Landschapsplan Gemeente Zaltbommel
Tekst van het document
Voorbeeld van een zachte groene overgang tussen kern en landschap (bron: voorbeeldenboek Berg en Dal
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 43
2. Voortbouwen op het waterstaatserfgoed Het watererfgoed vertelt het verhaal over de strijd tegen het water. Het gaat hier onder andere om historische dijken inclusief bijbehorende elementen als kwelkades, kleiwinputten, kolken en wielen. Maar ook om dorpspolderstructuren en waterstaatswerken als sluizen, gemalen en dijkmagazijnen. Uitgangspunt is een zorgvuldige omgang met waterstaatserfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen. Het watererfgoed kan daarbij een nieuwe betekenis krijgen: • Een oude kwelkade kan dienen als waterbergingslocatie • Oude kleiwinputten langs de teen van de dijk kunnen dienen als ecologische habitat. • Een oud gemaal kan dienen als expositieruimte • En een oude dorpspolderstrcutuur kan de basis vormen voor het versterken van het recreatief netwerk op de oeverwal en kom. • Oude terpen en vluchtheuvels als landschappelijke historische relicten
Referentie: eigentijdse nieuwbouw boerderij op terp passend bij de omgeving. bron: sec. architecten
Voor meer inspiratie en informatie: • Aan de wieg van het waterschap: inventarisatie van dijken, kaden en watergangen in het Gelders rivierengebied
Boerderij op een hoger gelegen terp in Kerkwijk. Terpen werden opgeworpen om tijdens hoog water droge plekken te hebben.
Binnen Kerkwijk is een vloedheuvel nog steeds goed zichtbaar.
44 - BoschSlabbers
3. Versterk herkenbaarheid van de kom: Openhouden van de kom
4. Open komgebied zichtbaar als panorama vanaf de A2
In het deelgebied bevinden zich een aantal open komgebieden, zoals het Molenveld. De
•
openheid van deze kommen is waardevol en vormt een contrast met de meer besloten oeverwal. Ook hebben deze open gebieden vaak een waarde als weidevogelgebied.
Behouden openheid van de kom rondom A2 om zicht vanuit de weg naar het landschap te waarborgen.
• Behoud het rustige wegbeeld door het voorkomen van onnodige extra bebouwing en het verwijderen van storende beplanting.
Uitgangspunt is het stringent openhouden van deze kommen: • Voorkom extra bebouwing. • Opgaande beplanting zeer spaarzaam toepassen: Nee, tenzij. Bijvoorbeeld ter subtiele markering van een landschappelijk baken of structuurlijn, of voor het inpassen van een erf als groene eiland in de open kom. • Zo nodig actief in zetten op het versterken van de openheid door het verwijderen van bebouwing en opgaande beplanting. • Aandacht voor een goede landschappelijke inpassing van de randen: deze ‘tekenen‘ de openheid. • Eventueel vernatten van de laagste delen van de kom, waarbij invulling wordt gegeven aan klimaat-, water- en natuuropgaven. • Versterken van het recreatief netwerk door de kom, verbinden van Maas en Waal. • Behouden en zo nodig versterken van de kom van de Vliert aan de westzijde van de A2 als zeer bijzonder weidevogelgebied, met name voor de grutto.
C
B
A B E
A
D
A. B. C. D. E.
Spaarzaam toepassen opgaande beplanting Eventueel actief verwijderen van bebouwing en beplanting Inpassing van de randen Eventueel vernatten laagste delen van de kom Versterken recreatief netwerk door de kom
A. Beplanting hoofdzakelijk rondom boeren erven B. Vermijden storende elementen rondom A2 om zich op open kom te behouden
2.5 De stad Zaltbommel Historische stad verbonden met Waal en kom
Legenda Jachthaven Verdronken dorp
L andschappeli j ke ka r ak t e r is t iek
Buitenplaats
sterk uitgebreid. Ook nu nog wordt ten oosten van de stad een groot bedrijventerrein ontwikkeld. Zaltbommel is een middeleeuwse handelsstad. De historische kern is nog goed herkenbaar aan de goed bewaard gebleven vestingstructuur. De oudste delen van Zaltbommel liggen op een oeverwal. De meer recente bebouwing ligt in het overgangsgebied tussen kom en oeverwal. De woonwijk de Waluwe ligt in een kom en vormt onder andere de zuidelijke begrenzing van de stad. Er is hier nog altijd ruimte
Historisch centrum Stadswallen Kassen
tussen de stad Zaltbommel en het dorp Bruchem. Bij Waluwe vormt de watertoren een
A2
markant oriëntatiepunt in het landschap. Aan de westkant is er geen harde grens, maar
N322
gaat de bebouwing over in het kassengebied tussen Zaltbommel en Gameren. Aan de
Open ruimte
oostkant van de A2 wordt het bedrijventerrein Wildeman ontwikkeld (in verschillende fases). Het gebied ten zuiden van de Waaldijk bestaat naast bedrijven ook nog uit akkers
Natura 2000 gebied
en weilanden. Aan de zuidwestkant van Zaltbommel liggen de Bommelse Weiden, een
Zijving/kade/achterdijk
fraai open weidegebied.
Dijken Gemeentegrens
46 - BoschSlabbers
Oeverwal Bos
Toren
Door de aanwezigheid van Zaltbommel, de Rijksweg A2 en het spoor vormt dit deelgebied het economische zwaartepunt van de regio. Zaltbommel is in de afgelopen decennia
Komgebied
Bedrijventerrein
INTEGRALE KWALITEITSKAART
Vestigingwerken en historische kern
Hurnse Kil (Natura 2000)
Watertoren als baken in het landschap
Kloosterwiel
t Ke el st ee g
Groene wig langs de Waaldijk
Bo
e mm
lse
ka
de
Open Bommelseweide
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 47
K E R N K WA L I T E I T E N
Karakteristieke foto’s
• Het oostelijk gebied langs de Waaldijk is nog open. De Van Heemstraweg-Oost en de Ketelsteeg is de grens tussen Zaltbommel en Hurwenen. Aan de Waaldijk ligt de Kloosterwiel (doorbraakkolk van de oeverwal (crevasse) en oudste wiel van de Bommelerwaard). Rondom de Kloosterwiel zijn nog restanten herkenbaar van de oude kweldijk. • De vestingwerken (bolwerken, singels en schootsveld) met een zeer groen karakter • De historische kern van Zaltbommel inclusief het gezicht vanaf de Waal (beschermd stadsgezicht); • De watertoren is een baken in het landschap; • Het zicht vanaf de N322 (de uiterste grens van uitbreidingen van Zaltbommel) op de Bommelseweide is waardevol
De Sint-Maartenskerk als herkenbaar element binnen de oude stadswallen van Zaltbommel
Zicht op de Martinus Nijhoffbrug (A2) ten noorden van Zaltbommel
48 - BoschSlabbers
2. Versterk de relatie tussen stad/dorp en de rivier
on t wikkeldoelen
De relatie met de rivier kan hier versterkt worden door: • Ontwikkelen van nieuwe waterfronten op en langs de dijk
1. Gebied ten oosten van Zaltbommel inzetten als uitloopgebied voor de stad, en als buffer richting Natura 2000
• Ontwikkelen van rivierparken. Uiterwaarden en dijk als onderdeel van de openbare
• Behouden en eventueel versterken van het groene en landelijk karakter binnen
• Transformatie van verwaarloosde bedrijventerreinen langs de rivier tot aantrekkelijke
ruimte / uitloopgebied; nieuwe routes naar de rivier en toevoegen van recreatieve functies in de uiterwaard.
uitloopgebied
woon/werklocaties en culturele hotspots.
• Vermijd verdere uitbreiding van nieuwe kassen voor de intensieve tuinbouw en bedrijven terrein in uitloopgebied.
(o.a herbestemming van industrieel
erfgoed) • Behoud en versterken zichtlijnen op (historische) waterfronten. • Transformatie van een buitendijks bedrijventerrein in woonwijk (Buitenstad)
A
C
C B
A B
A. Lokale weg als grens voor ontwikkeling van tuinbouw en bedrijven terrein B. Uitloopgebied met diversiteit aan landgebruik en boeren erven C. Natura 2000 gebied
A. Transformeren bedrijventerrein tot aantrekkelijke woon/werk locaties B. Nieuwe rivierparken. Uiterwaarden en dijk als onderdeel van de openbare ruimte C. Zichtlijn op (historische) waterfront
Referentie: Spiegelwaal Nijmegen. Kering en uiterwaarden als onderdeel van de openbare ruimte. bron: visit Nijmegen Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 49
3. Versterk herkenbaarheid van de kom: Openhouden van de kom
4. Aandacht voor herkenbare entree Zaltbommel
In het deelgebied bevinden zich een aantal open komgebieden, zoals het Molenveld. De
Duidelijke herkenbare en markante entrees vormen het ‘visitekaartje’ van Zaltbommel. Deze
openheid van deze kommen is waardevol en vormt een contrast met de meer besloten
kunnen het unieke karakter representeren van Zaltbommel als het omringend landschap.
oeverwal. Ook hebben deze open gebieden vaak een waarde als weidevogelgebied.
Hoofdzakelijk entrees vanaf de A2 en de N322 moeten zorgvuldig worden vormgegeven en ingepast.
Uitgangspunt is het stringent openhouden van deze kommen: • Voorkom extra bebouwing.
• Ontwikkelen van een duidelijk entrees als hoofdtoegangen tot Zaltbommel.
• Opgaande beplanting zeer spaarzaam toepassen: Nee, tenzij. Bijvoorbeeld ter
• Entree aanduiden/accentueren met behulp van systematische laan beplanting en
subtiele markering van een landschappelijk baken of structuurlijn.
gebruik makend van herkenbaar meubilair en bestrating.
• Zo nodig actief in zetten op het versterken van de openheid door het verwijderen van bebouwing en opgaande beplanting. • Aandacht voor een goede landschappelijke inpassing van de randen: deze ‘tekenen‘ de openheid. • Eventueel vernatting van de laagste delen van de kom, waarbij invulling wordt gegeven aan klimaat-, water- en natuur opgaven. • Versterken van het recreatief netwerk door de kom, verbinden van Maas en Waal.
C B
A
A
E
D
A. B. C. D. E.
Spaarzaam toepassen opgaande beplanting Eventueel actief verwijderen van bebouwing en beplanting Inpassing van de randen Eventueel vernatten laagste delen van de kom Versterken recreatief netwerk door de kom
50 - BoschSlabbers
A. Herkenbaar maken van dorpsentrees door systematische laanbeplanting
5. Panorama vanaf de N322 over de open kom (Bommelse Weide) •
Behouden openheid van de kom rondom N322 om zicht vanuit de weg naar het landschap te waarborgen.
• Behoud het rustige wegbeeld door het voorkomen van onnodige extra bebouwing en het verwijderen van storende beplanting. • Doorbreek waar mogelijk de ecologische barrière van de A2, door het aanzetten of ecologisch opwaarderen van noord-zuidverbindingen onder de A2 door.
A
B
A. N322 als fysieke grens voor stedelijke uitbreiding B. Beplanting hoofdzakelijk rondom boeren erven
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 51
2.6 De Waaluiterwaarden een robuuste rivier drager van ecologische en cultuurhistorische waarden L andschappeli j ke ka r ak t e r is t iek
uitgevoerd waarbij de bestaande landschappelijke karakteristiek van deze uiterwaarden ingrijpend is gewijzigd. Bij Rossum komen de uiterwaarden van de Waal en de Maas even
De Waaluiterwaarden aan de noordkant van de Bommelerwaard vormen een grootschalig
bij elkaar om zich vervolgens weer met elkaar samen te voegen aan de westzijde van de
open landschap met een grote ruimtelijke samenhang. De (Waal) uiterwaarden vervullen
Bommelerwaard. Door deze rivierkundig bijzondere situatie zijn op beide strategisch
naast natuur ook een belangrijke agrarische functies, hoofdzakelijk als weidegang
belangrijke plekken fortificaties en verdedigingswerken opgericht. Een voorbeeld is Slot
voor vee. In het deel tussen Nieuwaal en Rossum zijn ten noorden en ten zuiden van de
Loevestein. Een deel van de uiterwaarden bij Hurwenen, Loevestein en Gameren is sterk
rivier zeer brede uiterwaarden aanwezig zoals de Hurwenensche Waard en Rijswaard
vergraven waardoor er in de uiterwaarden zandputten en tichelgaten aanwezig zijn.
stammend uit de tijd dat de rivier nog een sterk meanderende loop had. In de Breemwaard en Gamerensche Uiterwaarden zijn enige jaren geleden natuurontwikkelingsprojecten
INTEGRALE KWALITEITSKAART
Slot Loevestein als onderdeel van de NHW
Brakel
Geheel traject onderdeel van EHS
Slot Loevestein
Waarden bij Loevestein
Oud erfgoed Munnikenland
werf
Buitenpolder het Munnikenland
Bedrijventerrein Munnikenland
52 - BoschSlabbers
Zuilichem
Legenda
Molen Gemaal Adellijk erfgoed
Groepsschuilplaatsen
Stadswallen
Oude meander
Oeverwal
Fort of werk (Nieuwe Hollandse Waterlinie)
Open zicht
Getijdenwerking
Gelders Natuur Netwerk Uiterwaarden
Zijving/achterdijk/kade
Verboden kringen (Nieuwe Hollandse Waterlinie)
Dijken
Beschermd dorpsgezicht
Hoofdlijn Nieuwe Hollandse Waterlinie
Jachthaven
Toren Zaltbommel
Historisch centrum
Veerpont
Badplaats
Bedrijventerrein
Gemeentegrens
Kassen
Transformatie bedrijventerreinen (Locatie Buitenstad) tot aantrekkelijke woon/werklocaties
Breemwaard
Nieuwaal Zuilichem Gamerensche Waarden
Zaltbommel
Gameren
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 53
K E R N K WA L I T E I T E N
Karakteristieke foto’s
• Het hele deelgebied is onderdeel van de EHS en het Gelders Natuur Netwerk (GNN). De Breemwaard en de Gamerensche Uiterwaarden zijn natuurterreinen. Bij Slot Loevestein en bij de Kil van Hurwenen liggen Natura 2000 gebieden, deze omvatten: Loevestein, Pompveld & Kornsche Boezem (westelijk), en Rijntakken (ten oosten). Hier wordt tevens natuur ontwikkeld; • Slot Loevestein is onderdeel van de Hollandse Waterlinie (UNESCO Werelderfgoed). Het slot is geheel gerestaureerd en toegankelijk; • Grote plassen ooit veroorzaakt door klei- en zandwinning, met grote grazers en struinnatuur; • Oud erfgoed van Munnikenland.
Uitzicht op uiterwaarden vanuit Zuilichem
Konikpaarden binnen het gebied van Munnikenland
54 - BoschSlabbers
on t wikkeldoelen
1. Bouw voort op het specifieke DNA van de Waal • Ontwikkel de uiterwaarden langs de Waal als een doorgaande samenhangende groenblauwe structuur, waarin functies als ecologie, hoogwaterafvoer en uitloopgebied op een logische wijze samenkomen. • Benutten van sedimentatie- en erosieprocessen in geulen en oeverwallen binnen het ontwerpen van nieuwe nevengeulen. • Sluit daarbij aan bij het grootschalige, stoere en wilde karakter van de Waal. Behoud en versterk de weidsheid en de zichtlijnen vanaf de dijk op de rivier. Creëer robuuste structuren, zoals grootschalige nevengeulen, grote ooibossen die eilanden vormen in de ruimte en grote aaneengesloten ecologische beheereenheden. • Zet in op het ontwikkelen van dynamische riviernatuur zoals brede meestromende nevengeulen
over
zandige
bodems,
actieve
rivierduinvorming,
(hardhout)
ooibossen, rietmoerassen en vloedbossen (Benedenwaal) en stroomdalgraslanden, waarbij natuurlijke processen zoals overstromings- en getijdendynamiek, optimaal worden benut. Openhouden van (delen van) de uiterwaarden is hierin ook belangrijk (voor inwoners, agrariërs en waterberging). Deze uiteenlopende wensen moeten in balans zijn. • De Waal als cruciale en strategische rivier binnen de Hollandse Waterlinie. Juist langs de rivieren was inundatie niet mogelijk. Daarom werd daar verdedigd met vuur vanuit forten en sterkten. Behouden van open relatie tussen rivier, uiterwaarden en nabij gelegen forten, zoals slot Loevestein. Voor meer inspiratie en informatie over riviergebonden kenmerken, ontwikkelingen en
C
projecten: • Waalweelde
A
• SMARTrivers.nl • Handreiking Ruimtelijk Kwaliteit Waal
B
A. Dynamische riviernatuur met meestromende nevengeulen B. Actieve rivierduinvorming C. Grootschalige ooibossen en stroomdalgraslanden Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 55
2. Versterken en ontwikkelen van het landschap van de Nieuwe Hollandse Waterlinie Versterken van de herkenbaarheid van het Linielandschap van de NHW door elementen
3. Respecteer riviergebonden kernmerken, zoals grote plassen voor kleien zandwinning en geef het waar mogelijk een nieuwe betekenis als recreatief object
en structuren te behouden en te (her)ontwikkelen. Benutten van de drie kenmerken
• Oude klei/zandwinputten binnen de Breemwaard en Gamerensche waarden
van de OUV (Outstanding Universal Values): Watermanagementsysteem, Strategisch
waarborgen.
landschap en Militaire werken
kansen voor het verder ontwikkelen en versterken van aquatische flora en fauna.
Door lage waterdynamiek binnen geïsoleerde plassen liggen er
• Openhouden van de ‘verboden kringen’ rondom de NHW. Openhouden van de
• Plassen gekoppeld aan nevengeulen vormen waardevolle plekken voor fauna en
‘verboden kringen’ rondom de NHW. In de Kringenwet (ingetrokken in 1963)
flora aanhankelijk van meer water dynamiek. Dit creëert een divers pallet aan
was hier geen bebouwing toegestaan, tenzij deze snel afgebroken kon worden (bijv. houtbouw), zodat in oorlogstijd er vanuit de linie voldoende zicht was rond de vestingwerken. Dit heeft er ook voor gezorgd dat dit landschap nog relatief onbebouwd is. • ‘Versterken herkenbaarheid Waal-acces als onderdeel NHW. Het is van belang
natuurtypes. • Waarborgen en zo nodig versterken van de reeds bestaande waardevolle morfologische processen, zowel onder als boven water (sedimentatie/erosie). • Ontwikkelen en benutten van resterende zomerkaden. Deze kunnen worden ingezet voor recreatief gebruik en gekoppeld aan het bestaand recreatief netwerk.
dat ruimtelijke ingrepen in het rivieracces de zichtbaarheid, beleefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit behouden en versterken • Behoud en herstel van de inundatiewerken en de samenhangende civiele werken en waterlopen. Koppeling met klimaat- en wateropgaven biedt kansen. • Verder versterken van de linie als recreatieve structuur: behoud en onsluiten van kazematten, reconstructie van verdwenen schansvormen, gedempte of verlande verdedigingsgrachten en linies. Voor meer inspiratie en informatie • Kernkwaliteiten NHW Inundatiekom Bommelerwaard
Fort Loevestein als onderdeel van de NHW
56 - BoschSlabbers
De nevengeul van Gameren is bijzonder als foerageergebied voor verschillende soorten watervogels. Bron: Rijn in Beeld
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 57
2.7 Het eiland Nederhemert en Bern Waterstaatserfgoed als drager van nieuwe ontwikkelingen
Legenda
Molen
Oeverwal
Gemaal
Gelders Natuur Netwerk
L andschappeli j ke ka r ak t e r is t iek
Adellijk erfgoed
Uiterwaarden
Het eiland Nederhemert vormt door zijn geïsoleerde ligging een sterke landschappelijke
Kloostercomplex
eenheid. Het landschap in het deelgebied is relatief open, met uitzondering van de omgeving van Nederhemert-Zuid, dat cultuurhistorische nog intact is. Hier heeft geen ruilverkaveling plaatsgevonden. De historische samenhang tussen de bijzondere bebouwing van het dorp en de voormalige forten is nagenoeg niet verstoord door nieuwe
Beschermd dorpsgezicht Weg
ontwikkelingen. Ook het kleine buurtschapje Bern heeft een hoge landschappelijke
Open zicht
kwaliteit. Vroeger lag het gebied aan de andere (Brabantse) kant van de Maas, maar
Gemeentegrens
deze is aan het einde van de Middeleeuwen verlegd naar de noordkant van “het eiland”. De Bergsche Maas is gegraven in de 20ste eeuw. Hierdoor verloor de huidige Afgedamde Maas zijn functie als hoofdloop van de Maas. De Bergsche Maasdijk langs de Bergsche Maas is evenals de dijk bij Alem zeer recht. Zware bandijken rondom het eiland
Zijving/achterdijk/kade Dijken Jachthaven
ontbreken, we spreken van een buitenpolder. Langs de Bergsche Maas en Heusdense kanaal staan ook bakenbomen. De waarden ten zuiden van de Provinciale weg N831
Veerpont
zijn zeer open. De oude verkaveling is nog gedeeltelijk aanwezig. Op het punt waar de Maas is afgedamd bevindt zich een klein recreatiegebied met beplanting eromheen. De
Getijdenwerking
historie van de plek is hierdoor niet meer in het huidige landschap herkenbaar. Badplaats
58 - BoschSlabbers
Komgebied Landgoederen
mde
Ma
as
INTEGRALE KWALITEITSKAART
Afg
eda
Nederhemert-Noord
NederhemertZuid Waardevolle bebouwingspatroon Nederhemert-Zuid en Bern
H
d eu
en
h sc
n Ka
Dijken structuur
Kasteel Nederhemert
l aa Oude fort of Kleine Schans
Gaafheid en landschappelijk kwaliteit bepalen waarde eiland Kleiwinning (met natuurontwikkeling)
Doornwaard van aardwetenschappelijk waarde
Bakenbomen: Iedere 100m op een krib langs de Bergsche Maas en Heusdense Kanaal
Gave open polder van Bern
Bern Plannen voor het hergraven van een geul (Bernsche en Hemertsche Waard en Doornwaard)
Maa
s
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 59
K E R N K WA L I T E I T E N
Karakteristieke foto’s
• De waarde van het eiland Nederhemert wordt voor een belangrijk deel bepaald door de gaafheid en landschappelijke kwaliteit als geheel; • Zeer waardevol is het bebouwingspatroon van Nederhemert-Zuid en Bern. Een ruime contour rond het dorp Nederhemert-Zuid, inclusief een deel van de Buitenpolder, de Ruïne en de Oude Schans zijn aangewezen als beschermd dorpsgezicht (het kasteel Nederhemert); • De gave Polder van Bern met bijbehorende bebouwing en de herkenbare structuur van de voormalige Maasmeander welke de polder omgeeft heeft een hoge landschappelijke en ecologische waarde; • Het noordelijk deel van het eiland en de uiterwaarden maken onderdeel uit van de Ecologische Hoofdstructuur. Het gebied bij de ruïne is een natuurterrein; • De structuur van dijkjes is waardevol; • In de Doornwaard is het nog oorspronkelijke reliëf aardwetenschappelijk waardevol. • In Bern staat nog het brouwershuis van de abdij, in de volksmond ‘het Kloostertje’
Zicht op boerderijen in Bern
genoemd
Kasteel Nederhemert in Nederhemert Zuid
60 - BoschSlabbers
on t wikkeldoelen
1. Bouw voort op het specifieke DNA van de Afgedamde Maas De afgedamde Maas was oorspronkelijk de benedenloop van de zandrivier de Maas met forse getijdenbeweging. Door de aanleg van de Wilhelminadam en de Haringvliet is er vrijwel geen stroming en is de getijdendynamiek sterk afgenomen. • Ontwikkel de uiterwaarden langs de Afgedamde Maas als een doorgaande samenhangende groenblauwe structuur, waarin functies als ecologie, landbouw, hoogwaterafvoer en uitloopgebied op een logische wijze zijn gecombineerd. Zet in op herinrichting van de kleiwinlocaties (Hemertse Waard) tot waardevolle natuurgebieden i.c.m. recreatief gebruik. • Herontwikkelen van kenmerkende restgeulen die nu geheel verland zijn. Deze zijn momenteel goed zichtbaar in het landschap. Geulen kunnen in geisoleerde vorm worden aangelegd, hier ligt potentie voor aquatische natuurontwikkeling door de lage waterdynamiek. Bij eenzijdige aantakken liggen kansen in het creëren van getijdenkreken met beperkte getijdendynamiek. • Versterk de Afgedamde Maas als een ‘natuurgedragen‘ landschap. Heractiveer de oude boogmeanders door deze uit te graven, deels aan te sluiten op de Maas en ontwikkelen van gebiedsspecifieke natuur zoals diverse typen van ooibossen met daarbij gekoppelde kansen voor waterberging.
• Ontwikkel de Afgedamde Maas als een ecologische verbinding tussen Maas en Waal. • Versterken van de historische relatie van het kasteel met het water. Behoud het open zicht op de twee rivieren. • Vormgeven van de toegangen tot het eiland.
Voor meer inspiratie en informatie over riviergebonden kenmerken, ontwikkelingen en projecten: • SMARTrivers.nl (poster Afgedamde Maas) • Ontwerplaboratorium Rivieren
C
A B
A. Dynamische riviernatuur met meestromende nevengeulen B. Actieve rivierduinvorming C. Grootschalige ooibossen en stroomdalgraslanden
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 61
2. Bouw voort op het specifieke DNA van de Bergsche Maas De Bergsche Maas is rond 1900 aangelegd als nieuwe benedenloop van de Maas. Het is een rechte, door breuksteenoevers omzoomde rivier, die eerder de kenmerken van een kanaal dan van een rivier heeft. Aanvankelijk stroomt de Bergsche Maas door kleiige rivierafzettingen, waarin nog structuren van oeverwallen en kommen herkenbaar zijn. • Benutten van dynamische processes zoals de getijdenbeweging, met daarbij behorende ‘biesboschachtig’ karakter door de aanleg van nevengeulen en getijdenkreken. • Behouden van huidige verkavingsstructuur en de isolatie van de uiterwaarden ten opzichte van het zomerbed. Behouden van de huidige structuur van bekade uiterwaarden. Lokaal ondiepe vergraving kan zorgen voor laag dynamische omstandigheden waarbij ontwikkeling van natte graslanden en moerassen kan plaatsvinden. • Behoud van bakenbomen door deze te beschermen en zo nodig te herstellen. Voor meer inspiratie en informatie over riviergebonden kenmerken, ontwikkelingen en projecten:
kwelkades, kleiwinputten, kolken en wielen. Maar ook om dorpspolderstructuren en waterstaatswerken als sluizen, gemalen en dijkmagazijnen. Uitgangspunt is een zorgvuldige omgang met waterstaatserfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen. Het watererfgoed kan daarbij een nieuwe betekenis krijgen: • Een oude kwelkade kan dienen als waterbergingslocatie • Restgeulen
binnen
oude
uiterwaarden
hebben
potentie
voor
(aquatische)
natuurontwikkeling • Een oud historische dijk kan een recreatieve functie dienen, of functioneren als ecologische verbinding • En een oude dorpspolderstructuur kan de basis vormen voor het versterken van het recreatief netwerk op de oeverwal en kom.
het Gelders rivierengebied.
B
62 - BoschSlabbers
hier onder andere om historische dijken inclusief bijbehorende elementen als
• Aan de wieg van het waterschap: inventarisatie van dijken, kaden en watergangen in
• Ontwerplaboratorium Rivieren
A. Heractiveren van restgeulen met ooibossen, moerassen en stroomdalgraslanden B. Lely-profiel met bakenbomen
Het watererfgoed vertelt het verhaal over de strijd tegen het water. Het gaat
Voor meer inspiratie en informatie:
• SMARTrivers.nl (poster Bergsche Maas)
A
3. Voortbouwen op het waterstaatserfgoed
4. Bouw voort op het specifieke DNA van het eiland van Nederhemert Het Eiland van Nederhemert is eigenlijk een schiereiland. Nederhemert-Zuid ligt op een oeverwal in de Doornwaard aan een oude bocht van de Maas. Een strategische plek, tussen de Maas (nu afgedamde Maas), die in de Waal uitstroomt en de Bergse Maas, die in de Biesbosch uitstroom • Waarborgen van het ‘beschermd dorpsgezicht’ van Nederhemert-Zuid: rondom het kasteel staan verschillende historische woningen, zoals huize Wielestein, de oude pastorie, De Hoef en voormalige kloostercomplex in Bern. • Herontwikkeling van kenmerkende restgeulen die nu geheel verland zijn. Deze zijn momenteel goed zichtbaar in het landschap. Geulen kunnen in geïsoleerde vorm worden aangelegd, hier ligt potentie voor aquatische natuurontwikkeling door de lage waterdynamiek. Bij eenzijdige aantakken liggen kansen in het creëren van getijdenkreken met beperkte getijdendynamiek. • Nederhemert-Zuid als belangrijke strategische locatie dat vroeger diende om controle te houden op tussen de Maas (nu afgedamde Maas), die in de Waal uitstroomde en de Bergsche Maas, die in de Biesbosch uitstroomt. Zet in op deze strategische locaties, zoals Kasteel Nederhemert, door deze open te stellen en koppelen aan recreatieve gelegenheden.
• Behoud openheid van de nog intacte Doornwaard die restanten herbergt van oude richels, droge geulen en enkele moerassige oude Maasbeddingen.
De Moffendijk als belangrijke cultuur historische structuur in het landschap C
B
D
A
A. Behouden openheid voormalige uiterwaarde; contrasterend met hogere oeverwal B. Nederhemert-Zuid als historische strategische locatie C. Kernmerkende restgeulen D. Bern als beschermd dorpsgezicht
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 63
2.8 De (afgedamde) Maasuiterwaarden robuuste verbinding tussen waal en maas van ecologische en cultuurhistorische waarde Legenda
Molen Gemaal
Gelders Natuur Netwerk
Adellijk erfgoed
Uiterwaarden
Jachthaven
Vakantiepark Landgoederen
L andschappeli j ke ka r ak t e r is t iek Dit deelgebied vormt de westelijke grens van het plangebied en maakt onderdeel uit van de gemeente Zaltbommel. De Afgedamde Maas was tot en met de 19e eeuw de hoofdwaterafvoer van de Maas. In de uiterwaarden liggen enkele (steen)fabrieken (ten noordwesten van Nederhemert en ten westen van Aalst), een chaletpark (voormalige stallen bij oude steenfabriek) en natuurgebieden. De ruimtelijke eenheid van de uiterwaarden wordt op enkele plaatsen verstoord door een aantal fabrieken en campings die zich op de noordelijke uiterwaarden bevinden. Bij de Poederoijensche Hoek ligt de Wilhelminasluis en een pompstation op een eiland in de Afgedamde Maas. Langs de kronkelende dijk is zeer veel oude dijkbebouwing aanwezig. Bij Poederoijen en Aalst
Beschermd dorpsgezicht
Fort of werk Kassen
Verboden kringen (Nieuwe Hollandse Waterlinie)
zijn de dijken voorzien van ‘overlaten’ om op de laagste punten van de Bommelerwaard
Hoofdlijn Nieuwe Hollandse Waterlinie
beneden, respectievelijk boven de Meidijk in geval van overstroming de dijk door te
Zijving/achterdijk/kade
kunnen steken. Ook zijn doorbraakkolken en restanten van oude meanders aanwezig.
Dijken
In de uiterwaard bij Aalst is een zandwinput en bij Nederhemert-Noord zijn enkele kleiputten aanwezig.
Veerpont
Gemeentegrens
64 - BoschSlabbers
Oeverwal
INTEGRALE KWALITEITSKAART
Mansvelder gemaal bij Poederoijen van cultuurhistorische waarde en deel van de NHW
De
Ne
s
De Neswaarden
Poederoijensehoek
Relicten van Maasmeanders
Poederoijen
Bijzondere uitwatering Drielsche Wetering bij Aalst
Aalst De Konijnenwaard
Drielsche Wetering
Uniek dijkenlandschap met dichte dijkbebouwing
Afgedamde Maas onderdeel van de ecologische hoofdstructuur
Nederhemert-Noord
Arkenswaard
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 65
K E R N K WA L I T E I T E N
Karakteristieke foto’s
• Het hele deelgebied maakt onderdeel uit van de Ecologisch Hoofdstructuur. De onvergraven delen van de uiterwaarden bij Aalst (de Konijnenwaard en De Neswaarden), de Nes (een voormalige Maasarm) hebben een aardwetenschappelijke waarde; • Bijzondere uitwatering Drielsche Wetering bij Aalst; • Relicten van oude Maasmeanders en doorbraakkolken; • Oude gevarieerde dijklinten met dichte dijkbebouwing; • Het in- en uitwateringssysteem met waterlopen, sluizen en het Mansveldergemaal in de Poederoijense Hoek is cultuurhistorisch waardevol en maakt onderdeel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (zie deelgebied 1).
Feedvalid Poerderoijen gelegen naast de Wilhelminasluis. Een strategische locatie voor transport van agrarische producten via de Bergsche Maas of Waal.
Uiterwaarden van de afgedamde Maas
66 - BoschSlabbers
on t wikkeldoelen
1. Bouw voort op het specifieke DNA van de Afgedamde Maas De Afgedamde Maas was oorspronkelijk de benedenloop van de zandrivier de Maas met forse getijdenbeweging. Inmiddels is er door de aanleg van de Wilhelminadam en de Haringvliet vrijwel geen stroming meer en is de getijdendynamiek sterk afgenomen.
2. Versterk en ontwikkel het dijkenlandschap van de Afgedamde Maas • Groene open ruimtes binnen de dorpen waarborgen: voortbouwen op groene structuren van het dorp (ook in het kader van klimaatadaptatie) • Behouden van de relatie tussen dorp/woonlint en omliggende open landschap:
• Ontwikkel de uiterwaarden langs de Afgedamde Maas als een doorgaande samenhangende groenblauwe structuur, waarin functies als ecologie, landbouw, hoogwaterafvoer en uitloopgebied op een logische wijze zijn gecombineerd. Zet in op herinrichting van de zand- en kleiwinlocaties (Hemertsche waard) tot waardevolle natuurgebieden i.c.m. recreatief gebruik. • Herontwikkelen van kernmerkende restgeulen die nu geheel verland zijn. Deze zijn momenteel goed zichtbaar in het landschap. Geulen kunnen in geïsoleerde vorm worden aangelegd, hier ligt potentie voor aquatische natuurontwikkeling door de lage waterdynamiek. Bij eenzijdige aantakken liggen kansen in het creëren van getijdenkreken met beperkte getijdendynamiek. • Versterk de Afgedamde Maas als een ‘natuurgedragen‘ landschap. Heractiveer de oude boogmeanders door deze uit te graven, deels aan te sluiten op de Maas en ontwikkelen van gebiedsspecifieke natuur zoals diverse typen van ooibossen met daarbij gekoppelde kansen voor waterberging. • Ontwikkel de Afgedamde Maas als een ecologische verbinding tussen Maas en Waal. Behoud de openheid van uiterwaarden, en versterk de kenmerkende stroomdalflora/
openhouden doorkijkjes richting de Maas en open kom gebied.
A
fauna en weidevogelpopulatie. B
Voor meer inspiratie en informatie over riviergebonden kenmerken, ontwikkelingen en projecten: • SMARTrivers.nl (poster Afgedamde Maas) • Ontwerplaboratorium Rivieren
A. Waarborgen groene kernen binnen de dorpen B. Behouden van doorkijkjes/zichtlijnen naar het omringend open landschap (Maas en open kom)
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 67
3. Versterken en ontwikkelen van het landschap van de Nieuwe Hollandse Waterlinie Versterken van de herkenbaarheid van het Linielandschap van de NHW door elementen en structuren te behouden en te (her)ontwikkelen. Het deelgebied ten westen van de Meidijk maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Hier bevinden zich elementen die de geschiedenis van het waterlinie landschappen weerspiegelen. Het oud militair stelsel bestaande uit inundatievelden, hoofdveteringslijn (dwarsdijk Nieuwendijk) en militaire complexen zoals de batterij onder Brakel. • Openhouden van de ‘verboden kringen’ rondom de NHW. Openhouden van de ‘verboden kringen’ rondom de NHW. In de Kringenwet (ingetrokken in 1963) was hier geen bebouwing toegestaan, tenzij deze snel afgebroken kon worden (bijv. houtbouw), zodat in oorlogstijd er vanuit de linie voldoende zicht was rond de vestingwerken. Dit heeft er ook voor gezorgd dat dit landschap nog relatief onbebouwd is. • ‘Versterken herkenbaarheid Waal-acces als onderdeel NHW. Het is van belang dat ruimtelijke ingrepen in het rivieracces de zichtbaarheid, beleefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit behouden en versterken • Behoud en herstel van de inundatiewerken en de samenhangende civiele werken en waterlopen (voorbeeld: de Fortwachterswoning bij de Batterij onder Poederoijen die in hout is teruggebouwd). Koppeling met klimaat- en wateropgaven biedt kansen.
• Verder versterken van de linie als recreatieve structuur: behoud en ontsluiten van kazematten, reconstructie van verdwenen schansvormen, gedempte of verlande verdedigingsgrachten en linies. • Eventueel verwijderen van beplanting in verboden kringen, alleen daar waar het ecologische waarden niet aantast. De kringen liggen in een waardevol open landschap. • Op langere termijn verwijderen van storende bebouwing/beplanting Voor meer inspiratie en informatie: • Kernkwaliteiten NHW Inundatiekom Bommelerwaard
68 - BoschSlabbers
Referentie: Herbestemming van Batterij Poederoijen als recreatieve bestemming
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 69
Den Haag 1e Sweelinckstraat 30 2517 GD Den Haag T 070 3554407 denhaag@bsla.nl
Middelburg Oude Vlissingseweg 1 4336 AA Middelburg T 0118 592288 middelburg@bsla.nl
Maarn Landgoed Plattenberg – Het Koetshuis Amersfoortseweg 38 3951 LC Maarn T 0118 592288
b o schs l ab b er s. n l