Landschapsplan Gemeente Zaltbommel
Tekst van het document
Landschapsplan Gemeente Zaltbommel Ruimtelijke Kwaliteit & Landschap September 2023
‘Eiland tussen Maas en Waal’
P r o j e c t data
Projectnaam Actualisatie Landschapsplan Gemeente Zaltbommel Opdrachtgever
Gemeente Zaltbommel
Martine Kriesch
Opgesteld door
BoschSlabbers landschapsarchitecten
Tijs van Loon
Rosanne Vlaar
Delina Wilbrenninck Datum
September 2023
Projectnummer
BS21-061
4
- BoschSlabbers
I N H O U D S O P G AV E
1. INLEIDING......................................................................... 7 1.1 Inleiding................................................... 8 Actualisatie landschapsplan........................ 8 Opbouw...................................................... 8 Leeswijzer................................................... 8 1.2 Status en doel......................................... 10 1.3 Analyse................................................... 12 Kenschets van de streek............................. 12 Ontstaansgeschiedenis Bommelerwaard.... 13 Toekomstige opgaven................................ 14 Relevante beleidsstukken........................... 15 2. DEELGEBIEDEN........................................................... 20 2.1 Deelgebieden binnen gemeente................ 22 2.2 Kom van Brakel en Poederoijen ........................24 Landschappelijke karakteristiek................ 24 Integrale kwaliteitskaart........................... 25 Kernkwaliteiten......................................... 26 Ontwikkeldoelen....................................... 27 2.3 De deels open en besloten kom van de Capreton .................................................................34 Landschappelijke karakteristiek................ 34 Integrale kwaliteitskaart........................... 35 Kernkwaliteiten.........................................
36 Ontwikkeldoelen....................................... 37
2.4 De stroomrug van Bruchem-Kerkijk-Delwijnen en de kom van de Vliert................................................ 40 Landschappelijke karakteristiek................ 40 Integrale kwaliteitskaart............................ 41 Kernkwaliteiten......................................... 42 Ontwikkeldoelen....................................... 43
Integrale kwaliteitskaart........................... 65 Kernkwaliteiten......................................... 66 Ontwikkeldoelen....................................... 67
2.5 De stad Zaltbommel.................................................46 Landschappelijke karakteristiek................ 46 Integrale kwaliteitskaart........................... 47 Kernkwaliteiten......................................... 48 Ontwikkeldoelen....................................... 49 2.6 De Waal en Maasuiterwaarden..........................52 Landschappelijke karakteristiek................ 52 Integrale kwaliteitskaart........................... 52 Kernkwaliteiten......................................... 54 Ontwikkeldoelen....................................... 55 2.7 Het eiland Nederhemert en Bern.......................58 Landschappelijke karakteristiek................ 58 Integrale kwaliteitskaart........................... 59 Kernkwaliteiten......................................... 60 Ontwikkeldoelen........................................ 61 2.8 De (Afgedamde) Maasuiterwaarden............... 64 Landschappelijke karakteristiek................ 64
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel
- 5
6
- BoschSlabbers
1. Inleiding 1. De eerste etappe Leeswijzer, status en analyse
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel
- 7
1.1 Inleiding
ac t ualisat ie landschapsplan
De voor u liggende Actualisatie van het Landschapsplan
Vervolgens zijn per deelgebied ontwikkeldoelen en
Het landschap staat onder druk. We hebben te
geeft
&
-principes uitgewerkt die als hulpmiddel dienen om de
maken met steeds meer ruimtelijke opgaven zoals
ontwikkeldoelen van het landschap van de gemeente
ruimtelijke kwaliteit van het deelgebied te behouden en
de energietransitie in het buitengebied, ruimtelijke
Zaltbommel. Hiermee hoopt onze gemeente meer
te versterken.
adaptatie, glastuinbouw, bedrijventerreinen (verdozing
handvatten te bieden voor de juiste sturing van
van het landschap), de woningbouw in dorps- en
ruimtelijke ontwikkelingen en de vele transitieopgaven
leeswi j ze r
stadsranden en infrastructuur (verbreding A2) die
die nu voorliggen in het Zaltbommels landschap.
U bent professional, beleidsmedewerker,
een
uitwerking
van
de
kernkwaliteiten
geinteresseerde:
allemaal aanspraak maken op de schaarse ruimte in ons landschap. Tegelijk bieden deze opgaven ook kansen.
opbo u w
Door het lezen van dit Landschapsplan, inclusief analyse,
De
Dit Landschapsplan kent de volgende opbouw:
wordt duidelijk hoe de kernkwaliteiten, ontwikkeldoelen
landschapsarchitecten gevraagd het Landschapsplan
In het hoofdstuk Analyse wordt beknopt de essentie
en deelgebieden met elkaar samenhangen. Op deze
Bommelerwaard uit 2003 te actualiseren. Het plan
geschetst van de Bommelerwaard, waarbij in vogelvlucht
manier wordt een goed beeld verkregen van de
was niet meer op alle onderdelen actueel en daarnaast
wordt ingegaan op de ontstaansgeschiedenis. Tevens
gehanteerde systematiek en wordt gaandeweg de
naar de huidige maatstaven weinig beeldend en
worden de toekomstige opgaven beschreven die op het
informatie specifieker: van het niveau van de streek en
inspirerend. Daarbij was de provincie Gelderland
gebied afkomen, alsmede de relevante beleidsstukken
de gemeente naar het schaalniveau van het deelgebied.
bezig met een herijking van haar landschapsbeleid
binnen de gemeente en erbuiten, die een relatie hebben
waarvoor zij Streekgidsen Gelderse Streken heeft laten
met dit Landschapsplan.
opstellen, waaronder een Streekgids Bommelerwaard.
In de volgende hoofdstukken zijn de zeven deelgebieden
Het
Dit geactualiseerde Landschapsplan is een verdere
van
volgorde
detaillering van deze Streekgids maar dan voor het
deelgebied zijn de kernkwaliteiten uitgewerkt en op een
voorgenomen ontwikkeling in een specifiek gebied
Zaltbommels deelgebied. Daarvoor is gebruik gemaakt
integrale kaart gezet. Dit zijn tijdloze kaarten waarin
kan in de overzichtskaart op pagina 19 het hiermee
van de systematiek (kernkwaliteiten & ontwikkeldoelen)
de bestaande ruimtelijke kwaliteiten op hoofdlijnen
corresponderende deelgebied worden gevonden. In de
en kennis die voor het project Streekgidsen Gelderse
zijn vastgelegd, met een heldere legenda. Ook wordt
uitwerking van het deelgebied staan de kernkwaliteiten,
Streken is ontwikkeld.
de algemene landschappelijke karakteristiek van elk
ontwikkelopgaven
deelgebied beschreven.
gelden voor dat deelgebied.
8
gemeente
- BoschSlabbers
Zaltbommel
heeft
BoschSlabbers
de
gemeente
Zaltbommel
U bent initiatiefnemer of beoordelaar van een initiatief: uitgewerkt.
Per
Landschapsplan worden
kan
gebruikt.
en
ook
in
omgekeerde
Uitgaande
-principes
van
weergegeven
een
die
Kenschets van de streek
Deelgebied
Kernkwaliteiten & ontwikkeldoelen
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel
- 9
1.2 Status en doel
Doel van het Landschapsplan is tweeledig: beschermen en inspireren. Met het Landschapsplan wil de gemeente de identiteit en veelzijdigheid van haar landschap beschermen en waar mogelijk ook verder ontwikkelen of versterken. Het
gebruik
van
het
Landschapsplan
ziet
de
gemeente drieledig: als inspiratie voor initiatieven, als
toetsingsinstrument
bij
(kleinere)
ruimtelijke
ontwikkelingen en als kaderstellend of richtinggevend beleidsdocument
voor
grotere
ruimtelijke
ontwikkelingen. Met
het
Landschapsplan
wil
de
gemeente
initiatiefnemers uitnodigen of inspireren om plannen meer
landschapsinclusief
te
ontwikkelen.
Iedere
ontwikkeling heeft immers in potentie in zich om aanwezige landschapskwaliteiten te versterken. Ieder deelgebied heeft
zijn eigen kernkwaliteiten, maar
tegelijk ook zijn eigen dynamiek en opgaven. Door als gemeente bij ruimtelijke ontwikkelingen het landschap als
uitgangspunt
te
nemen,
de
kernkwaliteiten
daarbij te beschermen en te ontwikkelen volgens de ontwikkeldoelen, kunnen we gezamenlijk het landschap van onze gemeente beschermen en versterken.
10 - BoschSlabbers
De Kloosterwiel Zaltbommel
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel
- 11
1.3 Analyse K ensche t s van de s t r eek De gemeente Zaltbommel maakt samen met de
en westen grenst de streek aan Brabant. De Zaltbommel
Waal, terwijl Kerkdriel en Hedel juist op recreatierivier
gemeente Maasdriel onderdeel uit van de Gelderse
maakt deel uit van het Gelderse rivierenland. Direct
de Maas gericht zijn.
streek Bommelerwaard. In de kenschets beschrijven
langs de rivieren vinden we uiterwaardenlandschappen,
Zaltbommel wordt in noord-zuidrichting doorsneden
we de gehele streek. De uitwerking in deelgebieden is
rijk aan natuurwaarden. Op de hogere oeverwallen vindt
door de verstedelijkte corridor A2/spoor en is sterk
alleen voor de gemeente Zaltbommel gedaan.
van oudsher de bewoning plaats en liggen de dijken,
verbonden met het zuidelijk gelegen ‘s-Hertogenbosch.
Zaltbommel bestaat in essentie uit een riviereiland
wegen,
dorpen en stadjes. In de lagere kleikommen
De Nieuwe Hollandse Waterlinie schampt de westkant
van oeverwallen en kommen, omgeven door Maas,
vinden we veelal een grootschaliger en opener agrarisch
van deze streek, de Brabantse Waterlinie aan de
Afgedamde Maas en Waal. Aan de noordkant ligt de streek
landschap
zuidzijde.
Neder-Betuwe/Tielerwaard, aan de oostzijde is de streek
boerderijlinten. Historische plaatsen als Zaltbommel,
verbonden met het land van Maas en Waal. Ten zuiden
Zuilichem en Brakel hebben fronten aan werkrivier de
12 - BoschSlabbers
met
laanwegen,
weteringen
en
losse
O n t s taansgeschiedenis bommele r waa r d Omsloten door de Waal, de Maas en de afgedamde Maas, ligt Zaltbommel als een eiland in het landschap. Deze rivieren hebben een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van het gebied. Rond de 12de eeuw begon men dijken te bouwen, beginnend in
1. De eerste etappe
het oosten (bovenstrooms) en later ook in het westen
(benedenstrooms). Vervolgens werd ook de Meidijk aangelegd, een binnendijk die de lager gelegen westelijke
gronden moest scheiden van de hoger gelegen oostelijke
deel van de Bommelerwaard. De nieuwe dijken hielden niet alleen water vanuit de rivieren tegen, maar hielden ook overtollig regenwater in het gebied vast, dit heeft
geleid tot het aanleggen van weteringen om overtollig water af te kunnen voeren naar de Maas. Begin 14de eeuw werd als eerste de Drielsche wetering aangelegd en kort daarna de Bommelse Wetering. Het gebied ondervond ook regelmatig dijkdoorbraken,
Uitsnede historische kaart 1815 (topotijdreis) Deventer
deze gebeurtenissen zijn nog steeds zichtbaar in
Midden IJssel
het landschap door achtergelaten wielen. Om de Apeldoorn
waterhuishouding te verbeteren werden de Waal en de Maas in 1850 van elkaar gescheiden door de aanleg van het Sint-Andries Kanaal met daarin een sluis. Rond 1904 werd een stuk van de Maas tussen Heusden en
Zutphen
Woudrichem afgedamd (sindsdien de afgedamde Maas) en werd ook de Bergsche Maas gegraven. Zaltbommel is op verschillende momenten in de geschiedenis toneel geweest van oorlogshandelingen, Dieren
zoals tijdens de tachtigjarige oorlog. Ook tijdens de
Veluwe
Tweede Wereldoorlog is er hevig gevochten in het
Boven IJssel
gebied. Dit leidde tot vernielingen van vele monumentale
Doesburg
gebouwen, maar gelukkig werden ook gebouwen Arnhem
gespaard, zoals de Grote of Sint-Maartenskerk in
Rijn
Zaltbommel.
Montferland
Uitsnede topografische kaart 2020
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 13
Toekoms t ige opgaven
de A2 en provinciale wegen zoals de Van Heemstraweg
terpen op als bescherming tegen overstromingen en
Ons landschap staat onder druk. Veel verschillende
toe.
wateroverlast. In de loop van de jaren is dit echter
ruimteclaims
verschillende
Ook in de kernen zelf en in de randen rondom de kernen
steeds meer losgelaten. Om minder kwetsbaar te zijn
functies, zoals duurzame energie, klimaatadaptatie,
is de druk door de toenemende ruimtevraag groot. Er
voor klimaatverandering moet bodem en water weer
infrastructuur, woningbouw, agrarische bedrijvigheid
is behoefte aan meer woningen en extra ruimte voor
meer sturend worden in ruimtelijke ontwikkelingen.
(tuinbouw), overige bedrijvigheid en recreatie zorgen
bedrijvigheid. En behoefte aan meer groen en recreatie
Ook de energietransitie heeft consequenties voor ons
voor een toenemende druk op de schaarse ruimte van
in de directe woon- en werk omgeving.
Juist in de
landschap. In Zaltbommel zijn de eerste windturbines
ons buitengebied. Door een toenemende ruimtevraag,
randen en in de kernen zijn de nog aanwezige open
en zonneparken gerealiseerd en er wordt gezocht
staat de landschappelijke kwaliteit op sommige plaatsen
en groene gebieden van belang voor de leefbaarheid,
naar meer locaties. Een windturbine valt in feite niet
onder druk.
recreatie en klimaatadaptatie maar staan deze onder
goed landschappelijk in te passen, aan de andere kant
De oeverwallen raken steeds meer verdicht door
druk door inbreidingen. Veel van onze dorpen, zoals
weegt ook het belang van de energietransitie zwaar.
uitbreiding van de dorpen en bedrijvigheid. Op onze
Aalst,
Nederhemert-Noord,
Brakel
De landschappelijke inpassing beperkt zich vaak nog
oeverwallen waren onze dorpen en voorzieningen van
liggen
daarbij
open
tot de randen van een windturbinegebied of zonneveld
oudsher gesitueerd met de ontsluiting naar de rivier. De
kommen, kassengebieden en/of de rivier waardoor
(‘schaamgroen op een grondwal’) terwijl het ook
afgelopen eeuw hebben de dorpen met hun entree zich
uitbreidingsmogelijkheden beperkt zijn. Wat wij als
integraal aangepakt kan worden als een toekomstige
gekeerd van de rivier naar de nieuwe provinciale wegen.
‘waardevol open’ waarderen en waar we ruimte voor
investering in het landschap.
Enerzijds groeien dorpen en tussenliggende functies
ontwikkeling willen bieden, is daarbij een opgave.
Tot slot vraagt ook de huidige biodiversiteits- en
zoals
en
opgaven
vanuit
ingesloten
Bruchem
tussen
of
waardevol
Tegelijk bieden deze ontwikkelingen ook de kans om
stikstofcrisis om beleidsmatige keuzes die bijdragen aan
uitbreidingen steeds meer naar elkaar toe waardoor
landschap te versterken.
een structurele vermindering van de achteruitgang van
doorzichten van de oeverwal naar de open kom
Klimaatverandering
consequenties
biodiversiteit en een leefbaar en toekomstbestendige
verdwijnen. Anderzijds groeien dorpen en bedrijvigheid
voor zowel mens als natuur wat leidt tot nieuwe
landelijk en stedelijk gebied. Oplossingen liggen onder
steeds meer naar de provinciale weg toe die in feite
vraagstukken voor de gemeente zoals de kwetsbaarheid
andere in het herstel van de balans tussen landgebruik
een nieuwe harde grens vormt tussen oeverwal en
voor overstromingen, wateroverlast, hittestress en
en de omgevingswaarden (bodem & water), en de groen-
komgronden. Hier neemt de maatschappelijke zorg om
verdroging. In het verleden was ons landschap veel meer
blauwe dooradering en kunnen daarmee ook bijdrage
de verrommeling en verdozing langs infrastructuur zoals
ingericht vanuit deze kwetsbaarheden. Mensen gingen
aan de kwaliteit van het landschap
bedrijventerreinen
en
kassengebieden
door
heeft
grote
hoog en droog op de oeverwallen wonen en wierpen
14 - BoschSlabbers
r elevan t e beleidss t u kken Hieronder wordt kort ingegaan op enkele relevante lokale en regionale beleidsstukken voor landschap. Omgevingsvisie Bommelerwaard 2022 De omgevingsvisie Bommelerwaard richt zich op 13 kernopgaven die vallen onder de volgende thema’s: ‘Klimaat, duurzaamheid en landschap’, ‘Landbouw, economie,
toerisme
en
cultuurhistorie’,
welzijn en voorzieningen’, en en
leefbaarheid.
Landschap
Wonen,
‘Milieu, gezondheid komt
onder
klimaat,
duurzaamheid en landschap terug als kernopgave ‘We willen onze landschappelijke en stedenbouwkundige kernkwaliteiten behouden en versterken.’ Op de ‘BommelerWaardenkaart‘ is de Bommelerwaard ingedeeld in deelgebieden. Deze deelgebieden zijn gebaseerd op het gebruik en de landschappelijke indeling.
Bijvoorbeeld
het
Buitendijks
land
(uiterwaarden), het droge land (oeverwallen) en de open kommen in het gebied. De met kleur aangegeven deelgebieden hebben elk een eigen karakter waarvoor
dijken, kades, sluizen en gemalen, verbonden met
inpassing, biodiversiteit en groene ruimte integraal en
kernkwaliteiten zijn aangegeven op de kaart.
de geschiedenis en historische ontwikkeling van de
nadrukkelijk meegenomen. Toekomstige initiatieven
De gemeente streeft naar het behoud en ontwikkeling
Bommelerwaard. De gemeente streeft daarbij naar
moeten bijdragen aan het behouden, versterken of
van
stedenbouwkundige
behoud van de eigen identiteit van de verschillende
ontwikkelen van de kernkwaliteiten en/of moeten
kernkwaliteiten van de Bommelerwaard. De unieke
kernen. De grondgebonden agrarische sector levert
knelpunten
ligging als ‘eiland tussen de rivieren Maas en Waal’,
in de open kommen een belangrijke bijdrage aan het
Bommelerwaard blijft hierdoor aantrekkelijk. Op de
met de opbouw van uiterwaarden, oeverwallen met
behoud van het open landschap. Kernen breiden waar
Bommelerwaardenkaart en in de beschrijvingen per
de daarop gevestigde kernen en (open) komgebieden
mogelijk uit in de richting van het ‘droge land’ en niet in
deelgebied (zie hoofdstuk 6 en in de bijlagen) wordt
vormen de basis voor deze identiteit (zie hiervoor de
Bommelerwaardenkaart
Het
wil
de
landschappelijke
dat
deze
en
wegnemen.
Het
landschap
van
de
de richting van de ‘open kom’. In de gebieden rond de
beschreven wat de belangrijkste waarden zijn die de
de
beschrijvingen).
kernen en het ‘droge land’ ziet de gemeente ruimte voor
gemeente wil behouden en versterken.
verschillende
landschapstypen
een ‘mix’ aan functies
en
te herkennen zijn en blijven door verrommeling en
De
gemeente
wil
met
groene
buffers
tussen
tegen
elkaar
eenvormigheid van de landschappen tegen te gaan
de
en landschappelijke kernkwaliteiten te behouden. De
aangroeien en het kleinschalige karakter en de groene
dijken als landschappelijke drager zijn hierbij belangrijk.
gebieden van de kernen behouden. Bij eventuele
Evenals waardevolle waterhuishoudkundige patronen en
woningbouwontwikkeling in de ruimten tussen de
elementen, samenhangende structuren van waterlopen,
kernen worden klimaatbestendigheid, landschappelijke
kernen
voorkomen
dat
kernen
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 15
Groenbeleid ruimtelijk beheer 2016-2026 ‘Groen dicht
• Biodiversiteit is een aandachtspunt bij de inrich-
Bruchem;
bij de Burger’
ting van openbaar groen. Monoculturen moeten
• de in het landschap nog aanwezige eendenkooien;
Het groenbeleidsplan heeft uitsluitend betrekking op het
worden voorkomen. Groenwaarde voor flora en
• de aardkundige waarden van nationaal belang:
openbaar toegankelijke groen binnen de bebouwde kom
fauna dient steeds te worden afgewogen.
van de gemeente. Hierin wordt onderscheid gemaakt
Benedenwaarden, de Doornwaard en het gebied tussen Capreton en De Rampert en het noordelijk
in begeleidingsgroen en gebruiksgroen en in hoofd- en
Cultuurhistorische inventarisatie en archeologiebeleid
nevenstructuren. Per kern is de groenstructuur in beeld
gemeente Zaltbommel
gebracht zowel in eigendom van de gemeente als van
De gemeente Zaltbommel heeft in 2011 een archeolo-
derden.
gische inventarisatie, en archeologiebeleid met een
• Nieuwe Hollandse waterlinie
Belangrijke
beleidsuitgangspunten
uit
het
Groenbeleidsplan zijn:
gebied rondom de Meidijk; • de aardkundige waarden van provinciaal belang: De Waarden.
bijbehorende kaart vastgesteld. Hierin zijn o.m. vrijstel-
• Het belangrijkste cultuurhistorische element in het
• Bij nieuwe ontwikkelingen is het uitgangspunt dat
lingsgrenzen voor oppervlakten en diepten opgenomen.
buitengebied wordt gevormd door de restanten
per woning 75 m2 groen per woning wordt gere-
Daarnaast is een cultuurhistorische analyse uitgevoerd.
van de Nieuwe Hollandse Waterlinie ten westen
aliseerd, waarvan 30 m2 als gebruiksgroen wordt
Cultuurhistorische waarden dienen te worden meege-
van de Meidijk. Deze linie moest het westen van
ingericht.
wogen bij het vaststellen van bestemmingsplannen.
Nederland verdedigen tegen indringers uit het
Belangrijke cultuurhistorische waarden in Zaltbommel
oosten en zuiden. Door middel van inundatie van
geven opgeheven of als snippergroen worden
zijn:
velden ten oosten van de linie en forten of batte-
verkocht, verhuurd of in gebruik worden gegeven.
Natuurlijke waarden:
rijen op de niet te inunderen plaatsen (accessen),
• Hoofdstructuurgroen kan niet worden uitge-
Nevenstructuurgroen kan worden verkocht conform de voorwaarden van de Notitie en evaluatie restgroenbeleid. • Bermen worden waar mogelijk ecologische be-
• de Drielsche wetering als restant van een rivierbocht uit de Romeinse tijd; • de wielen bij de Nieuwendijk, de Maasdijk, de
ontstond een aaneengesloten verdedigingslinie. De Nieuwe Hollandse Waterlinie is in de gemeente Zaltbommel vooral herkenbaar in:
Meidijk, de Kasteellaan bij Nederhemert-Zuid en
• de defensieve dijken - voorzien van batterijen en
heerd. Het belang van biodiversiteit wordt meege-
bij de Gamersedijk bij Zaltbommel (Kloosterwiel);
groepsschuilplaatsen - met daar tussenin, in het
nomen in toepassing sortiment bomen en heesters.
• de woerden in de verschillende dorpen Kerkwijk,
westelijke komgebied, het inundatiegebied;
Bruchem, Delwijnen en Nederhemert-Zuid;
• een aantal plekken met bijzondere historische
Zowel inheems plantmateriaal als gecultiveerde soorten dienen evenwichtig te worden toegepast.
• de vluchtheuvels, daterend uit de tweede helft van de 19de eeuw (1861), bij Delwijnen, Kerkwijk en
16 - BoschSlabbers
context, bijvoorbeeld de plek van de voormalige uitwateringssluis in de Maaskade.
Overige historische waarden: • de aan de rivieren gerelateerde oeverwallen met bebouwingsstructuren; • de wetering Capreton; • beschermde dorpsgezichten (Zaltbommel en Nederhemert Zuid); • gemeentelijke en rijksmonumenten; • historische buitenplaatsen (Huis Brakel). Lokaal Adaptatie Programma LAP 2021 In 2021 heeft onze gemeente een Lokaal Adaptatieprogramma (LAP) voor Zaltbommel opgesteld. In het LAP benoemt de gemeente haar beleidsuitgangspunten en ambities en waar de prioriteiten liggen in de komende jaren op weg naar een klimaatbestendig en waterrobuust Zaltbommel in 2050. Belangrijke beleidsuitgangspunten hierin zijn:
het perceel bedragen binnen de bebouwde kom.
grootschalig zon en wind kan worden opgewekt). De
• We willen klimaatadaptief handelen stimuleren bij
locaties zijn weergegeven in Energiekansenkaarten.
inwoners en bedrijven in de regio (participatie)
Voor zonnevelden is aangegeven dat deze optimaal in
• Bij voorkeur wordt er groter/robuuster groen
de omgeving dienen te worden ingepast, ofwel zo min
geplant waar direct klimaatbaten van verwacht
mogelijk opvallen in (en zo min mogelijk impact hebben
kunnen worden.
op) de omgeving. Het verschilt per landschapstype en
• Groennormen en ontwerpprincipes geformuleerd
locatie hoe dat het best kan worden ingepast en gerea-
voor het klimaatadaptief ontwikkelen van bebouwd
liseerd. In een besloten landschap is bijvoorbeeld meer
en onbebouwd gebied.
mogelijk dan in een open landschap. Voor de positio-
• Bestaande groenstructuren worden als uitgangspunt ingepast in nieuwe ontwikkelingen.
nering van de panelen is niet alleen de optimale ligging ten opzichte van de zon leidend, maar ook of het
• Klimaatadaptatiedoelen standaard meenemen in
aansluit bij de verkavelingsstructuur en andere lijnen in
de prestatieafspraken met de woningcorporaties
het landschap. Voor biodiversiteit wordt een natuurin-
en contracten met ontwikkelaars.
clusieve inrichting van het zonneveld vereist
• Inbreidingen worden alleen toegestaan na een klimaattoets door de initiatiefnemer waarin de waarde van het te bebouwen groen wordt onder-
Biodiversiteitsplan Zaltbommel
zocht.
De gemeente is bezig met het opstellen van een Biodiversiteitsplan Zaltbommel. Hierin wil zij de voor
• Bij nieuwbouw platte daken voorzien van een groen dak, eventueel in combinatie met zonnepa-
Zon- en windbeleid gemeente Zaltbommel
de gemeente inzichtelijk maken wat de natuurwaarden
nelen op het dak.
In 2021 heeft de gemeente Zaltbommel haar zon- en
zijn en waar kansen liggen voor het versterken hier-
• Toewerken naar afkoppelen van minimaal 50% van
windbeleid vastgesteld. Deze stelt de voorwaarden
van. En geeft de gemeente aan hoe zij biodiversiteit
de dakvlakken van het gemengd stelsel in de hele
waaronder zon- en windinitiatieven mogen worden
in ruimtelijk beleid en processen (in een handreiking
gemeente
gerealiseerd en geeft daarmee sturing op zowel de
natuurinclusief bouwen en werken) en in inrichting en
locaties (wáár grootschalig zon en wind kan worden
beheer openbaar groen gaat meenemen. De gemeente
opgewekt) als op het proces (onder welke voorwaarden
wil investeren in de fijnmazige groen-blauwe door-
• Particuliere verharding mag niet meer dan 50% van
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 17
adering waardoor migratie van soorten beter mogelijk
het landschap: de snelwegen en spoorlijnen, de Nieuwe
2: Blauwe boezem en groene ribbenkast (versterken van
wordt. Bij toekomstige ontwikkelingen wil de gemeente
Hollandse waterlinie en de rivieren. Bouw “tussen de
groenblauwe netwerk op de oeverwallen)
biodiversiteit, natuur en/of groen en (water)kwaliteit
bedrijven door” aan een vernieuwde robuuste land-
3: Klimaatkwartieren maken (op de overgang van oe-
integraal meenemen in haar plannen. Ook besteedt zij
schappelijke groenstructuur voor de ontwikkeling van
verwal naar kom)
hierin aandacht hoe bewustwording bij inwoners voor
biodiversiteit waarbinnen de grootschalige bedrijvig-
biodiversiteit kan worden vergroot. En stelt zij hierbij
heid en verstedelijking ontwikkelingsruimte heeft in de
Vitaal Landelijk gebied Gelderland (VLGG) en
een Uitvoeringsagenda op met projecten en maatre-
meest dynamische landschaps-ensembles. Belangrijk
Regioarrangement Fruitdelta Rivierenland
gelen die bijdragen aan het vergroten van de biodiver-
is dat de landschapsstrategie inspeelt op het actuele
Momenteel ontwikkelt de provincie samen met
siteit. Landschap maakt hier een belangrijk onderdeel
grondgebruik en op de historie, maar ook vooruitkijkt
gemeenten en partners een visie op de ontwikkeling
uit.
en oplossingsrichtingen biedt voor actuele opgaven als
van het landelijk gebied in het Vitaal Landelijk Gebied
energietransitie, klimaatadaptatie, woningbouw en de
Gelderland en de ruimtelijke ontwikkeling van de
Landschapsstrategie Gonzend rivierenland Rivierenland
versterking van biodiversiteit. Sluit aan op de stuwende
regio in het Regioarrangement Fuitdelta Rivierenland.
Eind 2020 hebben acht rivierenlandgemeenten een
krachten achter de ontwikkeling van het landschap. Dat
Landschap en ruimtelijke kwaliteit maken hiervan een
Regio Deal project ‘Landschap en Biodiversiteit Regio
zijn lang niet alleen de overheden, maar ook onderne-
belangrijk onderdeel uit. Een opgave hierin is bijvoor-
Rivierenland’ opgestart. Doel hiervan was een geza-
mers, organisaties en burgers die initiatieven ontplooi-
beeld de 10% groenblauwe dooradering (GBDA) in
menlijk visie en strategie op te stellen voor het verster-
en in het landschap.
het landelijk gebied die het rijk de provincie vraagt te
ken van het landschap en biodiversiteit voor de regio
In het rapport wordt hiervoor een stratege voorgesteld
realiseren in 2050.
Rivierenland.
op basis van een tweetal lokale sporen en drietal regio-
Het centrale motto van de landschapsstrategie is voort
nale sporen:
te bouwen op het waardevolle en gevarieerde en jonge
Lokaal:
historisch gegroeide landschap van Rivierenland.
1: Neem verantwoordelijkheid voor je eigen biodiversi-
Bescherm de erkende waardevolle elementen in het
teit (dus doe het als gemeente zelf goed)
landschap, maar ontwikkel ook actief nieuwe kwali-
2: Stimuleer inactieven van onderaf
teiten in dit landschap door in te spelen op de huidige
Regionaal
dynamiek gekoppeld aan oude en nieuwe stromen door
1: UITmeERWAARDE (de uiterwaarde als recreatief uitloopgebied voor onze dorpen en steden)
18 - BoschSlabbers
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 19
20 - BoschSlabbers
2. Deelgebieden Kernkwaliteiten & Ontwikkeldoelen
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 21
2.1 Deelgebieden binnen gemeente 1. De kom van Brakel en Poederoijen;
Legenda
2. De deels open en besloten kom van de Capreton;
Molen
3. De stroomrug van Bruchem-Kerkwijk-Delwijnen en
Gemaal
de kom van de Vliert;
Adellijk erfgoed
Historisch centrum Stadswallen Komgebied Oeverwal
4. De stad Zaltbommel;
Kloostercomplex
Ruilverkavelingsbosje Landgoederen
5. De Waaluiterwaarden; Buitenplaats
Natura 2000 gebied
6. Het eiland Nederhemert en Bern; Beschermd dorpsgezicht
7. De Afgedamde Maas en Maasuiterwaarden.
Groene wiggen Open zicht
Fort of werk
Verdronken dorp
Wegbeplanting Open ruimte Zijving/achterdijk/kade
Toren
Dijken Kaveling
Groepsschuilplaatsen Kassen Verboden kringen (Nieuwe Hollandse Waterlinie, t.b.v. vrijhouden van het schootsveld rond vestingwerken) Hoofdlijn Nieuwe Hollandse Waterlinie Rijksweg A2
22 - BoschSlabbers
Gemeentegrens Getijdenwerking
Badplaats
INTEGRALE KWALITEITSKAART
Brakel
5. De Waaluiterwaarden Nieuwaal
Zuilichem
Zaltbommel
1. De kom van Brakel en
Poederooijen
4. De stad Zaltbommel
Gameren
Poederoijen
2. De deels open en besloten kom van de Capreton Bruchem Aalst
3. De stroomrug van Bruchem-KerkwijkDelwijnen en de kom van de Vliert Kerkwijk
Nederhemert
Delwijnen
7. De Afgedamde Maas en Maasuiterwaarden
Nederhemert-Zuid
Bern
6. Het eiland Nederhemert en Bern
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 23
2.2 Kom van Brakel en Poederoijen VERSTERKEN VAN HET LANDSCHAP VAN DE NIEUWE HOLLANDSE WATERLINIE
L andschappeli j ke ka r ak t e r is t iek Het deelgebied ligt ten westen van de Meidijk in de gemeente Zaltbommel en wordt rondom afgebakend door dijken. Zeer markant zijn de beide noord-zuid georiënteerde dwarsdijken: de Nieuwendijk in het westen en de Meidijk aan de oostelijke rand van het deelgebied. Langs beide dijken zijn een aantal grote en kleine wielen aanwezig. De terreinen rond de Nieuwendijk zijn nat en hebben een natuurlijk karakter. Zeer bijzonder
Legenda
Molen Gemaal
Komgebied Oeverwal Ruilverkavelingsbosje
Adellijk erfgoed Landgoederen
zijn de aan de noord- en zuidzijde van de Nieuwendijk aanwezige forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (Batterij onder Brakel en Batterij onder Poederoijen). Ten westen van de Nieuwendijk ligt de buitenpolder het Munnikenland, een gebied met
Beschermd dorpsgezicht Fort of werk
een sterke ruimtelijke relatie met de rivier. Ten oosten van de Nieuwendijk liggen de Molenpolder van Poederoijen, de Molenpolder van Brakel en de polder van Prink. De Polder Prink ligt tegen de Meidijk aan en heeft een afwisselend patroon van bos, kassen en open percelen. Het midden van het deelgebied is een open kom met populierenrijen langs een aantal wegen. De schaarse bebouwing in het komgebied is geconcentreerd langs een tweetal wegen. De oeverwallen aan de randen van het deelgebied zijn besloten. Langs de Waaldijk ligt de oeverwal van Brakel. Deze strekt zich uit tot
Groepsschuilplaatsen Kassen Verboden kringen (Nieuwe Hollandse Waterlinie, t.b.v. vrijhouden van het schootsveld rond vestingwerken)
Zaltbommel. Bij Brakel is een vrij scherpe overgang aanwezig tussen de oeverwal en de
Hoofdlijn Nieuwe Hollandse Waterlinie
kom. In het zuiden ligt de kleine oeverwal van Poederoijen. Op beide oeverwallen zijn
N322
kassengebieden aanwezig.
Open zicht Wegbeplanting Open ruimte Zijving/achterdijk/kade Dijken Kaveling Gemeentegrens
24 - BoschSlabbers
INTEGRALE KWALITEITSKAART
Karakteristiek oeverwaldorp
Brakel Open relatie met de Waal
Huis Brakel, ruïne en ‘t Spijker als structuurdragers van Brakel
Verdichtend element, bedrijventerrein de Langerak
g Br a
Waardevolle open kom en inundatievlakte NHW
Zijvin k
N322
Me
Dwarsdijken als belangrijke ecologische verbindingszones
Dwarsdijk Meidijk als belangrijke ecologische verbindingszone
idij
Nieuwendijk
ke l
Batterij Brakel
Ruimtelijk contrast tussen het open komgebied en de besloten oeverwallen
Ruilverkavelingsbosje
Mansvelder gemaal
In- en uitwatersysteem bij Poederoijense hoek Batterij Poederoijen
Poederoijen
Karakteristieke oeverwaldorp
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 25
K E R N K WA L I T E I T E N
Karakteristieke foto’s
• De beide dwarsdijken (de Nieuwendijk en de Meidijk) met wielen maken onderdeel uit van de EHS of GNN (Gelders Natuur Netwerk) en zijn belangrijke Groene Ontwikkelzones (GO). Dit zijn waardevolle structuren, die nog duidelijk herkenbaar zijn in het landschap; • Openheid centraal komgebied en ruimtelijk contrast tussen open komgebied en besloten oeverwallen; • Open ruimtelijk relatie met de Waal ten westen van Brakel en aan noord- en zuidzijde Munnikenlandse Polder, mede in relatie tot scherpe zuidgrens oeverwal Brakel; • Poederoijen en Brakel zijn karakteristieke oeverwaldorpen; • Historische buitenplaats Brakel is cultuurhistorische en landschappelijk waardevol en is van belang in de dorpsstructuur van Brakel; • In de kom zijn de achterdijken en de zijvingen zichtbare overblijfselen van het watersysteem, bijvoorbeeld rond Brakel; • Het inundatieveld, de Nieuwendijk en de forten in dit gebied maken deel uit van
Open zicht op het landschap van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (inundatiekom en Nieuwendijk op de achtergrond)
de Nieuwe Hollandse Waterlinie en staan op de UNESCO Werelderfgoedlijst. De openheid van het inundatieveld en de kom wordt gezien als zeer waardevol. Er is een ruimtelijk contrast tussen het open komgebied en de besloten oeverwallen; • Het in- en uitwatersysteem van de Nieuwe Hollandse Waterlinie bij de Poederoijense Hoek en het Mansvelder gemaal; • Hoogwatervluchtheuvels, zijvingen of terpen in Brakel.
De batterij bij Poerderoijen onderdeel van de NHW
26 - BoschSlabbers
on t wikkeldoelen
1. Ontwikkelen van dwarsdijken en zijvingen als ecologische en recreatieve verbinding tussen Maas en Waal
2. Versterk herkenbaarheid van de kom: Openhouden van de kom
In het deelgebied bevinden zich enkele dwarsdijken en zijvingen. Beide structuren hadden
waardevol en vormt een contrast met de meer besloten oeverwal. Open gebieden
ooit een waterkerende functie, om lager gelegen gebieden te beschermen tegen het water.
hebben ook vaak een waarde als weidevogelgebied.
• Ontwikkelen van de Meidijk (met Meidijkse wielen) en Nieuwendijk/Boezem van
Uitgangspunt is het stringent openhouden van deze kommen:
In het deelgebied bevinden zich open komgebieden. De openheid van deze kom is
Brakel als kleinschalige, met het landschap verweven ecologische verbinding
• Voorkom extra bebouwing.
tussen Maas en Waal.
• Opgaande beplanting zeer spaarzaam toepassen: Nee, tenzij. Bijvoorbeeld ter
• Gecombineerd met een aantrekkelijke recreatieve scenic route.
subtiele markering van een landschappelijk baken of structuurlijnen, zoals de
• Ecologische verbindingszones zijn in het rivierengebied nu vooral oost-west
ruiverkavelingsbosjes in de knik van de weg, de markering van de overgang kom -
georiënteerd. Door het gehele gebied liggen er kansen voor noord-zuid verbindingen,
oeverwal of het inpassen van agrarische bedrijven als groene eilanden in de open
bijvoorbeeld via de dwarsdijken.
kom. • Actief inzetten op het versterken van de openheid en eventueel actief verwijderen van bebouwing (zoals bedrijventerrein Kraaijenhoef) en opgaande beplanting. • Opgaande beplanting spaarzaam toepassen, bijvoorbeeld bij inpassing storende elementen als deze niet verwijderd kunnen worden. • Aandacht voor een goede landschappelijke inpassing van de randen: deze ‘tekenen‘ de openheid. • Eventueel vernatten van de laagste delen van de kom, waarbij invulling wordt gegeven aan klimaat-, water- en natuuropgaven. • Versterken van het recreatief netwerk door de kom; verbinden van Maas en Waal.
C
B A A
E
B
D
A. Dwarsdijk als ecologische verbinding tussen Maas en Waal B. Dijken gecombineerd met recreatieve route
A. B. C. D. E.
Spaarzaam toepassen opgaande beplanting Eventueel actief verwijderen van bebouwing en beplanting Inpassing van de randen Eventueel vernatten laagste delen van de kom Versterken recreatief netwerk door de kom
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 27
3. Uitzichtpunten creëren Behouden en versterken van de zichtrelatie vanaf de oeverwal en de dijk met het landschap van de rivieren. Dit kan bijvoorbeeld door het creëren van uitzichtpunten. • Openhouden van de zichtrelatie met (uiterwaarden van) de Waal en de Afgedamde Maas, door storende elementen waar mogelijk te verwijderen; • Bij aanleg van uitzichtpunten deze zo transparant mogelijk maken om openheid te waarborgen, of te integreren binnen bestaande structuren
Referentie: uitzichtpunt geheel geintegreerd binnen bestaande structuren: uitkijkdijk Lauwersoog
A B
A. Versterken/creëren van uitzichtpunten B. Openhouden landschap van de Waal en Maas waarborgen
28 - BoschSlabbers
Referentie: Uitzichtpunt als losse element in het landschap maar toch grotendeels doorzichtig om de openheid zon min mogelijk te verstoren
4. Versterk het landschapsmozaïek van de oeverwal van de Waal
weidepercelen en boomgaarden in de kernen en het ontwikkelen van groene
De oeverwallen hebben door hun lange bewoningsgeschiedenis, hun relatieve hoogte en
rafelige dorpsranden met een afwisseling van kleine rode ontwikkelingen en groen
zandige samenstelling van de ondergrond relatief afwisselende landschappen met onder meer akkers en boomgaarden.
gebieden. • Haal storende bebouwing/oude kassen weg op kwetsbare plekken. • Zorg voor een mooie landschappelijke overgang naar de komgebieden, waarin de
• Zet in op een aantrekkelijke mix van grondgebruiksfuncties en sferen die bijdragen
landschappelijke gradiënt van droog naar nat herkenbaar wordt gemaakt.
aan het versterken van het landschapsmozaïek. • Versterk de kleinschaligheid en afwisseling van het landschap door aanleg en beheer van groene landschapselementen zoals lanen, singels, boomgaarden, erfbeplantingen en bosschages. • Voorkom het aan elkaar groeien van de dorpen door het ontwikkelen van ‘groene wiggen‘ of een ‘groen maatpak’ tussen de dorpen waarin toekomstige ontwikkelingen kunnen landen zoals landbouw, natuur, recreatie en incidentele bebouwing. Versterk de kleinschaligheid en afwisseling van het landschap door aanleg en beheer van groene landschapselementen zoals lanen, singels, boomgaarden, erfbeplantingen en bosschages. • Bouw voort op de organisch gegroeide opzet van het landschap met slingerende wegen en onregelmatige verkaveling. • Versterk de recreatieve toegankelijkheid. Verbind de dorpen met de rivier en de kommen in het achterland. • Geef vorm aan de nieuwe dorpsentrees langs de N322. Geef de kernen een ‘dorps‘ gezicht naar de weg met een afwisseling van groen en bebouwing. • Versterk het lommerrijke karakter van de dorpen door het behoud van kleine
B
E
C A
A. B. C. D. E.
Aanduiden dorpsentrees door laanbeplanting Ontwikkel groene wiggen tussen de dorpen Veelkleurig pallet van landelijk functies Versterk de recreatieve toegankelijkheid Versterk lommerrijke karakter van de kernen
D
Voorbeeld van een zachte groene overgang tussen kern en landschap (bron: voorbeeldenboek Berg en Dal
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 29
5. Versterken en ontwikkelen van het landschap van de Nieuwe Hollandse Waterlinie Versterken van de herkenbaarheid van het Linielandschap van de NHW door elementen en structuren te behouden en te (her)ontwikkelen. B
Het deelgebied ten westen van de Meidijk maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Hier bevinden zich elementen die de geschiedenis van het waterlinie landschappen weerspiegelen. Het oud militair stelsel bestaande uit inundatievelden,
A
de Hoofdverdedigingslinie (dwarsdijk Nieuwendijk), de militaire complexen (zoals de Batterij onder Brakel en de Batterij onder Poederoijen) en het ingenieuze watersysteem van waterlopen, sluizen, het Mansvelder Gemaal en dijken waarmee het water binnenen buiten gehouden kon worden. • Openhouden van de ‘verboden kringen’ rondom de NHW. In de Kringenwet (ingetrokken in 1963) was hier geen bebouwing toegestaan, tenzij deze snel
A. Eventueel verwijderen storende bebouwing/beplanting binnen de verboden kringen B. Voormalige open inundatie landschap
afgebroken kon worden (bijv. houtbouw), zodat in oorlogstijd er vanuit de linie voldoende zicht was rond de vestingwerken. Dit heeft er ook voor gezorgd dat dit landschap nog relatief onbebouwd is. • ‘Versterken herkenbaarheid Waal-acces als onderdeel NHW. Het is van belang dat ruimtelijke ingrepen in het rivieracces de zichtbaarheid, beleefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit behouden en versterken • Behoud en herstel van de inundatiewerken en de samenhangende civiele werken en waterlopen (zoals houten huizen). Koppeling met klimaat- en wateropgaven biedt kansen. • Verder versterken van de linie als recreatieve structuur: reconstructie van verdwenen schansvormen, gedempte of verlande verdedigingsgrachten en linies. • Eventueel verwijderen van beplanting in verboden kringen, alleen daar waar het ecologische waarden niet aantast. De kringen liggen in een waardevol open landschap (zie ontwikkeldoel: versterk herkenbaarheid van de kom, p15). • Op langere termijn verwijderen van storende bebouwing/beplanting Voor meer inspiratie en informatie: • Kernkwaliteiten NHW Inundatiekom Bommelerwaard
Referentie: teruggebouwde Fortwachterswoning in eigentijdse houtbouw geïnspireerd op de Verboden Kringenwet, met daarbij gekoppelde eet en drink gelegenheid voor recreanten in nabijheid van de Batterij Poederoijen (op de achtergrond)
30 - BoschSlabbers
6. Het waterstaatserfgoed respecteren, versterken en herstellen Het watererfgoed vertelt het verhaal over de strijd tegen het water. Het gaat hier bijvoorbeeld om historische dijken inclusief bijbehorende elementen als kwelkades, kleiwinputten, kolken & wielen. Maar ook om dorpspolderstructuren en waterstaatswerken als sluizen, gemalen, dijkmagazijnen en de NHW. Uitgangspunt is een zorgvuldige omgang met waterstaatserfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen. Het watererfgoed kan daarbij een nieuwe betekenis krijgen: • Een oude kwelkade kan dienen als waterbergingslocatie; • Oude kleiwinputten langs de teen van de dijk kunnen dienen als ecologische habitat; • En een oude dorpspolderstructuur kan de basis vormen voor het versterken van het recreatief netwerk op de oeverwal en kom. Een bijzonder voorbeeld is het Mansvelder Gemaal bij Poederoijen. Deze behoort tot de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Vroeger diende deze om het achterliggend open landschap rondom de batterij Poederoijen onder water te zetten bij het naderen van de vijand. Het gemaal kan een nieuwe functie krijgen door bijvoorbeeld:
Feestelijke opening van het Mansvelder Gemaal na restauratie. Herbestemming van het gemaal is een wens.
• Beleefbaar maken van het erfgoed door het als knooppunt te betrekken bij wandel en fietsnetwerken in de omgeving en dus openstellen voor toerisme; • Gemaal openstellen voor evenementen en/of creëren van kleinschalige drink en eet gelegenheden.
Referentie: De Ooijpolder bij Nijmegen waarbij oude kleiwinputten nu dienen als natuurgebied. Ook worden deze gebruikt voor recreatieve snorkel excursies. bron: Staatsbosbeheer
Referentie: De historische Spoordonkse watermolen als recreatieve hub van de Brabantse Natuurpoort met kleinschalige drink en eet gelegenheden en informatiepunt. bron: Brabandse Natuurpoorten
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 31
7. Historische buitenplaats Brakel versterken: nieuwe ontwikkelingen zorgvuldig inpassen binnen de karakteristieken van het landgoed De historische buitenplaats Brakel, samen met Landgoedhuis ‘t Spijker of Huize Brakel, is ontstaan rond een oorspronkelijk kasteel waarvan de ruïnes vandaag nog steeds zichtbaar zijn. Er bevindt zich een parkbos, grachten, en een ‘oude moestuin’. Ook vindt men er oude boomgaarden samen met bloemenweide en vijver. Deze elementen zijn aangelegd binnen het zogeheten ‘landschapsstijl’
waarbij de uitgangspunten ‘sterk
romantisch en nostalgisch’ was. • Aantrekkelijkheid verhogen door het landgoed open te stellen aan evenementen • Aantrekkelijkheid verhogen van landgoed Brakel door het creëren en/of verbeteren van toegangswegen en omgeving • Toegankelijkheid focussen rondom fietsers en wandelaars met daarbij bijv drink en eet gelegenheden
Referentie: Bijgebouwen bij kasteel/landgoed de Haar ingericht voor kleinschalige drink en eet gelegenheden. bron: Koetshuis de Haar
32 - BoschSlabbers
Huize Brakel dat kort na de verwoesting van Kasteel Brakel werd gebouwd
8. Aandacht schenken aan het herkenbaar maken van dorpsentrees met een groen karakter en ruimte voor andere ontwikkelingen Duidelijke herkenbare en markante entrees vormen het ‘visitekaartje’ van een dorp. Deze representeren zowel het unieke karakter van het dorp als het omringend landschap. De ontwikkeling van de N322 heeft gezorgd voor het verplaatsen van de dorpsentrees van het zuiden op de dijk naar het noorden richting de N322. De nieuwe entrees zijn vanaf de N322 niet herkenbaar. • Ontwikkelen van een duidelijk entree als hoofdingang • Entree aanduiden/accentueren met behulp van systematische laan beplanting
A
A. Herkenbaar maken van dorpsentrees door systematische laanbeplanting
Systematische laanbeplanting voor het aanzetten van een laan als dorps entree. Voorbeeld van dorpsweg in Poederooijen
2.3 De deels open en besloten kom van de Capreton WEIDSE KOMMEN EN pITTORESKE OEVERWAL LANDSCHAPPEN
Legenda
Molen
Komgebied Oeverwal
Gemaal Jachthaven
L andschappeli j ke ka r ak t e r is t iek Beschermd dorpsgezicht
oeverwal van Bruchem-Kerkwijk de begrenzing van het deelgebied. Het komgebied rond het Capreton is het laagste en daardoor het natste deel van de Bommelerwaard. Door de aanwezigheid van een groot aantal populierenbossen, grienden en een eendenkooi
Kassen N322 Open zicht
rond de Capreton heeft het komgebied een halfopen karakter. De Capreton vormt de
Wegbeplanting
ruimtelijke ruggengraat van het komgebied. De Drielsche Wetering (een oude rivierloop)
Open ruimte
ligt te midden van een smalle oeverwal en is herkenbaar in het landschap als een lijn met opgaande begroeiing. Ten zuiden van de Drielsche Wetering ligt een klein open
Donk
komgebied. In het noorden liggen op de oeverwal van de Waal de dorpen Zuilichem,
Vluchtheuvel
Nieuwaal en Gameren. Bij deze dorpen liggen grotere kassencomplexen. Deze dorpen en ook het dorp Aalst langs de Maas zijn nog zeer karakteristiek.
Groene wiggen Zijving/achterdijk/kade Dijken Gemeentegrens
34 - BoschSlabbers
Bos Ruilverkavelingsbosje Landgoederen
Dit deelgebied bestaat uit een groot aaneengesloten komgebied en een groot deel van de Waaloeverwal van Zuilichem tot Zaltbommel. Aan de zuidoostkant vormt de
Gelderse Natuurnetwerk
INTEGRALE KWALITEITSKAART Open relatie tussen Waal en kom
Nieuwaal
M
eid
ijk
Zuilichem
Zeedijk
Zaltbommel
Gameren Beschermd dorpsgezicht
Waardevolle restanten van het watersysteem zoals kades, weteringen Ca p reto n
N322
De Capreton en Drielsche wetering onderdeel van ecologische structuur
Openheid Middelweiden en Bommelsche Weiden
Ruilverkave bosje
Ru i l v
e r ka ve l i n gs bosj e
Aalst
lings
Bruchem
Donk
Dri els ch ew ete
Openheid Molenveld, belangrijk als weidevogelgebied
rin g
Kerkwijk
e n d len va o M m e se ez p o r o b ied Dr
Delwijnen
Sterrenbos
Nederhemert-Noord
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 35
K E R N K WA L I T E I T E N
Karakteristieke foto’s
• De ruimtelijke relatie tussen het open komgebied en de rivier tussen Zuilichem en Nieuwaal, door de aanwezigheid van een open gebied op de oeverwal; • De dorpskern van Gameren, deels aangemerkt als beschermd dorpsgezicht; • Openheid komgebied de Middelweiden / de Bommelse Weiden is waardevol als open buffer tussen Zaltbommel en (de stroomrug van) Bruchem-Kerkwijk; • Openheid komgebied Molenveld en scherpe ruimtelijke overgang naar de oeverwal van Bruchem-Kerkwijk; • Waardevolle restanten van het watersysteem zoals de Meidijk, kades, weteringen (Capreton en Drielsche Wetering) en zijvingen (de Zeedijk en Zijving Zuilichem), tevens zeer belangrijk als landschappelijke structuurdragers; • De Drielsche Wetering, de grienden (restanten van hakhoutbosjes) en de eendenkooien rond de Capreton zijn onderdeel van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), het Gelders Natuur Netwerk (GNN) en de Ecologische Verbindingszone (EVZ de Caproton); • Rond de Capreton ligt een pleistocene rivierduin (donk); • De boezem van de Driedorpse Molen bij de Rietschoof in Aalst is een cultuurhistorisch interessant element uit de waterhuishouding in het gebied. • Het open komgebied van de Molenveld is een waardevol weidevogelgebied.
Buitengebied met poldermolen Zuilichem
• Sterrenbos bij Nederhemert
Divers landgebruik met akker- en tuinbouw
36 - BoschSlabbers
on t wikkeldoelen
1. Versterk het landschapsmozaïek van de Waal en de Maas oeverwal
• Geef vorm aan de nieuwe dorpsentrees langs de N322. Geef de kernen een ‘dorps‘
De oeverwallen hebben door hun lange bewoningsgeschiedenis, hun relatieve hoogte en zandige samenstelling van de ondergrond relatief afwisselende landschappen met onder
gezicht naar de weg met een afwisseling van groen en bebouwing. • Versterk het lommerrijke karakter van de dorpen door het behoud van kleine
meer akkers en boomgaarden.
weidepercelen en boomgaarden in de kernen en het ontwikkelen van groene rafelige dorpsranden met een afwisseling van kleine rode ontwikkelingen en groen
• Zet in op een aantrekkelijke mix van grondgebruiksfuncties en sferen die bijdragen aan het versterken van het landschapsmozaïek.
gebieden. • Weghalen van storende bebouwing/oude kassen op kwetsbare plekken.
• Voorkom het aan elkaar groeien van de dorpen en uitbreidingen naar de rijksweg
• Zorg voor een mooie landschappelijke overgang naar de komgebieden, waarin de
(Van Heemstraweg) toe, door het ontwikkelen van ‘groene wiggen‘ met ruimte voor landbouw, natuur, recreatie en incidentele bebouwing.
landschappelijke gradiënt van droog naar nat herkenbaar wordt gemaakt. • Binnen het dijkenlandschap, tegengaan van verdichting dijkenlinten. Behouden van
• Bij uitbreidingen zijn de schaal, de maat en de korrel van belang, passend bij
afwisseling van open en dicht, en relatie met de rivier en de achterliggende open
de kleinschaligheid van de omgeving. Integreer bestaande en/of nieuwe
kom.
groenstructuren. • Versterk de kleinschaligheid en afwisseling van het landschap door aanleg en beheer van groene landschapselementen zoals lanen, singels, boomgaarden, erfbeplantingen en bosschages. • Bouw voort op de organisch gegroeide opzet van het landschap met slingerende wegen en onregelmatige verkaveling. • Versterk de recreatieve toegankelijkheid. Verbind de dorpen met de rivier en de kommen in het achterland.
B
E
C A D
A. B. C. D. E.
Aanduiden dorpsentrees door laanbeplanting Ontwikkel groene wiggen tussen de dorpen Veelkleurig pallt van landelijk functies Versterk de recreatieve toegangkelijkheid Versterk lommerijke karakter van de kernen
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 37
2. Versterk herkenbaarheid van de kom: Openhouden van de kom
3. Weteringen als snoer van groene parels
In het deelgebied bevinden zich een aantal open komgebieden, zoals het Molenveld. De
Binnen de polder diende de wetering om overtollig water af te voeren, naar het westen
openheid van deze kommen is waardevol en vormt een contrast met de meer besloten
van de Bommelerwaard, richting de Maas. De Capreton en de Drielsche Wetering
oeverwal. Ook hebben deze open gebieden vaak een waarde als weidevogelgebied.
zijn hier voorbeelden van. Deze werden vanaf de jaren ‘70 ingericht als ecologische verbindingszone. Door de groene inrichting vormen deze een contrast met de open kom.
Uitgangspunt is het stringent openhouden van deze kommen: • Voorkom extra bebouwing.
Uitgangspunt is het versterken van dit groene, besloten karakter binnen de kom:
• Opgaande beplanting zeer spaarzaam toepassen: Nee, tenzij. Bijvoorbeeld ter subtiele
• Structuurdrager van diverse ruilverkavelingseenheden.
markering van een landschappelijk baken of structuurlijn, of voor het inpassen van
• Manifest maken van weteringen d.m.v. beplanting en natuurontwikkeling.
een erf als groene eiland in de open kom.
• Een groen/blauwe, landschappelijke ruggengraat die de kommen als het ware
• Zo nodig actief in zetten op het versterken van de openheid door het verwijderen van
aaneenrijgt. • Combineren met andere actuele opgaven zoals versterken biodiversiteit, ecologische
bebouwing en storende opgaande beplanting. • Aandacht voor een goede landschappelijke inpassing van de randen: deze ‘tekenen‘ de openheid.
verbindingen, klimaat opgaven (droogte, wateroverlast), recreatie, gezondheid etc. • Versterk de Capreton als ecologische verbindingszone door het areaal ecologische
• Eventueel vernatting van de laagste delen van de kom, waarbij invulling wordt
oevers te vergroten, onder andere vanaf de Zeedijk tot aan de H.C. de Jonghgemaal
gegeven aan klimaat-, water- en natuuropgaven.
nabij Aalst.
• Versterken van het recreatief netwerk door de kom, verbinden van Maas en Waal.
D
C B
A
B
A
E C D
A. B. C. D. E.
Spaarzaam toepassen opgaande beplanting Eventueel actief verwijderen van bebouwing en beplanting Inpassing van de randen Eventueel vernatten laagste delen van de kom Versterken recreatief netwerk door de kom
38 - BoschSlabbers
A. B. C. D.
Diverse ruiverkalvelingseenheden Natuurontwikkeling rondom de wetering Recreatieve verbinding Kansen voor waterberging
4. Versterk herkenbaarheid van de kommen: Onderscheidend grondgebruik en inrichting
5. Het waterstaatserfgoed respecteren, versterken en herstellen
In het deelgebied bevinden zich een aantal komgebieden die (van oudsher) gekenmerkt
hier onder andere om historische dijken inclusief bijbehorende elementen als
worden door opgaande broekbossen, grienden en moerassen, zoals de kom van de
kwelkades, kleiwinputten, kolken en wielen. Maar ook om dorpspolderstructuren en
Capreton. De inrichting en grondgebruik van deze kommen vormt een contrast met de
waterstaatswerken als sluizen, gemalen en dijkmagazijnen.
Het watererfgoed vertelt het verhaal over de strijd tegen het water. Het gaat
meer organische en kleinschalig ingerichte landschappen van de oeverwal. Uitgangspunt is een zorgvuldige omgang met waterstaatserfgoed bij ruimtelijke Uitgangspunt is het versterken van het onderscheid tussen de kom en de omliggende
ontwikkelingen. Het watererfgoed kan daarbij een nieuwe betekenis krijgen:
landschappen:
• Een oude kwelkade kan dienen als waterbergingslocatie
• Vernatting van de laagste delen van de kom (rond de Capreton) waarbij invulling wordt gegeven aan klimaat-, water- en natuur opgaven.
• Oude kleiwinputten langs de teen van de dijk kunnen dienen als ecologische habitat. • En een oude dorpspolderstrcutuur kan de basis vormen voor het versterken van het
• Benutten en inzetten op het waterbergend vermogen van de Capreton
recreatief netwerk op de oeverwal en kom.
• Het grondgebruik volgt de natuurlijke omstandigheden. Functies zoals broekbossen, grienden, waterberging in de natste delen, extensieve landbouw op de iets hogere
Voor meer inspiratie en informatie:
delen
• Aan de wieg van het waterschap: inventarisatie van dijken, kaden en watergangen in
• Afwisseling van open en meer besloten delen (‘open kamers’). Zichtlijnen over het
het Gelders rivierengebied
landschap respecteren. • Versterken van het recreatief netwerk door de kom, verbinden van Maas en Waal • Landbouw blijft primaire functie in het buitengebied samen met extensief recreatief gebruik
C D
E
B
A
A. B. C. D. E.
Vernatten laagste delen van de kom Grondgebruik volgt de ondergrond Afwisseling van open en meer besloten delen (‘kamers‘) Inpassing van de randen Versterken recreatief netwerk door de kom
De Capreton deels heringericht met natuurlijke oevers voor biodiversiteit en waterberging
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 39
2.4 De stroomrug van Bruchem-Kerkwijk-Delwijnen en de kom van de Vliert Sterke en samenhangende ruimtelijke structuren van de stroomrug Legenda
Molen Gemaal
L andschappeli j ke ka r ak t e r is t iek
Jachthaven
De stroomrug ligt midden in de Bommelerwaard tussen twee grote komgebieden in. Het
Veerpont
Komgebied Oeverwal Bos Ruilverkavelingsbosje Landgoederen
maaiveld ligt circa een halve meter hoger dan de omgeving. De stroomrug kenmerkt zich door een kleinschalig mozaïek van bebouwing, boomgaarden, kassen en weilanden.
Kassen
Bruchem, Kerkwijk en Delwijnen zijn karakteristieke oeverwaldorpen met een vrij
A2
compacte kern en een samenhangende langgerekte structuur (Frankisch dorpspatroon). Delwijnen ligt meer geïsoleerd op de oeverwal.
Open ruimte Vluchtheuvel
Het dorp Nederhemert-Noord ligt strikt genomen op de oeverwal van de Maas, in het verlengde van de genoemde dorpen. Het is een typisch dijkdorp. De hier aanwezige
Groene wiggen
doorgaande noordoost-zuidwest georiënteerde wegen accentueren de langgerekte
Zijving/kade/achterdijk
vorm van de oeverwal en vormen een dicht netwerk. Langs veel van deze wegen zijn
Dijken
wegbeplantingen aanwezig. Zeer bijzonder is de sterke ruimtelijke relatie van de bebouwing met de omringende komgebieden. Ten oosten van de stroomrug ligt een groot komgebied (kom van de Vliert), dat grotendeels in de gemeente Maasdriel ligt, deels in de gemeente Zaltbommel. Het is een open karakteristiek komgebied met beplanting langs wegen en op erven van boerderijen. De kom wordt doorsneden door de spoorlijn en de rijksweg A2 die met zijn verhoogde ligging en opgaande beplanting een scheidende werking heeft.
40 - BoschSlabbers
Gemeentegrens
INTEGRALE KWALITEITSKAART
Zaltbommel
Sterke ruimtelijke structuur binnen oeverwaldorpen Zeer kenmerkende oude hoogstamboomgaarden
Bruchem Karakteristieke bebouwingslinten
Kerkwijk
Kenmerkende bebouwingscontouren en waardevolle groene open ruimtes
Nederhemert-noord
Panorama A2
Oeverwal contrasterend met open kom
Openheid Kom van de Vliert
Ruimtelijke gedifferentieerde overgang naar komgebied waardevol
Delwijnen
Hoof
d we t
ering
Landschapsplan - Gemeente Zaltbommel - 41
K E R N K WA L I T E I T E N
Karakteristieke foto’s
• De sterke ruimtelijke structuur en samenhang van de karakteristieke oeverwaldorpen Bruchem en Kerkwijk en in mindere mate Delwijnen en de ruimtelijk gedifferentieerde overgang naar de komgebieden zijn zeer waardevol; • Op een aantal plaatsen zijn zeer karakteristieke bebouwingslinten aanwezig; • Het dijkdorp Nederhemert-Noord heeft een karakteristieke bebouwingscontour, met waardevolle open ruimten; • In Bruchem, Kerkwijk en Delwijnen zijn opgehoogde bewoningsplaatsen, dellen, vluchtheuvels en restanten van dorpskades aanwezig; • De nog resterende oude hoogstamboomgaarden binnen de kernen worden gezien als zeer karakteristiek en waardevol; • De openheid van de kom van de Vliert vormt een contrast met het meer besloten karakter van de oeverwal; • De aanwezige weteringen en kades (de Zeedijk, de Kerkwijkse Kade, de Delwijnse Kade, de Molenachterdijk, De Lange en de Korte Achterdijk) vormen een eenheid met de Hoofdwetering; • Ook de sterke ruimtelijke samenhang tussen de kleine weteringen en parallelle wegen wordt gezien als waardevol; • Panorama A2.
Karakteristieke oude hoogstamboomgaarden binnen Bruchem
Uitzicht op rand Kerkwijk
42 - BoschSlabbers
on t wikkeldoelen
• Versterk het lommerrijke karakter van de dorpen door het behoud van kleine weidepercelen en boomgaarden in de kernen en het ontwikkelen van groene rafelige dorpsranden met een afwisseling van kleine rode ontwikkelingen en groen
1. Versterk het landschapsmozaïek van de oeverwal:
gebieden.
De oeverwallen hebben door hun lange bewoningsgeschiedenis, hun relatieve hoogte
• Haal storende bebouwing/oude kassen weg op kwetsbare plekken.
en zandige samenstelling van de ondergrond relatief afwisselende landschappen met
• Zorg voor een mooie landschappelijke overgang naar de komgebieden, waarin de
onder meer akkers en boomgaarden. Overigens zijn er ook geïsoleerde oeverwallen in
landschappelijke gradiënt van droog naar nat herkenbaar wordt gemaakt.
de achterliggende laagtes te vinden. Deze zijn getuigen van vroegere rivierlopen. • Zet in op een aantrekkelijke mix van grondgebruiksfuncties en sferen die bijdragen aan het versterken van het landschapsmozaïek. • Voorkom het aan elkaar groeien van de dorpen door het ontwikkelen van ‘groene wiggen‘ tussen de dorpen met ruimte voor landbouw, natuur, recreatie en incidentele bebouwing. • Versterk de kleinschaligheid en afwisseling van het landschap door aanleg en beheer van groene landschapselementen zoals lanen, singels, boomgaarden, erfbeplantingen en bosschages. • Bouw voort op de organisch gegroeide opzet van het landschap met slingerende wegen en onregelmatige verkaveling. • Versterk de recreatieve toegankelijkheid. Verbind de dorpen met de rivier en de kommen in het achterland.
C
B
A
D
E
A. B. C. D. E.
Aanduiden dorpsentrees door laanbeplanting Ontwikkel groene wiggen tussen de dorpen Veelkleurig palet van landelijk functies Versterk de recreatieve toegangkelijkheid Versterk lommerijke karakter van de kernen