Hoofddocument Masterplan Hembrug

2021/6158

MASTERPLAN HEMBRUG OP HOOFDLIJNEN MAART 2021

2021/6158

HEMBRUGTERREIN: VAN EEN AFGESLOTEN, VOORMALIG MILITAIR INDUSTRIETERREIN NAAR EEN TOEGANKELIJK EN AANTREKKELIJK GEMENGD GEBIED VOOR WONEN, CULTUUR, NATUUR EN BEDRIJVIGHEID.

bron: Hembrug Museum

2 | HEMBRUG MASTERPLAN

2021/6158

HEMBRUG MASTERPLAN |3

2021/6158

4 | HEMBRUG MASTERPLAN

2021/6158

INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING

6

1.1 Doel masterplan

8

1.2 Opgave en ambities

9

1.3 Achtergrond en kaders

10

1.4 Ontwikkelstrategie

12

1.5 Participatie

16

2 MASTERPLAN OP HOOFDLIJNEN

18

2.1 Positionering

20

2.2 Waardes en identiteit

22

2.3 Ruimtelijke visie

28

3 TOELICHTING THEMA’S

34

3.1 Landschap

36

3.2 Openbare ruimte

44

3.3 Mobiliteit

54

3.4 Geluid

66

3.5 Programma

70

3.6 Stedenbouw

90

3.7 Duurzaamheid

108

4 INDICATIEVE UITWERKING

112

5 BIJLAGE

126

COLOFON

136

HEMBRUG MASTERPLAN |5

2021/6158

6 | HEMBRUG MASTERPLAN

2021/6158

1

INLEIDING

Decennialang was het Hembrugterrein afgesloten van de buitenwereld. Hier werden wapens en munitie geproduceerd in interessante gebouwen en bossen. Inmiddels is het Hembrugterrein toegankelijk voor iedereen die het unieke, spannende terrein zelf wil ontdekken. De komende jaren wordt het gebied verder ontwikkeld tot een gemengd terrein voor wonen, cultuur, natuur en bedrijvigheid. Deze ontwikkeling vraagt om een juiste balans tussen het bestaande en het nieuwe. Dit Masterplan schetst de lijnen voor de ontwikkeling van het gebied.

HEMBRUG MASTERPLAN |7

2021/6158

1.1 DOEL MASTERPLAN • • • • •

Benoemen van de identiteit van Hembrug. Behouden van de samenhang en de eenheid van Hembrug. Bieden van kaders voor uitwerking van deelgebieden, zonder een vast eindbeeld te geven. Binnen de kaders ruimte bieden voor flexibiliteit en verdere ontwikkeling van plannen. Opgesteld met het oog op bespreking met en toetsing door gemeente Zaanstad.

Het Masterplan voor Hembrug beschrijft in hoofdlijnen de beoogde herontwikkeling van het terrein in onder meer ruimtelijke, landschappelijke en programmatische zin. Dit Masterplan vormt een kader voor de nadere uitwerking in de vorm van een Masterplan Openbare Ruimte, een Mobiliteitsplan en een Beeldkwaliteitsplan. Daarnaast wordt in de uitwerking per deelgebied een stedenbouwkundig plan gemaakt, te beginnen met het noordelijk deel van het terrein.

Hembrugterrein anno 2017

8 | HEMBRUG MASTERPLAN

2021/6158

1.2. OPGAVE EN AMBITIES Het Hembrugterrein is door verschillende kwaliteiten en de uitstekende ligging in de Metropoolregio Amsterdam een interessante woningbouwlocatie. De woningbouwopgave in de metropoolregio is tot 2040 hoog, met een piek in de komende tien jaar. Zaanstad levert een belangrijke bijdrage aan de invulling van de regionale woningbouwopgave. Het Hembrugterrein is binnen het Noordzeekanaalgebied een van de ontwikkellocaties waarbij woningbouw een speerpunt vormt in de transformatie. Naast deze woningbouwopgave zijn de energie- en mobiliteit transities, duurzaamheid, economie en in het bijzonder natuur, kunst en cultuur belangrijke thema’s in de ontwikkeling van het Hembrugterrein. Daarbij wordt gezocht naar slimme oplossingen voor milieubeperkingen die het gebied kent.

•

Ambities • Een grote bijdrage leveren aan de woningbouwopgave voor Zaanstad en de Metropoolregio Amsterdam.

•

•

•

•

•

•

In stand houden en versterken van de unieke kwaliteiten van Hembrug. Het realiseren van een plek met goede buurtvoorzieningen waar het prettig wonen, werken en verblijven is. De bestaande bedrijven en ondernemers op het terrein zoals Taets, Het Hem, Flinders, LAB44, Art Zaanstad etc. zijn en blijven onderdeel van Hembrug. De situering van de woningbouw op het Hembrugterrein afstemmen op de milieucontouren van (haven)bedrijven op en nabij het gebied. Samen met stakeholders gericht en op basis van dialoog aan de slag gaan met samenhangende opgaven op Hembrug, zoals het Hembrugbos, de mobiliteit, de energie, de milieuhinder aspecten (geluid, geur en stof), kunst, cultuur e.d.. Kwalitatieve versterking van Hembrug als culturele bestemming voor (internationale) bezoekers, onder meer door kunst in bestaande industriële hallen en gebouwen onder te brengen. Ruimte bieden aan onverwachte ontwikkelingen, invloeden en ideeën in de (her)ontwikkeling van het Hembrugterrein.

Hembrugterrein anno 2020

HEMBRUG MASTERPLAN |9

2021/6158

8b P 15m

L5

OV

MD

erkeer

Gebiedseenheden

P

nh:10m gh:7 m

P

Te behouden zichtlijnen

P MD MD

Hembrugterrein

L7

P

M7

ONTSLUITING

M9

15m

M6

8a

ele positie

Entree langzaam verkeer A11

Provinciale weg

A12

9

p maaiveld)

Entree Hembrugterrein autoverkeer

M8

A10

Bestemmingsverkeer buiten Hembrugterrein A7

BUS A6 A5

Hoofdontsluitingsweg

7

B12 B11

B8

P

n

B7

MD

320

B5

434

12m

B3 124

217

6

15m 325

12m

het landgoed

P

rk

MD 336

P

290

341

12m

B

de en Havenstraat

EDRA

91

505 L

29 a/b

407 HD

ONTSLUITING330 294

14

314

A

112

433

P 4m

418

417

416

408

15m

3c

01

427

504

MD 200

441

P

HD

1

75 Hoofdontsluitingsweg

15m

BUITENRUIMTE P

3a

12m HD 380 41

326

15m

413b

202 F

333

2 MD

413a

P

382 430b

MD

342

Groene monumenten

15m

MD

P

72 Waardevolle bomen 12m 436

P 308

MD

15m

P

HD 511

339

Gebiedsontsluitingsweg

N

12m

HD Monumentale bomen

HD Bestemmingsverkeer buiten Hembrugterrein MD

voegen dichtheid:

43

12m275

274 MD

57

P

197a

MD LD Zoeklocatie 12mfietsvoorzieningen 432

46

12m

191

P

419

B

162 428

12m

415

420

12m

4a 12mProvinciale weg

MD

435 4m

Zoeklocatie bushalte 270 56

3b F

HD

Entree langzaam verkeer

MD

4m

414 B 85 Halte boot

BUS

P

510

Zoekgebieden parkeren (gebouwd, ondergronds of op maaiveld)

LD vervoer OV Halte openbaar LD 69

4b

P

LD

437 513 Entree Hembrugterrein autoverkeer 431 P 277

316

1e

uwing bestaande bebouwing

322b 12m

269 a/c

KATH

A3

Langzaam verkeer

54b 52 53 54a

P

322a

8

218

155

LD

Erfontsluitingsweg met flexibele positie B1

B2

Te behouden zichtlijnen 322c

379

OV

514

Gebiedseenheden

5 12m

4m

500

335

MD

OV

B6

Erfontsluitingsweg

B4

P

MD

P

Gebiedsontsluitingsweg

B10

421

430a

15m

15m

429

Aaneengesloten bosrand van het landgoed

Erfontsluitingsweg

512

Bovengronds leidingennetwerk

N

Erfontsluitingsweg met flexibele positie Gebiedseenheden(2016) Gebiedspaspoorten Te behouden zichtlijnen ONTSLUITING Entree Hembrugterrein autoverkeer Entree langzaam verkeer Provinciale weg

P

Sloten

Zoekgebieden parkeren (gebouwd, ondergronds of op maaiveld)

GEBOUWEN

B

Monument

BUS

F

Halte boot Gebiedseenheden Zoeklocatie bushalte Te behouden zichtlijnen Zoeklocatie fietsvoorzieningen

Gebiedsontsluitingsweg Erfontsluitingsweg

Erfontsluitingsweg Sloten

F

Zoeklocatie fietsvoorzieningen

P

LD 15m

Maximale bouwhoogtes

MD

BUS

10 | HEMBRUG MASTERPLAN

BUS

Waardevolle bomen

Zoeklocatie bushalte ZOEKGEBIEDEN

F

Zoeklocatie fietsvoorzieningen Locatie voor special

Monumentale bomen

Groene monumenten

MD

12m

PP 15m

Zone hoogteaccenten

N

12m

Bestaande woningen Hemkade en Havenstraat

Bestaande Halte boot bebouwing

8a

9

Zoekgebieden parkeren Monument (gebouwd, ondergronds of op maaiveld)

B

15m

Bouwvelden met max. toe te voegen dichtheid: Hoog: 75 - 100 % bebouwing Middel-hoog: 50 - 75 % bebouwing Laag: 25% bebouwing of als bestaande bebouwing

HD

OV Halte openbaar vervoer BUITENRUIMTE

P

Centrale 15m verblijfsgebieden

Langzaam verkeer GEBOUWEN

Zoeklocatie bushalte

MD

P

OV Halte openbaar vervoer Halte boot

B

Locatie voor special

Erfontsluitingsweg Noordzeekanaal enmet Zaanflexibele positie

B

O

MD

Gebiedsontsluitingsweg Ondergrondse tunnels

Zoekgebieden parkeren (gebouwd, ondergronds of op maaiveld)

MD

ZOEKGEBIEDEN

Hoofdontsluitingsweg Bovengronds leidingennetwerk

Langzaam verkeer

8b P 15m

L5

Bestaande bebouwing

Bestemmingsverkeer buiten Hembrugterrein Aaneengesloten bosrand van het landgoed

Erfontsluitingsweg met flexibele positie

BUS

9

49

Bestaande woningen Hemkade en Havenstraat

ONTSLUITING BUITENRUIMTE Entree Hembrugterrein autoverkeer Monumentale bomen Entree langzaam verkeer Waardevolle bomen Provinciale weg Groene monumenten

Hoofdontsluitingsweg

BUS

STEENHUISMEURS BV

Noordzeekanaal en Zaan

OV Halte openbaar vervoer

Bestemmingsverkeer buiten Hembrugterrein

P

Ondergrondse tunnels

Langzaam verkeer

MD

P

B

OVP

9

341

155

BUS 320

MD

P

MD

434

12m

217

15m 325

514

4m

500

2021/6158

1.3 ACHTERGROND EN KADERS Het Rijksvastgoedbedrijf (voormalig eigenaar van Hembrug) is in 2017 de openbare verkoopprocedure met voorselectie gestart om de verdere ontwikkeling van het gebied aan marktpartijen over te laten. In het voortraject is in samenwerking met onder meer de provincie Noord-Holland en de gemeente Zaanstad een aantal documenten vastgesteld die richting geven aan de (her) ontwikkeling van het Hembrugterrein. Voorafgaand aan de vaststelling is een intensief participatieproces doorlopen met bewoners en ondernemers op het terrein. Deze kaderdocumenten vormden de basis voor het Omgevingsplan Hembrug dat in 2018 door de gemeenteraad van Zaanstad is vastgesteld. Tegen het Omgevingsplan tekenden een aantal partijen met succes beroep aan. Het Omgevingsplan werd in 2019 vernietigd.

De volgende documenten vormen het kader voor het masterplan voor Hembrug: • Nota van Uitgangspunten Omgevingsplan Hembrug (gemeente Zaanstad - 2014) inclusief het herzieningsvoorstel (gemeente Zaanstad - 2016). • Gebiedspaspoorten Hembrugterrein (Steenhuis Meurs – 2016). • Samenwerkingsovereenkomst tevens Anterieure overeenkomst (gemeente Zaanstad en Hembrug Zaandam B.V. – 2018). • Planvisie “over bruggen en netwerken” (ABC-2017) • Afsprakenbrief samenwerking Hembrugbos (2019) • Vigerend beleid gemeente Zaanstad etc..

Ondertussen was de ontwikkelcombinatie ABC en LIFE (samen Hembrug Zaandam B.V.) de nieuwe eigenaar van het Hembrugterrein geworden. Na de vernietiging van het Omgevingsplan is samen met de gemeente Zaanstad gewerkt aan een herstelproces. Het doel is nog altijd om het Hembrugterrein te ontwikkelen tot een aantrekkelijk en gemengd werk-woongebied. Dit Masterplan beschrijft de wijze waarop dat gaat gebeuren. Het Masterplan bouwt voort op het kader zoals deze in het verleden is vastgesteld door gemeente Zaanstad.

HEMBRUG MASTERPLAN |11

2021/6158

FASE 1

Opening van het HEM Museum in Tetrix Gebouw.

FASE 2

Opening Kunsthallen Projectfabriek

Enclave 26 h.h. 2020

(Ambachts-) school

Tijdelijk huisvesting FASE 1

Eerste bewoners in HemBrug.

Nieuwbouw Zuidelijk Deel

Nieuwbouw Noordelijk Deel

Stichting “HemBrug” Groot kunst evenement!

2021

2022

Opening Kunstgebouw 430

Opening Hotel Taets

12 | HEMBRUG MASTERPLAN

Huisarts

Tijdelijk huisvesting FASE 2

2022

92 | Bijlage A01.1 Samenvatting technisch verkoopdossier

FASE 3

2023

2030-2040

Nieuwe pont: A’dam CSHemBrug.

Fiets/voetgangersbrug HOV halte Achtersluispolder

2021/6158

1.4 ONTWIKKELSTRATEGIE Het Hembrugterrein vraagt om een op maat gesneden ontwikkelstrategie, deels ingegeven door de vernietiging van het Omgevingsplan door de Raad van State in 2019, maar ook door de omvang van en grote verschillen op het terrein zelf (onder meer verschillen in geluidbelasting en in belangen van ondernemers, bewoners etc.). De ontwikkelopgave is om 120.000 m2 bvo woonfunctie toe te voegen aan het Hembrugterrein met bijbehorende (buurt) voorzieningen. Dit in combinatie met de programmering van niet woonfuncties, waaronder een ambitieus kunstprogramma in de bestaande (veelal industriële en leegstaande) gebouwen op het terrein.

•

Met de ontwikkelstrategie beschrijven we vanuit welke aanpak het terrein herontwikkeld wordt. De ruimtelijke visie (volgende hoofdstuk) beschrijft de inhoud; de hoofdlijn van wat er gaat komen.

•

De ontwikkelstrategie voor het Hembrugterrein op hoofdlijnen: • Het Hembrugterrein is geen leeg canvas. Het terrein kent een rijke historie en wordt nog steeds gebruikt. Er wordt gewoond, gewerkt en gerecreëerd. Uitgangspunt bij de herontwikkeling van het terrein is dan ook dat wordt voortgebouwd op de bestaande waarden en identiteit van Hembrug. Niet alleen door vanuit de inhoud en het ontwerp met respect om te gaan met het cultuurhistorisch erfgoed, maar óók door de herontwikkeling nadrukkelijk samen met de gebruikers van het Hembrugterrein op te pakken. • Door de grote verschillen tussen het noordelijk en zuidelijk deel qua geluidbelasting en de belangen van stakeholders is fasering in juridisch planologische zin wenselijk. Er is meer tijd en ruimte (nodig) voor dialoog over de planvorming in het zuidelijk deel met de bewoners en bestaande (haven)bedrijven . Parallel hieraan kunnen de plannen voor het noordelijk deel al worden uitgewerkt. Het Masterplan voor Hembrug borgt de integraliteit en samenhang tussen de afzonderlijke delen. De samenhang tussen de verschillende planuitwerkingen en de fasering van de plannen, is weergegeven in het schema ‘hoofdlijn proces adaptieve ontwikkeling’ op de volgende pagina.

•

•

• •

Het merendeel van de nieuwbouwwoningen wordt in het noordelijk deel en aan de westrand van het terrein gesitueerd. De geluidbelasting in het noordelijk deel is namelijk (relatief) lager en de parkeerbehoefte als gevolg van de nieuwbouw kan direct aan de (west) rand bij de entree worden opgevangen. Het woonprogramma wordt hoofdzakelijk in de nieuwbouw gerealiseerd. De bestaande, veelal industriële, gebouwen en hallen (niet monumentaal) worden behouden omwille van hun schoonheid en ingezet voor niet-woonfuncties (buurtvoorzieningen, kunst en cultuur, co working, onderwijs etc.). De ontwikkeling van de nieuwbouw verloopt in grote lijnen van noord+west naar zuid+oost. Het noordelijk deel en de westrand worden planmatig opgezet en gerealiseerd. De nieuwbouw in het zuid+oost deel wordt eerder projectmatig opgezet en stedenbouwkundige ingepast (‘acupunctuuringrepen’), bijvoorbeeld voor een hotelfunctie. De openbare ruimte wordt gefaseerd opgepakt en kent gradaties van ingrepen, van bijna niets doen tot grotere ingrepen. De grotere ingrepen in openbare ruimte volgen de nieuwbouw. Elke tussenfase in de ontwikkeling levert een goed (voorlopig) ‘eindbeeld’ op. Dit Masterplan schetst heel bewust geen eindbeeld.

Dit is een belangrijk gegeven voor de ontwikkelstrategie voor Hembrug: hoewel het Masterplan is geworteld in het gemeentelijk kader (nota van uitgangspunten, gebiedspaspoorten, vigerend beleid etc.) en een kader biedt voor stedenbouw, landschap, programma, beeldkwaliteit etc. is het ook adaptief en flexibel. Dat is nodig omdat een gebiedsontwikkeling zoals dat van Hembrug makkelijk 10 jaar of meer in beslag kan nemen. Door adaptief en flexibel te zijn, bieden we de komende jaren ruimte aan onverwachte inzichten, (externe) invloeden en ideeën die de (her) ontwikkeling van Hembrug kunnen verrijken.

HEMBRUG MASTERPLAN |13

2021/6158

INLEIDING

Droomsessie met aandeelhouders in juni 2018

Vanaf de gunning in januari 2018 tot afgelopen mei hebben we veel tijd en geld geïnvesteerd in een stedenbouwkundig plan voor Hembrug, met daarin onder meer een mobiliteits- en energievisie, community-app, ideeën voor kunstuitingen, communicatie met omwonenden en samenwerking met ondernemers en gemeente. Ook zijn plandelen (lees: grond) aan Bouwinvest toegewezen en een reeks gebouwen (‘de Enclave’) is verkocht aan een kunstenaarscollectief.

14 | HEMBRUG MASTERPLAN

Het plan werd op 30 april 2019 vernietigd. De uitspraak van de Raad van State stelt ons voor de uitdaging de juridisch planologische procedure(s) opnieuw op te stellen en te doorlopen, op basis van een masterplan voor het terrein. Wij willen niets

overhaasten en nemen de tijd voor h inrichten van een proces om tot b plannen op Hembrug te komen. P ruimte wordt geboden voor nieu Samen met de gemeente willen wij al hierin betrekken: de ondernemers, om de (haven)bedrijven rondom Hembru

Echter, lange termijn bestaat korte termijn. Gezien onze invest grondverwerving en planvorming e investeringen aan de zijde van Zaanstad, is er een financiële noo gebiedsexploitatie op te zetten. Hem is vanuit maatschappelijk en finan onwenselijk.

2021/6158

Samenhang plan producten HEMBRUG GEHEEL

Kader Ontwikkeling (2016-2019)

• Nota van uitgangspunten • Gebiedspaspoorten • Beleid gemeente

• Planvisie ABC ‘Over bruggen en netwerken’ • Anterieure overeenkomsten

MASTERPLAN HEMBRUGTERREIN (op hoofdlijnen)

MASTERPLAN OPENBARE RUIMTE BEELDKWALITEITS PLAN MOBILITEITSPLAN

DEELGEBIEDEN FASE 1: NOORD STEDENBOUWKUNDIG PLAN(NEN) NOORDELIJK DEEL

input bestemmingsplan

FASE 2: ZUID

STEDENBOUWKUNDIG PLAN(NEN) ZUIDELIJK DEEL

input bestemmingsplan(nen)

HEMBRUG MASTERPLAN |15

2021/6158

1.5 PARTICIPATIE Dit Masterplan is mede op basis van input vanuit de omgeving tot stand gekomen. In september en oktober 2020 konden bewoners en ondernemers op Hembrug, de omwonenden (Havenbuurt), de bedrijven rondom het terrein (Zuiderhout, Achtersluispolder en Westpoort) , de Port of Amsterdam en andere geïnteresseerden op verschillende momenten en via verschillende kanalen reageren op het Masterplan. Het voornaamste doel was het verrijken van het Masterplan. Maar er is ook veel input opgehaald die beter een plek kan krijgen in de uitwerking in concretere plannen. Deze input wordt dan ook meegenomen in de vervolgfase van de planontwikkeling. De opbrengst gaat niet verloren. Daarnaast is er in het verleden, in het kader van het vernietigde Omgevingsplan, al veel input uit de omgeving opgehaald. Ook deze input is waar mogelijk benut om tot dit definitieve Masterplan te komen.

2020 2020 20 KADERS KADERS KADERS GEBIEDSONTWIKKELING GEBIEDSONTWIKKELING GEBIEDSONTWIKKELING HEMBRUGTERREIN HEMBRUGTERREIN HEMBRUGTERREIN

Deze Dezefase: fase: Deze fase: Gemeentelijke Gemeentelijke Gemeentelijke kaders: kaders: kaders: - -Nota Notavan van - Nota van uitgangspunten uitgangspunten uitgangspunten Hembrugterrein Hembrugterrein Hembrugterrein - -Gebiedspaspoorten Gebiedspaspoorten - Gebiedspaspoorten - -Gemeentelijk Gemeentelijk - Gemeentelijk beleid beleid beleid

MASTERPLAN MASTERPLAN MASTE OP OP HOOFD HOOFDLIJNEN HOOFDLIJNEN

Deze Dezefase: fase: Deze fase: - -(Concept) (Concept)Masterplan - Masterplan (Concept) M Hembrug Hembrug Hembrug

Kaders Kadersvanuit vanuit Kaders vanuit verkoopproces: verkoopproces: verkoopproces: - -Planvisie PlanvisieABC ABC - Planvisie ABC - -Anterieure Anterieure- Anterieure overeenkomst overeenkomst overeenkomst

GG &&I

Deze Dezefas fa - -Position Positio

Het participatieproces heeft vanwege de RIVMmaatregelen met betrekking tot COVID 19 voornamelijk online plaatsgevonden. Er is een projectwebsite ingericht waar alle relevante informatie was te vinden, er is een webinar georganiseerd om het concept Masterplan te presenteren en vragen te beantwoorden, er zijn meerdere online themasessies georganiseerd en er hebben verschillende één-op-één gesprekken met stakeholders plaatsgevonden. Een uitgebreidere beschrijving van het participatieproces is te vinden in de bijlage in het ‘Participatieproces (concept) Masterplan Hembrugterrein’ dd. november 2020. Het participatieproces dat in september en oktober is doorlopen, wordt vervolgd bij de verdere planuitwerkingen. De omgeving wordt uitgenodigd mee te denken over het Masterplan Openbare Ruimte, het Beeldkwaliteitsplan, het Mobiliteitsplan en de stedenbouwkundige plannen voor het noordelijke, en later het zuidelijk deel. Deze plannen worden uiteindelijk juridisch geborgd in bestemmingsplannen en vergunningen (zie schema ‘hoofdlijn proces adaptieve ontwikkeling’). Voor vaststelling van een bestemmingsplan of voor afgifte van een vergunning is uiteraard de formele inspraakprocedure van toepassing bij de gemeente Zaanstad.

HOOFDLIJN HOOFDLIJN HOOFDLIJN PROCES PROCES PROCES ADAPTIEVE ADAPTIEVE ADAPTIEVE ONTWIKKELING ONTWIKKELING ONTWIKKELING Verschillende niveausvan vanniveaus van Verschillende niveaus Verschillende participatiezijn zijnonderdeel onderdeel participatie participatie zijn onderdeel vanhet hetgehele gehele proces. Voor van proces. Voor van het gehele proces. Voor eeninhoudelijke inhoudelijke toelichting toelichting een toelichting een inhoudelijke opde deprocesstappen, processtappen, zie op zie op de processtappen, zie bijlage. bijlage. bijlage.

LO L VE V

Deze Deze - -Tijde Tijd wer we - -Loss Los - -Kun Ku geb geb

* *voor voorvast vas van vantoepa toep

16 | HEMBRUG MASTERPLAN

2021/6158

020

ERPLAN OP DLIJNEN

Masterplan

2021

2022 EN2022 VERDER... EN VERDER...

2021

UITWERKINGUITWERKING MASTERPLANMASTERPLAN

Deze fase: Deze fase: - Mobiliteitsplan - Mobiliteitsplan - Beeldkwaliteitsplan - Beeldkwaliteitsplan Masterplan openbare - Masterplan- openbare ruimte ruimte

GEBIEDSMERK GEBIEDSMERK IDENTITEIT& IDENTITEIT

se: Deze fase: - Positionering nering en branding en branding

DEELUITWERKING DEELUITWERKING NOORD NOORD

VERGUNNINGFASE VERGUNNINGFASE NOORD NOORD

Deze fase: Deze fase: Deze fase: Deze fase: - Stedenbouwkundig plan- Vergunningen* - Vergunningen* - Stedenbouwkundig plan - Bestemmingsplan* - Bestemmingsplan* - Inrichtingsplannen bos - Inrichtingsplannen bos & buitenruimte & buitenruimte

DEELUITWERKING DEELUITWERKING ZUID ZUID

Deze fase: Deze fase: - Stedenbouwkundig - Stedenbouwkundig plan(nen) plan(nen) - Bestemmingsplan* - Bestemmingsplan* - Inrichtingsplannen - Inrichtingsplannen buitenruimtebuitenruimte

VERGUNNINGFASE ZUID VERGUNNINGFASE ZUID

Deze fase: Deze fase: - Vergunningen* - Vergunningen*

OSSE ONTWIKKELINGEN OP LOSSE ONTWIKKELINGEN OP ERSCHILLENDE LOCATIES VERSCHILLENDE LOCATIES

fase: Deze fase: elijke woonen woon- en - Tijdelijke rkplekken* werkplekken* se projecten* - Losse projecten* nst in bestaande - Kunst in bestaande bouwen* gebouwen*

- Herstellen en in gebruikennemen - Enclave gebouwen - Herstellen in gebruik nemen - Enclave gebouwen van leegstaande gebouwen gebouwen woonbestemming* van leegstaande woonbestemming* voor niet-woonfuncties* voor niet-woonfuncties* - Hotelontwikkelingen - Hotelontwikkelingen (Taets/Amerborgh)* (Taets/Amerborgh)*

* voor van vaststelling van een bestemmingsplan of van vooreen afgifte van een is vergunning is uiteraard ookinspraakprocedure de formele inspraakprocedure tstelling een bestemmingsplan of voor afgifte vergunning uiteraard ook de formele vanbij toepassing bij deZaanstad. gemeente Zaanstad. assing de gemeente

HEMBRUG MASTERPLAN |17

2021/6158

18 | HEMBRUG MASTERPLAN

2021/6158

2

MASTERPLAN OP HOOFDLIJNEN

Het Hembrugterrein is een locatie van 42,5 hectare in Zaandam aan het Noordzeekanaal en de Zaan. Het bijzondere karakter van Hembrug wordt door talrijke aspecten bepaald, onder meer de bestaande ondernemingen en kunstenaars op het terrein, de monumentale en industriële gebouwen en hallen, het Hembrugbos, de bestrating (o.m. stelconplaten) het uitzicht op het water etc.. De wens is om het authentieke terrein verder te ontwikkelen tot een gemengd terrein voor wonen, bedrijvigheid en cultuur. Dit hoofdstuk gaat in op de hoofdlijnen om deze wens tot werkelijkheid te maken.

HEMBRUG MASTERPLAN |19

2021/6158

WATERLAND

HEMBRUG

HAVEN

ZAANSTREEK ACHTERSLUISPOLDER NDSM

DE RING

HOUTHAVENS ‘t IJ AMSTERDAM CENTRUM

SCHIPHOL

N

GREENPORT

Positionering Hembrug in Metropoolregio Amsterdam

Toekomstvisie verstedelijking van het havengebied (bron: www.maakachtersluispolder.zaanstad.nl)

20 | HEMBRUG MASTERPLAN

2021/6158

2.1 POSITIONERING De regio Zaanstad is een netwerk van unieke merken en culturen met de Zaan als verbindende factor. Met de verdere ontwikkeling van Hembrug wordt hier nu een krachtig element aan toegevoegd. Het gebied heeft kwaliteiten die relevant zijn voor gebruikers, voor bewoners van Zaanstad en voor mensen van buiten: een woon- en werklocatie, een bos in een verder bosloze omgeving, evenementen voor bezoekers en een militair verleden van nationaal belang.

De transformatie van het Hembrugterrein tot een gemengd werk-woongebied ligt in lijn met de verdere ontwikkeling van ‘Havenstad’ en op termijn de samenvoeging van het stedelijk weefsel van Amsterdam en Zaanstad. Dit geldt zowel voor de Noordelijke IJ-oevers (NDSM, Cornelis Douwes, Noorderplas en Achtersluispolder) als de Zuidelijke IJ-oevers (Amsterdam West, Sloterdijk, Minervahaven, Coenhaven, etc.). Hierbij is het van belang om het Hembrugterrein kwalitatief beter te verbinden, zowel in de richting noord/zuid (centrum Zaanstad, intercitystation, visie op Provincialeweg, vervoer over water), als in oost/west-richting (Achtersluispolder, aanpak Den Uylweg).

Het stoere en unieke karakter en de strategische ligging als scharnierpunt tussen Amsterdam en de Zaanstreek bieden kansen om de eigen kracht van Hembrug en Zaanstad verder te ontwikkelen. Tegelijkertijd profiteert Hembrug van de fysieke nabijheid van Amsterdam en de Metropoolregio. Om deze kansen te benutten, zijn voor bewoners, bedrijven en andere organisaties goede en aantrekkelijke, multimodale verbindingen op verschillende schaalniveaus nodig. Met zulke verbindingen kan het gebied zich ook ontwikkelen tot bijzondere ontmoetingsplek voor mensen uit Zaanstad, Amsterdam en de rest van de Metropoolregio.

aan se

Sc h

r oo Sp ren r lo Ve

Vijfhoekpark

s an

Volktuinvereniging Nut en Genoegen

ar Z

na

Centrum/ Polder Westzaan

Bedrijventerrein Zuiderhout

Nautisch kwartier

Achtersluispolder

Nood

zeeka n

aal

N

Hembrug in Zaanstad

R ic

h ti

ng

A ms terda m

Westelijk havengebied

HEMBRUG MASTERPLAN |21

2021/6158

2.2 WAARDEN EN IDENTITEIT

INDUSTRIEEL LANDGOED Het Hembrugterrein heeft met de productie, het testen en opslaan van militaire producten als granaten, affuiten en ander oorlogsmateriaal een industrieel verleden. Maar het bijzondere van het industriegebied ligt vooral in de relatie met het landschap. Voor het testen van de munitie was een Plofbos nodig en voor de opslag aarden wallen. Het terrein werd gecamoufleerd met groen. Door het vervoer van grondstoffen heeft het gebied een nauwe connectie met het water. Deze bijzondere relatie tussen gebouwen en de vormgegeven natuur maakt Hembrug meer dan alleen een industriegebied, namelijk een industrieel landgoed. Landschap en gebouwen hebben onderlinge relaties en versterken elkaar. Hembrug is dus een industriegebied met de kenmerken van een landgoed. Dat is uniek. Heel uniek zelfs, want een vergelijkbaar industrieel landgoed is niet bekend, al helemaal niet met deze kwaliteiten.

22 | HEMBRUG MASTERPLAN

ERFGOED ALS WAPENFEIT Het cultuurhistorisch erfgoed bepaalt de identiteit van het Hembrugterrein. Het gebied heeft sinds 1895 vele ontwikkelingen en veranderingen ondergaan. De cyclus van het leven is hier meer dan zichtbaar; van opbouw naar verval, van wederopbouw naar uitbreiding. Het begrip cultuurhistorisch erfgoed wordt in dit document gebruikt als een element dat behouden wordt omdat het ook voor de toekomst waarde heeft. Een belangrijk onderdeel van de visie voor het Hembrugterrein is het zichtbaar, toegankelijk en bereikbaar maken van deze waarde. Elke stap in de geschiedenis van Hembrug heeft waarde. Van het moment dat het allereerste zand werd opgespoten om het land te vormen tot de huidige periode, waarin mensen op Hembrug duurzaam en innovatief ondernemen. Hieraan worden nog nieuwe, moderne waarden toegevoegd. Het creëren van een gezonde duurzame leefomgeving vraagt immers een andere strategie dan het maken van een efficiënte en veilige munitiefabriek.

2021/6158

SCHEEPSTOETERS EN VOGELGEFLUIT

ONTDEKKEN EN BELEVEN

Het contrast tussen het dichte bos en het open water staat symbool voor de afgesloten militaire enclave en de verbondenheid met de omgeving. De locatie is gekozen vanwege de goede bereikbaarheid via het water en omdat hij in het hart van de Stelling van Amsterdam ligt. De locatie ligt te midden van de havenindustrie. Dit gegeven bepaalt grotendeels de charme, maar brengt ook beperkingen met zich mee. Met name het industriegeluid vraagt om oplossingen, omdat er in het gebied meer geluid is dan in een ‘normaal’ woongebied. Dit is een extra reden om het bosgebied te koesteren. Het Hembrugbos zelf is een plek om tot rust te komen. In de ontwerpopgave voor het Hembrugterrein spelen het bos en de relatie met de omgeving dan ook een belangrijke rol.

Het Hembrugterrein is altijd een spannend, geheimzinnig gebied geweest, waar experimenten en testen werden uitgevoerd. Uit het bos kwamen vreemde geluiden, maar buitenstaanders konden niet zien wat er gebeurde. Zelfs werknemers die een leven lang op het terrein werkten, hadden na jaren meestal slechts een fractie van het terrein gezien. Nu is Hembrug grotendeels opengesteld, maar het spannende is nog voelbaar. Er valt nog steeds veel te ontdekken. Wie het terrein betreedt, ontdekt elke keer weer iets nieuws. Vindingrijke ondernemers, uitdenkers, ontdekkers en scheppers investeren in bestaande gebouwen omdat ze kansen zien voor de toekomst van het gebied. Werkruimtes met de deuren open worden afgewisseld met tentoonstellingen, kunst en kleine evenementen. Centraal in dit Masterplan staat de versterking van het omsloten en spannende karakter van Hembrug. Tegelijkertijd zoekt Hembrug de verbinding op het terrein met elkaar, de omgeving en de wereld met kunst, ambacht, wonen en voorzieningen.

HEMBRUG MASTERPLAN |23

2021/6158

HEMBRUGTERREIN IS GEGROEID VANUIT DE LOGICA VAN MILITAIRE PRODUCTIE: GEBOUW, MENS EN LANDSCHAP

24 | HEMBRUG MASTERPLAN

2021/6158

HEMBRUG MASTERPLAN |25

2021/6158

Hembrugterrein: al altijd een adaptief gebied

1901

N

Bebouwing anno 1901 Bebouwing anno 2020 Bouwvelden toekomst

1924

N

26 | HEMBRUG MASTERPLAN

Bebouwing anno 1924 Bebouwing anno 2020 Bouwvelden toekomst

2021/6158

1941

N

Bebouwing anno 1941 Bebouwing anno 2020 Bouwvelden toekomst

1996

N

Bebouwing anno 1996 Bebouwing anno 2020 Bouwvelden toekomst

HEMBRUG MASTERPLAN |27

2021/6158

Bos

Mozaïek

N

Stedenbouwkundig hoofdprincipe

28 | HEMBRUG MASTERPLAN

2021/6158

2.3 RUIMTELIJKE VISIE De ruimtelijke visie in het Masterplan is opgebouwd uit 7 principes die hieronder kort worden uitgelegd. In hoofdstuk 3 worden deze principes verder uitgewerkt in een aantal thema’s.

Groen & geheim en iconisch & herkenbaar Het Hembrugterrein ademt één samenhangende unieke sfeer, van de Provincialeweg tot Zijkanaal G en van de Doctor J.M. Den Uylweg tot aan het Noordzeekanaal. Ook de bestaande woningen aan de Havenstraat en Hemkade horen bij Hembrug. Aan de noord- en westkant wordt het terrein omsloten door een groene rand, aan de oost- en zuidkant opent het terrein zich naar het water. Door bebouwing en hoogteaccenten op verschillende plekken is Hembrug van de buitenkant ook zichtbaar. Het is de ambitie om de hekken en andere barrières uit het verleden op het Hembrugterrein te verwijderen met als doel de verbinding te maken met de randen (Hemkade en Havenstraat) en intern. Zo is het noordelijk deel van het Hembrugterrein nog hermetisch afgesloten met hekken. De afwisseling van plekken krijgt de vrije ruimte; van bos tot plein en alles daar tussenin. Mogelijk dat enige barrières (in natuurlijke vormen) blijven in het Hembrugbos omwille van de natuur. Het Verloren Spoor neemt een bijzondere plek in. Het is de ruimtelijke ruggengraat die het Hembrugterrein verbindt met het centrum van Zaanstad. Het Hembrugterrein is een bijzonder groen terrein. Grofweg de helft bestaat uit bos, de andere helft grotendeels uit een groen campusterrein. Daarbinnen zijn er vele schakeringen en overgangen, die voortkomen uit de gelaagde historische ontwikkeling.

De ambitie is om het terrein met deze typisch Hembrugse groene bouwstenen verder te ontwikkelen.

terrein een mysterieus en sprookjesachtig karakter geven. Het bos vormt ook een klimatologische buffer voor regenwater. Daarmee geeft het Hembrugbos verkoeling in droge tijden en kan er in natte tijden water worden geborgen. Het water zorgt tegelijkertijd voor meer ecologische rijkdom. Het zuidelijk deel bestaat grotendeels uit een campusterrein met een grote afwisseling van groene pleinen, industriële straten en gebouwen. Het grootschalige en open waterfront vormt een mooi contrast met de intieme binnenwereld van Hembrug: een plek om lekker uit te waaien met de blik op oneindig. In het landschappelijke raamwerk speelt Het Verloren Spoor een bijzondere rol. De oude spoorbaan wordt als structuurlijn versterkt met bomen en op termijn een doorgaande route tot aan het centrum van Zaanstad.

Een uitnodigende collectieve openbare ruimte De charme van de openbare ruimte in Hembrug wordt in belangrijke mate bepaald door het militair industriële verleden. De openbare ruimte heeft een zeker pragmatisch en onaangeharkt karakter, met veel ruimte rondom de gebouwen en zonder exclusieve privéplekken. De openbare ruimte loopt tot vrijwel aan de gevel. Het Masterplan behoudt dit karakter door openbare ruimten collectief en openbaar toegankelijk te houden en door (nieuwe) voorzieningen collectief en multifunctioneel te maken. Het Hembrugbos wordt opengesteld en met een selectief aantal zachte paden beter verbonden met het campusterrein. Vanaf het binnenterrein eindigen de belangrijkste structuurlijnen in een verblijfplek aan het water. Op drie plekken aan het water worden openbare pleinen gerealiseerd.

In het noordelijk deel wordt vooral het Hembrugbos verder versterkt. De boskern bestaat uit het Naoorlogse Bos en het Plofbos. Samen hebben zij als uniek erfgoedbos betekenis voor Zaanstad en omstreken. In het Hembrugbos liggen ook veel waterlopen, die het

HEMBRUG MASTERPLAN |29

2021/6158

Hembrug beter bereikbaar; voetgangers en fietsers krijgen de ruimte De komst van veel nieuwe bewoners brengt een toename aan (auto)mobiliteit met zich mee. Dat staat op gespannen voet met het historische mozaïek aan industriële straten en pleinen. Dit Masterplan richt zich daarom mede op duurzame mobiliteit. Doel is om het kleinschalige karakter van de Hembrugse infrastructuur te behouden. Hembrug is nu al aantrekkelijk voor lopen en fietsen. De auto is te gast maar wordt niet geweerd. Een groot aantal bedrijven zoals Taets, Het Hem, Flinders, Art Zaanstad etc. op Hembrug trekt veel bezoekers. Deze bezoekers zijn nu veelal aangewezen op de auto, mede omdat het openbaar vervoer van en naar Hembrug op dit moment nog niet optimaal is. Aan de randen van het terrein komen zogeheten ‘mobiliteitshubs’. Vanuit deze hubs is het mogelijk het terrein met deelfietsen verder te verkennen. Nieuwe parkeervoorzieningen worden aan de westrand, nabij de entree gerealiseerd. Autobezit en -gebruik op het terrein worden afgeremd door het (kwalitatief) verbeteren van het openbaar vervoer (bus, boot) en de (fiets)verbindingen van en naar het Hembrugterrein. Hembrug wordt door ingrepen binnen en buiten het gebied in samenwerking met de gemeente en in samenspraak met belangrijke stakeholders op het terrein stap voor stap klaargemaakt voor deze ambitie.

Prettig leven, wonen en werken Hembrug is een voormalig industrieel terrein, dat een groot aantal ondernemers huisvest. Daarbij wordt het omgeven door industriegebieden (Achtersluispolder, Westpoort en Zuiderhout). Dit vraagt specifieke aandacht voor zaken als geluid-, stof- en geurhinder en externe veiligheid. We gaan in gesprek met de (haven)bedrijven, Omgevingsdienst en milieuexperts om te onderzoeken welke maatregelen getroffen kunnen worden om er voor te zorgen dat Hembrug een prettig gebied is om te werken, wonen en recreëren

30 | HEMBRUG MASTERPLAN

en daarbij rekening wordt gehouden met de belangen van bestaande bedrijven, onder meer ten aanzien van klachtmeldingen. Belangrijk is dat mogelijke klachten over milieuhinder van (toekomstige) bewoners relatief uitblijven of beperkt blijven tot (onverwachte) hindermomenten. Dit betekent onder meer dat de situering van geluidgevoelige bestemmingen zoals woningen op het Hembrugterrein in dit kader een belangrijke rol speelt.

Gemengd programma met wonen, werken, recreëren, kunst en cultuur Van een gebied dat zich puur richtte op industrie en werken ontwikkelt het Hembrugterrein zich tot een aantrekkelijke mix van wonen, werken en ontspanning. In het groene noordelijke deel ligt de nadruk vooral op wonen. In het zuidelijke deel ligt de nadruk meer op werken, cultuur, voorzieningen en minder op wonen. Hiermee ontstaan gebieden met wisselende dynamiek tussen rust, ruis en reuring. De bestaande bedrijven en kunstenaars bepalen mede het unieke karakter van Hembrug. De ontwikkeling van een fors aantal nieuwe woningen wakkert de behoefte aan buurtvoorzieningen aan. Buurtvoorzieningen zijn meer dan wenselijk op het Hembrugterrein aangezien deze nu vrijwel ontbreken op en in de directe omgeving van het Hembrugterrein. De mogelijkheden voor een buurtsupermarkt (300500 m2) en enkele andere niche voorzieningen zoals bijvoorbeeld een biologische markt worden met de gemeente Zaanstad nader verkend. De (buurt) voorzieningen komen in het hart van het terrein: dicht bij de westrand. Met het Hem is er al een ambitieuze ‘kunstspeler’ aanwezig. In een relatief groot aantal industriële gebouwen en hallen wordt een ambitieus kunstprogramma toegevoegd. Dit zal Hembrug op de internationale kaart zetten. Ook in de openbare ruimte is ruimte voor kunst.

De rijke en waardevolle verzameling van huidige gebruikers krijgt de ruimte, van

2021/6158

makers tot denkers en ondernemers. Daarnaast wordt het terrein nog meer onderdeel van de leefomgeving van Zaankanters en voor bezoekers van één van de vele evenementen die op Hembrug worden gehouden.

Nieuwe eigentijdse gebouwen versterken de bestaande collectie Bestaande gebouwen en artefacten op het Hembrugterrein worden zo veel mogelijk behouden. Voor de bestaande gebouwen is een veelzijdige aanpak mogelijk, afhankelijk van het type gebouw en het gebruik ervan. Van minimalistische ingrepen en ‘rauw’ houden van de bebouwing, tot volledig opknappen of transformeren van gebouwen. Uitgangspunt blijft uiteraard dat bestaande waardes van het gebouw herkenbaar blijven. Dit geldt ook voor de verschillende artefacten op het terrein. De bestaande gebouwen zijn door de functie in het verleden erg gesloten. Bij toekomstige gebouwingrepen en/of transformaties is het van belang om de gevels (en dan met name de plint) meer naar buiten te openen zodat er meer verbinding wordt gelegd met de omgeving. De nieuwe gebouwen tonen zich nadrukkelijk als een eigentijdse ‘laag’ in het Hembrugterrein, waarbij de balans wordt gezocht tussen de bestaande en de nieuwe collectie. Op sommige plekken ligt het accent op nieuwe bebouwing, op andere plekken meer op bestaande bebouwing. Er is in de loop van de tijd al vaak gesleuteld aan de gebouwen op het terrein. Er is bijgebouwd, maar ook veel verdwenen. Om een gemengd woon- en werkgebied te realiseren worden ook nu weer nieuwe gebouwen toegevoegd.

Het leeuwendeel van de bebouwing wordt toegevoegd op plekken waar momenteel het minste karakter aanwezig is: in het noordelijk deel en aan de westrand van het terrein.

aan veel groen, kan de bebouwing hier wat steviger zijn, ook in hoogte. Hiermee blijft de verhouding groenbebouwing in evenwicht. Zo ontstaat langs het Verloren Spoor een ruggengraat van hogere bebouwing die naar het zuiden in hoogte afneemt. In het zuidelijk deel wordt de toevoeging van nieuwbouw terughoudender. Daarmee blijft de historische bebouwing het meest bepalend voor de uitstraling. De nieuwe laag wordt bij wijze van ‘stedenbouwkundige acupunctuur’ toegevoegd. Ten noorden van het bos wordt juist ingezet op een groene inpassing van gebouwclusters. Dit is ook in lijn met de bestaande gebouwen van de Enclave, gesitueerd in het noordoostelijk deel van het terrein. Het raamwerk van structurele en zichtlijnen, water, open plekken, artefacten en bestaande bebouwing vormt de basis voor de invulling van de nieuwbouw.

Een duurzame ontwikkeling Een duurzame ontwikkeling in algemene zin betekent het beperken van de impact op klimaatverandering met meerwaarde voor de eindgebruiker, zowel voor huidige als voor komende generaties. Dat Hembrug een duurzame werk- en woonlocatie wordt voor ondernemers, bewoners en bezoekers staat voor ons als een paal boven water. Onze duurzame ambities voor Hembrug liggen op het gebied van behoud van (in principe alle, dus ook de niet monumentale) gebouwen en landschap, mobiliteit, energie, natuur inclusief, sociaal-maatschappelijk en circulariteit. Om te innoveren op het vlak van duurzaamheid gaan we niet alleen uit van onze eigen kracht, maar ook van de kracht en de energie van de bewoners, de makers en de ondernemers op het terrein zelf.

Het Masterplan voegt kwaliteit en een nieuwe laag aan de Hembrugse sfeer toe die het hele terrein gevoelsmatig vergroot. De bedoeling is het ‘mozaïekkarakter’ van open en bebouwde ruimtes van de zuidelijke campus deels door te zetten naar het noordelijk deel. Omdat de nieuwe bebouwing grenst

HEMBRUG MASTERPLAN |31

2021/6158

15m

P

P 10m 15m

P

15m 12m P1 P2 P4

P3

P

12m 15m

12m P5

15m

N

32 | HEMBRUG MASTERPLAN

P

2021/6158

Raamwerk Adaptief plan - vast raamwerk Adaptief plan, vaste raamwerk Bouwvelden Terreinrand Grens Noordelijk en Zuidelijk deel Oude gebiedspaspoort grens 10m

bouwhoogte max 10m

12m

gemiddeld bouwhoogte max 12m

15m

gemiddeld bouwhoogte max 15m bouwhoogte zones hoogteaccenten zone (20-30m) onderzoeksgebied extra hoge hoogteaccenten (30-45m, wordt onderzocht in Stedenbouwkundig Plan) Mogelijke hoogte accent

P1

Bestaande parkeervelden

P

Zoekgebied parkeren Zoekgebied buurtvoorzieningen Zoekgebied Hotel Taets Zoekgebied paviljoens Zichtlijnen Bomenlaan aan Verloren Spoor Bomenlaan Bestaande bos / groen structuur Uitbreiding bos Groene pleinen Groene pleinen aan het water Bestaande watergangen Nieuwe watergangen Hemkade en Havenstraat wandelpad Fietsnetwerk Verloren Spoor Bestemmingsverkeer, auto Mobiliteitshub, entreehub Mobiliteitshub, waterhub

12m

P7

15m

Zoekgebied voor mogelijke extra mobiliteitshub

P6

15m

HEMBRUG MASTERPLAN |33

2021/6158

34 | HEMBRUG MASTERPLAN

2021/6158

3

TOELICHTING THEMA’S

De belangrijkste thema’s in de (her) ontwikkeling van het Hembrugterrein zijn landschap, openbare ruimte, programma, mobiliteit, geluid, stedenbouw en duurzaamheid. Het zoeken naar de juiste balans tussen het behouden en koesteren van het oude en het toevoegen van het nieuwe is daarbij essentieel. En dit allemaal in harmonie en met respect voor de omgeving en de gebruikers (bestaande ondernemers en bewoners op en rondom Hembrug). Dit hoofdstuk gaat in op de essentie en de ontwerpprincipes van deze thema’s.

HEMBRUG MASTERPLAN |35

2021/6158

Centrum/ Polder Westzaan

ns ha Sc se an Za

Volkstuinen

Ri ch ti

ng

r oo Sp ren rlo Ve

ietspad

3.1 LANDSCHAP

Vijfhoekpark

Zaanstad Begraafplaats

id Zu

Bedrijventerrein Zuiderhout

di

j

N k/

en r IJoorde

d ij k Z ee

Nautisch kwartier

HEMBRUG

Achtersluispolder Recreatief netwerk, bestaand of onderdeel van Noordelijke IJ-oevers Kansen voor recreatieve verbinding met Zaandam (buiten plangebied) Ri ch Nieuwe mogelijke verbindingen tin g mst naarAAchtersluispolder erda m

Recreatief netwerk, bestaand of onderdeel van Noordelijke IJ-oevers Westelijk havengebied voor recreatieve Een goede aanhechting met de omgeving, groen omslotenKansen karakter

verbinding met Zaandam (buiten plangebied)

Recreatief netwerk, bestaand of onderdeel van Noordelijke IJ-oevers Kansen voor recreatieve verbinding met Zaandam (buiten plangebied)

Hoofdverkeersnetwerk Veerpont, bestaand Ontwikkelen van een boomrijke allee tussen het pontje en centrum Zaandam

Nieuwe mogelijke verbindingen naar Achtersluispolder

Poorten/entrees naar Hembrug

Hoofdverkeersnetwerk

Groene omgeving

Veerpont, bestaand

Openbaar plein aan het water

Ontwikkelen van een boomrijke allee tussen het pontje en centrum Zaandam

Publiek toegankelijk waterfront Noordelijke IJ-oevers

Nieuwe mogelijke verbindingen naar Achtersluispolder

Poorten/entrees naar Hembrug

Hoofdverkeersnetwerk

Groene omgeving

Veerpont, bestaand

Openbaar plein aan het water

Ontwikkelen van een boomrijke allee tussen het pontje en centrum Zaandam

Publiek toegankelijk waterfront Noordelijke IJ-oevers

Poorten/entrees naar Hembrug Groene omgeving Openbaar plein aan het water Publiek toegankelijk waterfront Noordelijke IJ-oevers

Provinciale weg

Provincialeweg

Groene rand (ca. 30m)

Groenzone (ca 30m)

Groene rand van bosschages langs de rand van het terrrein: ca 30m.

36 | HEMBRUG MASTERPLAN

Woningen op Hembrug

Polder

2021/6158

Omsloten en een goede aanhechting met de omgeving Essentie Hembrug is een militair industrieel landgoed. Het ademt een unieke sfeer, van bos tot productiegebied tot waterfront. Kern van dit Masterplan is behoud en versterking van de eenheid, door de ruimtelijke kwaliteiten van het industriële landgoed en de relatie met het water centraal te stellen. De randen van het Hembrugterrein worden gemarkeerd door een samenhangend stelsel van bosschages aan de oost-, noord- en westkant van het terrein, en een wat meer formele rand aan de zuidzijde bij het waterfront. Het gebied ontwikkelt zich tot een levendig woonwerkgebied en een leefomgeving voor ondernemers, bewoners en bezoekers. Het is dus belangrijk dat het terrein zich tegelijkertijd opent naar de omgeving, met uitnodigende en herkenbare entrees waar je ‘thuiskomt’, met een effectieve doorlaatbaarheid voor langzaam verkeer en een vlotte verbinding met het centrum van

Zaanstad en met Amsterdam. Het is wenselijk om het Verloren Spoor in de toekomst te ontwikkelen tot nieuwe aangename route voor voetgangers vanaf het Hembrugterrein tot aan het centrum van Zaanstad. De Provincialeweg en de pont vormen nu al een verbinding tussen het centrum van Zaanstad en Amsterdam. Deze route wordt op termijn ontwikkeld als aantrekkelijke groene fietsroute. Langs het waterfront komt een groene oever met een doorgaande route die op verschillende plekken toegang biedt tot het terrein. Ontwerpprincipes • Zes entrees naar Hembrug. • Een samenhangend stelsel van bosschages van circa 30 meter aan de rand. • Onderzoeken of het Verloren Spoor in de toekomst kan worden ontwikkeld tot voetgangersroute vanaf Hembrug tot aan het centrum van Zaanstad (buiten ontwikkeling Hembrug). • Onderzoeken of de Provincialeweg in de toekomst in een aantrekkelijke, groene en sociaal veilige route kan worden getransformeerd (buiten ontwikkeling Hembrug).

Groene rand Geluidsscherm Den Uylweg Nieuwe groene rand (ca. 30m) Bebouwings rand Bestaande groene zones en randen Bomenrij

N

Groene randen van Hembrug

HEMBRUG MASTERPLAN |37

Zwart

epad

Verloren Spoor

2021/6158

Zijk an aa lG

Noord

zeekan

aal

N

Voorstel groenstructuur

Bos, behouden en bosstructuur versterken

Aarden wallen, (stinzen)vegetatie behouden en ontwikkelen

Solitairen en boomgroepen, behouden en toevoegen waar mogelijk

Bos, nieuw aanplanten

Gras & ruigte, behouden en ontwikkelen

Privé-tuinen, bestaand

Beeldbepalende bomenrij, behouden

Structuurdrager groen (Groene) pleinen indicatief Bouwkavels

Naoorlogse Bos en Plofbos: gemeente Zaanstad ontwikkelt het bos in samenwerking met Hembrug Zaandam B.V.

DICHT BOS

Poorten/entrees naar Hembrug Zoekgebied Hotel Taets

HALFOPEN BOS

Geleidelijke overgang van bos, naar halfopen terrein en naar open water

38 | HEMBRUG MASTERPLAN

OPEN

2021/6158

Een robuuste groenstructuur Essentie Het Hembrugterrein is een uniek groen gebied te midden van de geïndustrialiseerde gebieden aan het Noordzeekanaal en de Zaan. Het terrein bestaat voor een belangrijk deel uit bos. Omdat in de omgeving relatief weinig bos aanwezig is, vormt het Hembrugbos een belangrijk leefgebied voor verschillende vogelsoorten en vleermuizen. Daarnaast heeft het zuidelijk deel veel groenstroken en boomgroepen en een open waterfront met plukjes beplanting. Dit Masterplan benadert het Hembrugterrein als één natuurgebied, met variatie in de samenstelling van het groen: een bos aan de rand en in de kern, geleidelijk opener richting het waterfront met een afwisseling van kruiden- en bloemrijke vegetaties, groensingels en verspreide bomen. De samenstelling van alle bosvegetatie wordt met geleidelijk beheer omgevormd tot een ecologisch waardevol bos, soms open met een rijke kruidenvegetatie, soms meer gesloten met beschutting. Uitgangspunt is dat het groen- en waterbeheer van Hembrug samenhangt, zowel in het Hembrugbos als op het campusterrein en in waterfront. Het open campusterrein biedt meer mogelijkheden voor (recreatief) gebruik. De landschapsinrichting is natuurinclusief. Het Hembrugterrein wordt een geweldige leefomgeving voor mensen én dieren én planten. Per saldo meer bos Het huidige groen is een belangrijke waarde voor de identiteit van Hembrug.

Door onderzoeksbureau Cobra is in 2020 een nauwkeurige inventarisatie en analyse gemaakt van de kwaliteit van het bestaande

Verloren Spoor als groene ruggengraat

groen (nog uitgezonderd het bos in eigendom van de gemeente). Een deel van de nieuwe bebouwing in het noordelijk deel en de westrand wordt conform de gebiedspaspoorten gesitueerd op plekken waar nu bomen staan: met name de noordoosthoek en de zuidwesthoek van het terrein. Onze inschatting is dat hiervoor circa 1,8 hectare met bomen zal moeten wijken. We gaan zorgvuldig kijken waar de nieuwbouw gelet de kwaliteit van de bestaande bomen stedenbouwkundig het beste in deze velden kan worden ingepast. Er wordt nieuw bos aangeplant in de noordwesthoek, de zuidoosthoek en op plekken waar de ruimte dat toelaat (buiten het Hembrugbos). Op deze manier wordt circa 2,1 hectare aan nieuw bos toegevoegd op het grondeigendom van Hembrug Zaandam B.V. nog los van de nieuwe bomenaanplant in het Hembrugbos naar aanleiding van de reeds uitgevoerde bomenkap voor de bodemsaneringswerkzaamheden in 2019. Per saldo wordt Hembrug versterkt met meer hectare bos. Ontwerpprincipes • De landschapsinrichting is natuur-inclusief. • Een geleidelijke overgang van bos naar waterfront. • Nieuwe bomenaanplant, mede naar aanleiding van noodzakelijke bomenkap voor nieuwbouw, en per saldo meer hectare bos op Hembrug. • Geleidelijke omvorming tot een ecologisch waardevol Hembrugbos. • Campusterrein met groensingels en bloemrijk gras met bomen. • Samenhang in het groen- en waterbeheer.

Bomen en singels toevoegen en versterken waar mogelijk

HEMBRUG MASTERPLAN |39

2021/6158

Regenmeter

Naoorloge bos

Zwart epad

voormalige schietbaan eg

w os

B

en

m

ak

er

ij

lG

N

Het Hembrugbos: indicatie voor een extensieve ontwikkeling

Bos, behouden en bosstructuur versterken

Aarden wallen, (stinzen)vegetatie behouden en ontwikkelen

Zwartepad: kastanjes behouden

Verdwenen aarden wallen

Kapvlakte sanering: (gedeeltelijk) bos ontwikkelen

Bovengrondse leidingen, behouden

Noord

zeeka naal

Natuurinclusieve openbare ruimte: balans tussen natuur en gebruik Nieuw bos aanplanten en bosstructuur verbeteren

40 | HEMBRUG MASTERPLAN

aa

g

an

Plofbos

riewe

Zijk

Artille

W ag

2021/6158

Het Hembrugbos Essentie Gesitueerd in het midden op het Hembrugterrein ligt het Hembrugbos. Het bos vormt een belangrijk deel van het totale groen op Hembrug, met natuur, erfgoed en recreatie als kernfuncties. Het Hembrugbos is een uniek bos, met vele sporen uit het rijke Hembrugse verleden, zoals bunkers, bovengrondse leidingen, een schietbaan en grondwallen. Door deze geschiedenis is het bos écht onderdeel van het terrein: een luwer en groener stuk Hembrug. Het bos kent grofweg twee delen: het Plofbos, met de bunkers en leidingstraten; en het Naoorlogse Bos, met de voormalige schietbaan. Deze twee delen worden doorsneden door de Bosweg. Het Hembrugbos neemt een belangrijke positie in bij de (her)ontwikkeling van het Hembrugterrein. In 2019 is het bos overgegaan naar de gemeente Zaanstad en de monumenten in het bos naar Hembrug Zaandam B.V.. De gemeente Zaanstad heeft in 2020 kernwaarden voor het Hembrugbos geformuleerd. Doel is natuur, cultuur, bos, klimaat en bezoeker elk een plek te geven in het bos. Belangrijk is dat het Hembrugbos bijdraagt aan de klimaatbestendigheid van het Hembrugterrein als geheel, dat het bos en de artefacten zoveel mogelijk behouden blijven en dat het bos ecologisch wordt ontwikkeld.

Recreatie is wellicht in mindere mate een kernfunctie van het bos, echter toegankelijkheid van het bos is voor (toekomstige) bewoners, gebruikers en bezoekers op het Hembrugterrein van groot belang. Het kunnen ervaren en beleven van het bos vormt een essentieel onderdeel van het (toekomstig) woon- en leefgebied. Zeker nu het merendeel van de woningbouw

Mysterieus en afgesloten karakter van het Plofbos behouden

in het noordelijk deel van het Hembrugterrein wordt gesitueerd. De mate waarin wordt bepaald op basis van zonering van het Hembrugbos. Sommige delen worden (bewust) luw gehouden en andere delen kunnen wat intensiever worden gebruikt. Om het Hembrugbos tot een gewenst eindbeeld te brengen wordt een integraal plan opgesteld. Gemeente Zaanstad en Hembrug Zaandam B.V. werken hieraan samen. In 2019 is hiervoor een afsprakenbrief getekend. Het plan richt zich op aspecten als de inrichting (zonering), ontwikkeling (fasering), financiën, beheer en openstelling van het bos en de (programmering van) monumenten in het bos, passend binnen de kaders van de (her)ontwikkeling van het Hembrugterrein. Ontwerpprincipes • Openstellen van het (nu nog volledig afgesloten) Hembrugbos voor publiek. • Onderzoeken zonering in het bos in een bandbreedte tussen luw en toegankelijk. • Voormalige schietbaan als inspiratie voor de nieuwe inrichting. • Nieuwe bestemming voor de monumentale gebouwen in het bos. • Gemeente Zaanstad en Hembrug Zaandam B.V. stellen samen een integraal plan op, passend binnen de kaders van de (her)ontwikkeling van het Hembrugterrein.

Nieuwe bestemming voor de bunkers

HEMBRUG MASTERPLAN |41

2021/6158

waterpeil NAP > -0,72

±NAP -1m

waterpeil NAP > -2,10

maaiveld ±NAP 0m

maaiveld

waterpeil NAP > -0,55

Zijk aa an lG

waterpeil NAP > -2,52

stuw waterschap

maaiveld ±NAP -1m

verplaatsen gemaal

Bestaande watergangen maaiveld ±NAP +2m

Watergangen, verbreden (optioneel) Watergangen, nieuw (optioneel)

Noord

Watergangen, verwijderen

zeekan

N

aal

Duikers, bestaand

Voorstel waterstructuur

Bestaande watergangen

Stuw, bestaand

Watergangen, verbreden (optioneel)

Gemaal (wordt verplaatst)

Watergangen, nieuw (optioneel)

Grens peilvakken

Watergangen, verwijderen Bestaande watergangen

Duikers, bestaand

Watergangen, verbreden (optioneel)

Stuw, bestaand

Watergangen, nieuw (optioneel)

Gemaal (wordt verplaatst)

Watergangen, verwijderen

Grens peilvakken

Duikers, bestaand Stuw, bestaand Gemaal (wordt verplaatst) Grens peilvakken

±NAP Globale maaiveldhoogte Bosgebied > zoetwater vasthouden Hemelwater opvangen in waterplein en > afwatering op waterstructuur Bouwkavels Zoekgebied Hotel Taets

42 | HEMBRUG MASTERPLAN

±NAP Globale maaiveldhoogte Bosgebied > zoetwater vasthouden Hemelwater opvangen in waterplein en > afwatering op waterstructuur Bouwkavels Zoekgebied Hotel Taets

±NAP Globale maaiveldhoogte Bosgebied > zoetwater vasthouden Hemelwater opvangen in waterplein en > afwatering op waterstructuur Bouwkavels Zoekgebied Hotel Taets

2021/6158

Een klimaatbestendige waterstructuur Essentie Een klimaatbestendige waterstructuur is een essentiële randvoorwaarde voor het terrein. Klimaatbestendig betekent voor Hembrug dat het terrein voldoende gebiedseigen zoetwaterbuffers heeft voor droge perioden. Ook zorgt een solide watersysteem voor het tegengaan van hittestress en voor meer capaciteit voor opslag van regenwater in natte perioden. Een klimaatbestendige waterstructuur wordt bereikt door een stelsel van waterlopen, en ook in de openbare ruimte. In het toekomstige Hembrugse watersysteem komt het regenwater net als nu via het grondwater, de daken en de verhardingen terecht in het het gebied. Hier wordt het water opgeslagen in de bodem en een ringenstelsel van waterlopen. Daarmee ontstaat een robuuste buffer waar het water voor droge tijden kan worden vastgehouden, alvorens het wordt afgevoerd naar het buitenwater. Het verbinden van bestaande waterlopen tot een aaneengesloten ringstructuur

bevordert daarnaast de watercirculatie en daarmee de waterkwaliteit. Regenwater zal in de hoge delen zo veel mogelijk infiltreren in de bodem. Op een deel van de nieuwbouw maar ook op platte daken van bestaande gebouwen en de verharde pleinen wordt het water (tijdelijk) opgevangen en vertraagd afgevoerd. Op lange termijn is het wenselijk dat hemelwater vanuit het productiegebied bovengronds kan afstromen, bij voorkeur naar de beboste delen op het Hembrugterrein, bijvoorbeeld via wadi’s. Ontwerpprincipes • Versterken van en voortbouwen op de Hembrugse ringstructuur van waterlopen. • Waar mogelijk natuurvriendelijke oevers langs de waterlopen. • Zo veel mogelijk infiltratie van regenwater in de bodem, in onverharde terrein en op groene pleinen. • Berging van regenwater op groene pleinen en daken. • Duurzame hemelwaterafvoer via het maaiveld.

Verkennen optie aaneengesloten Hembrugse ringstructuur

Waterlopen vergroten en uitbreiden als buffer voor regenwater

Water (tijdelijk) opgevangen en vertraagd afvoeren op groene daken

Waterpleinen in de campus

HEMBRUG MASTERPLAN |43

2021/6158

Zijk an aa lG

at tra

ns ve Ha

Verlore n Sp

oor

3.2 OPENBARE RUIMTE

fundering

Bestaande watergangen

stellage

Watergangen, verbreden (optioneel)

locomotief

Watergangen, nieuw (optioneel)

stoompers

Pontplein

Midd

Hembrugplein Noord

Watergangen, verwijderen

enwe

Hemk ade

zeekan

g

bunker

Duikers, bestaand Stuw, bestaand Gemaal (wordt verplaatst)

aal

Groen plein Grens peilvakken Kop van de Kaap

N

±NAP Globale maaiveldhoogte Bosgebied > zoetwater vasthouden

Voorstel openbare ruimte

Hemelwater opvangen in waterplein en > afwatering op waterstructuur Bestaande infrastructuur, ‘Hembrugse’ verhardingen behouden

Structuurlijnen met zicht op het buitenwater, soms met een verblijfplek

(Groene) pleinen (indicatief)

Historische elementen geven betekenis aan pleinen

Pleinen te vergroenen Structuurdrager infrastructuur Plein aan het water

44 | HEMBRUG MASTERPLAN

Bouwkavels Bouwkavels

Zoekgebied Hotel Taets Zoekgebied Hotel Taets

2021/6158

Een zacht netwerk van groene pleinen en industriële straten Essentie Het materiaalgebruik van de openbare ruimte is zeer bepalend voor het karakter van Hembrug en vormt het bindmiddel tussen de architectuur en de atmosfeer in de openbare ruimte. De bestaande inrichting kenmerkt zich in de bestrating van robuuste stelconplaten, met aan de randen een margestrook van roodbruine gebakken klinkers. Verschillende tijdslagen komen daarin tot uitdrukking. Het bestaande netwerk wordt op een terughoudende manier aangevuld met een zacht netwerk van paden. Daarmee worden de beboste delen van het terrein beter toegankelijk en verbonden met het zuidelijk deel en de nieuwe woongebieden. In het productiegebied worden de groene pleinen zo veel mogelijk behouden. Waar mogelijk gaat het Masterplan uit van minimalisering van grote verhardingsoppervlakten. Ook wordt terughoudend omgegaan met het toevoegen van nieuwe verlichting(-sterkte): op sommige (groene) plekken mag het ook donker zijn, mits dat samen kan gaan met een (sociaal) veilige openbare ruimte. De balans tussen groen en gebruik wordt nader verkend en uitgewerkt in een masterplan voor de openbare ruimte. Dit in samenwerking met gemeente Zaanstad. Op verschillende plekken wordt contact met het buitenwater gezocht. Het waterfront is transparant

met openbare routes; enkele structuurlijnen in het productiegebied eindigen in een kleinschalige verblijfplek aan het water. Voor drie plekken willen we onderzoeken of openbare pleinen aan het water gerealiseerd kunnen worden, bijvoorbeeld een lommerrijk plein bij de pont (tussen Zaanstad en Westpoort), een groen plein met stenige kade bij Taets en een lommerrijk plein bij de ‘Kop van de Kaap’. Ontwerpprincipes • Behoud van Hembrugse materialen. • Hembrugsfeer tot aan het water met een doorgaande openbare route. • Structuurlijnen met een verblijfplek aan het water. • Drie openbare pleinen aan het water. • Wateras tot aan het buitenwater. • Nieuwe parkeervoorzieningen zoveel als mogelijk uit het zicht. • Een zacht netwerk van groene pleinen, paden en bruggen. • Terughoudendheid met het toevoegen van nieuwe (standaard) verlichting(-sterkte). • Hembrug Zaandam B.V. en gemeente Zaanstad stellen samen een masterplan voor de (toekomstige) openbare ruimte op. Dit betreft een uitwerking van de visie zoals beschreven in het Masterplan Hembrug.

Groene pleinen en industriële straten

Zacht (recreatief) netwerk en avontuurlijke paden toevoegen

Behoud Hembrugse inrichting en materialen

HEMBRUG MASTERPLAN |45

2021/6158

Openbare ruimte aan het water (onderzoeken) Hembrugsfeer tot aan het water met een doorgaande route Het basisprofiel van het waterfront bestaat uit een bloemrijke grasoever met een (gecombineerde) voet- en fietspad parallel aan het water. Het waterfront maakt zo onderdeel uit van de sfeer van het Hembrugterrein. Inrichtings- en beheerprincipes die gelden voor het groen en de paden, gelden ook voor de oevers van het kanaal en zijkanaal, inclusief aangrenzende bebouwing en overtuinen. Het grondeigendom van Hembrug Zaandam loopt niet door tot aan het waterfront. De grondstrook direct aan het waterfront is van Rijkswaterstaat. We gaan voor de planuitwerking hierover in gesprek met deze instantie en de bewoners van de Hemkade en Havenstraat.

Een markant groen plein met een waterfront Aan de Middenweg komt een stedelijk plein met aangrenzende gebouwen, deels bestaande gebouwen en deels nieuwe. Aan de zuidkant blijft het plein onbebouwd, zodat er een open vizier is naar het water. De pleinruimte reikt tot aan de oever met bijvoorbeeld een mooie trapkade. Een belangrijk aandachtspunt vormt de huidige functie van het plein, namelijk parkeren voor bestaande ondernemers op het terrein en in het bijzonder Taets. Het veerplein langs de Provinciale weg wordt omgevormd tot een aangenaam plein om te verblijven. Het plein fungeert daarnaast als entree naar het Hembrugterrein, en het te verplaatsen gemaal kan hier een plek krijgen.