

3.3 Enkele adviezen uitgelicht

Zaltbommel: Buitenstad Dit bijzondere project behelst de bouw, van circa 300 woningen, winkels, kantoren en horeca op het gebied waar vroeger scheepsbouw langs de Waal plaatsvond. Dit gebied grenst bij de vestingwal aan het beschermde stadsgezicht en is zeer bepalend voor het zicht op het Waalfront van de stad nabij Bolwerk De Kat. Uiteraard heeft de commissie meegedacht bij de invulling. Daarbij waren behoud van onderdelen van de werf en de hoogte van de bebouwing belangrijke punten. Er was ook een cultuurhistorische inventarisatie uitgevoerd die de commissie heeft besproken.

Jaarverslag Monumentencommissie Zaltbommel - Maasdriel 2021

Urnentuin in Hedel De gemeente Maasdriel had de wens een urnentuin te ontwikkelen nabij de rijksmonumentale kerk van Hedel. Omdat deze ontwikkeling in de omgeving van het monument impact kon hebben op het monument is de aanvraag voorgelegd aan de commissie. Uiteindelijk is met kleine aanpassingen een plan ontstaan dat goed aansluit op het monument en een zo gering mogelijke impact heeft op de omgeving.

Nieuw Hollandse Waterlinie, Loevestein, Munnikenland In juli 2021 is de Nieuwe Hollandse Waterlinie aangewezen als Unesco Werelderfgoed. De bescherming, o.a. van Slot Loevestein en Munnikenland, is daardoor ook een zaak van het rijk. Maar uiteraard zijn de provincie Gelderland en de gemeente Zaltbommel daarbij onmisbare partners. De beoogde veranderingen nabij Slot Loevestein en in Munnikenland zijn tamelijk ingrijpend ten aanzien van de directe omgeving van het Slot en de druk op het landschap in Munnikenland. De commissie heeft in een vroeg stadium aangedrongen op een zo concreet mogelijk masterplan, op grond van een gedegen cultuurhistorische analyse. Verder adviseerde de commissie om alle betrokkenen mee te nemen in bijvoorbeeld een gezamenlijke begeleidingscommissie. Dit proces zal begin 2022 opgestart worden.

8

Sint Odradastraat 2 Alem Begin 2021 behandelde de commissie een aanvraag over het splitsen van een gemeentelijk monument in twee woningen. Op verzoek van de commissie werd een bouwhistorische verkenning met waardestelling uitgevoerd die vervolgens als basis kon dienen voor de plannen. Het plan is eerst in vooroverleg behandeld en daarbij ontstond een vruchtbare discussie tussen commissie en aanvragers over de voorgestelde splitsing en wijzigingen. Uiteindelijk was de commissie zeer tevreden over het voorgestelde plan en het enthousiasme waarmee de aanvragers te werk gingen. De monumentale onderdelen konden behouden blijven en er werd een goede afweging gemaakt tussen verduurzamingsmaatregelen en monumentale waarden.

Jaarverslag Monumentencommissie Zaltbommel - Maasdriel 2021

Huis Brakel Landgoed van Huis Brakel begint aan een nieuwe jeugd. Het voormalig gemeente-/dorpshuis wordt omgetoverd tot een fraaie horecagelegenheid, gelegen in een landschappelijk glooiende rivieromgeving met uiteraard ook aandacht voor de ruïne van het voormalige kasteel. Het eigendom blijft in handen van Gelders Landschap & Kastelen. De commissie was op enkele punten na direct positief over de plannen. Deze werden in de zomer van 2021 ter plekke aan de commissie gepresenteerd. De commissie gaf wel wat aandachtspunten mee, met speciale aandacht voor het beoogde terras rondom het huis.

Glas-in-lood uit het Spijker Op landgoed Brakel speelde meer zaken in 2021. Zo hadden de nieuwe eigenaren van het rijksmonumentale Spijker in Brakel het idee opgevat om glas-in-loodramen die oorspronkelijk in het gebouw zaten terug te plaatsen. De ramen waren na een zoektocht teruggevonden in een pand in Amsterdam. Ruim een eeuw na de verwijdering uit het Spijker worden ze weer in de historische context teruggebracht.

9

Noorderhoek 8 Heerewaarden De commissie adviseert ook over de mogelijkheid tot legalisatie bij handhavingszaken. Met andere woorden kijkt de commissie of een illegale situatie alsnog te vergunnen is. In bepaalde situaties is dit niet het geval, zo ook bij een aantal niet-vergunde wijzigingen van een woning aan de Noorderhoek te Heerewaarden. Het betrof een woning binnen het rijksbeschermde dorpsgezicht van Heerewaarden waar zonder vergunning onder andere een dakkapel, een uitbouw en een schutting aan waren toegevoegd. De commissie beargumenteerde dat de waarde van het beschermde gezicht geschaad werden door de illegale toevoegingen. Het straatbeeld en het uitzicht op het dorp vanuit het landschap werd volgens de commissie verstoord. Om die reden kon de commissie niet positief adviseren.

Jaarverslag Monumentencommissie Zaltbommel - Maasdriel 2021

Zonnepanelen Onderdeel van de verduurzaming is uiteraard het plaatsen van zonnepanelen. In Zaltbommel gelden hiervoor strenge beleidsregels. Zichtbaarheid vanaf de straat is bijvoorbeeld niet toegestaan om het waardevolle stadsgezicht niet aan te tasten. Hoewel dit een duidelijk uitgangspunt lijkt, blijft het toch maatwerk. De commissie heeft meerdere aanvragen voor zonnepanelen in het beschermde stadsgezicht behandeld, waarvan het merendeel met eventuele aanpassing positief werd beoordeeld.

Landschap Veel van de projecten buiten de kernen hebben een grote invloed op de beleving van het landschap. Dit was ook terug te zien in de aanvragen die de commissie in 2021 heeft behandeld. Vandaar dat er er in 2022 een landschapsdeskundige wordt toegevoegd aan de commissie. Dit past ook bij de Omgevingswet, waar de nadruk ligt op een meer integrale advisering.

10