14.d fard-2025-ecocertified solar parks (TNO).pdf

11 https://www.arcgis.com/apps/mapviewer/index.html?webmap=58d4f473f7fe4eef998edc7182dd1988&extent=6.2199,52.951,6.4735,53.0172

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

2/3

58

De dataset voor de kaart is opgesteld in 2020 en werd in het kader van het EcoCertified Solar Parks-project verder uitgewerkt en jaarlijks bijgewerkt in juni. De dataset bevat uitsluitend zonneparken die op land zijn gebouwd, dus met uitsluiting van installaties op daken of wateroppervlakten. Daarnaast omvat hij alleen gebieden die primair bestemd zijn voor de productie van zonne-energie (d.w.z. het gebied met zonnepanelen), dus exclusief bijbehorende gebouwen en randgebieden. Voor elk zonnepark worden de volgende gegevens getoond: • Locatie: in lengte- en breedtecoördinaten; • Oppervlak: oppervlakte van het zonnepark (ha); • Bodemtype: dominante bodemtype in het gebied van het zonneveld; • Gemeente: naam van de gemeente waar het zonnepark zich bevindt; • Openheid van het landschap: maat voor de zichtbare oppervlakte, in hectare; • Bebouwing: afstand tot bebouwde gebieden, in kilometers. Voor het maken van de kaart is een innovatieve methodiek ontwikkeld. De kaart is gemaakt op basis van satellietbeelden. Zonneparken in deze beelden worden automatisch gedetecteerd met behulp van

Samenvatting

Het label

machine-learning algoritmes, die voor dit project ontwikkeld zijn en aanvullende databestanden over landgebruik (LGN, BRT TOP10NL, OpenStreetMap). Voor de basis-input zijn beelden van de Sentinel 2-sensor gebruikt, die beschikbaar zijn via het European Space Agency. In totaal zijn beelden van vier spectrale banden gebruikt met een resolutie van 10 m (blauw, groen, rood, nabij infrarood). De oorspronkelijke kaart is gemaakt in 2020 (Schotman et al. 2021). Om het gehele Nederlandse oppervlak af te dekken met de ter beschikking staande beelden, zijn beelden samengevoegd van verschillende datums rond juni van elk jaar. Daarnaast hebben we de dataset van bekende zonneparken van BRT top10nl gebruikt als input, evenals OpenStreetMap, om het beeld-classificatie-algoritme te trainen. Om de oppervlaktes te detecteren die bedekt waren met zonneparken, is een machine-learning-benadering met een random-forest-algoritme toegepast. De resulterende raster-laag is vervolgens omgezet naar een vector-laag. In de afbakening van de grenzen van de parken zit een verschil in precisie, waarbij ca. de helft van de zonneparken een hoger precisieniveau heeft. De jaarlijkse updates worden uitgevoerd met een beeldmozaïek (image mosaic) dat wordt opgebouwd met de relevante beelden van het betreffende jaar.

De aanvullende informatie die is toegevoegd voor elk zonneveld is afgeleid van de geometrie van het zonnepark of in een separaat proces waarbij kaarten met aanvullende informatie over elkaar zijn gelegd (zie toelichting gegevens hierboven). Voor een gedetailleerde toelichting op de werkwijze verwijzen we naar Schotman et al. (2021).

Over het project

1 Introductie 2 Opzet van het project

10 Kennisontwikkeling en -verspreiding na 2025

11 Conclusies en implementatie van het project 12 Publicaties en spin-off

13 Dankwoord 14 Literatuur

Energietuinen De Natuur- & MilieuFederatie (NMF) was vanaf het eerste moment betrokken bij dit project. Hun Energietuinen zouden deel uitmaken van het onderzoek, wat met de inzet op hoge natuurwaarde een goede verbreding zou zijn geweest van de diversiteit in zonneparken. De energietuinen waren echter niet op tijd gereed, waardoor ze buiten het onderzoek vielen. De NMF is echter steeds nauw betrokken gebleven bij alle fasen in het project, en heeft de inzichten verwerkt in haar Energietuinen. Dat de Energieboswachters opgeleid gaan worden tot EcoCertified Solar Parks Experts, betekent dat de kennis opgedaan binnen het project breed uitgedragen zal gaan worden.

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

3/3

59

11 Conclusies en implementatie van het project Haalbaarheid van natuurpositieve zonneparken Met het project EcoCertified Solar Parks is een grote stap gemaakt richting een snellere en soepeler energietransitie op basis van natuurpositieve zonneparken. Door samenwerking in een breed team van partners, met elk een eigen kennis en expertise, kon een breed gedragen label ontwikkeld worden dat waarborgt dat zonneparken natuurinclusief of zelfs natuurpositief zijn, en dat het taaie en langdurige proces van ontwikkeling versoepelt en versnelt. Het Label EcoCertified Solar Parks ondersteunt daarmee overheden en ontwikkelaars bij het realiseren van zonneparken die breed worden gedragen in de samenleving én die ecologisch verantwoord zijn. Met dit label maken we de energietransitie sneller, slimmer en natuurvriendelijker (hoofdstuk 9). Met het ecologisch onderzoek in de zonneparken, aan een breed spectrum van flora & fauna en de bodemgezondheid, is veel kennis en inzicht gegenereerd over wat zonneparken bijdragen en kúnnen bijdragen aan behoud en herstel van natuurwaarde. Daarbij zijn belangrijke inzichten ontstaan over hoe en onder welke voorwaarden deze natuurwaarde gerealiseerd kan worden.

Met het afronden van deze onderzoeken, verwachten we hier de komende maanden diverse artikelen over te gaan publiceren (hou hiervoor onze projectpagina op de website van Zon in Landschap12 in de gaten) (hoofdstuk 4, 5, 6).

tegenstelling tot permanente begrazing). Wat ruimte onder de hekken door of faunapassage’s door de hekken, maakt dat een scala aan zoogdieren het park betreedt. Het aanleggen en onderhouden van hoogwaardige en voldoende natuurlijke elementen heeft weinig impact op het totale kostenplaatje, en maakt dat de waarde van een zonnepark voor flora en fauna, en met name voor zoogdieren en vogels, substantieel toeneemt. Dit staat of valt met een goed beheerplan, voor zowel de aanleg als voor het langjarig onderhoud, en voor zowel de natuurlijke elementen als voor de vegetatie rond de panelen (hoofdstuk 7). De ervaringen opgedaan met het vegetatiebeheerexperiment, hebben geresulteerd in richtlijnen voor een natuurgericht vegetatiebeheer, en in nuttige tips en adviezen om het beheer van zonnevelden soepeler en goedkoper uit te kunnen voeren (hoofdstuk 3)

Waar het soms een uitdaging is gebleken om zorg te dragen voor behoud en herstel van natuurwaarde en bodemgezondheid - immers, de eisen voor bodembelichting zijn hoog gebleken - waren andere

De economische en maatschappelijke evaluatie van de ecologische richtlijnen is een belangrijke en complexe stap in het proces gebleken. De inzichten opgedaan bij het onderzoek, hebben het mogelijk gemaakt om bij de opstelling van zonnepanelen in Nederlandse zonnevelden ook rekening te houden met behoud van bodemgezondheid en behoud en herstel van natuurwaarde. Het is daarbij gelukt om, met gebruik van het BIGEYE-model, de minimale bodembelichting te verhogen en daarmee ruimte te bieden voor een kruidenrijke graslandvegetatie en natuurlijke elementen, en toch een economische rendabele zonneparkontwerp te realiseren. Dit is mogelijk gemaakt dankzij een intensieve samenwerking tussen een groot aantal partners met zeer verschillende expertises, waarbij belangen met elkaar

maatregelen eenvoudiger realiseerbaar. Een op natuur gericht vegetatiebeheer door drukbegrazing met schapen bijvoorbeeld is niet moeilijk vorm te geven en levert goede resultaten voor natuur (in

zijn verenigd en hebben geresulteerd in een effectief label. Die samenwerking was niet altijd makkelijk, maar heeft een zeer grote meerwaarde gehad (zie hoofdstuk 8).

Over het project

1 Introductie 2 Opzet van het project

10 Kennisontwikkeling en -verspreiding na 2025

11 Conclusies en implementatie van het project 12 Publicaties en spin-off

13 Dankwoord 14 Literatuur

12 https://zoninlandschap.nl/projecten/i358/ecocertified-solar-parks

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

1/4

60

Bij de screenings door NL Greenlabel van conceptversies van het EcoCertified Solar Parks Label werd direct het effect duidelijk van werken met een methodiek waarin kansen benut werden op nieuwe trajecten. Simpelweg omdat met een helder kader bespreekbaar werd gemaakt hoe geopereerd werd, en met de juiste vragen al vroeg in het traject duidelijk werd waar de kansen lagen voor bijvoorbeeld een natuurpositievere manier van werken.

Het Label EcoCertified Solar Parks Waar staat het Label EcoCertified Solar Parks voor? Het Label EcoCertified Solar Parks staat voor de vlotte ontwikkeling van zonneparken die méér doen dan alleen duurzame energie opwekken. Het label borgt dat zonneparken positieve effecten hebben op de lokale flora en fauna, en dat de bodemgezondheid behouden blijft – met een praktische aanpak die realisatie niet vertraagt, maar juist versnelt. Een snelle energietransitie mét ecologische meerwaarde Zonneparken zijn nodig om te voldoen aan de groeiende vraag naar hernieuwbare energie. Tegelijkertijd bieden ze kansen voor natuurherstel, mits ze zorgvuldig worden ontworpen en beheerd. Het label toetst of een zonnepark op land bijdraagt aan lokale flora en fauna en bodemgezondheid, met duidelijke criteria gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek van Wageningen University & Research en TNO. Door het volgen van het label ontstaat een duidelijke set randvoorwaarden en ontwerpprincipes, die ontwikkelaars en overheden helpt om snel en verantwoord te handelen. Transparant, haalbaar en toekomstgericht Het label is transparant en onafhankelijk opgezet, op basis van wetenschappelijk onderzoek. De prestaties worden beoordeeld aan de hand van meetbare indicatoren.

Hierbij wordt ook gekeken naar de praktische uitvoerbaarheid voor ontwikkelaars, zoals betaalbaarheid, technische haalbaarheid en integratie met bestaande subsidiestromen. Toekenning van het label garandeert dat een zonnepark ten opzichte van het voorgaande landgebruik: • een positief effect heeft op lokale flora en fauna;

Samenvatting

Het label

• op termijn bijdraagt aan het behoud of herstel van bodemgezondheid; • aantoonbaar is ontworpen volgens ecologische ontwerp- en beheerprincipes. Basisprincipes Een zonnepark dat het certificaat ontvangt: • wordt zodanig ontworpen en beheerd dat flora en fauna daadwerkelijk profiteren; • heeft een minimale bodembelichting die op het moment van toekenning van het label geldt. Deze ondergrens wordt stapsgewijs verhoogd bij updates van het label totdat de lichtinval voldoende is voor behoud of herstel van bodemgezondheid; • integreert natuurlijke elementen, natuurgericht beheer en landschappelijke kwaliteit; • is afgestemd op gebiedsspecifieke potenties en beleidsdoelstellingen van gemeenten en provincies. Zo ontstaat een zonnepark dat ecologisch rendeert. Stapsgewijze aanpak voor verbeteren bodemgezondheid Voor de bodembelichting – essentieel voor een gezonde bodem – geldt op dit moment (zomer 2025) een ondergrens in het label die behoud of herstel van een gezonde bodem niet garandeert. Hoewel het streefdoel van het label ligt op het behoud of herstel van een gezonde bodem, laat onderzoek van TNO zien dat dit op dit moment financieel onhaalbaar is.

Daarom geldt een ondergrens, met minder lichtinval die in lijn is met de huidige bodembelichtingstoets van TNO & WUR, en die zorgvuldig begrensd wordt: • minimale bodembelichting van 10% op het gehele terrein; daarnaast • voor de bodem onder en tussen tafels minimale bodembelichting van 15% op minimaal 60% van het terrein; en • minimale bodembelichting van 40% op minimaal 25% van het

Over het project

1 Introductie 2 Opzet van het project

10 Kennisontwikkeling en -verspreiding na 2025

11 Conclusies en implementatie van het project 12 Publicaties en spin-off

13 Dankwoord 14 Literatuur

terrein. Met deze tijdelijke ondergrens in bodembelichting neemt de bodembelichting toe ten opzichte van gangbare huidige zonneparken. Recent onderzoek van WUR laat echter zien dat er meer dan 10% minimale lichtinstraling nodig is om behoud van bodemgezondheid (planten-

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

2/4

61

groei en bodemleven) te garanderen. De ondergrens wordt daarom stapsgewijs verhoogd naar een waarde waarbij bodemgezondheid behouden of hersteld wordt. Op basis van de onderzoeksresultaten is hiervan sprake bij een minimale bodembelichting van 20% en een gemiddelde van 40% op het terrein. Onderzoek van TNO laat echter zien dat dit niveau van bodembelichting op dit moment niet financieel haalbaar is. De aanpassing naar een hogere minimale bodembelichting voor de certificering wordt gedaan bij de jaarlijkse evaluaties van het EcoCertified Solar Parks Label, op basis van o.a. aanpassingen in het huidige subsidiestelsel, technische oplossingen en ontwikkelingen in ecologisch onderzoek. De partners van het EcoCertified Solar Parks-project gaan in gesprek met relevante stakeholders over de mogelijkheden. De eerste aanpassing is voorzien in 2027. Het einddoel is om in 2030 de bodembelichting op een waarde te hebben waarbij bodemgezondheid behouden blijft of hersteld wordt.

Knelpunten voor natuurpositieve zonneparken Er is een aantal knelpunten te benoemen in de realisatie van natuurpositieve zonneparken. Ten eerste de bodembelichting. Voor een gezonde bodem is een minimale hoeveelheid licht nodig. Het behalen van die minimale hoeveelheid knelt met het realiseren van een rendabel zonnepark, onder de huidige omstandigheden en met de momenteel geldende uitgangspunten. Hierin is een oplossing gevonden met de stapsgewijze aanpak in het label om de bodembelichting te verhogen (zie hiervoor).

mis omdat pas in een laat stadium wordt stilgestaan bij het vegetatiebeheer. En als het park eenmaal gerealiseerd is, is het vanwege gemaakte afspraken met beheerders en vastgelegde budgetten minder eenvoudig om het vegetatiebeheer nog bij te sturen, waardoor het zo wenselijke natuurherstel achterwege blijft. Dit knelpunt is op te lossen door het vegetatiebeheer in een vroeg stadium voor de lange termijn te organiseren in afstemming met een ecoloog. Hierdoor wordt dan ook direct een ander knelpunt voorkomen, namelijk dat het beheer niet goed uitvoerbaar is door praktische belemmeringen gerelateerd aan de constructie en inrichting van de panelen (hoofdstuk 3 en 7).

In bestaande zonneparken ligt de inrichting van de panelen vast. De hoeveelheid lichtinval op de bodem kan hier dus niet verhoogd worden. Toch is er vaak veel mogelijk om de natuurwaarde in bestaande zonneparken te verhogen. Natuurgericht vegetatiebeheer (bv. maaien en afvoeren, drukbegrazing) op het zonneparkterrein draagt immers zeer veel bij aan bovengrondse biodiversiteit. Ook de aanplant/aanleg van natuurlijke elementen, inclusief onderhoud en gericht op natuurrijke ontwikkeling (zoals patrijzenhagen of watergangen met natuurvriendelijke oevers) zijn zeer belangrijk om leefgebied te genereren voor met name kleinere zoogdieren en vogels.

Ten tweede het vegetatiebeheer en het beheer van natuurlijke elementen. Een kruiden- en faunarijke vegetatie is essentieel voor het verbeteren van natuurwaarde in een zonnepark. Het vegetatiebeheer dat hiervoor nodig is, is niet ingewikkeld en draagt maar heel beperkt bij aan het totale kostenplaatje van een zonnepark. Goede beheervormen zijn maaien en afvoeren, resultaatgericht maaien, en drukbegrazing. Evenals het natuurvriendelijk aanleggen en onderhouden van heggen of watergangen. Voor een goed vegetatiebeheer is echter een vegetatiebeheerplan nodig, waarbij het beheer in een vroeg stadium voor een lange termijn wordt georganiseerd. Momenteel gaat dit vaak

scores samen worden gebracht. Een dergelijke screening is nuttig om inzicht te krijgen hoe natuurwaarde verhoogd kan worden, en ook om aan betrokkenen zoals omwonenden en lokale overheden te laten zien op welke manier het zonnepark bijdraagt aan lokale wensen en eisen. Ook bij de aanleg van nieuwe zonneparken, kan zo’n portfolio van dienst zijn.

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

1 Introductie 2 Opzet van het project

In bestaande zonneparken de natuurwaarde verhogen

Een partij kan een bestaand zonnepark laten screenen ten aanzien van het EcoCertified Solar Parks Label. Op deze manier kan inzichtelijk gemaakt worden op welke fronten het zonnepark voldoet aan de eisen van het label; ook al kan een certificaat niet afgegeven worden voor een zonnepark dat niet voldoet aan alle ondergrenzen van het label. Aan zo’n screening is een rapportage gekoppeld waarin de

Samenvatting

Over het project

3/4

10 Kennisontwikkeling en -verspreiding na 2025

11 Conclusies en implementatie van het project 12 Publicaties en spin-off

13 Dankwoord 14 Literatuur

62

Bijdrage van het project aan doelstellingen MOOIregeling Doelstelling van de MOOI-regeling is “een doelmatige energievoorziening en beperking van de klimaatverandering.”

Over het project

Het EcoCertified Solar Parks-project geeft invulling aan het MOOIthema: ‘hernieuwbare elektriciteit op land’. Het MMIP13 2 ‘Hernieuwbare elektriciteitsopwekking op land en in de gebouwde omgeving’ beschrijft de innovatie-uitdagingen voor het realiseren van de missie ‘Een volledig CO2-vrij elektriciteitssysteem in 2050’.

1 Introductie

Het project EcoCertified Solar Parks vergroot de kans dat we het doel van een volledig CO2-vrij elektriciteitssysteem in 2050 gaan halen door het (innovatief) oplossen van een aantal problemen. Het effect van de toepassing van de richtlijnen, het kwaliteitslabel en praktische beheerkennis is dat de nu nog hoge proceskosten omlaag worden gebracht en de businesscase gunstiger is. Het aandeel multifunctionele zonneparken met maatschappelijk draagvlak en met positieve effecten op de biodiversiteit en de bodemgezondheid neemt toe, net als het totaal aantal zonneparken.

2 Opzet van het project

10 Kennisontwikkeling en -verspreiding na 2025

11 Conclusies en implementatie van het project 12 Publicaties en spin-off

De beoogde producten zijn innovaties die nu in 2025 tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten toegepast worden, en die tevens bijdragen aan een zo optimaal mogelijke integratie in de omgeving. De kern van het project ligt bij het funderen van de werkelijke effecten die zonneparksystemen hebben op biodiversiteit en bodemkwaliteit. Daarnaast hebben we praktische kennis ontwikkeld over het optimaal voor biodiversiteit beheren van zonneparken. Deze ‘softe’ technologie kan grootschalig geïmplementeerd worden. Juist deze zachte waarden krijgen in het economisch geweld van alle dag soms te weinig aandacht; waardoor de toepassing van hernieuwbare energieopwekking duurzamer kan. In het project heeft het bedrijfsleven met kennisinstel-

13 Dankwoord 14 Literatuur

lingen en gesteund door de overheid samengewerkt aan praktische oplossingen voor een vlotte realisatie van zonneparken met meerwaarde voor biodiversiteit en met behoud van bodemgezondheid.

13 Meerjarige Missiegedreven InnovatieProgramma’s

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

4/4

63

12 Publicaties en spin-off Tijdens dit project is een groot aantal publicaties en verslagen geschreven, en zijn media-berichten en nieuwsbrieven verschenen. Hiervan geven we hieronder een overzicht. Voor zover de publicaties openbaar zijn, zijn ze te vinden op de project-website van het Consortium Zon in Landschap. Vanuit het promotie-onderzoek aan de WUR staat een substantieel aantal artikelen op stapel waarin de onderzoeksresultaten worden gepubliceerd. Ook gaan we in dit hoofdstuk in op de spin-off die dit project heeft gehad.

(Wetenschappelijke) publicaties en studentenverslagen Publicaties in peer-reviewed wetenschappelijke tijdschriften • Scholten L, de Goede RGM, Edlinger A, Van Aken BB & De Deyn GB. 2025. Sharing the light, impact of solar parks on plant productivity, soil microbes and soil organic matter. Plants, People, Planet, 1–14.

• Cesar K, van Aken B, Scholten L, De Goede R & Schotman A. 2022. Nieuwe ontwerptoets verankert bodemkwaliteit in zonneparken. Bodem 2: 34-36. https://repository.tno.nl/islandora/object/ uuid%3A5b89877e-527a-41da-93c0-991cb3f3a59e • Kocsis T & Schnerch B. 2023. First record of Diplocephalus graecus (O. Pickard-Cambridge, 1873) in the Netherlands (Araneae, Inyphiidae). SPINED Nieuwsbrief Spinnenwerkgroep Nederland 41: 7-9. https://araneae.nmbe.ch/pdfs/08899_Kocsis_&_ Schnerch_2024_NieuwsbrSPINED_41 _p7-9_Diplocephalus_graecus_Netherlands.pdf • Ottburg F & Lammertsma D. 2023. Vliegensvlug kijken naar natuurwaarde in de energietuinen Assen-Zuid en Wijhe. Resultaten van een quickscan naar aanwezige natuurwaarden in toekomstige energituin Assen-Zuid en bestaande energietuin Wijhe van de Natuur- en MilieuFederaties in het kader van EcoCertified Solar Parks. Notitie Wageningen Environmental Research, Wageningen

• Publicaties in vaktijdschriften, rapporten, brochures etc. • Solar Magazine. 2021. EcoCertified en Sunbiose: opofferen van

Studentenrapporten Studentenrapporten voor onderzoek zoogdieren en vogels, onder Chloé Tavernier: • WUR BSc-thesis 2022. Solar park features as potential determinant of mammal species richness. • WUR BSc-thesis 2023. Impacts of solar parks on bat communities in the Netherlands. • WUR MSc-thesis 2023. Temporal and spatial overlap of the red fox and the European hare in solar parks in the Netherlands. • WUR MSC-thesis 2024. Renewable refuges: assessing hare habitat utilization in and around Dutch solar parks.

waardevolle landbouwgrond voor zonneparken minimaliseren. Solar Magazine 12 (2): 81-83. https://solarmagazine.nl/u/magazine/ sm2-2021.pdf#page=42 • Holland Solar. 2022. Zo dragen zonneparken bij aan de ecologie van Nederland. Brochure. https://hollandsolar.nl/u/files/brochure-ecologie-zo-dragen-zonneparken-bij-aan-de-ecologie-van-nederland.pdf

• WUR MSc-thesis 2024. Drivers of small mammal populations and predator occurrence on solar parks in the Netherlands. • WUR MSc-thesis 2024. Evaluating the impact of solar parks, intensive grasslands, and extensive grasslands on roe deer presence. • WUR BSc-thesis 2024. Bat (Chiroptera) activity in solar photovoltaic parks in the Netherlands.

https://doi.org/10.1002/ppp3.70011

• Kocsis T, et al. 2025. Solar parks on former agricultural lands enhance plant, wild bee and hoverfly biodiversity, but butterflies and soil-emergent arthropods currently do not benefit from the land conversion. UNDER REVIEW. • Tavernier C, et al. 2025. Solar fields in the agricultural landscape: the energy transition can benefit ground-dwelling mammals. UNDER REVIEW.

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

1/5

Over het project

1 Introductie 2 Opzet van het project

10 Kennisontwikkeling en -verspreiding na 2025

11 Conclusies en implementatie van het project 12 Publicaties en spin-off

13 Dankwoord 14 Literatuur

64

• WUR BSc-thesis 2024. Comparing common pipistrelle (Pipistrellus pipistrellus) presence between solar parks, intensive and extensive grasslands in the Netherlands. • WUR MSc-thesis 2025. Exploring drivers of bird diversity in Dutch solar parks • WUR BSc-thesis 2025. Usage of solar fields and its habitats: Unveiling the seasonal and spatial dynamics of European brown hares in Dutch solar park landscapes Studentenrapporten voor onderzoek vegetatie en arthropoden, onder Timea Kocsis: • WUR BSc-thesis 2022. The relationship between insect biomass, plant biomass, and plant diversity in farmland, grassland, and solar parks in the Netherlands. • WUR studentenverslag 2022. Solar park layout and management strategies have no significant effect on hoverfly biodiversity. • WUR studentenverslag 2022. Hoverfly species abundance and species richness in solar parks compared to intensive and extensive grasslands. • WUR studentenverslag 2022. The potential effects of Dutch solar parks on insect biomass. • WUR MSc-thesis 2023. Enhancing pollination services of solar parks: potential ecological and economic impacts on surrounding agricultural landscape in the Netherlands. • WUR studentenverslag 2023. How does the vegetation management method influence the soil-borne arthropod composition within solar parks? • WUR MSc-thesis 2023.

Evaluating the ecological impact of solar parks: insights from earthworm populations, soil aggregation, and nutrient dynamics. • WUR BSc-thesis 2024. Impact of vegetation management on arthropod and plant functional diversity in solar parks. • WUR MSc Research practice, 2024. Pollinator biodiversity in solar parks: The influence of vegetation management. • Vlinderstichting/WUR 2024. Effects of mowing and grazing on diurnal Lepidoptera in solar parks in the Netherlands. Rapport SV2023.004, De Vlinderstichting, Wageningen. • Vlinderstichting/WUR 2024. Managing solar parks for butterflies: the effect of vegetation management on diurnal Lepidoptera in solar

Samenvatting

Het label

parks. Rapport SV2024.003, De Vlinderstichting, Wageningen • Gerritsen, X.A., 2024. Nachtvlinders op zonneparken. Studentenverslag, rapport SV2024.004, De Vlinderstichting, Wageningen. • WUR MSc thesis, 2025. Vegetation treatments have an equally positive influence on vegetation in solar parks in the Netherlands. Studentenrapporten voor onderzoek bodemgezondheid, onder Luuk Scholten: • WUR MSc-thesis, 2023. The influence of solar panels on plant-soil carbon cycling. • WUR MSc-thesis, 2024. Evaluating the Ecological Impact of Solar Parks: Insights from Earthworm Populations, Soil Aggregation, and Nutrient Dynamics. • WUR BSc-thesis, 2024. The influence of shadow on vegetation Growth. • WUR MSc-thesis, 2025. The impact of solar panels on soil carbon and plant productivity in the Netherlands.

Over het project

1 Introductie 2 Opzet van het project

10 Kennisontwikkeling en -verspreiding na 2025

11 Conclusies en implementatie van het project

Studentenrapporten overig: Bos J. 2022 Mapping green space available for biodiversity in solar parks in the Netherlands. MSc-thesis, University of Amsterdam, Amsterdam.

12 Publicaties en spin-off

13 Dankwoord

Mediaberichten In de media zijn regelmatig berichten gepubliceerd over het project EcoCertified Solar Parks. Deze berichten zijn steeds ook gedeeld in de sociale media (LinkedIn, Twitter). Hieronder geven we de titels van berichten en links naar webpagina’s.

14 Literatuur

• Onderzoek eco-certificering zonneparken. Platform: TNO. Datum publicatie: 24 februari 2021. https://www.tno.nl/nl/over-tno/ nieuws/2021/2/onderzoek-eco certificering-zonneparken/ • 2,6 miljoen euro subsidie Solar EcoCertified: onderzoek naar eco-certificering zonneparken. Platform: SolarMagazine. Datum publicatie: 25 februari 2021. https://solarmagazine.nl/nieuws-zonne-energie/i23695/2-6-miljoen-euro-subsidie

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

2/5

65

solar-ecocertified-onderzoek-naar-eco-certificering-zonneparken/ • Project EcoCertified zonneparken. 2022. Platform: Wageningen Universiteit & Research. Link: https://www.wur.nl/nl/onderzoek-resultaten/onderzoeksprojecten lnv/expertisegebieden/kennisonline/ ecocertified-zonneparken.htm • Zonneparken met ecologische meerwaarde: ‘Het wordt alleen maar beter’. Platform: SolarMagazine. Datum publicatie: 23 april 2022. https://solarmagazine.nl/nieuws-zonne-energie/i27009/zonneparken-met ecologische-meerwaarde-het-wordt-alleen-maar-beter/ • Zo dragen zonneparken bij aan de ecologie van Nederland. Brochure. Platform: Holland Solar. Datum publicatie: 27 april 2022. https://hollandsolar.nl/nieuws/i1032/zo-dragen-zonneparken-bijaan-de-ecologie-van nederland/ • Een certificaat voor biodiversiteit in zonneparken. DDK Creative Marketing. 2022. • Onderzoeken in het teken van natuurinclusieve zonnevelden. Platform: Eelerwoude. Datum publicatie: 2 juni 2022. https://www.eelerwoude.nl/ecocertified-label voor-natuurinclusieve-zonnevelden/ • Twee zonneparken van TPSolar uitgekozen voor langdurig onderzoek naar Eco Certified-zonneparken. Platform: TPSolar. Datum publicatie: 7 juli 2022. https://www.tpsolar.nl/post/twee-zonneparken-van-tpsolar-uitgekozen-voor-beheer experiment-eco-certified/ • Eerste metingen EcoCertified Solar Label uitgevoerd in de Energietuin Assen-Zuid.

Platforms: Natuur en milieufederatie Drenthe; Energietuinen. Datum publicatie: 11 juli 2022. https:// www.nmfdrenthe.nl/nieuws/eerste-metingen-ecocertified-solar label-uitgevoerd-in-de-energietuin-assen-zuid/ en ook: https:// www.energietuinen.nl/nieuws/eerste-metingen-ecocertified-solar-label uitgevoerd-in-de-energietuinen/ • Onderzoek naar ecologisch verantwoorde zonneparken vordert. Platform: Solar 365. Datum publicatie: 18 juli 2022. https://www.

• Artikel in BN de Stem. “Goed voor het klimaat én de biodiversiteit: op zoek naar het zonnepark van de toekomst”. Datum publicatie: 16 juni 2023. https://www.bndestem.nl/roosendaal/ goed-voor-het-klimaat-en-de-biodiversiteit-op-zoek-naar-het-zonnepark-van-de-toekomst~a937d965/ • EcoCertified Solar Label voor zonneparken dit najaar getoetst: ‘Marktbehoefte enorm’. Solar Magazine 14 (3): 59-61. Datum publicatie: 26 juni 2023. Solar Magazine - EcoCertified Solar Label voor zonneparken dit najaar getoetst: ‘Marktbehoefte enorm’ • Kaart van zonneparken in Nederland; website bij WUR aangemaakt. Zomer 2024. https://www.wur.nl/nl/onderzoek-resultaten/onderzoeksinstituten/environmental-research/projecten/wageningen-solar-research-programme/kaart-van-zonneparken-in-nederland.htm • Bionieuws 2024. Bending the curve – hoe dan? Datum publicatie: 2 februari 2024. Bionieuws februari: p. 2-3. https://bionieuws.nl/ • Thema’s en indicatoren EcoCertified Solar Parks Label vastgesteld. EcoCertified Solar Parks Openbare Nieuwsbrief. Datum publicatie: 16 mei 2024. https://zoninlandschap.nl/nieuws/i536/ thema-s-en-indicatoren-ecocertified-solar-parks-label-vastgesteld. • Buitenmeesters 2024. Maaibeheer op zonnevelden. Buitenmeesters draagt bij aan wetenschappelijk onderzoek voor biodiversiteit op zonneparken. Datum van publicatie: 17 april 2024.

https://buitenmeesters.nl/werk-in-uitvoering/ecocertified • EcoCertified Solar Parks: energietransitie met een plus voor de natuur, YouTube. Datum publicatie: 2-12-2024 Video | EcoCertified Solar Parks: energietransitie met een plus voor de natuur • Hoeveel schaduw kan een zonnepark aan? Resource magazine. Datum publicatie: 4-06-2025. Hoeveel schaduw kan een zonnepark aan? - Resource online

solar365.nl/nieuws/onderzoek naar-ecologisch-verantwoorde-zonneparken-vordert-64ABB2AF.html • Website bij WUR over EcoCertified geüpdatet. Datum publicatie: najaar 2022. https://www.wur.nl/nl/onderzoek-resultaten/onderzoeksprojecten-lnv/soorten-onderzoek/kennisonline/ecocertified-zonneparken.htm

Een greep uit de presentaties die door de jaren heen voor diverse groepen gegeven zijn: • Presentatie op de Sunday; hèt jaarlijkse zonne-energiecongres. Gehouden op 2 juni 2022 te Bunnik. https://sundaynl.nl • Presentatie voor gemeente Voerendaal (september 2022) • Presentatie op Vakbeurs Open Ruimte in Utrecht (oktober 2022)

Samenvatting

Het label

Over het project

1 Introductie 2 Opzet van het project

10 Kennisontwikkeling en -verspreiding na 2025

11 Conclusies en implementatie van het project 12 Publicaties en spin-off

13 Dankwoord 14 Literatuur

Presentaties

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

3/5

66

• PV-dagen, bijeenkomst van Nationaal Consortium Zon op Land e.a. (oktober 2022). • Presentatie voor WUR-onderzoekers betrokken bij zonnepark-onderzoek (november 2022) • Demonstratie voor P10 Samenwerkingsverband Plattelandsgemeenten (29 november 2022) • Presentatie voor NMF, Groninger gemeentes en Provincie Groningen (april 2023) • Presentatie op congres European Geoscience Union (EGU), april 2023 • Presentatie voor SHINE provinciaal overleg (voorjaar 2023) • Presentatie voor vogelonderzoekers op het 50-jarig jubileum van Sovon Vogelonderzoek Nederland (voorjaar 2023) • Presentatie op congres Intersolar in München (14 juni 2023) • Presentatie voor delegatie zonnepark-onderzoekers uit Taiwan (14 december 2023) • Organisatie van een sessie op NAEM-meeting met meerdere presentaties, Lunteren (12 februari 2024) • Twee presentaties op SERE-conference, Tartu (29 August 2024) • Presentatie bij opening van Energietuin Assen-Zuid van NMF (10 oktober 2024) • Presentatie voor Holland Solar-leden; proces en screenings (16 oktober 2024) • Presentatie voor SHINE-groep met overzicht van het project (7 november 2024) • Twee presentaties op Zon in Landschap-summit, Bodemleven en plantengroei in zonneparken (4 december 2024) • Thema-bijeenkomst voor WUR-collega’s met drie presentaties over het project: bodem, vertebraten, en ecologische richtlijnen. (13 februari 2025).

• Presentatie over de inzichten van EcoCertified op de jaarbijeenkomst van HollandSolar (2 juli 2025).

mee te mogen doen. Met de tweede zonnebrief in gedachten, waarin de Minister van Economische Zaken en Klimaat stelde dat zonneparken pas in de laatste plaats op landbouw- en natuurgronden gerealiseerd mogen worden, is het belang des te groter om te laten zien wat de meerwaarde van zonneparken op landbouwgronden kan zijn. Met de enorme achteruitgang van biodiversiteit, is er in toenemende mate aandacht voor natuurpositief werken. Waar natuurinclusief lang nog gezien werd als een luxe-maatregel, dringt steeds meer het besef door dat niet alleen klimaatneutraal maar ook natuurpositief werken een noodzaak is. Met dat in gedachten is de timing van het publiceren van het label goed: een nieuwe kans voor natuurpositieve zonneparken.

Over het project

1 Introductie 2 Opzet van het project

Alle deelnemers in dit project hebben informatie en/of presentaties geleverd voor deze bijeenkomsten. Deze sessies dienden dus zowel het doel van dit project als van het Nationaal Consortium Zon in Landschap. De besprekingen waren veelal breed toegankelijk voor leden van dit consortium. Omdat een vergelijkbare activiteit plaatsvond in het project SolarEcoPlus met betrekking tot de bifacial-PV-systeemconfiguratie, is ernaar gestreefd de bijeenkomsten te combineren. Zo kwamen de bevindingen uit dit project goed samen met complementaire projecten.

10 Kennisontwikkeling en -verspreiding na 2025

11 Conclusies en implementatie van het project

Het project heeft bijgedragen aan de opleiding van een groot aantal studenten. Als onderdeel van het promotieonderzoek aan vertebraten bijvoorbeeld, werden 17 studenten begeleid in een bachelor- of master-onderzoek. Zie ook het overzicht van studentenrapporten hierboven.

12 Publicaties en spin-off

13 Dankwoord 14 Literatuur

Bij het onderzoek aan vertebraten, zijn buizerds gezenderd nabij zonneparken om het gebruik van zonneparken in beeld te kunnen brengen. Dit zenderonderzoek wordt ook gebruikt in een verwant project, waarbij wordt onderzocht of buizerds door een verandering in opstijgende luchtstromen boven zonnepanelen een verhoogd risico op aanvaringen met windturbines hebben (KEEN, Kennis van Ecologie voor de Energietransitie).

Spin-off Er is gedurende de gehele looptijd van het project veel aandacht voor en interesse in het EcoCertified Solar Parks-project geweest. Alle partners kregen veel verzoeken om inzicht in de resultaten en om

Samenvatting

Het label

Het project heeft naast het label geresulteerd in een brochure waarin de terminologie rond zonneparken uitgelegd wordt, zodat we in

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

4/5

67

Nederland dezelfde taal kunnen gaan spreken wanneer we het hebben over inrichting en ontwikkeling van deze parken. Ook is een beknopt monitoringprotocol gemaakt, waarmee de ontwikkeling van bodemgezondheid en natuurwaarde in zonneparken op een eenvoudige en uniforme manier gemonitord kan worden.

boswachters van de NMF door NL Greenlabel opgeleid gaan worden als adviseurs (zie hoofdstuk 9, proces). Hierdoor zal de reikwijdte en impact van het label naar verwachting verder toenemen. Ook het Collectief Natuurinclusief toont veel interesse, en geeft het projectteam regelmatig een podium om het label te voor het voetlicht te brengen.

Vanuit de Natuur- en MilieuFederaties (NMF) is gedurende het gehele project veel interesse geweest voor het project, en is er veel samenwerking geweest. Het meest recente resultaat hiervan is dat energie-

Over het project

1 Introductie 2 Opzet van het project

10 Kennisontwikkeling en -verspreiding na 2025

11 Conclusies en implementatie van het project 12 Publicaties en spin-off

13 Dankwoord 14 Literatuur

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

5/5

68

13 Dankwoord Dit project is tot stand gekomen dankzij de inzet van Alex Schotman, tot 2022 werkzaam bij Wageningen Environmental Research. Holland Solar heeft veel werk verricht om de zonneparkontwikkelaars te informeren over en te betrekken bij het project, en om van het label EcoCertified Solar Parks een label te maken dat uitvoerbaar is. We danken met name Floor Maassen voor haar inzet en bijdragen. Ook bedanken we Eric Tonnaer (Vattenfall) en Luc Hoogenstein (Eneco) voor het vertegenwoordigen van de zonneparkontwikkelaars in de projectcommissie. Heel veel mensen op veel verschillende wijzen eraan bijgedragen dit project tot een succes te maken. We willen met name noemen Robert van der Horst en Manou Kuik (TPSolar), Martijn van der Glas (NMF Groningen), Ron de Goede en Jaap Bloem (WUR), en alle leden van de klankbordgroep.

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Samenvatting

Richtlijnen

Over het project

69

14 Literatuur • Bakker W, Vergeer P, Ozinga W, Scheper J. 2024. Interacting effects of climate change and management on biodiversity and ecosystem functioning of road verges. Technical report DC4.2.7. Wageningen University & Research, Wageningen. https://www.researchgate.net/ profile/Wiene-Bakker/publication/387335093_Interacting_effects_ of_climate_change_and_management_on_biodiversity_and_ecosystem_functioning_of_road_verges/links/676981f3e74ca64e1f256982/ Interacting-effects-of-climate-change-and-management-onbiodiversity-and-ecosystem-functioning-of-road-verges.pdf • Bishop GA, Kleijn D, Albrecht M, Bartomeus I, Isaacs R, Kremen C, Magrach A, Ponisio LC, Potts SG, Scheper J, . . ., Fijen TPM. Accepted. Critical habitat thresholds for effective pollinator conservation in agricultural landscapes. • Coleman K, Prout JM, Milne AE, Coleman K, Prout J & Milne A. 2024. RothC-A model for the turnover of carbon in soil Model Description. Updated version 2024. • European Environment Agency 2023. Soil monitoring in Europe – Indicators and thresholds for soil health assessments — European Environment Agency (europa.eu). EEA report no 08/2022. Doi: 10.2800/956606. • Forouzan Fard S, Roeters SJ, Thuinte H. 2025. Praktisch beheerrapport - bevindingen uit het beheerexperiment van het EcoCertified Solar Parks-project. Rapport Eelerwoude, Goor.

• Jarčuška B, Gálffyová M, Schnürmacher R, Baláž M, Mišík M, Repel M, Fulín M, Kerestúr D, Lackovičová Z, Mojžiš M, . . . Krištín A. 2024. Solar parks can enhance bird diversity in agricultural landscape. Journal of Environmental Management 351: 119902. Doi:

• Kocsis T & Schnerch B. 2024. First record of Diplocephalus graecus (O. Pickard - Cambridge, 1873) in the Netherlands (Araneae, linyphiidae). In: SPINED Nieuwsbrief Spinnenwerkgroep Nederland. European Invertebrate Survey - Nederland, Leiden, pp 7-9. • Kocsis T, De Groot GA, Van Beersum F, Boer J, Dimmers W, Laros I, Lammertsma D, Polling M, Schnerch B, Villing N, . . . Fijen TPM. Submitted. Solar parks on former agricultural lands enhance plant, wild bee and hoverfly biodiversity, but butterflies and soil-emergent arthropods currently do not benefit from the land conversion. • McCune B & Keon D. 2002. Equations for potential annual direct incident radiation and heat load. Journal of Vegetation Science 13: 603-606. Doi: 10.1111/j.1654-1103.2002.tb02087.x. • Meesters H, Biesmeijer K, Edixhoven F, Grashof-Bokdam C, Hofhuis H, Wallis de Vries M, Wortel M & Zollinger R. 2024. Kennisdocument Basiskwaliteit Natuur. Samen voor Biodiversiteit. • Melman TCP, Buij R, Hammers M, Verdonschot RCM & Van Riel MC. 2014. Nieuw stelsel agrarisch natuurbeheer: criteria voor leefgebieden en beheertypen. Alterra, Wageningen, https://edepot.wur. nl/328376. • Rutgers M, Mulder C, Schouten AJ, Bloem J, Bogte JJ, Breure AM, Brussaard L, De Goede RGM, Faber JH, Jagers op Akkerhuis GAJM, . . . Van Eekeren N. 2008.

Soil ecosystem profiling in the Netherlands with ten references for biological soil quality. RIVM-rapport 607604009/2008, RIVM, Bilthoven. • Schippers W, Bax I & Gardeniers M. 2015. Ontwikkelen van kruidenrijk grasland. Samenwerkende Uitgevers VOF, Utrecht. • Scholten L, de Goede RGM, Edlinger A, Van Aken BB & De Deyn GB. 2025. Sharing the light: impact of solar parks on plant productivity,

10.1016/j.jenvman.2023.119902. • KPMG Advisory N.V. 2025. De business case voor zon, wind op land en co-located BESS. Een uiteenzetting van de toenemende financiële uitdagingen voor hernieuwbare energie in Nederland. Rapport. Link: https://hollandsolar.nl/uploads/rapport-kpmg-buca-zon,wind,-bess-definitief-compressed.pdf

soil microbes and soil organic matter. Plants, People, Planet: 1-14. Doi: 10.1002/ppp3.70011. • Schotman A, Van der Zee F, Hazeu G, Bloem J, Sluijsmans J & Vittek M. 2021. Verkenning van bodem en vegetatie in 25 zonneparken in Nederland. Eerste overzicht van de ligging van zonneparken in Nederland en stand van de kennis over het effect van zonne-

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

1/2

Samenvatting

70

parken op de bodemkwaliteit. WENR-rapport 3061, Wageningen Environmental Research, Wageningen. Doi: 10.18174/541057. • Tavernier C., et al. 2025. Submitted. Solar fields in the agricultural landscape: the energy transition can benefit ground-dwelling mammals. • Vojta J, Volařík D & Kovář P. 2020. Interaction between light availability and grazing enhances species richness and turnover of vascular plants in shrubby pastures in Romania. Community Ecology 21: 67-77. Doi: 10.1007/s42974-020-00007-6. • Winkler K, Polling M, Helsen HHM & de Groot GA. 2022. Efficient monitoring of arthropod biodiversity in orchard ecosystems. Poster at Pherofruits 2022 (IRTA, Girona, Italy). https://edepot.wur. nl/579036.

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Samenvatting

Richtlijnen

Over het project

2/2

71

Colofon Projecttitel EcoCertified Solar Parks Eindrapportage Projectnaam MOOI-aanvraag 22004 (Missiegedreven Onderzoek, Ontwikkeling en Innovatie) Opgesteld door EcoCertified Solar Parks projectteam. Auteurs Eelerwoude: Sebastiaan Forouzan Fard, Stephan Schorn NL Greenlabel: Aart Berghorst, Steven Kamerling, Prisca van der Wal TNO: Bas van Aken, Kay Cesar

Wijze van citeren KL Krijgsveld, Y Aartsma, BB Van Aken, A Berghorst, R Buij, I Cesar, GB De Deyn, A Edlinger, TPM Fijen, S Forouzan Fard, GA de Groot, S Kamerling, T Kocsis, F van Langevelde, A Matson, L Scholten, S Schorn, C Tavernier, M Vittek, P van der Wal (2025). EcoCertified Solar Parks. Openbare eindrapportage. WENR-rapport 3453, Wageningen University & Research, Wageningen. Doi:10.18174/699847

Samenvatting

Voor meer informatie Projectleider Karen Krijgsveld karen.krijgsveld@wur.nl T 0317-480354

WUR, Wageningen Environmental Research: Yavanna Aartsma, Ralph Buij, Anna Edlinger, Arjen de Groot, Karen Krijgsveld, Amanda Matson, Marian Vittek

Specifiek over het label Steven Kamerling s.kamerling@nlgreenlabel.nl T 06 538 162 95

WUR, Wageningen Universiteit: Gerlinde De Deyn, Thijs Fijen, Timea Kocsis, Frank van Langevelde, Luuk Scholten, Chloé Tavernier

Zie voor actuele informatie en ook voor deze i-pdf van het rapport de projectpagina op de website van Consortium Zon in Landschap.

Fotografie p1, p29 Luuk Scholten, p2, Shutterstock, p14 Timea Kocsis, p19 Chloé Tavernier p22, p62, p67, p68 Alex Schotman Datum augustus 2025 Rapportnummer WENR-rapport 3453

Dit project is uitgevoerd met Topsector Energie-subsidie van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, uitgevoerd door

DOI: 10.18174/699847

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. De specifieke subsidie voor dit project betreft MOOI-subsidie ronde 2020.

Interne kwaliteitscontrole Friso van der Zee, WENR. Teamleider Marion Kluivers-Poodt, WENR

Samenvatting

Het label

Resultaten flora & fauna en bodem

Richtlijnen

Over het project

72