Bijlage 2 Reacties publ

Sunday, April 3, 2022 at 08:18:36 Central European Summer Time

Onderwerp: FW: verkiezingsmanifest Bureau Wijland Datum: maandag 28 maart 2022 om 10:35:37 Midden-Europese zomerCjd Van: Informateurs ZBM Aan: Kees Zondag Bijlagen: rkQ5pmbGS2o5RMii.png, Verkiezingsmanifest Bureau Wijland.pdf, image001.png Van: Griffie Zaltbommel <griffie@Zaltbommel.nl> Verzonden: vrijdag 25 maart 2022 13:19 Aan: Informateurs ZBM <informateurs@zaltbommel.nl> Onderwerp: FW: verkiezingsmanifest Bureau Wijland Beste informateurs, Bijgaand schrijven is aangeboden t.b.v. de formatiebesprekingen. Met vriendelijke groet, Hein Hendriks Raadsadviseur Gemeente Zaltbommel hhendriks@zaltbommel.nl mob.nr.: 06-29469543 tel.nr.: 0418-681613 Werkdagen: dinsdag t/m vrijdag

Van: Ivan Wecke <i.wecke@bureauwijland.nl> Verzonden: Thursday, 24 March 2022 17:08 CC: Q. Shafiq <q.shafiq@bureauwijland.nl> Onderwerp: verkiezingsmanifest Bureau Wijland LS, Wij benaderen u met het verzoek onderstaand bericht en het document in de bijlage te verspreiden onder de fracCes die in uw gemeente deel hebben genomen aan de verkiezingen van 14-16 maart jongstleden. Alvast vriendelijk bedankt hiervoor. Het bericht: Geachte volksvertegenwoordiger, Vanuit onze maatschappelijk opdracht - bijdragen aan een diverse en duurzame samenleving - hebben wij als Bureau Wijland een verkiezingsmanifest opgesteld. Met dit document willen wij alle poliCeke parCjen die hebben deelgenomen aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 a`enderen op thema's als inclusieve duurzaamheid en de kracht van diversiteit. Conform de visie dat wij ondanks onze verschillen uiteindelijk met zijn allen willen bouwen aan een beschaafde, leecare en toekomstbestendige democraCe, achten wij deze thema's van groot belang voor hedendaagse poliCek en bestuur. Wij hopen dat onze inzichten en experCse, zoals wij die in het bijgevoegde document hebben verwoord, u zowel bij het vormen van een coaliCeakkoord als het voeren van opposiCe van dienst kunnen zijn.

En wij zouden het daarom erg op prijs stellen als u, wanneer dit nog niet het geval is uiteraard, de punten die wij aandragen weet te integreren in het beleid dat u komende vier jaar wilt gaan voeren. Heee u meer interesse, of behoeee aan toelichCng, neem dan contact met ons op. Bedankt voor uw

Page 1 of 2

aandacht. Met vriendelijke groeten, Qader Shafiq (directeur) en Ivan Wecke (office manager)

Bureau Wijland - Partner in Diversiteit en Duurzaamheid Prins Hendrikstraat 7 | 6521 AV Nijmegen | +31 (0) 630 487 382 q.shafiq@bureauwijland.nl | www.bureauwijland.nl

Page 2 of 2

Verkiezingsmanifest Bureau Wijland Bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen had Bureau Wijland een manifest opgesteld om aandacht te vragen voor de positie van migrantengroepen op verschillende maatschappelijke terreinen. Sinds die tijd zijn er nieuwe ontwikkelingen (Black Lives Matter, Zwarte Pietdiscussie, Toeslagenaffaire) die aanleiding geven om opnieuw te kijken naar de diverse samenleving. Een eenzijdige cultuursensitieve opstelling van organisaties wordt zo langzamerhand niet meer gezien als sleutel voor oplossingen. In alle geledingen van de samenleving zal het besef moeten doordringen dat het niet meer van deze tijd is om aalmoezen aan te reiken aan diverse groepen - ŽŵĚĂƚnjŝũ͚ĂŶĚĞƌƐ͛njŝũŶ- teneinde een volwaardige plek te verwerven. Een inclusieve samenleving gaat uit van volwaardige, krachtige en capabele mensen uit diverse groepen die op basis van eigen mogelijkheden, gelijkwaardigheid en respect hun eigen plek (kunnen) vinden in de samenleving. Deze uitgangspunten zorgen voor de beste prikkel om alle bevolkingsgroepen te betrekken bij een moderne, volwassen en diverse samenleving.

Oproep In het kader van de gemeenteraadsverkiezingen willen wij via dit manifest alle politieke partijen inspireren en oproepen om aandacht te besteden aan sociale inclusie en na te gaan in hoeverre bovenstaande denkwijze in de uitvoering van hun programma past of eraan toegevoegd kan worden. Een inclusieve samenleving is een samenleving waarin iedereen onafhankelijk van afkomst, gender, seksuele geaardheid, beperking, religie of levensovertuiging in het dagelijkse leven ervaart dat artikel 1 van de grondwet geen loze kreet is, maar verankerd is in alle domeinen van het leven. Ž͛ŶƐĂŵĞŶůĞǀŝŶŐƐƚŽĞůƚŽƉǁĞĚĞƌŬĞƌŝŐŚĞŝĚ. Dat wil zeggen dat waardering en respect van twee kanten moeten komen, wil er sprake zijn van een ongedeelde en werkelijk inclusieve samenleving. Pluriformiteit in de samenleving verandert vanuit deze moderne opvatting in een vanzelfsprekendheid voor zowel burgers als politiek. Het vormt dan een kracht en uitdaging om elkaar te vinden in een gedeelde visie op verbinding in de samenleving, gericht op maatschappelijke vooruitgang voor iedereen. Potentiële bijdrage van het individu Herijking van het diversiteitsbeleid moet structureel inbedding krijgen in overheidsbeleid op diverse terreinen en in instituties die de uitvoering van dat beleid realiseren.

Voor beleidsmakers en professionals die in direct contact staan met burgers is een inclusieve houding essentieel om elkaar te kennen en te begrijpen. Dat wil zeggen dat primair met respect wordt uitgegaan van de potentie van iedere individu, ongeacht de groep waartoe 1 Bureau Wijland, partner in diversiteit en duurzaamheid Prins Hendrikstraat 7 | 6521 AV Nijmegen | +31 (0)6-30487382 q.shafiq@bureauwijland.nl| www.bureauwijland.nl

deze behoort of gerekend wordt, om een positieve bijdrage te leveren aan de maatschappij. In verkiezingscampagnes wordt dit thema nauwelijks belicht. In veel debatten lijkt daarnaast de vraag hoe een inclusieve samenleving te realiseren geen aandachtspunt. Bureau Wijland roept daarom op tot het agenderen van vraagstukken die betrekking hebben op toegankelijkheid, tolerantie en inclusief en participatief burgerschap. x

Onderwijs

De kinderen van nu zijn de burgers van morgen. Scholen zijn een kleine versie van de samenleving waarin leerlingen met verschillende culturele en levensbeschouwelijke achtergronden tot de burgers van één pluriforme samenleving worden gevormd. Het is van belang dat scholen zich bewust worden van de diversiteit aan identiteiten, en dat docenten handvatten en middelen aangeboden krijgen om op een constructieve wijze met deze verschillen om te gaan. Inclusief onderwijs betekent niet alleen dat het onderwijsaanbod herkenbaar is voor kinderen uit verschillende groepen. Het inspireert en daagt kinderen ook uit tot schoolprestaties op verschillende niveaus met respect voor de eigen achtergrond en opvoeding. Hierdoor wordt de communicatie tussen leerlingen, school en ouders bevorderd, en worden problemen zoals polarisatie, radicalisering en andere problemen met school of studie zo veel mogelijk voorkomen. Dit vergt ook een actief beleid om ouderparticipatie te faciliteren door op school of daarbuiten in gesprek te gaan met ouders en zo deelname aan de medezeggenschapsraad, ouderraad en ouderavonden te stimuleren. x

Zorg en welzijn

Nederland kent nog steeds een kloof tussen zorgvraag en zorgaanbod. Met name voor kwetsbare groepen zoals ouderen en burgers met een migratieachtergrond blijven zorg en welzijn vaak moeilijk toegankelijk. Daarnaast is er relatief weinig kennis over verschillen in gezondheid en gezondheidsbeleving tussen bepaalde bevolkingsgroepen. Om inclusief te zijn moet de zorg daarom niet alleen cultuursensitief zijn, maar ook rekening houden met zorgvragen van mensen met andere culturele achtergronden, zorgvragen die afwijken van de Nederlandse standaarden. Dit geldt met name voor de oudere generaties. Jongere generaties inwoners met een migratieachtergrond, grotendeels hier opgegroeid, kunnen een heel andere zorgbehoefte hebben dan hun ouders of grootouders. Inclusieve zorg staat kortom voor bewustwording en kennis van zorgverleners om flexibel en gedifferentieerd in te spelen op uiteenlopende zorgvragen. Participatie en inspraak van diverse belangengroepen zijn hierbij essentieel.

2 Bureau Wijland, partner in diversiteit en duurzaamheid Prins Hendrikstraat 7 | 6521 AV Nijmegen | +31 (0)6-30487382 q.shafiq@bureauwijland.nl| www.bureauwijland.nl

x

Armoede en inkomen

Arbeid bepaalt in belangrijke mate de sociaaleconomische positie en maatschappelijke status van burgers. Betaalde arbeid levert aanzien en (financiële) waardering op. Voor veel personen is het vinden van betaald werk echter niet gemakkelijk. Voor Nederlanders met een migratieachtergrond geldt nog steeds dat er sprake is van uitsluitingsmechanismen op de arbeidsmarkt, hetgeen demotiverend werkt op het gevoel van burgerschap en maatschappelijke participatie. Daarom ook moet de overheid het voorbeeld (blijven) geven om haar personeelsbestand zo veel mogelijk een afspiegeling te laten zijn van de samenleving. En door met organisaties, die afhankelijk zijn van overheidssubsidies of van overheidsopdrachten, convenanten te sluiten om ook zo veel mogelijk op die afspiegeling te letten. Daarnaast staan nieuwkomers voor de extra opgave een balans te vinden tussen verleden, heden en toekomst: veel vluchtelingen arriveren in Nederland met zware trauma's die ze moeten verwerken. Het vluchtelingschap zit diep. Vooral zij die hun land vanwege geweld, repressie, vernedering en verminking zijn ontvlucht moeten weer leren te vertrouwen op zichzelf en op anderen.

,ĞƚŝƐĚĂĂƌŽŵďĞůĂŶŐƌŝũŬŽŵĂůƐ͚ŽŶƚǀĂŶŐĞŶĚĞƐĂŵĞŶůĞǀŝŶŐ͛ŝŶƚĞnjŝĞŶĚĂƚĚĞnjŽŐĞǁĞŶƐƚĞ arbeidsparticipatie ʹ als voorwaarde voor succesvolle integratie ʹ pas kan slagen als er ook voldoende aandacht is voor de mentale gezondheid van de nieuwe burger. Psychosociale integratie is met andere woorden een essentieel onderdeel van het grote plaatje van integratie en daarmee ook een noodzakelijke voorwaarde voor effectieve arbeidsparticipatie. Van instanties die verantwoordelijk zijn voor opvang, onderwijs en toeleiding naar werk is een open, aanmoedigende aanpak vereist. Een aanpak die uitgaat van de eigen capaciteiten en interesses van nieuwkomers in een omgeving waar gevoelens van vertrouwen en geborgenheid worden versterkt. Dit is nodig om succesvol aan te sluiten bij de wensen en behoeften van nieuwkomers, hun kansen te zien en te benutten in het kader van hun sociaaleconomische participatie. x

Kunst- en cultuurparticipatie

Cultuurparticipatie is belangrijk voor het ontwikkelen van actief burgerschap. Een inclusieve samenleving maakt kunst- en cultuureducatie toegankelijk voor alle burgers. Vooral kinderen van gezinnen met een relatief zwakke sociaaleconomische positie hebben baat bij creatieve en kunstzinnige vorming. Cultuur verbindt, stimuleert creativiteit, vergroot de sociale horizon en bevordert maatschappelijke participatie. Uit onderzoek (zie o.a. Extra analyse cultuurparticipatie Nijmegenaren met niet-westerse migratieachtergrond van O&S van de gemeente Nijmegen op basis van de Burgerpeilingen van 2015 en 2019) komen indicaties naar voren dat cultuurparticipatie onder groepen met een migratieachtergrond naar verhouding lager is dan bij de doorsnee burger, omdat men zich waarschijnlijk niet herkent in het algemene cultuuraanbod. Een divers en daarmee meer herkenbaar cultuuraanbod laat daarentegen zien dat er wel degelijk sprake is van 3 Bureau Wijland, partner in diversiteit en duurzaamheid Prins Hendrikstraat 7 | 6521 AV Nijmegen | +31 (0)6-30487382 q.shafiq@bureauwijland.nl| www.bureauwijland.nl

cultuurparticipatie in de vorm van bezoek aan theaters, musea, schouwburg, muziek- en dansvoorstellingen. Een inclusieve kunst- en cultuursector houdt rekening met een herkenbaar, pluriform aanbod in de programmering en stimuleert tevens de ontwikkeling van jonge artistieke talenten om een plek te vinden op het grotere podium. Een pluriformer aanbod en verjonging hiervan maken de kunst- en cultuursector toegankelijker voor de komende generatie die onmisbaar is voor sociale inclusie in de toekomst. x

Duurzaamheid

Klimaat en duurzaamheid zijn jarenlang een overwegend wit, grijs, hoogopgeleid én vermogend domein geweest (Kloosterman et al., 2020). Hoewel er hierin langzamerhand verandering komt, is van brede maatschappelijke betrokkenheid nog geen sprake. Het is echter belangrijk dat iedereen het belang van verantwoord consumptiegedrag inziet, van zorg voor een schone natuur, duurzame energie, afvalpreventie, duurzame mobiliteit en vergroening van wijken. Enerzijds mogen mensen worden gewezen op hun verantwoordelijkheid voor onze gezamenlijke planeet. Anderzijds moeten natuur- en milieuorganisaties meer gewezen worden op hun verantwoordelijkheid om bij te dragen aan maatschappelijke verbreding van betrokkenheid bij duurzame activiteiten. Concreet betekent dit, dat er met organisaties die overheidssubsidie krijgen meer gecommuniceerd moet worden om hun verantwoordelijkheid in deze ter hand te nemen en capaciteit hiervoor vrij te maken. Ook lokale, kleurrijke initiatieven of organisaties met eigen netwerken die duurzaamheid inclusiever willen maken, moeten gefaciliteerd of ondersteund worden. Het idee dat verantwoordelijkheid voor een schone wereld iets van ons allen is, iets waarvoor iedereen zich moet inzetten, versterkt de gevoelens van saamhorigheid tussen verschillende groepen in de samenleving. x

Maatschappelijke en Politieke participatie

Meedoen aan sociale activiteiten draagt bij aan welzijn en gezondheid. Burgers blijven actief en vitaal door (vrijwilligers)werk uit te voeren, anderen te ontmoeten en te ondersteunen en door maatschappelijke zingeving te ervaren. Op die manier tonen ze hun maatschappelijke betrokkenheid wat weer gunstig werkt op gezondheid, gezondheidsbeleving, verbinding en het gevoel van burgerschap. Bevolkingsgroepen verschillen wat betreft hun deelname aan maatschappelijke activiteiten (Stadsmonitor, 2021). Met name bij laagopgeleide jongeren is deze participatie laag. Jongeren voelen zich vaak buitengesloten, zij voelen zich nergens écht thuis en gaan op zoek naar een eigen identiteit en acceptatie via andere wegen (Schwartz, Vignoles, Brown, & Zagefka, 2014; Robinson, Gardee, Chaudhry, & Collins, 2017). Dit functioneert als voedingsbodem voor marginalisering, isolatie en polarisering, en belemmert de participatie van de jongeren in de samenleving. Feitelijk geldt dit scenario voor meer groepen in de 4 Bureau Wijland, partner in diversiteit en duurzaamheid Prins Hendrikstraat 7 | 6521 AV Nijmegen | +31 (0)6-30487382 q.shafiq@bureauwijland.nl| www.bureauwijland.nl

samenleving. Om dit te voorkomen moeten zij zich vertegenwoordigd zien, gehoord voelen, merken dat hun stem verschil maakt en het gevoel krijgen dat zij actief kunnen bijdragen ʹ via arbeid bijvoorbeeld - aan de samenleving. In samenspraak met maatschappelijke organisaties en bedrijven kan de overheid zichtbaar maken waar dit gebeurt en personen in de spotlights zetten. Daarmee wordt het vertrouwen in de overheid vergroot, wat ertoe kan leiden dat bepaalde groepen zich meer bij de samenleving betrokken gaan voelen. Maatschappelijke en politieke participatie vertonen samenhang. Betrokkenheid bij de samenleving kan leiden tot het besluit om ook op politiek of bestuurlijk niveau bij te willen dragen. En het dragen van bestuurlijke verantwoordelijkheid kan weer bijdragen aan versterking van gemotiveerde of gedreven maatschappelijke betrokkenheid. Sommige groepen zijn naar verhouding nog weinig vertegenwoordigd in de politiek en bestuurlijke organen van maatschappelijke organisaties, of herkennen zich hier niet in. Zo wordt integratiebeleid nog vaak vormgegeven door mensen die ver van migranten afstaan, wat niet bevorderlijk is voor burgerschap en inclusie. Ervaringsdeskundigen kunnen juist cruciaal zijn bij de effectiviteit van dit beleid. Herkenbaarheid via een evenwichtigere afspiegeling van de bevolking in de politiek en in bestuurlijke organen versterkt volwaardig burgerschap.

Politieke partijen die sociale inclusie omarmen, kunnen actief leden uit alle lagen van de bevolking werven maar ook laten zien dat het belangrijk is een pluriform bestuur te hebben. Daarnaast kunnen zij eigen leden uit ondervertegenwoordigde groepen faciliteren om zich bestuurlijk binnen de eigen partij te kwalificeren (door middel van cursussen, interne trainingen, partijstages, etc.). x

Internationale samenwerking en mensenrechten

De wereld wordt steeds kleiner: dankzij (communicatie)technologie en processen van globalisering en internationalisering is er steeds meer verbinding tussen mensen over de hele wereld. Gevoelens van empathie en solidariteit van burgers met de rest van de wereld groeien, vooral onder jongeren. Er is meer dan ooit aandacht voor eerlijke handel, mensenrechten, vrede en veiligheid. Schending van deze mensenrechten en hevige conflicten vormen echter belangrijke oorzaken van hedendaagse migratie. En daarmee is het belang van lokaal-internationale samenwerking ook groot. Nijmegen is een van de twaalf Nederlandse Shelter Cities (20 wereldwijd) die elk jaar een bedreigde mensenrechtenactivist opvangt om tot rust te laten komen. Deze verdedigers van mensenrechten strijden elders voor elementaire rechten en waarden die hier vaak als vanzelfsprekend worden gezien: gelijkwaardigheid, solidariteit en vrijheid. Zij houden ons hier een spiegel voor en attenderen ons op het belang van cohesie, saamhorigheid en harmonie. Naast dit soort voorbeelden dragen ook het stimuleren van mondiaal onderwijs en aandacht voor internationale samenwerking en solidariteit, bij tot meer tolerantie en 5 Bureau Wijland, partner in diversiteit en duurzaamheid Prins Hendrikstraat 7 | 6521 AV Nijmegen | +31 (0)6-30487382 q.shafiq@bureauwijland.nl| www.bureauwijland.nl

onderling begrip in de samenleving. Als er lokaal door alle politieke partijen wordt ingezet op samenwerking, harmonie en solidariteit is de internationale aandacht hiervoor ook geloofwaardiger. Namens het bestuur en de medewerkers van Bureau Wijland, maart 2022

Uitganspunten herijking diversiteitsbeleid in vijf punten: x

Ga zo veel mogelijk uit van de eigen kracht van diverse groepen. Zij kunnen hun eigen weg naar maatschappelijk succes definiëren en organiseren.

x

De randvoorwaarden om deze groepen hiertoe in staat te stellen, moeten beschikbaar zijn: neem ze serieus, geef ze kansen en tools, ook al duurt het wat langer dan gewenst.

x

De pastorale gedachte om hulpbehoevenden of noodlijdenden te helpen moeten we achter ons laten, anders blijven wij allen in de gemeenschappelijke overtuiging dat het om ͚probleemgroepen͛ gaat en blijft.

x

Diverse migrantengroepen zijn al langer in Nederland. Zij vertonen verschillende stadia van ontwikkeling, burgerschap, kwalificatie, maatschappelijke participatie, etc. Het is niet reëel hen als een homogene groep neer te zetten die hulp behoeft. Een eigentijdse differentiële, op het individu gerichte aanpak is nodig, wat uiteindelijk ook weer hun integratie en emancipatie ten goede komt (een win-win aanpak dus).

x

De pluriforme samenleving is er één waarin van diverse groepen verwacht wordt dat ieder op haar manier een bijdrage levert aan maatschappelijke vooruitgang voor iedereen. ----------Concreet: geef verschillende groepen de middelen om zich zo veel mogelijk op eigen kracht te ontwikkelen, bijvoorbeeld om binnen hun eigen gemeenschap een vorm van inspraak te organiseren die bijdraagt aan het stedelijk belang. Leg de verantwoordelijkheid hiervoor bij de groepen zelf. Zo maak je duidelijk dat ze serieus genomen worden en dat iets van hen wordt verwacht als volwaardige burger in deze stad. Dat versterkt hun gevoel van emancipatie en burgerschap.

6 Bureau Wijland, partner in diversiteit en duurzaamheid Prins Hendrikstraat 7 | 6521 AV Nijmegen | +31 (0)6-30487382 q.shafiq@bureauwijland.nl| www.bureauwijland.nl

Bronnen Extra analyse cultuurparticipatie Nijmegenaren met niet-westerse migratieachtergrond (2022). O&S Gemeente Nijmegen. Geraadpleegd op 24-2-2022, van https://www.bureauwijland.nl/index.php/2022/03/21/extra-analyse-cultuurparticipatienijmegenaren-met-niet-westerse-migratieachtergrond-os-gemeente-nijmegen-maart-2022/ Kloosterman, R., Akkermans, M., Reep, C., Wingen, M., Molnár - In 't Veld, H., Beuningen van, J. (2021). Klimaatverandering en energietransitie: Opvattingen en gedrag van Nederlanders in 2020. Centraal Bureau voor de Statistiek. Geraadpleegd op 23-2-2022, van https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/rapportages/2021/klimaatverandering-enenergietransitie-opvattingen-en-gedrag-van-nederlanders-in-2020/2-opvattingen-overklimaatverandering Robinson, L., Gardee, R., Chaudhry, F., & Collins, H. (2017). Muslim youth in Britain: Acculturation, radicalization, and implications for social work practice/training. Journal of Religion & Spirituality in Social Work: Social Thought, 36(1-2), 266-289. Schwartz, S. J., Vignoles, V. L., Brown, R., & Zagefka, H. (2014). The identity dynamics of acculturation and multiculturalism: Situating acculturation in context. The Oxford handbook of multicultural identity, 57-93. Stadsmonitor. (2021). Gemeente Nijmegen. Geraadpleegd op 8-3-2022, van https://swm2021-nijmegen.pcportal.nl/p50238/participatie-en-inzet-voor-anderen

7 Bureau Wijland, partner in diversiteit en duurzaamheid Prins Hendrikstraat 7 | 6521 AV Nijmegen | +31 (0)6-30487382 q.shafiq@bureauwijland.nl| www.bureauwijland.nl

Sunday, April 3, 2022 at 08:24:04 Central European Summer Time

Onderwerp: FW: AAN DE GRIFFIE VAN DE GEMEENTERAAD: Erfgoed in de college-akkoorden Datum: donderdag 24 maart 2022 om 11:58:03 Midden-Europese standaardHjd Van: Informateurs ZBM Aan: Kees Zondag Bijlagen: clip_image001.png, Erfgoedpamflet (low res).pdf, image001.png

Van: Griffie Zaltbommel <griffie@Zaltbommel.nl> Verzonden: woensdag 23 maart 2022 16:29 Aan: Informateurs ZBM <informateurs@zaltbommel.nl> Onderwerp: FW: AAN DE GRIFFIE VAN DE GEMEENTERAAD: Erfgoed in de college-akkoorden Beste informateurs, Ter info voor de onderhandelingen sturen wij dit bericht door.

Met vriendelijke groet, Jeroen van den Elst Stagiair Griffie Gemeente Zaltbommel E-mail: jvandenelst@zaltbommel.nl

Van: Info Gemeente Zaltbommel <info@Zaltbommel.nl> Verzonden: woensdag 23 maart 2022 14:15 Aan: Griffie Zaltbommel <griffie@Zaltbommel.nl> Onderwerp: FW: AAN DE GRIFFIE VAN DE GEMEENTERAAD: Erfgoed in de college-akkoorden Van: Jephta Dullaart <fimne002@fimnederland.nl> Verzonden: woensdag 23 maart 2022 14:02 Aan: FederaHe Instandhouding Monumenten <info@fimnederland.nl> Onderwerp: AAN DE GRIFFIE VAN DE GEMEENTERAAD: Erfgoed in de college-akkoorden AAN DE GRIFFIE VAN DE GEMEENTERAAD: Erfgoed in de college-akkoorden

Page 1 of 3

Aan de college-onderhandelaars en leden van de nieuwe gemeenteraad, Eerder heea de FederaHe Instandhouding Monumenten het gezamenlijke Erfgoedpamflet toegestuurd ter inspiraHe voor de poliHeke parHjen in uw gemeente richHng de verkiezingen. Voor de komende periode staat de coaliHevorming op het programma. Of u nu wel- of geen ambiHe heea om aan een coaliHe deel te nemen, ERFGOED is gemeente-breed en oversHjgt het parHjbelang. Daarom vragen we nogmaals uw aandacht voor de kansen die erfgoed biedt voor stad, dorp en placeland. In het Erfgoedpamflet doen de gezamenlijke erfgoedorganisaHes deze aanbevelingen voor de onderhandelingen over het coaliHeakkoord in uw gemeente: 1. Zorg dat de basis van uw monumenten- en erfgoedbestel op orde is: investeer in kennis, kunde en capaciteit. 2. Benut bestaande gebouwen voor de woningopgave en maak een kansenkaart voor monumenten en inventariseer welke nieuwe funcUes mogelijk zijn, uiteraard met respect voor de cultuurhistorische waarden. 3. Gebruik de rijke sporen van het landschap om stad en plaWeland met elkaar te verbinden. Koester het open landschap, laat het niet verrommelen en bouw het niet vol. 4. Ondersteun lokale cultuur, creaUe en consumpUe. Ondersteun erfgoedgemeenschappen die een waardevolle bijdragen leveren aan een fijne lokale omgeving, waarin mensen zich thuis voelen, gezien worden en zichzelf kunnen ontplooien. 5.

Zet erfgoed in als gids voor klimaatadaptaUe, verduurzaming en energietransiUe. Geef als gemeente het goede voorbeeld en verduurzaam uw monumentaal vastgoed. 6. Agrarisch en landschappelijk erfgoed biedt grote kansen voor wonen, recreaUe en natuurontwikkeling. Investeer in de transformaUe van historisch waardevolle agrarische complexen als aanjager voor duurzame ontwikkeling van het buitengebied. Lees op www.erfgoedpamflet.nl of in de BIJLAGE het gezamenlijke Erfgoedpamflet. Mocht u vragen hebben over een meer specifieke toepassing of kans voor erfgoed in uw gemeente, dan treden we graag hierover met u in gesprek. Parallel aan het Erfgoedpamflet heea Kunsten ‘92 de Handreiking Cultuur in de collegeakkoorden verstuurd naar alle gemeenten. Beide documenten helpen uw gemeente om kunst, cultuur en erfgoed stevig in uw beleid te verankeren! Met vriendelijke groet, MarUne van Lier, voorzicer FederaHe instandhouding monumenten Page 2 of 3

Marianne Versteegh, voorzicer Erfgoedplaiorm Kunsten ‘92 Wim van der Maas, voorzicer GA Plaiorm RestauraHe Namens het gezamenlijke erfgoedveld: FederaHe Instandhouding Monumenten Erfgoedplaiorm van Kunsten ‘92 GA Plaiorm RestauraHe Vereniging Architecten Werkzaam in de RestauraHe NaHonaal Centrum Erfgoedopleidingen Erfgoed Academie

Verstuurd door:

Jephta Dullaart ———— FederaUe Instandhouding Monumenten (FIM) Coördinator BelangenbeharHging E-mail: dullaart@fimnederland.nl Mobiel: 06-11 629 551

Page 3 of 3

Erfgoed maakt uw gemeente leefbaar en aantrekkelijk. Benut uw kansen!

BENUT SAMEN MET DEZE ERFGOEDORGANISATIES DE KANSEN DIE ERFGOED BIEDT:

FEDERATIE INSTANDHOUDING MONUMENTEN

ERFGOEDPLATFORM VAN KUNSTEN’92

GA-PLATFORM RESTAURATIE

Agrarisch Erfgoed Nederland Artis BOEi CIO-K Evangelische Broedergemeente Zeist Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg Federatie Varend Erfgoed Nederland Erfgoedvereniging Heemschut Landelijk Hofjesberaad Landelijke Federatie Het Behouden Huis Stichting Liniebreed Ondernemen Nationale Monumentenorganisatie Nederlandse Kastelenstichting Nederlandse Tuinenstichting Staatsbosbeheer Alde Fryske Tsjerken Behoud Kerkelijke Gebouwen in Noord-Nederland Stichting Kastelen, Buitenplaatsen en Landgoederen Klinkend Erfgoed Nederland Het Drentse Landschap Geldersch Landschap en Kasteelen Het Groninger Landschap Het Limburgs Landschap Het Utrechts Monumentenfonds 8WUHFKWVb/DQGVFKDS Stichting Menno van Coehoorn Mobiele Collectie Nederland Monumenten van de Maatschappij van Weldadigheid Stichting Monumentenbezit Oude Gelderse Kerken Oude Groninger Kerken Oude Hollandse Kerken Vakgroep Restauratie Vereniging De Hollandsche Molen Hendrick de Keyser Vereniging van Provinciale Monumentenwachten Nederland Natuurmonumenten Vereniging van Beheerders van Monumentale Kerkgebouwen in Nederland Vereniging voor Kerkrentmeesterlijk Beheer in de PKN

BOEi DEN Kennisinstituut cultuur & digitale transformatie DutchCulture Erfgoedstem Erfgoedvereniging Heemschut Federatie Instandhouding Monumenten Federatie Grote Monumenten gemeenten Federatie Ruimtelijke Kwaliteit Fonds Cultuurparticipatie Groot Reuvensoverleg Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Koninklijke Vereniging Archiefsector Nederland Kunsten’92 KVAN BRAIN (Archiefsector) Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie HQb$PDWHXUNXQVW Landelijk Contact Museumconsulenten Mondriaan Fonds Museumvereniging Nationale Monumentenorganisatie Nationaal Restauratiefonds Nederland Monumentenland Netwerk Steunpunten Cultureel Erfgoed Overleg Provinciale Erfgoedinstellingen Nederland Prins Bernhard Cultuurfonds Restauratoren Nederland Stichting Kastelen, historische Buitenplaatsen HQb/DQGJRHGHUHQ Stichting Liniebreed Ondernemen Stichting Nationale Archeologiedagen Unesco Werelderfgoed Vereniging de Hollandsche Molen Vereniging Ondernemers in Archeologie Weleer

Vereniging Timmerwerk Restauratie Vereniging Restauratie Steenhouwers Vereniging van Erfgoedhoveniers Nederlandse Vereniging van Leidekkers Vakfederatie Rietdekkers Nederlandse Vereniging van Molenmakers Ondernemers Vereniging van Glazeniers Nederlands Gilde van Kunstsmeden Onderhoud NL Restauratieschilders Gebouwschil Nederland

Gemeenteraadsverkiezingen 2022 Oproep aan u als raadslid en bestuurder: Als gemeenteraadslid of wethouder staat u de komende bestuursperiode voor grote uitdagingen. 'LWbSDPȵHWODDW]LHQZHONHNDQVHQHUIJRHGELHGW om te investeren in de kwaliteit van de leefomgeving, met de aanpak van de klimaatcrisis, de YHUGXXU]DPLQJYDQRQ]HVDPHQOHYLQJHQGHUHDOLVDWLHYDQKRQGHUGGXL]HQGHQZRQLQJHQ(UIJRHGLV bij uitstek een beleidsterrein dat bijdraagt aan het ZHO]LMQYDQXZLQZRQHUVDDQHFRQRPLVFKHLQQRYDtie en een interessant leef- en vestigingsklimaat.

VERENIGING ARCHITECTEN WERKZAAM IN DE RESTAURATIE

ΖQ]HVRSURHSHQJHYHQZHDDQZDDUXZNDQVHQ liggen en hoe u die als gemeenteraadslid of EHVWXXUGHUVWUDNVNXQWYHU]LOYHUHQ

WWW.ERFGOEDPAMFLET.NL

TOELICHTING, VOORBEELDEN EN INSTRUMENTEN

1

BASIS OP ORDE: INVESTEER IN KENNIS, KUNDE EN CAPACITEIT

Erfgoedformatie op orde Gemeenten vormen een belangrijk startpunt voor monumenteigenaren die hun monument willen aanpassen. Goed geïnformeerde eigenaren dragen bij aan kwalitatief herstel en behoud van monumenten. Breng de erfgoedformatie in uw gemeente op orde en investeer in goede voorlichting aan monumenteigenaren. Dit gaat niet altijd goed. De afgelopen jaren is door gemeenten fors ingeleverd op kennis, kunde en capaciteit van erfgoedambtenaren. Ook het toezicht van provincies, in plaats van door de Erfgoedinspectie, mag op het erfgoedterrein als onvolGRHQGHZRUGHQEHVWHPSHOG7ZHHbUDSSRUWHQPDNHQGLW duidelijk: – Het BMC-rapport ‘Stelsel of lappendeken’: YQJQOVLWHVGHIDXOW΋OHVSXEOLFDWLHVSB VWHOVHOBRIBODSSHQGHNHQBBTXLFNVFDQRQGHU]RHNB ZLMQBFBSGI – Rapport van de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed: www.inspectie-oe.nl/publicaties/rapSRUWHHQODSSHQGHNHQ]LFKWRSWRH]LFKW door-provincies Erfgoedkennis op orde Opleidingen van de Erfgoedacademie (www.erfgoed academie.nl/opleidingsaanbod) en het Nationaal Centrum Erfgoedopleidingen (www.erfgoedopleidingen. nl/nce-opleidingen) verbreden en verdiepen de noodzakelijke erfgoedkennis voor de zorgvuldige uitvoering van wettelijke taken.

Zij dragen bij aan de voorbeeldfunctie van gemeenten via de instandhouding van monumenten in gemeentelijk bezit, zoals voormalige raadhuizen, torens bij of op kerken, molens en gebouwde en groene verdedigingswerken. Het aanbesteden, waarbij kwalitatieve criteria voorrang KHEEHQRS΋QDQFL­OHFULWHULDEHWHNHQWNLH]HQYRRUNZDOLteit. Door bij het opstellen van plannen en het uitvoeren daarvan ook gebruik te maken van de uitvoeringsrichtlijnen van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (www.stichtingerm.nl) en de inzet van het vakmanschap van erkende bedrijven, kunnen gemeenten aan eigenaren van rijks- en gemeentelijke monumenten tonen wat een zorgvuldige instandhouding van monumenten kan betekenen. Ook wordt de instandhouding van het vakmanschap op deze wijze gestimuOHHUG9LDbHHQJRHGHYRRUOLFKWLQJDDQHLJHQDUHQNXQQHQ gemeenten goed opdrachtgeverschap bevorderen. Erfgoedvisie, omgevingsvisie en omgevingsplan op orde Voor het slagen van de Omgevingswet is het van cruciaal belang dat gemeenten een visie ontwikkelen en regie voeren op de ruimtelijke ordening, waaronder erfgoed HQFXOWXXUKLVWRULHYDOOHQ%HWUHNYDQDIGHLQLWLDWLHΊDVHGH erfgoedwaarden van het gebied – niet pas bij de vergunningverlening – en werk met integrale teams waarin ook erfgoedambtenaren zitten.

De Omgevingswet biedt ruimte voor betrokkenheid van inwoners en bedrijven bij de inrichting van de eigen leefomgeving. Erfgoed is een sterk middel voor participatie. Het gaat immers om wat inwo-

QHUVZDDUGHYROYLQGHQZDDU]HDDQJHKHFKW]LMQHQbZHONH – Toekomst religieus Erfgoed en toolkit Kerkenvisies: plekken betekenis hebben. www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/religieuserfgoed Integrale visie, regie en participatie op orde – Kansenkaart Kerken Achterhoek: erfκoedoostDe Nederlandse regering is van plan het Verdrag van Faro achterhoek.nl/wp-content/uploads/ WHUDWL΋FHUHQGDWHHQJURWHUHEHWURNNHQKHLGYDQEHZRVLWHV.DQVHQNDDUW78'SGI ners bij de zorg voor erfgoed stimuleert – Cultuurhistorische kansenkaart Arnhem: (www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedparticiwww.commissiemer.nl/projectdocumenten/ patie-faro/verdrag-van-faro). Kerken, oude scholen en SGI fabrieken, archeologische en groene monumenten, – Loods Herbestemming Monumenten: www.noordbeeldbepalende panden in dorpen en in het buitenKROODQGQO2QGHUZHUSHQ&XOWXXUBHQB(UIJRHG gebied zijn bij uitstek locaties waar gemeenschappen zich 3URMHFWHQ/RRGVBKHUEHVWHPPLQJBPRQXPHQWHQ voor willen inzetten. – Wonen boven winkels Deventer: www.deventer.nl/ wbwdeventer?contrast=low Als de ‘basis op orde’ is kunnen gemeenten zich op een ȁ3ODWIRUP+HUEHVWHPPLQJQXPHWPHHUGDQKHU verantwoorde manier inzetten op ‘eigen’ ambities.

bestemmingsprojecten en zeven kennisdossiers, zie als voorbeeld: Pakhuis het Bassein in Wormer getransforVoorbeelden en instrumenten meerd tot levensloopbestendige appartementen– Monumenten.nl – een platform dat monumentencomplex www.herbestemming.nu/projecten/ eigenaren wegwijs maakt en waarop alle gemeenten bassein-wormer met hun eigen monumentenpagina te vinden zijn. – Voorbeeldproject wonen in industrieel erfgoed: 0HWbSUDNWLMNYRRUEHHOGHQHQNHQQLVGRVVLHUVRYHURD www.boei.nl/projecten/bunswaard/ vergunningen, wet- en regelgeving, duurzaamheid en interviews met erfgoedambtenaren en specialisten. *(%58Ζ.'(5Ζ-.(6325(18Ζ7+(7b/$1'– Erfgoed in de Omgevingsvisie: www.cultureelerfgoed. 6&+$3Ȃ9(5%Ζ1'67$'(1b/$1'9Ζ$((1 nl/onderwerpen/omgevingswet/omgevingsvisie /$1'6&+$36%Ζ2*5$)Ζ( – De kracht van het uitdaagrecht bij cultureel erfgoed: www.lsabewoners.nl/de-kracht-van-uitdaagrecht-bijVoorbeelden en instrumenten cultureel-erfgoed/ ȁ:DWLVHHQODQGVFKDSVELRJUD΋H"ZZZUXJQOVWDΊ – Voorbeeld van een sterke erfgoed-inclusieve HZPHLMOHVEURFKXUHBBODQGVFKDSVELRJUD΋HSGI omgevingsvisie door de Gemeente Leiden: gemeente. – Stadsgenese – Publicatie van RCE en STOWA: leiden.nl/bestanden/projecten/omgevingswet/ www.stadsgenese.nl RPJHYLQJVYLVLHOHLGHQSGI ȁ5RXWHNDDUW$UFKHRORJLVFK(UIJRHG7LOEXUJȁ ȁ/DQGVFKDSVELRJUD΋HJHPHHQWH+HLORRwww.

ODQGVFKDSQRRUGKROODQGQO΋OHV*HZDDU‘Tilburg, een jonge stad met een oud verleden’: GHHUG/DQGVFKDS+HLORRHLQGUDSSRUWSGI www.tilburgers.nl/het-verhaal-van-tilburg-als– Sterke Steden hebben Sterke Landschappen: bindmiddel-van-de-samenleving www.metropoolregioamsterdam.nl/wp-content/ – Brugwachtershuisjes Project: www.cultureelerfgoed.nl/ XSORDGV.DQVHQNDDUW05$ODQGVFKDSB onderwerpen/erfgoedparticipatie-faro/faro-in-deSGI praktijk/brugwachtershuisjes – Park met spoorverleden: www.okra.nl/projecten/ – Project K(l)eigoed in Friesland: Dorpsontwikkeling oark-oosterspoorbaan maatschappijen (DOM) en erfgoed: – Een toekomst voor groen erfgoed: www.erfgoeddeal.nl/projecten/stedelijke-groei-enwww.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicakrimp/project-waddenkust-kleigoed WLHVHHQWRHNRPVWYRRUJURHQ en – Cursus restauratietechniek voor monumenten: www.tuinenstichting.nl/groen-erfgoed www.amsterdam.nl/kunst-cultuur/monumenten/ – Ruimte voor immaterieel erfgoed: educatie/cursus ZZZLPPDWHULHHOHUIJRHGQOLPDJH UXLPWHBYRRUBLHSGI BENUT BESTAANDE GEBOUWEN VOOR – Voorbeeld Almere uit de ‘Erfgoed is van ons allemaal’:21Ζ1*23*$9(Ȃ0$$.b((1.$16(1campagne: ZZZ\RXWXEHFRPZDWFK"Y ,I$UGKAART VOOR MONUMENTEN Q;%V OLVW 3/+%=4(O'<DQN2WO$1VF;L.;-.SPQ  LQGH[  Voorbeelden en instrumenten – Herstel Liniedijken (Stelling van Amsterdam):

ȁ&ROOHJHYDQ5LMNVDGYLVHXUVȁ$JHQGDGHHHHXZ ZZZQRRUGKROODQGQO$FWXHHO$UFKLHI begint nu – www.collegevanrijksadviseurs.nl/actueel/ 1RYHPEHUB/LQLHGLMNHQB6WHOOLQJBYDQB QLHXZVDJHQGD $PVWHUGDPBKHUVWHOGBHQBPHHUB]LFKWEDDU ȁ$WODVYRRU*HPHHQWHQ7KHPD(UIJRHG QLHWPHHU ȁ'H/LPHV΋HWVHQZDQGHOURXWHV]LMQEHNURRQGHHQYHHO leverbaar!) www.gebiedsontwikkeling.nu/artikelen/ benutte routes. Actueel nu de Limes Werelderfgoed is hoed-uw-erfgoed-presentatie-atlas-voor-gemeengeworden! www.limeswerelderfgoed.nl/bezoeken/ WHQ ZDQGHOHQHQ΋HWVHQ ȁ3XEOLFDWLH3ODWIRUP&XOWXUHHOHUIJRHGRSZDDUGH – Bijzondere wandelroutes zoals het Pieterpad of geschat: ZZZSODWIRUPQOXSORDGVDWWDFKPHQWB Klompenpaden, of bijvoorbeeld: Floris V-pad, ΋OH3XEOLFDWLHB3/B&XOWXUHHOB(UIJRHGSGI Maarten van Rossumpad – www.wandelnet.nl/

3

2

lange-afstand-wandelpaden – Voorbeelden van herbestemmingsprojecten op de rand van stad en platteland: de Adelaerthoeve, Arnhem, Schaarsbergen – www.adelaerthoeve.nl, de Nije Hoeve, Hengelo– www.denijehoeve.nl

4

21'(567(81/2.$/(&8/7885 CREATIE EN CONSUMPTIE

Benutten van immaterieel erfgoed 6LQGV]HW6PHGHULM&RUQHOLV3URQN]LFKPHW0RQGUD Opleidingen in om de kennis van het ambachtelijk smeden door te geven en nieuwe smeden op te leiden in de traditie. Zij geven diverse vakopleidingen in smeden. 9LDbZRUNVKRSVNXQQHQPHQVHQNHQQLVPDNHQPHWKHW DPEDFKW9RRUJURHSYDQGHEDVLVVFKRROLVKHWSURMHFW ȅ:LM]HUPHW,-]HUȆRQWZLNNHOGZDDUELMGHNLQGHUHQJDDQ smeden, bronsgieten en aluminium bewerken. Het Fruitcorso Tiel ontwikkelt met zeven plaatselijke ΋OLDOHQYDQ$OEHUW+HLMQHHQVSDDUDFWLHYRRUHHQWULEXQHkaart voor Corso by Night. Ook touroperators zijn geïnteresseerd; zij kopen tribunekaarten voor het middagcorso en bieden een trip naar het Fruitcorso aan. +HW/DQGYDQ&XLMNLQ1RRUGRRVW%UDEDQWSUR΋OHHUW]LFK met historisch landschap en streekproducten. Via de website en folders maken de samenwerkende gemeenWHQUHFODPHYRRUDUUDQJHPHQWHQHQ΋HWVURXWHV5RXWHV voeren langs de traditioneel gevlochten maasheggen en langs de bloedprocessie van de Boxmeerse Vaart. Routes zijn gemaakt samen met beoefenaars van immaterieel erfgoed, voor toeristen die de lokale sfeer willen proeven. In het Land van Cuijk werken gemeenten, het recreatief bedrijfsleven, immaterieel erfgoedgemeenschappen en de ANWB samen. Ook werken zij samen met musea die achtergrondinformatie geven over de immaterieel erfgoedfestiviteiten in hun streek.

Voorbeelden en instrumenten – Monitor Brede Welvaart: longreads.cbs.nl/monitorEUHGHZHOYDDUWHQVGJVRYHUNRHSHOHQGEHHOG monitor-brede-welvaart-en-de-sustainableGHYHORSPHQWJRDOV – Gemeenschapsarcheologie – Community Archeology LQb5XUDO(QYLURQPHQWV &$5( ȁ gemeenschapsarcheologie.nl ȁ'58LQ8OIWRQWPRHWHQZRQHQHQUHFUH­UHQRSHHQ RXGHLQGXVWUL­OHORFDWLHwww.dru-industriepark.nl/ – Van meubelfabriek naar ‘open maak plek’: de Gelderlandfabriek in Culemborg: www.degelderlandfabriek.nl – Voorbeeld reconstructie Zwammerdamschepen: www.zwammerdamschepen.nl – Beleid rond immaterieel erfgoed – www.immaterieelHUIJRHGQOLPDJHQRYBBEHOHLGB URQGBLPPDWHULHHOBHUIJRHGSGI – Immaterieel erfgoed als toeristische bestemming – ZZZLPPDWHULHHOHUIJRHGQOQOSDJH immaterieel-erfgoed-als-toeristische-bestemming – Voorbeeld streekproducten (korte ketens): ‘Aanstreekelijk’: aanstreekelijk.nl – Voorbeeld Erfgoed Sterren: hetoversticht.nl/

DFWXHHOQLHXZVVWLFKWLQJROGHQ]DDOVHPXVHD winnaar-erfgoed-sterren ȁ3URMHFWȅ:LM]HUPHW,-]HUȆwww.immaterieelerfgoed.nl/ nl/smedeninandelst ȁ6WLFKWLQJ,-]HUKDUW5RWWHUGDPstichting-ijzerhart.nl – Fruitcorso Tiel: www.fruitcorso.nl/nl – Maasheggen vlechten: www.immaterieelerfgoed.nl/nl/ maasheggenvlechten – Brabantse Dag Heeze: www.immaterieelerfgoed.nl/nl/brabantsedag ȁ0HWDDO.DWKHGUDDOLQ8WUHFKW www.metaalkathedraal.nl – Prodentfabriek in Amersfoort: prodentfabriek.nl – Zwitsal Terrein in Apeldoorn: zwitsalapeldoorn.nl – Voorbeeld reconstructies houten schepen, wachttoren HQGHHOFDVWHOOXP+RJHȁ:RHUGLQ8WUHFKWGRRU6WLFKWLQJ%RXZORRGV8WUHFKWwww.stichtingbouwloods.nl

5

= (7(5)*2('Ζ1$/6*Ζ'69225./Ζ0$$7 ADAPTATIE, VERDUURZAMING EN ENERGIETRANSITIE

2YHUZHHJHHQ΋QDQFL­OHELMGUDJHLQXZORNDOH&XOWXXUfonds voor Monumenten – een publiek-private samenZHUNLQJGLH΋QDQFL­OHRQGHUVWHXQLQJELHGWDDQJHPHHQtelijke monumenten en lokaal beschermde monumenten bij onderhoud, restauratie, verduurzaming of herbestemPLQJHQbZDDUXLWLHGHUHHXURPHHUGHUHNHUHQNDQZRUden ingezet. Ook immaterieel erfgoed biedt aanknopingspunten om te werken aan een duurzame wereld. Benut oude kennis en kunde van de natuur voor nieuwe toepassingen die, naast een praktisch nut, ook gericht zijn op het ecologisch verduurzamen van de omgeving. Imkers, die bijen hielden om de honing, zetten zich nu ook in om de biodiverse omgeving van hun bijen te ondersteunen door bloemen aan te planten. Stadslandbouwers vergroenen de stedelijke omgeving, via volkstuinen en het beheren van stadsboomgaarden, plukbossen en stadstuinen. Daar is een breder doel mee verbonden: het duurzaam produceren en consumeren van voedsel. Voor de beoefening van veel immaterieel erfgoed is kennis van de natuur nodig, zoals voor het ambacht van heggenvlechten. De vlechters maken van bestaande, levende heggen afscheidingen tussen weilanden of langs paden, zodat deze ondoordringbaar zijn voor vee en wild. Deze duurzame afscheidingen bevorderen de biodiversiteit: vogels nestelen er en vinden er een schuilplaats. Zo blijft ook het karakteristieke landschap behouden.

De heggenvlechters trekken bij kampioenschappen veel publiek en waardering. Voorbeelden en instrumenten ȁ'H*OREDOV*RDOVYDQGH91vng.nl/sites/default/ ΋OHVKDQGUHLNLQJJOREDOJRDOVLQKHW JHPHHQWHOLMNEHOHLGSGI – Routekaart verduurzaming Monumenten: www.duurzaamerfgoed.nl – Cultuurfonds voor monumenten: ZZZUHVWDXUDWLHIRQGVQO΋OHVGRFV ,PSDFWEURFKXUH&XOWXXUIRQGVHQYRRU 0RQXPHQWHQSGI

– Groene Menukaart’ voor typische monumenten zoals grachtenhuizen of Groene Menukaart Staphorst: www.degroenemenukaart.nl/nl/staphorst/over-ons/ ?buildingTypeSlug=woonhuizen – Nieuwe regeling verduurzaming maatschappelijk vastgoed: www.rijksoverheid.nl/actueel/ QLHXZVSODQQHQRQWYRXZGYRRU miljoen-maatschappelijk-vastgoed – Regio Deal bodemdaling Groene Hart: bodemdalingdebaas.nl – Erfgoed Deal-project Brabantse Watermolenlandschappen: www.erfgoeddeal.nl/projecten/klimaatadaptatie/ watermolenlandschappen-voor-klimaatadaptatie – Polder Blokhoven bij de Lek: www.hdsr.nl/ ]RHNHQ#DDQOHJLQXQGDWLHYHOG ȁ+HULQULFKWLQJ0DOLHEODGLQ8WUHFKWDOVSDUNPHWVWHXQ van Erfgoedparels: www.provincie-utrecht.nl/ onderwerpen/cultuur-en-erfgoed/erfgoedparels – Immaterieel erfgoed als hefboom voor duurzaamheid: ZZZLPPDWHULHHOHUIJRHGQOLPDJH EPBEDNHOVBHOSHUVBERHNPDQSGI

6

%(925'(5'(/(()%$$5+(Ζ'9$1 +(73/$77(/$1'

De moderne landbouw is voorlopig vooral nog een bedreiging van het erfgoed, zowel voor de gebouwen als voor het landschap. Een transitie levert veel kansen op voor erfgoed en voor de leefbaarheid van het platteland. Voorbeeld en instrumenten – De toekomst van Nederland, door Floris Alkemade: www.collegevanrijksadviseurs.nl/actueel/ QLHXZVΌRULVDONHPDGHRYHUGHWRHkomst-van-nl – Oproep van Floris Alkemade, voormalig Rijksbouwmeester, voor een ‘New Deal’ – een nieuwe verhouding tussen stad en platteland tussen burgers en boeren www.collegevanrijksadviseurs.nl/projecten/rijkboerenland – Manifest Gebruik de boerderij! issuu.com/oost/docs/ JHEUXLNBGHBERHUGHULMBBPDQLIHVWBYHUVLHB (met voorbeeld De Nijensteen in Veessen) – Landschaps-inclusief landbouwproject: Rotterdam de boer op: www.natuurmonumenten.nl/rotterdam-deboer-op – Circulair landgoed Hackfort: www.natuurmonumenten. nl/natuurgebieden/landgoed-hackfort/nieuws/visievoor-hackfort – Landschapsinclusief landbouwproject: Landgoed Willemshoeve in Soest willemshoeve.herenboeren.nl – Verslag van de opening van het programma Boerderij in beweging: www.boerderijinbeweging.nl/bibberichten/verslag-startbijeenkomst-bib

Kijk verder op

:::(5)*2('3$0)/(71/

1

5

 $6Ζ62325'( % Ζ19(67((5Ζ1.(11Ζ6 .81'((1&$3$&Ζ7(Ζ7

 (7(5)*2('Ζ1$/6*Ζ'6 = 9225./Ζ0$$7$'$37$7Ζ( 9(5'885=$0Ζ1*(1 (1(5*Ζ(75$16Ζ7Ζ(

Uw gemeente is een belangrijke schakel in de instand-

WAT IS ERFGOED?

houding van gebouwde, groene en archeologische

We maken de komende decennia een fundamentele

monumenten. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor

transitie door naar een fossielvrije economie, geba-

vergunningverlening, toezicht en handhaving van rijks- en

seerd op grootschalige hernieuwbare energieopwek-

Onder erfgoed verstaan we

gemeentelijke monumenten en vormen het kennis- en

king. Erfgoed en cultuurhistorie geven handvatten om de

niet alleen monumentale

informatieloket voor eigenaren van monumenten. Veel

verstoorde balans in het samenspel tussen mens en de

gebouwen, maar ook archie-

gemeenten hebben eigen monumenten in bezit en zien toe

natuurlijke omgeving te herstellen. Een beter begrip van

ven en collecties, historische

historisch stads-, bodem-, water- en landschapsbeheer

landschappen, tuinen, parken,

biedt een nieuwe basis voor maatregelen en oplossingen

begraafplaatsen, archeologi-

om ruimtelijke ontwikkelingen slimmer en passender tot

sche terreinen, mobiel en

stand te brengen.

GLJLWDDOHUIJRHGHQbGHYHUKD-

op beschermde stads- en dorpsgezichten. De erfgoedformatie moet gebaseerd worden op deze wettelijke taken en op gemeentelijke ambities. Bevorder de zorgvuldige instandhouding van monumenten

Wonen in voormalig Steenfabriek de Bunswaard (foto Jan van Dalen)

3

 (%58Ζ.'(5Ζ-.(6325(18Ζ7 * +(7/$1'6&+$3Ȃ9(5%Ζ1'7 67$'(1/$1'9Ζ$((1/$1'6&+$36%Ζ2*5$)Ζ(

len en ander immaterieel Gebouwde, archeologische en groene monumenten zijn

erfgoed die we met elkaar

kwetsbaar voor overstromingen, langdurige droogte,

doorgeven. Het is overal om

bodemdaling en funderingsproblematiek. Het aanpakken

ons heen. Iedereen beleeft

van klimaatverandering en energietransitie is van levens-

ons erfgoed dagelijks op aller-

De coronacrisis heeft nog maar eens aangetoond hoe

belang voor het voortbestaan van de monumenten in uw

lei manieren: jong en oud, in

belangrijk het is om ‘naar buiten te kunnen’. Een park,

gemeente. Ook immaterieel erfgoed geeft aanknopings-

musea, vanaf een terrasje in

De Omgevingswet biedt uw gemeente de kans om, op basis

een stuk bos of een landgoed, de nabijheid van groen is

punten om te werken aan een duurzame wereld.

een historische binnenstad,

van een erfgoedvisie, het erfgoed zorgvuldig in te passen in

van groot belang voor het welzijn van uw inwoners.

omgevingsvisie en omgevingsplan. Zo kunt u de basis op

8bNXQWKLVWRULVFKHODQGVFKDSSHOLMNHVWUXFWXUHQHQ

Ook de bestaande bouwvoorraad moet worden aange-

oude dijk, surfend vanachter

orde brengen voor uw wettelijke erfgoedtaken: visie op de

archeologische locaties benutten voor een goed raam-

past om veel energiezuiniger te worden. Door de posi-

je computer of tijdens een

fysieke leefomgeving inclusief erfgoed, vergunningverlening,

werk van groene gebieden en open water in uw

tieve uitstraling van monumenten en hun herkenbaar-

dorpsfeest.

toezicht en handhaving, acteren op instandhoudingsplicht

gemeente. Denk ook aan de vele voorbeelden van imma-

heid voor de leefomgeving gaat van verduurzaming van

bij monumenten, kennis- en informatieloket voor monu-

terieel erfgoed dat verbonden is met het natuurlijk land-

erfgoed een enorme voorbeeldwerking uit. Als het in een

menteneigenaren.

schap, zoals heggenvlechten, corso’s, het hoeden van

monument kan, dan kan het overal! Ondersteun de

schaapskuddes, de weervisserij of de traditionele bevloei-

verduurzaming van monumenten met stimulerende

ing van grasland.

regelgeving. Geef als gemeente het goede voorbeeld en

door de erfgoedkennis van uw erfgoedambtenaren te vergroten. Kies voor kwaliteit bij de instandhouding van monumenten in gemeentelijk bezit, stimuleer vakmanschap en schakel erkende restauratiebedrijven in. Geef het goede voorbeeld en wees een goede opdrachtgever.

De klimaatadaptatie, energietransitie en woningopgave

ȴHWVHQGRYHUHHQbHHXZHQ-

(UIJRHGLVHHQFDGHDX XLWbKHWYHUOHGHQGDW waarde toevoegt aan ons GDJHOLMNVOHYHQ

verduurzaam uw monumentaal vastgoed.

vergen een integrale visie en regie van het bevoegd gezag. 'Hb2PJHYLQJVZHWELHGWXZJHPHHQWHGHUXLPWHRPKLHURS

6WHOVDPHQPHWXZLQZRQHUV/DQGVFKDSVELRJUDȴH­QRS

een visie te ontwikkelen en regie te voeren, waarin u van

U krijgt daarmee inzicht in de ontstaansgeschiedenis van

meet af aan de erfgoedwaarden moet betrekken. Erfgoed

het landschap en vindt van daaruit aanknopingspunten

biedt ook ruimte via participatie aan betrokkenheid van

voor toekomstige ontwikkelingen. Betrek daarbij de

erfgoedvrijwilligers, bewoners en bedrijven. Ondersteun in

agrarische en landschappelijke geschiedenis en de nog

uw gemeente right to challenge of right to bid initiatieven,

aanwezige historische boerderijen. Investeer in de zicht-

waarbij bewoners zelf het initiatief in handen nemen.

baarheid en beleefbaarheid van waardevolle cultuurland-

Verbindende en kundige erfgoedambtenaren zijn hierbij

schappen. Benut de kansen die herbestemming van

onmisbaar.

agrarisch erfgoed biedt. Zo vergroot u tevens de toeristische en recreatieve aantrekkingskracht van uw

Basis op orde betekent:

gemeente. Koester het open landschap, laat het niet

– Breng de erfgoedformatie in uw gemeente op orde.

verrommelen en bouw het niet vol.

– Investeer in kennis, kunde en capaciteit van erfgoedambtenaren, werk samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het Restauratiefonds en provinciale

Het landschap van de Spoordonkse Watermolen wordt gebruikt voor waterberging (Erfgoed Deal-project)

6

erfgoedhuizen. Stimuleer vakmanschap en goed opdrachtgeverschap. – Ontwikkel een erfgoedvisie, omgevingsvisie en omgevingsplan en borg erfgoed daarin.

 (925'(5'(/(()%$$5+(Ζ' % 9$1+(7b3/$77(/$1'

Zie de transitie van de landbouw als één van de

– Sta voor een visie op de erfgoedinclusieve aanpak van

opgaven die bijdragen aan de vergroting van de leef-

GHbJURWHPDDWVFKDSSHOLMNHRSJDYHQYDQQXHQEHWUHNYULM

baarheid van het platteland. Andere ‘grote’ opgaven,

willigers, bewoners en bedrijven daarbij.

waaraan erfgoed in het landelijk gebied kan bijdragen, zijn de oplossing van het woningtekort, de maatregelen ten gevolge van de klimaatverandering, zoals waterbeheer en energietransitie, en het behoeden en ontwikkelen van natuur. Duurzame economische ontwikkeling vraagt om herijking van onze footprint en de manier waarop we met de

Cursus monumentenzorg voor (erfgoed)ambtenaren

2

 (187%(67$$1'(*(%28:(1 % 9225'(:21Ζ1*23*$9(Ȃ 0$$.((1.$16(1.$$57 922502180(17(1

Smederij IJzerhart, Stadswerf Koningspoort in Rotterdam

4

 1'(567(81/2.$/(&8/7885 2 &5($7Ζ((1&2168037Ζ(

natuur en dieren omgaan. De Nederlandse intensieve landbouweconomie trekt een zware wissel op onze leefomgeving. We komen in de knel met stikstofbeleid. Hervorming naar een ander landbouwsysteem biedt grote kansen voor natuur, recreatie en toerisme. Doordat mensen meer gaan thuiswerken wordt het

In een participatieve economie wilt u uw inwoners

platteland een interessanter woongebied. Transformatie

betrekken bij beslissingen over productie en consump-

YDQbKLVWRULVFKZDDUGHYROOHDJUDULVFKHFRPSOH[HQLVHHQ

Steden en dorpen met kenmerkende en zichtbare

tie. 5RQGLQGXVWUL­OHHQDUFKHRORJLVFKHPRQXPHQWHQHQ

belangrijke pijler van deze transitie. Benut eerst het agra-

historie zijn een stuk aantrekkelijker dan plaatsen

forten ontstaan vaak creatieve ‘hotspots’ die diepgeworteld

rische erfgoed voor deze woon- en werkopgave in plaats

zonder een kenmerkende en zichtbare historie, zo

zijn in de gemeenschap. Ondersteun als gemeente de vlieg-

van bestaande woonkernen uit te breiden in het buiten-

blijkt uit ‘Erfgoed, Atlas voor gemeenten 2015’.

wielfunctie die deze plekken en gemeenschappen vervullen.

gebied. Breng de ontwikkelkansen in kaart door het

Bovendien vertegenwoordigen monumenten en karakte-

Zij hebben ervaring in het opzetten van een duurzamere

opstellen van een boerderijenvisie.

ristieke panden een hogere economische waarde dan

economie met korte ketens, ambachtelijke productie en het

jonge, seriematige panden, waardoor historische bebou-

opleiden van specialistische vakmensen.

wing meer OZB oplevert. Zoek locaties voor de woningopgave of bedrijfslocaties daarom in de historische kern

Naast het behoud en het doorgeven van het erfgoed zelf,

en de bestaande bebouwing.

doet u er goed aan ook structureel te investeren in deze erfgoedgemeenschappen, die veelal uit vrijwilligers bestaan.

Het benutten van de bestaande gebouwenvoorraad voor

Vrijwilligers doen maar liefst 70% van al het erfgoedwerk in

woningen is veel duurzamer dan bouwen in het groen.

Nederland. Dat is een kracht die we niet genoeg kunnen

Bovendien staan deze gebouwen al aan bestaande stra-

waarderen. Al die duizenden erfgoedwerkers geven de

ten en zijn ze ingebed in het weefsel van uw stad of dorp.

PDWHUL­OHHQLPPDWHUL­OHJHWXLJHQXLWKHWYHUOHGHQEH]LH-

U hoeft daarvoor geen dure investeringen te doen in

ling en uitstraling. Zij zorgen voor boeien, binden en bor-

nieuwe infrastructuur en nutsvoorzieningen. Stel voor uw

gen. En zij laten zien dat erfgoed bovenal mensenwerk is.

gemeente een Kansenkaart op voor monumenten, karak-

Met de juiste ondersteuning blijven deze actieve gemeen-

teristieke panden en religieus erfgoed in dorpen, steden

schappen in staat om met erfgoed als middel een waarde-

en in het buitengebied, en inventariseer welke nieuwe

YROOHELMGUDJHWHOHYHUHQDDQHHQȴMQHORNDOHRPJHYLQJ

functies mogelijk zijn, uiteraard met respect voor de his-

waarin mensen zich thuis voelen, gezien worden en zichzelf

torische waarden van deze gebouwen.

kunnen ontplooien.

Park Oosterspoorbaan in Utrecht (foto OKRA landschapsarchitecten)

De Nijensteen in Veessen: vergaderlocatie, fruitteelt en natuurboerderij (foto Erik Peek)

Jongeren tijdens de Erfgoedweek in Amersfoort

Monday, April 4, 2022 at 09:06:07 Central European Summer Time

Onderwerp: FW: Ideeën en wensen Datum: maandag 4 april 2022 om 08:00:01 Midden-Europese zomer>jd Van: Informateurs ZBM Aan: Kees Zondag

Van: Website GVV63 <gvv63verslag@gmail.com> Verzonden: vrijdag 1 april 2022 15:04 Aan: Informateurs ZBM <informateurs@zaltbommel.nl> Onderwerp: Ideeën en wensen Heren, informateurs, Graag willen wij de wens van uitbreiding van het complex van GVV'63 in Gameren onder jullie aandacht brengen. Voetbalvereniging GVV'63 heeV (gelukkig) al diverse jaren te maken met groei van het ledenaantal. In 1987 is GVV'63 verhuisd naar de huidige loca>e aan de Middelkampseweg. Op dat moment hadden we 200 leden en 2,5 veld tot onze beschikking. Inmiddels hebben we 450 leden en nog steeds 2,5 wedstrijdveld tot onze beschikking. We beschikken niet over trainingsvelden. GVV'63 heeV 22 teams. Op basis van normen die opgesteld zijn door de KNVB en de VNG, zou onze vereniging minimaal 4 velden moeten hebben. Vanaf 2007 lopen hierover gesprekken met de Gemeente Zaltbommel. Wij zijn dan ook erg blij met het feit dat de Gemeente Zaltbommel vorig jaar een kunstgrasveld heeV gerealiseerd op ons complex. We waren in de situa>e aanbeland dat we constant trainingen moesten gaan afgelasten vanwege het te intensief gebruiken van ons beperkte aantal natuurgrasvelden. Graag willen wij nogmaals de urgen>e aangeven van uitbreiding van het aantal velden. Zeker omdat het ledenaantal nog steeds toeneemt verwachten wij dat dit binnen 5 jaar tot problemen gaat leiden.

Wij hebben rela>ef veel leden in de jongste jeugd categorieën. Die voetballen nu nog op een kwart of half veld. Echter vanaf 12/13 jaar gaan die op een heel veld voetballen. En dan gaat het voor GVV'63 heel las>g worden om alle wedstrijden in te kunnen plannen. Uitbreiding is cruciaal voor onze vereniging. Vanaf medio 2020 heeV onze vereniging wederom gesprekken gevoerd over dit ruimtegebrek. De Gemeente Zaltbommel heeV ons kenbaar gemaakt dat ze willen inzeaen op de aankoop van het weiland ten westen van ons complex. En dat men eventueel over wil gaan tot een onteigeningsprocedure. Hier heeV de Raad al geld voor beschikbaar gesteld. Er zou dan ruimte beschikbaar moeten komen voor een voetbalveld voor GVV'63, een terrein voor Oranjevereniging Gameren-Nieuwaal en een extra ontslui>ngsweg. Drie zeer belangrijke elementen voor het dorp Gameren. De stand van zaken is dat er nog steeds een gesprek moet plaatsvinden met de eigenaar van het perceel. Wij begrijpen dat dit s>l heeV gelegen door Corona en hebben zelf ook ondervonden dat het heel las>g is om met de betreffende boer een fatsoenlijk gesprek te voeren. Toch hopen we dat de nieuwe coali>e dit onderwerp hoog op de agenda wil zeaen en hiermee voortvarend aan de slag gaat. Met spor>eve groet, Arjan Jonkers Bestuur GVV'63 Page 1 of 1

Zonne-energie in uw gemeente Beste gemeenteraadsfractie, Op dit moment begint in uw gemeente het formatieproces om tot een nieuw coalitie- en college-akkoord te komen. De branchevereniging van de Nederlandse zonne-energiesector, Holland Solar, maakt graag van dat moment gebruik om u enkele adviezen mee te geven hoe u de ontwikkeling van zonne-energieprojecten in uw gemeente kunt stimuleren. De gevolgen van de Russische inval in Oekraïne maken pijnlijk duidelijk waarom we voor cruciale energiebronnen niet afhankelijk moeten zijn van één land. De behoefte aan meer lokale productie van duurzame energie is daardoor groter en urgenter dan ooit. NB: dit is een van de weinige manieren om de energierekening van de burger te verlagen. Middels deze brief geven wij u een aantal aanbevelingen mee die mogelijk een plek verdienen in een lokaal coalitie- of collegeakkoord of bij de uitvoering daarna. Om een klimaatcrisis te voorkomen is de nationale ambitie van 49% naar 55% CO2-reductie ˆ;u_oo]7ĺl7b|7o;Ѵա|;_-Ѵ;mŒ-Ѵ7;ˆu--]աm--u_;umb;†‰0-u;;Ѵ;h|ub1b|;b|7;hol;m7;-1_| jaar enorm stijgen: van 120 TWh naar 200 TWh. Deze extra elektriciteit is o.a. nodig voor elektrische auto’s, warmtepompen in onze woningen, groene waterstof uit elektrolyse en boilers in de industrie. Zon en wind vullen elkaar door het jaar heen heel goed aan.

Om de klimaat-ambitie te realiseren zullen dus veel meer zonneprojecten op dak, land en op water nodig zijn. Met de extra aangekondigde windturbines op zee kunnen we de extra elektriciteitsvraag namelijk niet volledig invullen. Circulariteit en arbeidsomstandigheden ,omm;r-m;Ѵ;m]--mbm7;ru-h|bfhƑƔ|o|ƒƏf--ul;;ա;mh†mm;m7--um-‰ou7;m];u;1‹1Ѵ;7ĺ Hierbij wordt meer dan 90% van de materialen nuttig hergebruikt. De overige 10% kan goed verwerkt worden, zonder milieuschade. Een goede recycling is wettelijk vastgelegd. Nu worden er van de grondstoffen diverse andere producten gemaakt. In de toekomst willen we van de gerecyclede materialen weer nieuwe zonnepanelen kunnen maken. (oou‰-|0;|u;=|7;աarbeidsomstandigheden en milieu-impactաbm7;toeleveringsketen van zonnepanelen werken we op Europees niveau samen om meer transparantie in de toeleveringsketen te krijgen. Een belangrijke stap om de impact op mens en natuur te verbeteren. Zonneparken op land en water Ongeveer 20% van het geïnstalleerd zonnestroomvermogen in Nederland wordt op dit moment geleverd door zonneparken op land en op water. 80% van dit vermogen ligt op dit moment op daken. Deze verhouding zal naar verwachting de komende jaren niet veranderen. Holland Solar werkt aan een zorgvuldige inpassing van zonne-energie.

Nieuwe zonneparken lo;|;mbmoˆ;uѴ;]l;|ol‰om;m7;mom|‰bhh;Ѵ7‰ou7;mա;mlo;|;mm--v|7††uŒ-l;;m;u]b; ook zorgen voor meer natuur. In een gedragscode hebben we vastgelegd hoe omwonenden

h†mm;ml;;ruo=b|;u;mˆ-m7;r-uh;m;m7-|‰;v|u;ˆ;mաm--uաƔƏѷѴoh--Ѵ;b];m7ol7oou middel van proces- en financiële participatietrajecten. De leden van onze organisatie hebben Œb1_--m7;Œ;r†m|;m];1om=oul;;u7ˆb-աde Gedragscode Zon op Landա7b;oѴѴ-m7"oѴ-uķ samen met verschillende belangenverenigingen, heeft ontwikkeld. ;l;;m|;mŒbfm7;Ѵ;b7;m70bf7;|o|v|-m7holbm]ˆ-mաmb;†‰;Œomm;r-uh;morѴ-m7;m‰-|;uĺ Ze zijn 0;ˆo;]7];Œ-];m0;r-Ѵ;mա7;ˆoou‰--u7;mĺ)bfu-7;m--molbm7b|h-7;u_;| volgende in te richten: x

x

x

x

x

x

Maak een concreet plan voor de opwekking van duurzame energie uit wind en zon op land en op water. Koppel deze plannen nadrukkelijk aan de totale duurzame energievraag in uw gemeente, rekening houdend met wat mogelijk ;mu;-Ѵbv|bv1_or7-h;mom|‰bhh;Ѵ7h-m‰ou7;mĺ,ou]7-|lbmbl--Ѵա7;;b];m elektriciteitsvraag in 2030 lokaal wordt opgewekt; wetende dat er veel extra hernieuwbare elektriciteit nodig zal zijn. Kleine parken kunnen landschappelijk de voorkeur hebben, maar komen vaak financieel niet goed uit. Daarnaast zullen er meer parken en dus grond nodig Œbfmol--m7;ˆu--]|;ˆoѴ7o;m‰-mm;;u7;Œ;hѴ;bm;uŒbfmĺաo†77†v7;0-Ѵ-mv hiervoor in de gaten. Het ontwikkelen van een zonnepark op land of op water vraagt om een Œou]ˆ†Ѵ7b]ruo1;v;m;;mŒou]ˆ†Ѵ7b];bmr-vvbm]ĺաDe Gedragscode Zon op Landա7b;oѴѴ-m7"oѴ-uķv-l;mlet verschillende belangenverenigingen heeft om|‰bhh;Ѵ7ķ0Ѵbfh|bm7b|h-7;uˆoouˆ;;Ѵ];l;;m|;mա;;m_;Ѵ7;u;Ѵ;b7u--7ĺ Zonneparken zijn nu voor veel boeren een welkome aanvulling om hun bedrijf in stand te houden. Met de eisen uit de bovengenoemde gedragscode wordt gegarandeerd dat de bodem in een goede staat blijft, de biodiversiteit versterkt wordt en de activiteit per definitie tijdelijk is, waarna agrarisch gebruik weer mogelijk is. Wees bewust dat multifunctioneel ruimtegebruik een bewuste keuze moet zijn.