Bijlage Zaanse Kerkenvisie

Herkenbaar centrum van geloof Thuis Bij de groeiende en godsdienstvrije negentiende-eeuwse stad horen nieuwe en grotere kerken. Deze pronkkerken hebben een centrale en prominente ligging in de stad en staan vaak aan de hoofdas. Hun silhouetten reflecteren het herwonnen zelfvertrouwen van de kerkgenootschappen die voorheen in schuilkerken kerkten en nu een duidelijk statement willen maken. De Sint Bonifatiuskerk in (1900), de Stationsstraatkerk (1875) en de Synagoge aan de Gedempte Gracht (1865), allen in Zaandam, zijn hier uitgesproken voorbeelden van. De kerken hebben een grote uitstraling richting de omgeving, zoals de Stationsstraatkerk die nog steeds een belangrijke regiofunctie vervult. Een nieuwere variant van dit karakter is de groot opgezette Sultan Ahmet Moskee

in Zaandam (1994) die duidelijk herkenbaar is aan de doorgaande weg.

Inverdan schuilkerken Thuis De kenmerkende Zaanse schuilkerken danken hun naam aan de manier waarop ze bescheiden en onopvallend hun plek innemen aan het dorpslint, om vanaf de openbare weg niet als kerk herkenbaar te zijn: ze staan ‘inverdan’ (oud-Zaans voor ‘meer naar achteren’) oftewel terugliggend ten opzichte van de rooilijn. Die bescheidenheid wordt niet volledig doorgezet in de architectuur. Schuilkerken hebben dan wel een sobere boerderijachtige gevel maar door het formaat, de strenge symmetrie en klassieke decoraties houden ze niet veel passanten voor de gek. Ze vormen een goed voorbeeld van de relatieve godsdienstvrijheid in de zeventiende en achttiende eeuw. Sommige schuilkerken combineren de kerkfunctie met een woonfunctie, zoals de Nicolaaskerk in Krommenie (1612) en de Maria Magdalenakerk aan het Papenpad in Zaandam (1695). Sommige doopsgezinde vermaningen krijgen in de negentiende eeuw een meer naar buiten gericht karakter, zoals de doopsgezinde vermaningen in Zaandam (1687, verbouwd in 1862) en Wormerveer (1830). Ook in de godsdienstvrije negentiende eeuw zijn er overigens nog vele inverdan kerken gebouwd, voornamelijk door orthodoxe geloofsgemeenschappen.

Hoeksteen van de wijk Thuis Deze kerken maken een belangrijk onderdeel uit van de nieuwe wijken die gedurende de twintigste eeuw worden aangelegd. Langs beide Zaanoevers en in Krommenie vindt planmatige stadsontwikkeling plaats. De nieuwe kerken nemen een centrale plek in de wijk in zoals op een kruispunt van wegen. In hun architectuur en ligging

vormen ze een onlosmakelijk onderdeel van de aangrenzende woningbouw. Dit komt op verschillende manieren tot uitdrukking. In vooroorlogse buurten zijn de kerken bijvoorbeeld gepositioneerd aan een plantsoen aan de rand van de buurt, wat ze gezichtsbepalend maakt voor de openbare ruimte in de woonwijk, zoals De Ontmoeting in Zaandijk (1923). In de naoorlogse wijken zijn de kerken in het geografische centrum van de wijk geplaatst in samenhang met andere voorzieningen zoals het openbaar vervoer. Voorbeelden hiervan zijn de Sionkerk in Wormerveer (1962) en de Heilige Jozef in Kogerveld, Zaandam (1964).

4.5 Gedrag | sociaal-culturele karakters Iedereen speelt zo zijn eigen rol in een groep. De een biedt een luisterend oor, de ander is juist aangewezen persoon om een leuke avond mee te hebben. Op die manier onderscheiden ook kerkgebouwen zich vanwege hun maatschappelijke rol. Kerken spelen een belangrijke rol in het maatschappelijk leven van de Zaanstreek. Historisch gezien waren kerken de spil van de dorpsgemeenschap. Kerkregisters administreerden de burgerlijke stand en kerkbesturen zorgden voor zieken, wezen en weduwen. Met de scheiding van kerk en staat in de negentiende eeuw vervielen deze rollen van zorg en welzijn grotendeels, zeker toen de welvaartstaat en ontzuiling om de hoek kwamen kijken. Toch bleven kerken actief in het sociale domein, gedreven door de vraag: “hoe kan een gebedshuis de plek blijven voor het verkennen en uitdrukken van de behoefte aan waarheid en schoonheid?”. Met de verschaling van de buurt en de opkomst van welzijnswerk rond de eeuwwisseling nemen particuliere initiatieven van burgers steeds meer taken van de overheid over. Daarin spelen kerken een prominente rol. 39

Paaskerk, Zaandam

2022/1634

Het maatschappelijk belang van kerken ‘We mogen wel met sportclubs in zee, want sport is gezond en verbindt. Maar samenwerken met kerken en moskeeën, dat ligt veel gevoeliger.’ Aldus een Zaanse wijkmanager tijdens een discussie over het maatschappelijk belang van kerken. Hoewel kerken belangrijke spelers zijn in het sociale domein, schrikt de scheiding van kerk en staat mensen af. Jammer, want iedereen heeft baat bij samenwerking en afstemming. Op basis van een eerste verkenning hebben we een waaier aan sociaal-culturele waarden van Zaanse kerken geïdentificeerd: van het bieden van hulp aan vluchtelingen tot taallessen, concerten en levensvieringen. De maatschappelijke waarden van kerkgebouwen zijn niet alleen van levensbelang voor de kerkgemeenschap en andere gebruikers, ze zijn vaak ook leidend in het verhaal van de Zaanstreek. Vijf soorten sociaal-maatschappelijke functies onderscheiden de Zaanse kerken: verhalenverteller, toevluchtsoord, viering, samenwerken en verbindend netwerk. Hier hebben we acht verschillende karakterkaarten aan gekoppeld. Veel kerken bergen meerdere van dit soort karaktertrekken tegelijk in zich. Zoals de doopsgezinde vermaning in Krommenie, waar je niet alleen kunt binnenlopen voor een goed gesprek maar ook een concert kunt bezoeken.

Daarnaast fungeert de kerk als plaats van herinnering voor de doopsgezinde gemeenschap en vinden er bruiloften en uitvaarten plaats.

Kerkrentmeester Nicolaaskerk te Krommenie, Ina Bolt: ‘De kerkgemeente wil graag middenin de samenleving staan en open zijn voor iedereen. Het kerkgebouw speelt hier een belangrijke rol in: het is een stiltecentrum, een plek van bezinning, maar ook een plek voor ontmoeting. Ook participeren we actief in dorpsevenementen.’

Inloop Gedrag | kerk als toevluchtsoord Kerken zijn van oudsher plekken die hulp en ondersteuning bieden aan de minder gefortuneerden in de samenleving. Ook vandaag de dag zien de Zaanse kerken om naar de mensen om hen heen. Het zijn plaatsen in de buurt waar je naar binnen kunt voor een kop koffie, een activiteit of moment van bezinning zonder meteen een hulpvraag te hoeven formuleren. Belangrijk is de open deur en de lage drempel, de terloopsheid en de nabijheid. In de vorm van het pastoraat of de diakonie wordt ondersteuning geboden aan mensen met problemen in de privésfeer of mensen die met een bepaalde (levens)vraag rondlopen. Deze steun vindt vaak plaats in de vorm van armenzorg, psychische hulpverlening en speciale projecten rondom mantelzorgers in de omgeving. Het doet denken aan de historische functie van de kerk als toevluchtsoord bij watersnood of andere rampen.

Ontmoeten Gedrag | kerk als toevluchtsoord Veel Zaanse kerken vormen een plek van ontmoeting in de breedste zin van het woord. Het kerkgenootschap ontmoet elkaar er uiteraard, maar ook buurtbewoners en

40

ondernemers kunnen in deze kerken terecht. Ze staan met hun deuren wijd open naar de gemeenschap en dragen bij aan het gemeenschapsgevoel in de wijk. Je schuift er aan voor een zogenaamde ‘aanschuifmaaltijd’ aan lange tafels, of komt er in de ochtend een kopje koffie drinken. Op deze manier spreek je mede buurtbewoners die je anders nooit zou leren kennen. In de Vertoeving van de vermaning aan de Westzijde bijvoorbeeld vinden buurtinlopen vanuit het Sociaal Wijkteam plaats. Hier wordt dus duidelijk de samenwerking opgezocht tussen de gemeentelijke dienst van zorg en welzijn en de kerkelijke locatie. Ook in tijden van corona, toen diensten niet mogelijk waren, deden kerken er alles aan om contact te houden. Zo hielden onder andere de Josefkerk, De Ontmoeting en de Noorderkerk online diensten.

Nieuwe Zaankanter over de Bullekerk te Zaandam: ‘Ik ben vaak in de kerk. Op dinsdag is er ‘De Uitsmijterij’ met koffie en uitsmijters [georganiseerd door het Sociaal Wijkteam Zaandam-West]. Een vriend van me vertelde dat ik er heen moest gaan met de kinderen. Ze hebben er veel speelgoed en je ontmoet er mensen uit de buurt.’

Cultuur en feest Gedrag | kerk als plek van vieringen In deze kerken kun je terecht voor een leuke avond uit. Een kerkruimte is met haar akoestiek bij uitstek geschikt voor (onversterkte) zang en spel. Door het aanbieden van culturele evenementen en mogelijkheden voor feesten en partijen spelen kerken een actieve rol voor de directe omgeving. Menig Zaanse kerk fungeert dan ook als cultuurcentrum voor concerten, tentoonstellingen of 41

theaterstukken. Ook horecagelegenheden en restaurants vinden vaak een plekje in een (leegstaand) kerkgebouw. Wel vormt het schenken van alcohol in een kerkgebouw in religieus gebruik vaak een obstakel.

Viering van het leven Gedrag | kerk als plek van vieringen Het ritme van rituelen en vieringen bepaalt in hoge mate het kerkelijk leven. In een kerk horen van oudsher de rituelen rondom geboorte, huwelijk en overlijden thuis. Het plaatsvinden van dit soort sleutelmomenten in een mensenleven vormt nog steeds een belangrijke maatschappelijke functie van een kerk. Er is behoefte aan rituelen op betekenisvolle plekken, vaak ook buiten de formele kaders van het kerkelijk ritueel om. Bij deze karaktereigenschap horen tevens feesten en vieringen in de kerk die gericht zijn op speciale gebeurtenissen in stad of wijk: evenementen die van belang zijn voor de samenhang tussen de bewoners.

Voorzitter kerkrentmeesters Sionkerk te Wormerveer, Wim Siahaya: ‘Er wordt veel georganiseerd in en rondom de kerk. We hebben een vrouwengroep, drie koren en een zondagsschool. En als er een aardbeving is geweest in de Molukken, dan komt hier de hulp op gang.’

Samen doen Gedrag | kerk als plek van samenwerking Het is niet meer vanzelfsprekend dat mensen rond het geloof en kerkdiensten samenkomen. Daarbij is er veel zorg over het wegvallen van vrijwilligers in kerken. Waar kerken vroeger de spil vormden van het verenigingsleven

2022/1634

Het narratief van de gemeenschap

maken mensen nu meer individuele keuzes. Toch zoeken veel mensen betekenisvolle verbindingen en manieren om zichzelf nuttig te maken. Kerken zijn zich hiervan bewust en zoeken naar nieuwe manieren om vrijwilligers te mobiliseren door zich te richten op goed leven en goed doen en door de sociale dimentie van de viering. De kerk is immers de plek die mensen kan motiveren en mobiliseren voor goede doelen door middel van rommelmarkten en inzamelacties. Vrijwilligerwerk in kerken heeft ook andere gezichten zoals koorzang of onderhoudswerkzaamhden aan de kerk.

Gedrag | kerk als verhalenverteller Sommige kerken maken duidelijk onderdeel uit van een groter verhaal in de Zaanstreek, zoals de katholieke en doopsgezinde schuilkerken of kerken met een grote historische gelaagdheid. Deze kerken vormen een ‘lieu de mémoire’, een plaats van herinnering waar bijvoorbeeld een bepaalde gebeurtenis heeft plaatsgevonden die van grote waarde is voor een bepaalde groep in de samenleving. Of een plek van herinnering aan de maatschappelijke positie van een kerkgenootschap in het verleden. Deze kerken staan symbool voor verandering, zijn een baken of vluchtplaats en een plek van identificatie en groepsvorming. Een voorbeeld zijn de zogenaamde ‘krimpkerken’, kerkgebouwen die na 1800 vanwege paalrot en een gebrek aan geld werden gesloopt maar waarvan interieuronderdelen werden hergebruikt in een nieuwe, kleinere kerkgebouwen. De krimpkerken staan symbool voor de armoede in de eerste helft van de negentiende eeuw en doen tegelijkertijd denken aan de huidige krimp van kerken als gevolg van de ontkerkelijking. Een verhaal met grote parallelen naar het heden dus. Naast grote verhalen, zoals de middeleeuwse ontginningen of de twintigste-eeuwse arbeidsmigratie, zijn er ook tal van persoonlijke verhalen rond gebedshuizen.

Taal Gedrag | kerk als plek van samenwerking Taal is alom aanwezig in kerken, zoals in de Molukse Sionkerk waar de dienst voor de helft in het Maleis is. De taal verbindt ook de derde en vierde generatie Molukse Nederland met de traditie van de voorouders. Werken aan de Nederlandse taal, in de vorm van scholing of huiswerkbegeleiding, vindt in religieus verband op kleine en grote schaal plaats. Een aantal moskeeën en kerken heeft jongerengroepen waar religieus onderricht gekoppeld wordt aan algemeen onderwijs en ondersteuning. De taallessen die in de Noorderkerk aan Syrische vluchtelingen worden gegeven zijn daarnaast een mooi voorbeeld van hoe vrijwilligers met behulp van taal mensen proberen te helpen en zich welkom te laten voelen.

Onderdeel van netwerk Gedrag | kerk als verbindend netwerk Openstaan voor anderen met een van jou afwijkende geloofspraktijk is soms moeilijk maar kan veel opleveren. Een aantal kerken is actief op zoek naar verbinding en samenwerking. Sommige Zaanse kerken werken lokaal en interreligieus samen, zoals de kerken in Krommenie en Assendelft die een gezamenlijke Raad van Kerken hebben opgericht en gezamenlijk oecumenische diensten en

Sint Odulphuskerk Saenredam. Het schilderij uit 1648 vertelt het verhaal van de reformatie en gevolgen van bodemdaling. Het interieur van de Sint Odulphuskerk werd drastisch aangepast naar de wensen van de hervormden en stortte later in als gevolg van de bodemdaling.

acties organiseren. Andere kerken hebben een spilfunctie bij het mobiliseren en verbinden van mensen, ook van buiten de eigen geloofsgemeenschap. Bijvoorbeeld door middel van culturele evenementen als De Passie waarin kerken samenwerken met kunstenaars, kerken, 42

Schilderij aanval van de stier in de Bullekerk. De Bullekerk dankt zijn naam aan de bloedige tragedie uit de achttiende eeuw waarin een moeder, vader en pasgeboren kind sterven als gevolg van een aanval door een stier. Het verhaal symboliseert het harde leven van de arme Zaankanters.

vluchtelingen, bewoners en ondernemers. Stichting Present en Diaconale Stichting Gevangenenzorg ‘De Sluis’ zijn voorbeelden van netwerken van mensen die, vaak vanuit een religieuze motivatie, zich inzetten voor ontmoeting en hulp aan anderen. 43

2022/1634

Oostzijderkerk, Zaandam 44

45

2022/1634

5. Een methode Het Zaanse kerkenpaspoort Uit de gesprekken met stakeholders volgt een grote hoeveelheid informatie. Informatie over welke waarden verschillende groepen aan de kerk verbinden en welke mogelijkheden het gebouw en haar omgeving bieden voor de toekomst. Als functionele en werkbare vorm voor deze resultaten, kiezen wij voor een kerkenpaspoort. Het kerkenpaspoort geeft richting aan het toekomstperspectief van het gebedshuis door de verschillende waarden, kansen én mogelijke obstakels te belichten en diverse stakeholders aan het woord te laten. Het paspoort verkent de transformatiemogelijkheden van de kerk middels een waardegestuurd ontwikkelscenario, waarin de karakterkaarten die de gebruikers aan de kerk verbinden leidend zijn. Als voorbeeld is van drie Zaanse kerkgebouwen, één per cultuurhistorische kerkfamilie en elk met een duidelijke urgentie, een uitgebreid kerkenpaspoort ontwikkeld.

Oud-Katholieke schuilkerk, Krommenie 46

5.1 Paspoort op zak Een kerkenpaspoort vormt een nuttig instrument om alle informatie van de stakeholders rondom religieus erfgoed te bundelen tot een overzicht van de belangrijkste kennis en verwachtingen over het gebouw. Idealiter geeft het in een oogopslag weer welke functie het gebouw in de stad of wijk speelt, welke waarden in de toekomst leidend zijn en welke ontwikkelrichting het meest kansrijk is. Van alle zestig Zaanse kerkgebouwen die nog in religieus gebruik zijn, is een basispaspoort opgesteld: een beknopt overzicht van onder andere de denominatie, monumentale status, vitaliteit, bruikbaarheid, beeldbepalendheid en maatschappelijke rol van de kerk. Het kerkenpaspoort dat nu voor drie Zaanse kerkgebouwen is ontwikkeld, is een stuk uitgebreider.

oplossingen hebben ze al uitgeprobeerd? Wordt er actief samengewerkt met maatschappelijke of culturele organisaties in de regio en hoe is de verhouding van de kerk tot omliggende kerken?

Kerkrentmeester Nicolaaskerk te Krommenie, Ina Bolt: ‘We zijn op zoek naar samenwerking en dialoog met andere geloofsgemeenschappen. In Assendelft is er elk jaar een gezamenlijke dienst om die open houding te vieren: in het park.’

2. Het verhaal van het gebouw Na het verhaal van de gebruikers van de kerk, volgt het verhaal van het gebouw. Hier worden de cultuurhistorische, architectonische en ruimtelijke waarden belicht. Het kerkenpaspoort beschrijft bijvoorbeeld hoe het 1. Het verhaal van de gebruikers kerkgebouw deel uitmaakt van de kerkfamilie waartoe Het gesprek met de bij de kerk betrokken stakeholders hij behoort: is de kerk daar een extra bijzonder vormt het uitgangspunt van het Zaanse kerkenpasvoorbeeld van? Ook gaan we hier in op de locatie van poort. De maatschappelijke functie(s) van de kerk in de de kerk: hoe is het gebouw gesitueerd in de stad of wijk omgeving staan hier centraal. We brachten een bezoek en wat betekent die ligging voor de rol die het gebouw aan de kerk en voerden gesprekken met kerkvertegenspeelt voor de directe omgeving? woordigers. Daarnaast spraken we tijdens deze locatiebezoeken met mensen op straat, betrokken 3. Kernwaarden ambtenaren en ondernemers. Deze gesprekken gaven Uit deze maatschappelijke, cultuurhistorische en inzicht in de soorten activiteiten en geloofspraktijken ruimtelijke waarden destilleren we een viertal die zich afspelen in de kerken en daarmee in de kansen kernwaarden van het kerkgebouw, die bij een mogelijke voor de gebouwen.

Welke obstakels zien zij en welke De in de Zaanse kerkenvisie gehanteerde methode van het kerkenpaspoort bestaat uit vier stappen:

47

2022/1634

transformatie niet uit het oog verloren mogen worden. Deze kernwaarden betreffen bijvoorbeeld de plek die de kerk inneemt in het verhaal van de Zaanstreek, de aanwezigheid van een zeer bijzondere architectuur of waardevol interieur, de voorbeeldfunctie die het gebouw vervult binnen de kerkfamilie en de maatschappelijke functies waar de kerk om bekend staat in de nabije en wellicht verre omgeving. Zowel de materiële als immateriële waarden van de kerkgebouwen komen hier dus aan bod.

Rijksbouwmeester Floris Alkemade in Trouw (18-07-20) over de aanpak in Zaanstad ‘De vraag aan de kerkeigenaren was: wie ben je en wat wil je dienen? Dat is een prachtige manier om naar de betekenis en de mogelijkheden van zo’n gebouw te kijken.’

4. Waardegestuurd ontwikkelscenario Tot slot verkent het kerkenpaspoort het toekomstperspectief van de kerk. Dat gaat ten eerste over het ontwikkelpotentieel van de kerk binnen de omgeving: welke behoefte aan functies is er in de wijk, biedt de locatie voldoende parkeergelegenheid, is de kerk goed bereikbaar en met welke gemeentelijke bepalingen moeten we rekening houden zoals een structuurvisie of bestemmingsplan? Maar ook: wat heeft de kerkgemeenschap nodig om toekomstbestendig binnen het gebouw te kunnen functioneren? Daarnaast nemen de transformatieruimte van het kerkgebouw zelf onder de loep: heeft de kerk een monumentale status, welke aanpassingen kunnen eventueel worden gedaan aan het exterieur en interieur en met welke kwetsbare of waardevolle onderdelen moet rekening worden gehouden? Op

basis van deze informatie komt het paspoort tot een uitgewerkt scenario van de meest kansrijke (her) ontwikkeling van de kerk in kwestie. Hier schetsen we de mogelijkheden voor een toekomstige transformatie met als uitgangspunt het behoud van de kerk als plek van maatschappelijke, historische en stedelijke betekenis zoals in de kernwaarden naar voren komt.

Nieuwe inzichten Gesprekken tussen betrokken partijen over een passend ontwikkelscenario voor de kerk leiden vaak tot nieuwe inzichten, zoals ook bij de Grote Kerk Westzaan. ‘Van wie is de kerk eigenlijk?’, is een van de vragen die tijdens de gesprekken opkwam. De vraag vormt een mooi aanknopingspunt om verder te praten over eigenaarschap en verantwoordelijkheid. Het maken van een kerkenpaspoort is niet verplicht. Het geeft een voorbeeld van een werkbare uitkomst van gesprekken met stakeholders. De methode laat duidelijk zien welke informatie je nodig hebt om tot een gedegen afweging te komen. Ook blijkt er duidelijk uit dat samenwerking onmisbaar is om tot die benodigde informatie te komen. De drie kerkenpaspoorten in deze kerkenvisie zijn gebaseerd op gesprekken met eigenaren, de geloofsgemeenschap, inwoners en – niet te vergeten – relevante gemeentelijke afdelingen. Maar je kunt je goed voorstellen hoeveel waarde de input van bijvoorbeeld een lokale projectontwikkelaar of erfgoedvereniging toevoegt.

48

5.2 Drie paspoorten Van drie van de zestig Zaanse kerkgebouwen in religieus gebruik is een uitgebreid kerkenpaspoort opgesteld. Elk van deze drie kerken is een representant van een van de vijf kerkfamilies. Ook was bij elk van de drie dringend een toekomstperspectief nodig vanwege de urgentie van de situatie: sterk dalende ledenaantallen, de financiële situatie of een gebrek aan dynamiek. Met deze drie kerkeigenaren zijn verdiepende gesprekken gevoerd om de toekomstmogelijkheden van het kerkgebouw uit te werken. Het gaat om de volgende kerken: 1. Grote Kerk, Westzaan (RM) Trots stadsbaken 2. H. Maria Magdalena of Kalverkerk, Zaandam (GM) Opnieuw geaard in traditie 3. Doopsgezinde vermaning, Krommenie (RM) Geometrische zuiverheid

5.3 Karakterkaarten Kerken zijn uniek personage met een eigen geschiedenis, een plek, een familie en specifiek gedrag. De door ons ontwikkelde karakterkaarten zijn een hulpmiddel om grip te krijgen op de rijkdom en complexiteit van de Zaanse kerken.

Trots stadsbaken

Opnieuw geaard in traditie

Geborgen gemeenschapsruimte

• Representatie van het gezag van kerk en staat. • Stedenbouwkundig baken. • Groot te midden van klein weefsel.

• Bevestiging van oude geloofstraditie en liturgische praktijk. • Cultureel statement • Voor de eeuwigheid gebouwd, ambachtscultuur.

• De gebouwde vorm is gesloten.. • Bereikbaar en herbergzaam voor de eigen groep. • Niet gebonden aan de plek.

Samen doen

Ontmoeten

• Vrijwilligerswerk • Rommelmarkten en ruilbeurzen. • Goede doelenmarkten. • Spelen

• Aanschuifmaaltijden, • Koffieochtenden gericht op de buurt. • Sociale activiteiten.

Onderdeel van netwerk

• Samenwerking en verbinding tussen kerken en maatschappelijke initiatieven • Oecumenische samenwerking.

Geometrische zuiverheid

Experiment voor nieuwe geloofsvormen

Inloop

• De strenge geometrie van de 18de eeuwse kerk verbindt constructie en ruimtevorm. • Het lege midden versterkt door het gewelf.

• Na-oorlogse brede typologie voor nieuwe geloofspraktijken. • flexibele zaal met alzijdigheid en lege vloer

• Een luisterend oor. • Sociaal maatschappelijke ondersteuning. • Projecten gericht op mensen met problemen en mantelzorgers. • Bezoek aan ouderen.

Het narratief van de gemeenschap

Cultuur en feest

Viering van het leven

Taal

• De kerk is onderdeel van een sleutelverhaal uit de Zaanstreek • De kerk is de lieu de mémoire van een bepaalde groep of gebeurtenis.

• Cultuurcentrum met voorstellingen en tentoonstellingen. • De kerk is toegankelijk als cultureel erfgoed • plek voor historische collecties.

• Rituelen rondom geboorte, huwelijk en dood. • Feesten en vieringen voor de stad en wijk.

• Taal en taalles voor de eigen groep. • Taalcursus en taalontwikkeling voor buurt en kerkgangers. • Huiswerkbegeleiding.

Herkenbaar centrum van geloof

Inverdan schuilkerken

Hof- en terpkerk

Hoeksteen van de wijk

• Kerk is herkenbaar verankerd aan de hoofd infrastructuur. • Centrale en prominente ligging. • Grote uitstraling naar omgeving.

• Onderdeel van het lint. • Teruggetrokken achter de rooilijn. • Onderscheid zich subtiel van huizen en schuren. • Mix van collectief en privé.

• Kerk met kerkhof plein of tuin. • Historische gelaagdheid en archeologie. • Hoge plek, vluchthaven, plek van rust temidden van dynamiek.

• Wijkvoorziening in 20steeeuwse wijk • Centrale positie aan openbare ruimte. • Uitzonderingspositie en baken in gelijkvormige woonwijk.

49

2022/1634

Oud-Katholieke schuilkerk, Krommenie 50

51

2022/1634

Protestantse kerk

Daarom is het volgens de kerkrentmeesters belangrijk de openingstijden en activiteiten te verbreden. ‘We zijn geen feestlocatie maar wel een openhuis.’ zegt Jan van der Blom. De kerk heeft een grote historische waarde voor de Westzaanse gemeenschap. Volgens Jan is de kerk- en dorpsgeschiedenis een kans om meer mensen te betrekken. Hoe je dat beter kan organiseren is nog de vraag. Nu zijn er al een aantal activiteiten buiten de dienst. Zo staan de vitrines met de bodemvondsten van Kok-Voogt in de kerk (al wordt dat niet gezien als een enorme publiekstrekker). Er worden orgelconcerten in de kerk georganiseerd. Concerten met versterking lukken niet vanwege de nagalm. De kerk vaker openzetten is een mooi streven maar volgens de kerkrentmeesters moeilijk uitvoerbaar. Er zijn onvoldoende vrijwilligers om dit te waarborgen. Samenwerking met andere culturele dorpsinstellingen zoals Het ‘t Recht Huys is er nog niet. Op sociaal gebied gebeurt ook van alles. Jannette en Jan noemen het wandelgroepje dat elke woensdag in de kerk met koffie start. Ook is er een maaltijd onder de naam “Eten moet je toch” in de kerk. Daar doen meestal zo’n 25 mensen aan mee. Om geld te verdienen en draagvlak te vergroten organiseert de kerkgemeente sinds 1996 elk jaar de bazaar. De kerstmarkt is voor een goed doel.

Grote kerk | Westzaan Basisgegevens gebruikt door adres hoofddatering stijlperiode monumentstatus oorspr. denominatie huidige denominatie functie

Protestantse Kerk Westzaan Kerkbuurt 37, Westzaan 1741 Barok (Nederlands Régence) Rijksmonument Nederlands Hervormd PKN Religieus,cultureel/maatschappelijk

Gesprek met kerkrentmeesters Het is zoeken naar de ingang. De voordeur aan het plein is geen deur. Men moet achterom. Waar ooit de middeleeuwse toren stond is nu een kleine uitbouw die dienstdoet als entree. Rechtdoor loop je onder het orgel door de kerk in, links is de consistoriekamer waar we worden ontvangen door drie kerkrentmeesters. Jan van der Blom is voorzitter, Jannette Pols, secretaris en Peter de Vries is verantwoordelijk voor het gebouw. De grote lichte kamer bevindt zich in de oksel van de kruisvormige kerk. In de tweede oksel aan de andere kant van de gang is de keuken die ook voor bijeenkomsten gebruikt wordt. De Protestantse Gemeente Westzaan organiseert kerkelijke activiteiten. Met de samenzang met Kerst komt er 400 man. Het openhuis met de advent en de openluchtdienst worden ook goed bezocht. Bij de reguliere zondagse dienst zijn de bezoekers steeds ouder en nieuwe aanwas is er niet. Want import Westzaners gaan niet naar de kerk. Er is dus wel zorg over de continuering van de gemeente. 52

Cultuur en feest

Het narratief van de gemeenschap

Viering van het leven

• Cultuurcentrum met voorstellingen en tentoonstellingen. • De kerk is toegankelijk als cultureel erfgoed • plek voor historische collecties.

• De kerk is onderdeel van een sleutelverhaal uit de Zaanstreek of van een bepaalde groep.

• Rituelen rondom geboorte, huwelijk en dood. • Feesten en vieringen voor de stad en wijk.

Amateurhistoricus Fred Eerenberg van deze vereniging zou graag zien dat er meer samenwerking en een gedeeld eigenaarschap ontstaat. De kerk is voor hem vooral een plek om over de geschiedenis van het dorp te vertellen. Het is volgens hem niet altijd makkelijk om de kerk te delen. De vitrines, de fototentoonstelling, ze leiden soms tot discussie. Uit ons gesprek met de kerkrentmeesters komt ook dit idee van een dorpscentrum voor geschiedenis, cultuur en religie naar voren. De vraag wie hier het voortouw in moet nemen hangt samen met de vraag ‘van wie is de kerk?’ Het zou goed zijn om met de kerkgemeente en de dorpsgemeenschap het gesprek over eigenaarschap, verantwoordelijkheid en toekomst te voeren.

Samenwerking De Protestantse Gemeente Westzaan werkt samen met een aantal gelijkgestemde kerken zoals de Ontmoeting in Zaandijk. Met de maatschappelijke organisaties in de omgeving zijn er, ondanks de goede bedoelingen weinig verbindingen. Peter zit wel in het bestuur van de Kwakel, het buurthuis van Westzaan. Er zijn dus wel verbindingen. Maar er zijn geen contacten met het sociaal wijkteam of de zorginstellingen. Uit gesprekken met bewoners komt naar voren dat evenementen zoals de kerstmarkt in de kerk en de winterfair niet op elkaar zijn afgestemd. De kerk wordt zoals gezegd ook als tentoonstellingsruimte van de historische vereniging Westzaan gebruikt. 53

2022/1634

Gebouw: trots stadsbaken De kerk werd in 1740-1741 tegen de overgebleven toren van verwoeste Sint Joriskerk gebouwd. Deze toren stortte alsnog in 1843 in. Als architect wordt Jan van den Streng uit Amsterdam genoemd maar ook Jacob en Hendrik Husly, bouwers van Felix Meritis en het stadhuis Groningen (Ozinga, Protestantse kerkenbouw Nederland, 1929). Het is een typische protestantse kerk met een centraliserende plattegrond. De architectuur wordt gerekend tot de Barokstijl met een spel van convexe en concave daklijsten. Diverse interieuronderdelen zoals lezenaars, lichtkronen, doopbekken-en zandloperhouder zijn overgebracht uit de verwoeste kerk. De bijzondere preekstoel die gedragen wordt door een zwaan met kuikens is even oud als de kerk. De kerk heeft de vorm van een Grieks kruis met vier gelijke armen. Door deze kruisvorm van de plattegrond is de kerk alzijdig en sterk op het midden en de oorspronkelijke preekgestoelte gericht. Door de vele deuren lijkt de kerk mensen uit alle windhoeken uit te nodigen om bijeen te komen in het midden: de gemeente staat centraal. Dit open, publieke karakter van de kerk is ook consequent doorgevoerd in de constructie, de gevels, de detaillering van de kolommen, de positie van deuren en de oorspronkelijke inrichting met kansel en kerkbanken.

Deze sterke architectonische ordening en de alzijdigheid worden in het huidige gebruik met de moderne ‘zwemmende’ losse elementen, gordijnen en vitrines ontkracht. De grote voordeur is door de verplaatsing van het liturgisch centrum naar een zijvleugel dicht gemaakt. De tussenschaal die ooit door de vaste kerkbanken werd verzorgd is weg. De kerk is hierdoor minder alzijdig en open geworden. Situatie: Hofkerk in dorpscentrum Westzaan is een lang lintdorp met veel historische houten bebouwing. Het wordt omringd door waterrijke veenweiden. De kerkbuurt heeft vanwege kwaliteiten een

kerkten tot in de 17de eeuw ook de inwoners van Zaandijk die via het Kerkepad, de huidige Guisweg, naar Westzaan liepen. Nu zijn de rollen omgedraaid en ligt het stedelijk zwaartepunt aan de Zaan. De Grote Kerk staat midden op het verhoogde en ommuurde kerkhof op dezelfde plek als zijn voorganger, de Sint Joriskerk uit de 15de eeuw. Deze voorganger was twee keer zo groot als de huidige kerk. De hoge toren werd ook militair gebruikt vanwege de strategische ligging. In de tachtigjarige oorlog verwoestten de Spanjaarden de kerk, de toren maakten ze onklaar (hij was te stevig om te verwoesten). Dat ook het kerkhof ooit veel groter was, bleek uit de vondst van menselijke resten bij recente graafwerkzaamheden in de straat. Het gehele perceel heeft archeologische waarden.

Hofkerk

Trots stadsbaken K

K

beschermd dorpsgezicht. De Grote Kerk en ‘t Regthuys zijn beide in de 18de eeuw gebouwd in een tijd van industriële en agrarische bloei. Beide gebouwen vormen het middelpunt van de Kerkbuurt. Door hun ligging, omvang en vormgeving springen ze boven de omgeving uit. Ze representeren het kerkelijke en wereldlijke gezag in Westzaan en stralen de trots en welvaart uit. In Westzaan 54

• Kerk en kerkhof zijn een eenheid. • Historische gelaagdheid en archeologie. • Hoge plek, vluchthaven, plek van rust en herinnering. • Groen en kerk gaan samen

• Representatie van het gezag van kerk en staat. • Stedenbouwkundig baken. • Groot te midden van klein weefsel.

Kernwaardes • Het kerkgebouw vormt samen met ’t Regthuys het beeldbepalende centrum van de Kerkbuurt. De ligging, hoge alzijdige architectuur en het kerkhof maken het tot trotse dorpskerk. • Het is een bijzonder voorbeeld van de Nederlandse protestantse centraliserende kerkenbouw uit de vroege 18de eeuw. Exterieur en interieur van het kerkgebouw hebben grote consistentie in compositie, materiaal en detaillering. De zuivere geometrie van de architectuur en de ornamenten dragen bij aan de voornaamheid en het publieke karakter van de kerk. • De kerk is een belangrijk ijkpunt in de geschiedenis van de Zaanstreek. De tachtigjarige oorlog, de instorting van de toren door bodemdaling, het kerkenpad vanuit Zaandijk zijn hier voorbeelden van. • De kerk is het middelpunt van maatschappelijke en centrumfuncties. De Grote Kerk ligt middenin de polders. Ontwikkelpotentieel De Structuurvisie Zichtbaar Zaans benoemt de dorpslinten als belangrijke identiteitsdragers voor Zaanstad omdat zij bijdragen tot het historische besef. De verschillende kerken in Westzaan markeren dit. Op 250m van de Grote Kerk zit de Gereformeerde Gemeente in de voormalige Noordervermaning. Vervolgens de Christelijke Gereformeerde Kerk en de herbestemde Zuidervermaning, respectievelijk 1,5km en 2,5km verderop aan hetzelfde lint.

Het beschermd dorpsgezicht gaat over het samenhangend geheel van historisch dorpslint en open veenweiden. Het weidegebied is beschermd natuurgebied van Staatsbosbeheer. Strategische ontwikkelingen in Westzaan betreffen niet de bouwopgave (Westzaan valt buiten de MAAK-gebieden van de Gemeente) maar wel de ontwikkeling van recreatie en natuur. Zo is er het Strategisch Groen Project ‘Tussen IJ en Z’ en het

Tijdslagen van oud (rood) naar nieuw (blauw)

55

2022/1634

landinrichtingsplan polder Westzaan met omvangrijke programma’s voor recreatieve verbindingen. Een integrale visie op erfgoed, natuur, recreatie en toerisme waarin de kerkbuurt in samenhang met groene routes wordt bekeken lijkt te ontbreken. De Kerkbuurt en in het bijzonder de kerk van Westzaan hebben echter veel te bieden op toeristisch en recreatief vlak. De maatschappelijke functies in de Kerkbuurt liggen binnen 100m van de kerk evenals diverse centrumfuncties. De kerk en het kerkhof worden in het bestemmingsplan aangeduid als maatschappelijk. De provinciale weg op de plek van het voormalige kerkepad, ligt op 200m loopafstand met elk uur een busverbinding naar Zaandam en Krommenie. Rondom de kerk is vrije parkeergelegenheid op de openbare weg. Het dorp ligt in de luwte van de auto- en OV- verkeersdrukte. Transformatieruimte De kerk heeft door zijn unieke exterieur, interieur en positie weinig transformatieruimte. Transformatie zou zich moeten focussen op behoud en herstel van de open structuur, de ruimtelijkheid en de dorpslocatie. Het beschermde dorpsgezicht in samenhang met het historische hart van kerkelijke en burgerlijke macht maakt de ligging precair. Door dichtzetting van de entree naar het kerkhof is die relatie verbroken. Het verdient aanbeveling deze verbinding weer te herstellen, Kerken in barokstijl komen in Nederland niet veel voor.

Het exterieur is gaaf en kan dan ook nauwelijks aanpassingen verdragen. Het interieur is een overduidelijk exemplaar van centraalbouw in drie dimensies. Een opdeling van deze harmonieuze ruimte zou een verstoring zijn van de hoge monumentale interieurwaarde. Meervoudig gebruik en meer comfort vragen extra aandacht. Een scenario De Grote Kerk in Westzaan is groot en koud. Het zou het gebruik ten goede komen als er een differentiatie in gebruik mogelijk was met een kleinere comfortabele plek

preekstoel voor de kleiner wordende kerkgemeente. Rondom is plek voor andere functies, de achterkant dient als kastruimte.

Vergader

Cultuur

Bij dagelijkse openstelling en uitbreiding van het publieke programma wordt de kerk een volwaardig recreatief rustpunt en actief dorpscentrum: een centrale plek van ontmoeting. Het kerkenvisieteam denkt dat dit voor het vrijwillige kerkbestuur veel gevraagd is om te ontwikkelen. Een breder draagvlak en gedeelde visie is nodig om deze kansen te verwezenlijken.

Entree Hoftuin

Entree

Koffiekamer

Kerk/ dorp

Cafe

BSO

Entree

Entree

‘T Regthuys

K

K

voor de erediensten binnen de ondeelbare kerkruimte. Als de kerkelijke ruimte weer terug naar het oorspronkelijke midden verplaatst wordt, kan ook de oorspronkelijke voordeur in ere worden hersteld. De kerk legt zo weer een rechtstreekse verbinding met het dorpshart en hervindt zijn centrale positie. 56

Voor de ingebouwde comfortabele kerkruimte laten we ons inspireren door Saenredams ‘Interieur van de Sint-Odulphuskerk in Assendelft’ uit 1649. We zien hoge houten banken die de luisteraars omhullen en de plek van de eredienst afbakenen. Een moderne interpretatie van dit gegeven is een akoestisch en verwarmd omhulsel rond de

Bestemmingen maatschappelijk (rood) groen, centrum (roze)

57

2022/1634

zelfstandige ingang en een directe verbinding tot de kerk. Er is dus veel ruimtelijke flexibiliteit.

H. Maria Magdalena Kerk Kalverkerk | Zaandam Basisgegevens gebruikt door adres hoofddatering stijlperiode monumentstatus oorspr. denominatie huidige denominatie functie

Heilige Maria Magdelana Parochie ‘t Kalf 162, Zaandam 1887 Neogotiek Gemeentelijk monument Rooms-katholiek Rooms-katholiek Religieus

Gesprek met diaken Jeroen Hoekstra is diaken voor de katholieke kerk in Zaanstad en maakt deel uit van het pastoraal team. Naast Jeroen werken er in de Zaanstreek twee priesters en een pastoraal weker, naast vele vrijwilligers. Een van de priesters is ook pastoor, wat betekent dat hij de voorzitter is van het kerkbestuur en juridisch vertegenwoordiger. Jeroen is namens het bestuur aanspreekpersoon voor de kerkenvisie. Hij ontvangt ons in de Heilige Maria Magdalena voor een open gesprek over de huidige kerksituatie en over de toekomst van de Heilige Maria Magdalena kerk. Maar hij geeft meteen aan over weinig lokale kennis te beschikken (zowel voor het gebouw als voor de gemeenschap). De Heilige Maria Magdalena is immers een kerk waar vooral de eucharistie gevierd wordt en als diaken komt hij er niet vaak. We zitten in de pastorie, een groot herenhuis naast de kerk met onder andere een vergaderruimte en een keuken op de begane grond. Er vinden hier regelmatig kinderactiviteiten en andere bijeenkomsten plaats, maar het gebouw staat grotendeels leeg. Af en toe is er de mogelijkheid om delen te verhuren. De pastorie heeft een 58

Het narratief van de gemeenschap

Viering van het leven

• De kerk is onderdeel van een sleutelverhaal uit de Zaanstreek • De kerk is de lieu de mémoire van een bepaalde groep of gebeurtenis.

• Rituelen rondom geboorte, huwelijk en dood. • Feesten en vieringen voor de stad en wijk.

SAMENWERKING Het R.K. Parochieverband Zaanstreek is de overkoepelende organisatie van de katholieke kerken in Zaanstad, Assen-delft, Krommenie, Wormer en Wormerveer. In Zaanstad zijn dat naast de H. Maria Magdalena, de St. Bonifatiuskerk en de H. Jozef. Alle kerken vallen onder hetzelfde bestuur en worden bediend door een pastoresteam. De kerken werken ook samen met andere kerken in ‘Hart voor Zaanstad’. De Maria Magedalena heeft contact met het verzorgingshuis en in de pastorie worden onder meer kindermiddagen en koffieochtenden georganiseerd. Dit is voornamelijk voor de eigen parochie. Over bredere buurt gerelateerde activiteiten en samenwerkingsverbanden met andere instellingen is weinig bekend. In de buurt ‘t Kalf liggen meerdere maatschappelijke functies, met name bij buurtcentrum de Bovenkruier met de Zaankerk. De Kalverkerk ligt wat teruggetrokken. Jeroen vertelt over de toekomst van de katholieke kerken in de Zaanstreek. We hebben te veel kerken en te weinig parochianen dus kijken we kritisch naar onze gebouwen. Op slechts 2 kilometer van de Maria Magdalena staat al de Jozefkerk. En niet ver daar vandaan vinden we de Bonifatius. De drie parochies zijn wel anders van sfeer en van geloofspraktijk. Jeroen Hoekstra kwalificeert ze als volgt: In de Heilige Jozef vinden we een gemengd gezelschap. Het is een parochie waar men moeite heeft met dogmatische lijnen.

Daarom zijn er daar veel woord- en communievieringen. De Heilige Maria Magdalena en de Bonifatius zijn meer traditionele kerken. Er wordt veel waarde gehecht aan de liturgische traditie. Bij de Maria Magedelana vinden we ook het kerkhof en bij de Bonifatius woont de priester. De Maria Magedalena en de Jozefkerk zullen beide op termijn sluiten, dat lijkt onvermijdelijk.

59

2022/1634

Gebouw: kerkgebouw geaard in de traditie De architectuur van Heilige Maria Magdalenakerk correspondeert met het karakter van de parochie: Waar de Heilige Jozef een modernistisch en open gebouw is met een brede opzet van de kerkruimte, is de Maria Magdalena een neogotisch monumentaal kerkgebouw. De kerk is een van de meer dan 40 katholieke kerken van Evert Magry (1841-1891) een leerling van Pierre Cuypers die de neogotiek in Nederland introduceerde. Margry ontwierp een driebeukige kerk met een verhoogd middenschip zonder ramen (pseudobasiliek). Door het dwarsgewelf bij de korte zijarmen is het een kruiskerk. De architectuur refereert aan de gotiek met zijn spitsbogen die met baksteen ribben zijn benadrukt. De architect is speels omgegaan met de historische referenties door af te wisselen in de afmeting van de spitsbogen. Boven de ingang bevindt zich de toren. In het baksteen, de ramen, de beschilderingen, het houtsnijwerk en het smeedijzer spreekt de wens de ambachtelijke tradities van de katholieke kerkenbouw in leven te houden. De ruimte is processioneel: De kerk is in de lengte georganiseerd en culmineert bij het altaar en het glas in lood in het koor. Dit past bij de katholieke dienst. Van oorsprong was het altaar geheel aan de kop geplaatst.

Inmiddels is, als gevolg van de liturgische verandering van het tweede Vaticaans Concilie, een nieuw altaar gebouwd onder de kruising op een nieuwe verhoging. Hierdoor is een groot niveauverschil ontstaan tussen de eerste banken en het priesterkoor en is de afstand tussen de plek van de parochianen en de priesters nog steeds erg groot. De pastorie is ontworpen als een zelfstandig statig herenhuis met een middengang en met een lange oprit. De twee gebouwen zijn door de sacristie in een lager volume met elkaar verbonden. Situatie: Hofkerk op grens en kruispunt Haaldersbroek is al heel lang een katholieke enclave. Tijdens de reformatie en daarna is men hier katholiek gebleven waar Oostzaan protestants werd. De afgelegen

nu nog de houten pastorie staat. Met de bouw van de woonwijk Het Kalf in de jaren 60 , de wegverbinding en de ontwikkeling van de Zaanse Schans zijn Haaldersbroek en het Kalf opgegaan in het stedelijk netwerk van Zaanstad. In plaats van polders ontvouwt zich hier een hele woonwijk aan de achterkant van de kerk. In deze veranderde omgeving vormt de kerk een historisch ankerpunt. De kerk is niet onderdeel van de publieke infrastructuur in de wijk omdat het met de rug naar de wijk ligt. De Heilige Maria Magdalenakerk staat aan de voorkant van een groot groen kavel met een hek eromheen. De kerk wordt ontsloten door een centrale as met bomen die recht naar de kerkentree en de kerktoren wijst. De tuin van de pastorie heeft parterres en kronkelpaden en een

Hofkerk

Opnieuw geaard in traditie

zelfstandige oprijlaan. Aan de achterzijde is het diepe kavel omgeven door een sloot met wilgen. Het verhoogde kerkhof is met een haag omringd. Het hele kavel van kerk en kerkhof heeft vanwege de lange (kerk)geschiedenis op deze plek, archeologische waarde. Kernwaardes • De Heilige Maria Magdalenakerk is een samenhangend kerkcomplex met de kerk, verhoogd kerkhof, pastorie en voortuin op een karakteristiek Zaans kavel omgeven door water. • De kerk aan het Kalf is een belangrijke lieu de memoire van katholieke geschiedenis van het Kalf en Haaldersbroek. Op deze plek stond eerder een houten kerk. • De kerktoren is een baken in de wijde omgeving en vormt een visuele verbinding tussen de nieuwbouwwijk ‘t Kalf en de historische linten langs de Zaan. • De 19de eeuwse architectuur van de kerk is op originele wijze geankerd in de traditie van katholieke kerkenbouw. Vooral het interieur viert op uitbundige wijze de ambachtelijke architectuur van de middeleeuwse gotiek met zijn spitsbogen, glas in lood en baksteen ornamenten. De architect is speels omgegaan met de historische voorbeelden.

K

ligging maakte dit mogelijk al bleek het altijd lastig deze kleine gemeenschap van religieuze diensten te voorzien. Er was lange tijd een zondagse veerdienst, het Adam en Eva veer die katholieken uit Koog aan de Zaan overzette naar de Kalverkerk en gereformeerden naar de Kogerkerk bracht. De kerk is de opvolger van een houten schuilkerk bijgenaamd ‘t Spijker die aan het Kalf stond en waarvan 60

• Kerk en kerkhof zijn een eenheid. • Historische gelaagdheid en archeologie. • Hoge plek, vluchthaven, plek van rust en herinnering. • Groen en kerk gaan samen

• Bevestiging van oude geloofstraditie en liturgische praktijk. • Cultureel statement teruggrijpend op traditie. • Viering van ambachtscultuur.

Tijdslagen van oud (rood) naar nieuw (blauw)

61

2022/1634

Ontwikkelpotentieel De kerk en de buurt ‘t Kalf liggen buiten het MAAK-gebied van Kogerveld-Koog Zaandijk. Toch bieden de woonomgeving en goede bereikbaarheid aanknopingspunten met de beoogde MAAK-perspectieven ‘moderne mix van wonen en werken op goed bereikbare plekken’. In het bestemmingsplan staat het gehele complex aangeduid als maatschappelijk. Aan de overkant van de Braaksloot en de Poel ligt op 10 min. loopafstand via het pittoreske Haalderbroek, de Zaanse Schans. Het regionale fietspad langs de kerk is een belangrijke verbindingsroute. Er zijn enkele openbare parkeerplaatsen voor de kerk en een groot terrein achter de begraafplaats. De kerk ligt op polderniveau met achterlangs de verhoogde dijkweg Dr. H.G. Scholtenstraat voor doorgaand verkeer en 3x per uur buslijn 391 van de Zaanse Schans naar Amsterdam CS in 40 min. en 1x per uur buslijn 69 naar Krommenie in 50 min. via Wormerveer. De woonwijk, goede bereikbaarheid, toeristische trekker en bedrijventerrein in de nabijheid geven de kerklocatie veel ontwikkelpotentie in de richting van wonen, toerisme en bedrijvigheid. Transformatieruimte Het complex als geheel (pastorie, kerk, bijgebouwtjes en kavel) kan goed getransformeerd worden. Hierbij is de huidige opzet van de gebouwen en de verhouding tussen bebouwd en onbebouwd op het kavel leidend.

Met name de achterzijde kan verbeteren door hier met strategische ingrepen te ontwikkelen. Echter het toevoegen van veel volume aan nieuwbouw zou de toegankelijkheid van het ruim opgezette complex tenietdoen. De meeste potentie heeft het opdelen van kerk en pastorie in een aantal onafhankelijke functies in samenhang met een meer openbare bestemming van de achterliggende kavel. De samenhang van kavel, kerkhof en kerkcomplex vraagt om een zorgvuldig herontwerp van de buitenruimte met aandacht voor entrees en een goede afscheiding van de pastorie. Dankzij de verschillende deuren die tot het

Entree Entree

Werk/ publiek

Park

Kerk

Een scenario Het kerkvisieteam ziet veel potentie in de ontwikkeling van een gedifferentieerd programma op deze plek, indien mogelijk met behoud van de katholieke kerkfunctie in de kern van het gebouw. Een transformatie van de kerk naar woningen lijkt in deze uitgesproken woonwijk een kansrijk alternatief, maar heeft niet de voorkeur vanwege de druk op de interieurwaarden en op de openbaarheid van het kavel. De pastorie zou getransformeerd kunnen worden naar woningen of een toeristische functie als B&B kunnen krijgen. Hier leent de pittoreske situatie en de nabijheid tot de Zaanse Schans zich goed voor. Met een zorgvuldig vormgegeven scheidingswand kan de kerkfunctie in de kruising en het priesterkoor blijven. Het lange schip zou dan een maatschappelijke of bedrijfsmatige functie

B&B / woningen Tuin Nieuwe brug

K

gebouw toegang geven, biedt de kerk de mogelijkheid verschillende functies tegelijkertijd plaats te laten vinden. Opdeling van het kerkinterieur is beperkt mogelijk. Een ingreep moet recht doen aan de unieke detaillering en decoratie van het interieur. Het exterieur toont de gezichtsuitdrukkingen van de traditionele architectuur,

62

zoals bij veel katholieke kerken. Her en der heeft de kerk een ingreep gehad, waardoor het exterieur aanpassingen binnen de hoofdcontouren verdraagt.

Bestemmingen maatschappelijk (rood) groen, centrum (roze)

kunnen krijgen aansluitend bij de omliggende maakindustrie en bij het ambachtelijke karakter van de kerk. Met een verbeterde entree vanaf het Kalf en een nieuwe brug richting de Doctor Scholtenstraat wordt het kerkkavel openbaar toegankelijk. Daarmee draagt dit uniek groen erfgoed bij aan de verbindende recreatieve en groenstruc-

63

tuur van Zaanstad. Met de mix van bovenstaande functies en de openbare maatschappelijke component herpakt het kerkgebouw een centrale positie in de buurt.

2022/1634

Vermaning

ProjectGeestdrift gestart om hoogwaardige voorstellingen te presenteren binnen het erfgoed en het gedachtegoed van de doopsgezinde kerk. Elke voorstelling wordt gecombineerd met een contextprogramma.’

Krommenie Basisgegevens gebruikt door adres hoofddatering stijlperiode monumentstatus oorspr. denominatie huidige denominatie functie

Evelien is ook erg trots op de bijeenkomst met de Aya memoriam foundation voor de herdenking stilgeboren en vroeggestorven kinderen. Het is niet religieus maar wel een levensviering die troost en verbondenheid brengt. ‘Dan zie je wat een mooie plek kan betekenen. Je hebt niet veel nodig: de ruimte nodigt uit tot contemplatie.’ Elke keer dat Evelien binnenloopt voelt ze de rust. Evelien hoopt dat er met de kerkenvisie nieuw beleid komt dat het cultureel en maatschappelijk gebruik van kerken makkelijker maakt.

Doopsgezinde Gemeente Noorderhoofdstraat 46, Krommenie 1703 Classicisme Rijksmonument Doopsgezind Doopsgezind Religieus,cultureel/maatschappelijk

Gesprek met kerkenraadslid “Zo gauw je de bushalte sluit stapt niemand meer in” Dit is een van de gevleugelde zinnen waarmee Evelien Mager, kerkenraadslid van de Vermaning in Krommenie ons meeneemt in haar verhaal over ‘haar’ kerk. Naast kerkenraad is Evelien evenementenorganisator. Die belangstelling en vaardigheid neemt ze mee naar de kerk. Ze is zelf doopsgezind maar voor haar ligt de essentie in het vieren van het leven, samen met anderen op een plek waar de geschiedenis je raakt. Evelien kwalificeert haar geloofspraktijk als volgt: vrijzinnig, twijfelend, niet hiërarchisch maar wel met elkaar. Symboliek, daar zijn de doopsgezinden niet zo van. ‘Een kaars aansteken doen we wel, maar ook daarbij gaat het om de woorden.’ ‘Samen op zondag naar een goed verhaal luisteren. Dat zou iedereen goed doen, maar de drempel is enorm. De kerk heeft het laten liggen: De viering van het leven. Daarom proberen we ons te herdefiniëren. Zo zijn we

Cultuur en feest

Ontmoeten

• Kerk is een cultuurcentrum voor muziek en tentoonstellingen.

• Aanschuifmaaltijden, • koffie-ochtenden gericht op de buurt. Hier kan je andere mensen ontmoeten en spreken die je anders niet zou kennen.

64

Het narratief van de gemeenschap

Viering van het leven

• De kerk is onderdeel van een sleutelverhaal uit de Zaanstreek • De kerk is de lieu de mémoire van een bepaalde groep of gebeurtenis.

• Rituelen rondom geboorte, huwelijk en dood. • Feesten en vieringen voor de stad en wijk.

SAMENWERKING Drie Zaanse doopsgezinde gemeentes werken structureel samen: Krommenie, Wormer-Jisp en Zaandam. De drie gemeentes zijn nog steeds aparte organisaties, maar in de praktijk delen we de pastoraal werker en de predikant. Ze hebben ook een gezamenlijk kerkenblad. Evelien verteld dat nu met de Coronacrisis de verbondenheid sterk is toegenomen. ‘Onze online kerkdiensten hebben meer belangstelling dan de gewone kerkdiensten voorheen. We hebben ook een Whatsappgroep met de drie doopsgezinde gemeentes. Dat gaat van praktische zaken tot boodschappen van hoop. Ik ben nu met Palmpasen pakketten bezig. Die geef ik straks af bij kinderen. We vragen ze foto’s te maken en er iets bij te vertellen. Dat komt zondag in de online dienst terecht.’ De brede oriëntatie van de kerkgemeente zorgt voor allerlei samenwerkingen met culturele en maatschappelijke initiatieven.

65

2022/1634

Kerkgebouw: geometrische zuiverheid Deze vermaning (doopsgezinde kerk) werd na de brand van het ouder Vermaanhuys in 1703, in hout gebouwd door meestertimmerman Claes Gerritz. Deze typische houten gedoogkerk oogt zeer sober en gesloten van buiten en juist licht en rijk van binnen. Het gebouw heeft een schilddak met ter plaatse van de consistorie een uitspringende middenpartij met een sober driehoekig fronton. Alle vensters zijn recht met een veelheid aan ruitjes, behalve twee later aangebrachte spitsboogvensters in de voorgevel. Onder het houten wangewelf bevindt zich een preekstoel met een onduidelijke herkomst die ouder is dan de kerk. Rondom staan houten banken. Op de houten vloer ligt een laag los zand die regelmatig wordt aangeveegd.

de Vermaningstraat, geeft toegang tot de Noordervaartdijk langs de Nauernasche Vaart. Deze 17de eeuwse vaarverbinding met het IJ is de as waarlangs de industrie van Krommenie zich heeft ontwikkeld. Hier bevinden zich ook complexen met grote erfgoedwaarde zoals de nabijgelegen fabriek van de Zaanlandsche Blikfabriek Woud & Schaap. Kernwaarden • De ‘inverdan’ positie van de kerk is een mooi voorbeeld van de Zaanse doopsgezinde schuilkerken. De situering in de voortuin met hek en twee monumentale bomen en de ligging op de kruising van dorpsstraat en pad maken het beeld compleet. • Het sober en gesloten beeld van de houten schuilkerk aan de buitenkant contrasteert met de expressieve en kleurrijke geometrische vormentaal van het interieur.

In het gesprek over de architectuur legt Evelien de nadruk op de doopsgezinde soberheid, zeker na de verwoestende brand was het devies: eerst de mensen, dan de gebouwen. Toch spreekt uit het interieur van de vermaning een sterke vormwil en veel aandacht voor ruimtelijke effecten. Dit komt naar voren in de zuiver geometrische opbouw van het interieur. Het donker blauwe plafond benadert de koepelvorm van de hemel met een vredesduif in het midden. Op het onderste gedeelte geven zand en blank hout aan waar de mensen staan te midden van de wereld. In de gevels daar tussen vormen vier ramen met hun houten omlijsting een kruis. De opbouw en kleurstellingen van het interieur lijken het dualisme tussen lichaam en geest te benadrukken: boven is gods hemel, beneden zijn de mensen. Ligging: terugliggend op centrumlocatie De vermaning ligt aan de lange, smalle dorpsstraat, de oude ontginningsas waar Krommenie langs is ontstaan. Het is de Noorderhoofdstraat die overgaat in de Zuiderhoofdstraat. De vermaning staat, net als veel schuilkerken, inverdan (terugspringend) op de kavel verscholen achter twee monumentale bomen en een hek.

K

Geometrische zuiverheid

K

Inverdan schuilkerken

K

K

De bedoeling was dat gedoogkerken vanaf de weg niet als kerk herkenbaar mocht zijn. De bescheiden positie is niet geheel in de architectuur doorgezet. Al is de schuurachtige gevel sober, door de symmetrie en klassieke kroonlijst zullen niet veel passanten ooit voor de gek gehouden zijn. Een typisch geval van Hollands gedogen. De vermaning ligt aan het oostelijk deel van het dorpslint. Een oud pad, 66

• De strenge geometrie van de 18de eeuwse kerk verbindt constructie en ruimtevorm. • Het lege midden versterkt door het gewelf.

• Publieke functie ligt verscholen achter de rooilijn. • Teruggetrokken maar niet bescheiden. • Onderscheid zich subtiel van huizen en schuren. • Woon-werkgemeenschap

De vorm en de materialisatie van het interieur verzinnebeelden het dualisme tussen abstract geloof en het aardse dagelijks leven. • De maatschappelijke waarde van de vermaning wordt bepaald door de levendige praktijk van maatschappeTijdslagen van oud (rood) naar nieuw (blauw)

67

lijk en cultureel engagement. Hierin wordt aan de doopsgezinde traditie nieuwe invulling gegeven en worden nieuwe mensen en doelgroepen betrokken. • De kerk is een lieu de memoire voor de Doopsgezinde geschiedenis van Krommenie en de Zaanstreek.

2022/1634

Ontwikkelpotentieel Krommenie is al lang niet meer een dun lintdorp. Woonwijken en industriegebieden zijn aan weerszijden van de dorpsstraat verrezen. Toch zijn langs de oude ontginningsas en de dwars daarop staande Heiligeweg alle centrumfuncties gesitueerd met binnen 500 m van de vermaning drie andere kerken: de protestantse Nicolaaskerk, de rooms katholieke Petruskerk en een andere houten schuilkerk, de oud katholieke Nikolaaskerk. Parkeren is in het centrumgebied lastig, maar op kleine schaal in de buurt wel mogelijk. Het station aan de Provinciale weg ligt op 1,5km of 20min lopen. Buslijn 69 naar Krommenie en Zaandam stopt elk 2x per uur op 350m. Het industriegebied aan de Nauernasche Vaart vlak achter de vermaning is het MAAK-gebied Krommenie dat gemarkeerd is als transformatie richting woon/ werkgebied. Men heeft hier een geleidelijke transformatie voor ogen met werklocaties langs de vaart, wonen en werken in dorpse dichtheid met aan het lint en in de dorpskern perceelsgewijze herontwikkeling en verdichting. De vermaning kan een belangrijke schakel vormen tussen de twee linten en onderdeel uitmaken van een hoogwaardige en gevarieerde voorzieningenstructuur. De aanduiding binnen het bestemmingsplan als centrumfuncties voor het vermaningsgebouw, voor- en achterterrein kan hierbij helpen.

De centrumlocatie pal tegen een MAAK-gebied geven de vermaning veel ontwikkelpotentie in de richting van wonen, werken en centrumfuncties in relatie tot de sociaal, maatschappelijke, religieuze functie die de vermaning zelf vertegenwoordigt. Transformatieruimte Op de Kerkenlijst Zaanstreek staan 10 schuilkerken, waarvan 4 een houten schuurtype vertegenwoordigen. De vermaning in Krommenie heeft als compleet en intact exemplaar van inverdan houten vermaningen weinig

te kunnen herbergen mist het gebouw faciliteiten. Er is maar één WC en het serveren van hapjes en drankjes na een viering is een probleem Een scenario Om het gebouw toekomstbestendig te maken en meer activiteiten te kunnen ontplooien wil de Doopsgezinde Gemeente Krommenie een bijgebouw ontwikkelen achter de vermaning met functies als keuken, toiletten en een flexibele werk- en vergaderruimte.

Koffie kamer

Kerk/ viering

Vergader/ cafe Entree

Tuin / terras

Vermaningpad richting Nauernasche vaart

Vanwege de ontwikkelingen rond de Nauernasche Vaart zou een dergelijke verbinding naar de achterzijde een kans zijn voor zowel voor het gebouw als de omgeving. Zo ontstaat er een maatschappelijk programma in een hoogwaardig en uniek gebouw op een strategische plek tussen de Nauernasche Vaart en de dorpsstraat. Het

Entree

K

K K

K

transformatieruimte. De historische achteruit geschoven positie op de kavel maakt dat de voorzijde open zou moeten blijven. Aan de achterzijde speelt dit nauwelijks. De grote achtergevel met hoge vensters kan een lage bebouwing verdragen. Het exterieur zelf is typerend voor een houten Zaanse schuurkerk, waarbij geslotenheid en soberheid kenmerkend zijn. 68

Een commerciële herbestemming zou in het bestemmingsplan passen, maar schuurt met de ruimtelijke verhevenheid ende kernwaarden van dit rijksmonument. Vieringen en culturele evenementen passen bij het gebouw en de kerkgemeente. Dit wordt nu sterk beperkt door de kwetsbaarheid van het interieur en de Algemeen Plaatselijke Verordening (APV). Om publieke evenementen

Bestemmingen maatschappelijk (rood) groen, centrum (roze)

bijgebouw zou ondergeschikt moeten blijven aan de vermaning in hoogte en slechts een deel van het kavel moeten beslaan. De architectuur is geïnspireerd op de Zaanse schuren en bijgebouwen en wordt met de vermaning verbonden door een tussenlid en een (onzichtbare) deur in het interieur. Het kerkenvisieteam

69

vindt dit een uitgelezen kans om te benutten. Het zou het goed zijn een constructief dialoog te voeren tussen doopsgezinde gemeente, de gemeente Zaanstad en andere stakeholders uit het gebied.

2022/1634

5.4 Stappenplan opstellen kerkenpaspoort Voor het opstellen van een kerkenpaspoort stellen we een proces in een aantal stappen voor. Uiteraard mag een initiatiefnemer hier van afwijken. Het is goed om een meer objectieve zienswijze van buiten te betrekken bij het maken van het kerkenpaspoort. Zo kan een deskundige op het gebied van transformatie zoals een architect of een erfgoedspecialist het proces begeleiden. Uiteindelijk is het belangrijk om stakeholders te betrekken zoals de buurtbewoners en organisaties en bijvoorbeeld scholen en zorgpartijen. Het is verstandig om het proces te beginnen met introspectie: de karakter scan en het benoemen van de eigen waarden.